پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 15ـ پاکخویی تکه‌ی 8 از 21
🔸 (گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

شما کمتر سخنی را پیدا می‌کنید که آخشیج آن را نگفته باشند. از زبان پیغمبر اسلام هر سخنی که آورده‌اند ، وارونه‌ی آن نیز هست. «الفقر فخری» (بیچیزی مایه‌ی سرفرازی منست) یا «الفقر سواد الوجه فی الدارین» (بیچیزی مایه‌ی روسیاهی دو جهان است) چگونه باهم می‌سازد؟!

کسانی عادت دارند که این گونه گفته‌ها را بگیرند و از بهر هر یکی ، «گزارش»هایی (تأویل) یاد کنند ولی این خود گمراهی دیگر است. سخن آن نیست که معنایش در دلهای دیگران باشد. یک مرد خدایی این نمی‌کند سخنانی بگوید که آن را معنای روشنی نباشد و سپس هر کسی بدلخواه آن را گزارش کند. همه‌ی کوشش او از بهر آنست که رشته در دست مردم نباشد که کار بپراکندگی بینجامد. پس این چیست که راه پراکندگی را با دست خود باز کند؟

روزی با دوستی در انجمنی برخورده با او می‌گفتم : دیروز را می‌خواستم نزد شما بیایم ، میهمانی رسید و نتوانستم. هنوز او پاسخ نداده «دانشمندی!» که همراهش بود چنین سرود : «عرفت الله بفسخ العزایم». گفتم : این سخن بیهوده است. خدا روشنتر از آن می‌باشد که با «فسخ عزایم» (برگشتن از آهنگ خود) بشناسند. وانگاه فسخ عزیمت را چه دلالتی بر هستی خدا هست که چیزهای دیگر را نیست؟! دانشمند چون حکمت خوانده و از عرفان بهره‌ای داشت ، عنوان بدست آورده ، سر گزارش‌گویی را باز کرد. گفتم : اینها چیزهاییست که در مغز شماست ، از این جمله برنمی‌آید و این کار که گفته‌های ناروشنی درمیان باشد و کسانی آنها را گرفته ، از پندار خود معنی برای آنها درست کنند ، بدان می‌ماند که جویی خشک باشد و کسانی با دست خود ، آب در آن بریزند و سپس از آن ، آب بخورند.

گفته‌های یک برانگیخته‌ی خدایی ارج بسیار دارد. در جهان اگر سخنان گرانبهایی هست ، گفته‌های اینانست. این را هم خوانندگان می‌دانند که ما چه جایگاهی برای پیغمبر بزرگوار اسلام می‌شناسیم و همیشه می‌خواهیم بر استواری دین کوشیم و این را نیز می‌پذیریم که از آن پاکمرد جز از قرآن گفته‌هایی بازمانده بوده لیکن چه باید گفت بر کسانی که با دروغبافیهای خود این سرچشمه را گل‌آلود کرده‌اند. بدآموزان بدنهاد باین بس نکرده‌اند که خودشان راه مردم را بزنند و چندین راه گرفتاری بروی آنان باز کنند. از بهر پیشرفت کار خود صدها بلکه هزارها دروغ از زبان آن پاکمرد ساخته‌اند.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 26ـ سفری که به مسجدسلیمان رفتم (تکه‌ی یک از دو)

حال ما روز بروز بدتر می‌شد. زیرا از یکسو سپاهیان از سوی فارس پیش آمده و با سپاه خزعل و بختیاریها جنگ آغاز یافته و پادآواز آن تا به شوشتر می‌رسید و کینه‌ها را فزونتر می‌گردانید. از یکسو سپاهیان دز سلاسل که گاهی بآسیاب می‌آمدند و می‌رفتند روزی زد و خورد درمیانه رخ داد و یکی از تفنگچیان شهری کشته گردید که از آن هنگام تفنگچیان گِردِ دز را فراگرفته سختگیری بیشتر گردانیدند. با ما نیز رفتارشان بدتر شد.

شبی بمن آگاهی رسید که بخانه‌ی ما خواهند ریخت که بمن گزندی رسانند. اگرچه سخنی استوار نمی‌بود و من ارجی نگزاردم ، ولی دیگران بیم بسیار نشان می‌دادند و من ناچار شدم دستاری سفید پیچیده بسر گزاردم و فانوس انگلیسی بدست گرفته آهنگ خانه‌ی شادروان علوی کردم. تفنگچیان که در راه بآنان برخوردم مرا نشناخته یکی از روضه‌خوانهایم پنداشتند و اینست ببازپرسی برنخاستند. آن شب را در خانه‌ی علوی خوابیده بامدادان بازگشتم.

ما می‌اندیشیدیم اگر جنگ با دز درگیرد و کسانی از آشوبگران کشته شود بیگمان کینه‌ی آنها را از ما خواهند جست. گذشته از آنکه هر روزی بیم تاراج عدلیه و اداره‌ها می‌رفت. بدتر از همه اندیشه‌ی حال زنان می‌بود که همراه می‌داشتیم. داوران عدلیه هر روز بخانه‌ی من آمدندی و در شوادن (زیرزمینی) فراهم نشسته سخنها راندیمی. سران اداره‌های پست و مالیه و دیگران نیز آمدندی و از من چاره خواستندی.

من گفتم : تنها چاره‌ای که باندیشه می‌رسد آنست که خود را از خوزستان بیرون اندازیم ، ولی از کدام راه؟!... راه ناصری و بصره که در دست خزعلست. راه دزفول و لرستان بسته است و لشکری که فرستاده شده هنوز نتوانسته لرها را از جلو بردارد. تنها راه مسجدسلیمان و بختیاریست که شاید بتوان از آنجا بیرون رفت. در نتیجه‌ی این گفتگو چنین نهاده شد که من خود بمسجدسلیمان رفته در آن باره جستجو کنم.

من آرزومند می‌بودم که به مسجدسلیمان سفری کنم و آنجا را ببینم. در روزهای نخست که من به شوشتر رسیده بودم ، حکمران مسجدسلیمان منصور نام بختیاری می‌بود. چون با مأموران عدلیه بدرفتاری می‌نمود من فشار آوردم تا او را برداشتند. ناصرخان نامی که بجای او آمد خوشرفتاری نشان می‌داد. نامه‌ای هم بمن نوشته خواهش کرده بود که به مسجدسلیمان روم و چند روزی میهمان او باشم.
🔶 زبان ایرانی - دفترهای ماهانه‌ی سال 1324 : 271
🔸 پرسشها و پاسخها

پرسش :

1ـ در زبان پاک بجای «افراط» و «تفریط» چه واژه‌هایی را توان بکار برد؟

«تندروی» و «کندروی» که گاهی بکار برده می‌شود معنای درست این دو واژه را نمی‌رساند و در همه‌ی موارد نمی‌توان آنها را بکار برد. در حالی که نیازمندی ما در زبان باین دو واژه بسیار است.

2ـ در زبان پاک اکنون کارواژه‌ای که بمعنای استراحت کردن و راحتی نمودن باشد نیست. ممکن است کارواژه‌ی «یلیدن» را که پیشتر در زبان فارسی بکار میرفته و از آن جداشده‌ها نیز می‌آمده ، چون (یل ، یله ، یلش ، یلان ، یلیدن) بکار برد.

چگونگی آنکه از نوشته‌هایی که در دست است معنای درست این کارواژه را نمی‌توان معلوم داشت و در هر جا بمعنای دیگری بکار رفته است مثلاً :

1ـ یل همه جا بمعنای «پهلوان» و «زورمند» و «آزاده» و «جوانمرد» و «گردنفراز» بکار رفته است.
2ـ «یله» بمعنای «آزاد شدن» و «راحتی کردن» بعد از بند بکار رفته است. مثلاً در این شعر «چو شیری که از بند گردد یله».

3ـ «یلش» بمعنای «استراحت کردن» و «آزاد بودن» و «سر خود زیستن» بکار رفته.

4ـ «یلان» که جمع «یل» است بِهمان معنای خودش تنها بکار نرفته : در بعضی جاها بمعنای «خواهندگان یک خواست» و در جاهای دیگر بمعنای «پهلوانان» و «گردنکشان» بکار رفته در حالی که اینها هر کدام معنای جدایی میدارد.

5ـ «یلیدن» یا بزبان توده «یلیلی» کردن و «بی‌اراده و بدون خواستی روز گذرانیدن» بکار رفته.
هوده‌ای که از این گفته‌ها توان برداشت آنکه ممکن است «یلیدن» را بمعنای استراحت کردن بکار برده و از آن جداییها آورد.
تهران ـ احسانی


پاسخ :

1ـ بجای واژه‌های «افراط» و «تفریط» که بمعنای بیش از اندازه یا کم از اندازه کردن و بودنست واژه‌هایی در فارسی یا در زبان پاک نیست و باید گزارده شود. چنانکه نوشته‌اید «تندروی» و «کندروی» آن معنیها را که خواسته می‌شود نتواند رسانید و از ناچاریست که اینها بکار برده می‌شود.

2ـ آنچه فهمیده می‌شود «یلیدن» همان رها شدن از بند و بسر خود بودنست. ما نیز بداشتن واژه‌ای بچنان معنایی نیازمندیم. پس باید آن را در همان معنی بگیریم و روانش گردانیم (و این کار را از امروز آغاز خواهیم کرد).

برای «استراحت» در فارسی «آسودن» را میداریم. آدم هنگامی که تن خود را راست نگه ندارد و آن را شُل گردانیده بروی متکایی یا دوشکی بیفتد یا بدیواریی تکیه کند آن را «یلیدن» باید گفت (و میگویند). ولی نه بمعنی استراحت ، بلکه بمعنی رها شدن از بند و بسر خود بودن.

یک واژه‌ی «رهیدن» (رها شدن) نیز میداریم که بکار می‌بریم. ولی آن جز اینست. آن در جاییست که کسی از گرفتاری برهد وانگاه بیشتر در آن آهنگ (قصد) بدیده گرفته نشود. نیز در رهیدن نگاهمان به بیرون رفتن از بند است و بحالی که پس از آن پیدا شده نگاهی نمی‌داریم. ولی در یلیدن نگاهمان بِهمان حالست. هرچه هست رهیدن جز یلیدنست و ما به هر دو نیازمندیم.

واژه‌ی «شُلیدن» (شُل شدن) نیز هست. آن نیز بمعنی جداییست و ما نیازمندیم. شولیدن ، سفت نبودنست. بیرون رفتن یا بسر خود نبودن خواسته نمی‌شود.

با این حال باید واژه‌ی «یل» بمعنی پهلوان فراموش گردد و از میان رود. نیازی هم بآن نیست.
🔶 15ـ پاکخویی تکه‌ی 9 از 21
🔸 (گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

کسانی می‌گویند : ما دروغ از راست جدا می‌کنیم. می‌گویم : چرا تاکنون آن را نکرده‌اید؟! وانگاه این لافی بیش نیست و راه بجایی نمی‌برد. شما چیزهایی را با دلخواه خود سازگار یافته جدا می‌کنید ، دیگری هم چیزهای دیگری را ، از همینجا کار بهم میخورد. وانگاه گفته‌هایی که شنوندگان باید راست و دروغ آنها را جدا کنند ، راهنمایی از آن برنمی‌آید.

اگر ما رستگاری توده را می‌خواهیم ، باید یک راه روشن و راستی پیش پای آنان بگزاریم و چنان بکنیم که بچپ و راست نپیچند و از راه کناره نکنند وگرنه با هوسهایی که در نهاد آدمی است و همیشه خوشی و آسودگی خود را می‌خواهد ، با کوچکترین دستاویز از راه برمیگردد.

برای مثال یاد می‌کنم : آنهمه ارجی که اسلام بغیرت و مردانگی گزارده ، جنگ با دشمنان را بر هر کس واجب می‌شمرْد و آنهمه دستورها بمردم می‌داد همینکه کسانی پیدا شدند و بدستاویز یک گفته که راست یا دروغ از پیغمبر اسلام در دست داشتند چنین عنوان نمودند که باید با آرزوهای خویشتن جنگید و این جنگ بزرگتر از جنگ با دشمنان می‌باشد ، با یک چنین بهانه‌ی بسیار سستی ملیونها مردم رشته‌ی مردانگی را از دست هشتند و در خانقاهها به تنبلی و تن‌پروری پرداخته نام آن را «جنگ با خویشتن» نهادند. کسانی که بتاریخ آشنا هستند ، می‌دانند که آنچه مسلمانان را از پا انداخته زیر لگد مغول پایمال گردانید همین بیراهی و مانندهای آن بود.

شما اگر کتابهای صوفیان را بخوانید خواهید دید برای هر کدام از آلودگیهای خود گفته‌ای از پیغمبر اسلام بگواهی می‌آورند.

اینهمه راههای گوناگون که میانه‌ی مسلمانان پدید آمده پیروان هر راهی دستاویزها از بهر خویش از زبان آن مرد پاک دارند. آیا همه‌ی اینها درست است؟!.. اگر پاره‌ای راست و پاره‌ای دروغ است به چه راه می‌توان راست از دروغ جدا گردانید؟!..

سخن کوتاه می‌کنیم : دستورهای زندگی که از گذشتگان در دست هست چه بشعر و چه به نثر و چه به تازی و چه بفارسی در آنها مسلمانی و صوفیگری و باطنیگری و خراباتیگری بهم درآمیخته و چون اینها هر کدام راه جدایی بوده و آخشیج یکدیگر بشمار است ، آن دستورها و گفته‌ها نیز همه وارونه‌گوییست و از آنها جز زیان پدید نمی‌آید.

اینگونه گفته‌ها مردم را گیج و درمانده می‌گرداند و یا بیرنگ و دورو بار می‌آورد.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 26ـ سفری که به مسجدسلیمان رفتم (تکه‌ی دو از دو)

به هر حال اتومبیلی گرفته با میرزاحسین همشیره‌زاده‌ی حاجی‌شیخ‌محمدکاظم مجتهد که خواستار همراهی با من بود روانه گردیدیم. نزدیک نیمروز به مسجدسلیمان رسیده خانه‌ی حکمران را پرسیدیم و یکسره بآنجا رفتیم. ما را به سالنی راه نمودند که بختیاریان گرداگردش نشسته بودند. بما نیز جایی دادند. ولی ناصرخان (1) زبان باز نکرد و یک جمله سخن نگفت. کمی گذشت و ناهار آورند که همه باهم خوردیم. پیدا بود که اندیشه‌ی پذیرایی از ما نمی‌دارند. چون با دولت نافرمانی نموده‌اند چشم دیدن ما را نمی‌دارند.

در آن میان آقانصرالله مأمور عدلیه که همراهش برده بودیم از بیرون آمد و آهسته بگوش من گفت : «می‌خواهند شما را توقیف کنند. ناصرخان در بیرون با کسانی گفتگو می‌کنند».

من دانستم که آمدن ما کار خامی بوده و بهتر دانستم پیش از آنکه کاری کنند و پرده دریده شود جلو گیرم. بآقانصرالله گفتم : زود برو بنزد رئیس شرکت نفت. بگو رئیس عدلیه به مسجدسلیمان آمده و آرزومند است مؤسسات شما را بگردد و ببیند. این را بگو و پاسخ بگیر.

او رفت و از رفتار ناصرخان که دور ایستاده رویش هم از ما گردانیده بود و از حال دیگران پیدا می‌بود که گرفتار ایشانیم و بزودی زنجیرها خواهند آورد که بدست و گردن ما بزنند. نیم‌ساعتی نگذشت که دیدیم اتومبیل رسید و در جلو سالن ایستاد و جوانی از آن بیرون آمده سلام داد و چنین گفت : «بنده محمدعلی اصفهانی معاون رئیس‌کل شرکت نفت هستم. رئیس‌کل نفت سلام فرستاد ، گله کرد که چرا آقای رئیس عدلیه بمنزل ایشان وارد نشده‌اند. و مرا با این اتومبیل فرستاد که هر چند روزی که در اینجا هستید در اختیارتان باشیم».

از این آمدن و از این سخن ، ناصرخان و دیگران تکان خوردند و از همان دم رفتارشان بهتر گردانیدند. من برخاستم و به میرزامحمدعلی‌خان گفتم : «از نوازش رئیس‌کل نفت خشنودیم. چون ناصرخان نامه نوشته و مرا میهمان خوانده بود بهتر می‌بود که بخانه‌ی ایشان بیاییم ، و چون فردا بامداد راه خواهیم افتاد از دیدار رئیس کل نفت بی‌بهره خواهیم گردید. ولی کنون را با شما هستیم که بدیدن اداره‌ها رویم».

این را گفتم و با آقاحسین و دیگران در اتومبیل نشستیم و راه افتادیم. از چگونگی اداره‌های انگلیس در مسجدسلیمان در اینجا جای سخن نیست. همین اندازه می‌گویم که آن روز تا چند ساعت در گردش می‌بودیم. شب که بازگشتیم دیدیم شام جداگانه برای ما بسیج کرده‌اند. رختخواب ما را نیز بروی ایوانی انداختند. رفتارشان بیکباره دیگر شده بود. با اینحال شب را بیمناک خوابیدیم. میرزاحسین می‌گفت : «اگر نیمه‌شب ما را بکشند و فردا ناآگاهی نمایند ، که درپی بازخواست خواهد بود؟».

آن شب را گذرانیده بامداد سوار اتومبیل شده بازگشتیم. آنچه دانسته شد از این راه نیز ما را رهایی نیست.

پابرگی از ویراینده :
1ـ اصل (به اشتباه) : منصورخان
گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان 2.pdf
527.1 KB
🔶 گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان : چند گفتار در یکجا – تکه دوم

🔸 نادانیها ـ1ـ : «من» چرا «بنده» باشد؟!

🔸 نشخوار سخن

🔸 نادانیها ـ2ـ : مرد آزاده دشنام ندهد

🔸 دشنام چیست؟

🔸 نادانیها ـ3ـ : اگر راست می‌گویی ، سوگند چرا می‌خوری؟!

🔸 نادانیها ـ4ـ : هیچ سخنی را نافهمیده نپذیر

🔸 در آیین زندگانی آن چیز را نیک می‌شناسند که از هر باره نیکو باشد

🔸 نادانیها ـ5ـ : بیماری گزارش
🔶 زبان ایرانی - کافنامه : 272
🔸 یادداشت گردآورنده

کتابی که اینک در دسترس خوانندگان گرامی نهاده می‌شود از نوشته‌های ارجدار و دانشمندانه‌ی شادروان احمد کسروی در پیرامون یکی از پسوندهای مهم زبان فارسی است.

این کتاب در زمینه‌ی خود برای کسانی که باستقلال و استواری و توانایی زبان فارسی دلبسته‌اند و در این راه میکوشند راهنمای بزرگ و سودمندی تواند بود.

نگارنده که یکی از دلبستگان به پیشرفت و توانا گردانیدن زبان شیوای فارسی است بانگیزه‌ی همین آرمان بزرگ بگردآوری این دفتر و چاپ جداگانه‌ی آن دست یازید و امیدمند است که این کار خُرد و ناچیز در پیشگاه دانشوران و دانش‌پژوهان حقیقی زبان فارسی پسندیده افتد و ما را در راه رسیدن باین آرمان بزرگ یاوری کند.

در پایان از ناشر ارجمندِ دانش‌دوست آقای ایرانپرست مدیر مجله و ناشر بنگاه دانش که وسایل چاپ و انتشار این کتاب را فراهم آوردند سپاسگزاری نموده ، توفیق ایشان را در کارهای فرهنگی خواهانم.

یحیای ذکاء
اسفندماه 1330
🔶 15ـ پاکخویی تکه‌ی 10 از 21
🔸 (گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

2ـ کسانی که در سایه‌ی ایمنی و آزادی زیست کنند چه خواهند دانست قرنهای گذشته چه بوده و چه سختیها و آلودگیها با خود داشته ، ما این را همیشه نوشته‌ایم که چون دین اسلام برخاست چنانکه بایستی بودن خردها نیرو گرفت ، راستیها روشن گردید ، مردمی و مردانگی رواج بسیار یافت ، مردان کاردان و توانا فراوان گردید ، همه‌ی توده‌ها از آن بهره یافتند. ولی این پیشرفت در کار جهان دیر نپاییده از قرن سوم رخنه‌ها در آن پدید آمد. بیخردیها از گوشه و کنار رونمودن گرفت. کشاکشهای بیجا درباره‌ی کیش ، فلسفه‌ی یونان ، صوفیگری ، باطنیگری ، یکی پس از دیگری رواج یافت. بازار گفتگو و پیکار گرم گردید ، خرد پایمال کینه‌توزی و هوسبازی شد. «آیین زندگی» و دستور جهانداری که بنیاد اسلام بود در پرده‌ی فراموشی ماند.

در گرماگرم این آلودگیها از سوی دیگر کار کشور رخنه پذیرفته رشته‌ی آزادی از هم گسیخت. نخست ترکان و پس از ایشان مغولان بخاک اسلام درآمده چیرگی یافتند. مردانگی و گردنفرازی رو بسستی نهاده در زمان مغول بیکبار از میان برخاست و زبونی و خواری جای آنها را گرفت.

اگر بخواهیم گرفتاریهای زمان مغول و پس از آن را بازنماییم چندین صفحه پر خواهد شد. همین اندازه می‌گوییم : سستی خردها با پستی خویها توأم گردید. اندازه‌ی نادانی و آلودگی مردم آنزمان بیش از آنست که بگفتن دانسته شود. کسی تا خویشتن جستجو نکند نخواهد دریافت. در آن قرنها مردانِ بخرد و گردنفراز اگر نایاب نبودند بیگمان بسیار کمیاب بودند. آری بیکبار شیوه‌ی مسلمانی ناپدید نگشته چنانکه در جای دیگری آورده‌ایم در همان قرنهای گرفتاری ، یک رشته نیکیها از دهش ، میهماننوازی و دستگیری مردم از همدیگر میان مردم رواج داشت ولی خرد و مردانگی که ما می‌خواهیم پاک ناپیدا بود.

از زمان دلگداز مغولان می‌گذریم و از قرنهای دیرتر داستانی بگواهی می‌آوریم : تیمور که در خونخواری چندان کمی از چنگیز نداشت و در اسپهان و توس و بغداد و دیگر شهرها جوی خون راه انداخت ، چنین مرد سیاهکاری که هر کس بایستی از او بیزاری جوید و نامش جز بنفرین یاد نکند ، تاریخهایی را که از او نوشته‌اند بخوانید تا بدانید پیشروان و شناختگان چه ستایشها از وی سروده‌اند. او خون بیگناهان می‌ریخت اینان او را «نگهدارنده‌ی دین خدا» می‌نامیدند. این را خود تیمور می‌نگارد که سید شریف جرجانی و دیگران نامه نوشته و او را تازه‌کننده‌ی دین در سر صده‌ی نهم خوانده‌اند و باین کار آنان می‌نازد. (1)

این نمونه‌ی زبونی و خداناشناسی آنزمانهاست. این گناه کوچکی نیست همچون تیمور کسی را تازه‌کننده‌ی دین شماردن. این کار چندین زشتی را دربر دارد و کسی تا زبونی و بیرگی و خداناشناسی را در یکجا نداشته باشد بچنان کاری برنخیزد. این را کسانی کرده‌اند که عنوان پیشوایی داشته‌اند و از هر کدام پندها و راهنماییها در دست است و ما می‌پرسیم آیا از گفته‌های اینان جز زبونی و پستی درس دیگری توان آموختن؟

پابرگی :
1ـ چنین گفته‌ای میان مسلمانان از دیرباز رواج داشت که باید سر هر صد سال مردی پیدا شود و دین را در جهان تازه گرداند و آن را دوباره رواج دهد و چنین کسی را تازه‌کننده‌ی دین در آن صده می‌نامیدند. سید شریف جرجانی و کسان دیگری از ریزه‌خواران خوان تیمور در صده‌ی نهم او را تازه‌کننده‌ی دین شمرده‌اند و نامه‌ای را که نوشته‌اند ، تیمور در «توزوک» خود آورده.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 27ـ رازی نهان که بیرون افتاد (تکه‌ی یک از دو)

بدینسان روزهایی گذشت. چون در فشار می‌بودیم بارها به سُکالش (1) می‌نشستیم و گفتگو می‌کردیم. شبی اتومبیلی از ناصری رسیده بود. من گفتم : فردا پیش از دمیدن آفتاب با همان اتومبیل روانه‌ی ناصری خواهم شد که یکسر شیخ را ببینم و با او چنین گویم : «راستست که ما دشمن شماییم ولی با شما در جنگ نمی‌باشیم. ما جنگنده نیستیم. یا بما ایمنی دهید و پول دهید که زندگی بسر بریم و چشم براه پیشامدها دوزیم و یا راه دهید ما به تهران بازگردیم». گفتم : گمان نمی‌کنم یکی از این دو درخواست را نپذیرد. اگرهم مرا بازدارند و بزندان فرستند باری بشما راه بیرون رفتن خواهند داد ، با این گفتگو نشست را بپایان رسانیدیم و من بهمراهان دستورهایی دادم که دیگر بدیدن آنان نیاز نباشد.

با این آهنگ شام خوردیم و برختخواب رفتیم. نیمه‌شب در زده شد ، دیدم میرزاعباسخان بازپرس عدلیه (آقای شاهیده‌ی کنونی) یادداشتی با مداد نوشته فرستاده که «خواهشمندم از عزیمت به ناصری منصرف باشید که توطئه‌ای درمیانست. تفصیل را صبح خواهم گفت».

بامدادِ روز میرزاعباس‌خان آمد و نشست و چنین آغاز سخن کرد : «دیشب که از نزد شما بیرون رفتم در راه برخوردم به امیرخان پسر قلی‌خان که با تفنگچیهای خود از گشت می‌آمد. می‌دانید که او چون پیشخدمت ظهیرالملک را کشته بود در عدلیه پرونده‌ای می‌داشت و باداره‌ی بازپرسی می‌آمد و می‌رفت. من چون مهربانی می‌نمودم دوستی پیدا کرده. اینبود حالپرسی کردیم. من خواهش کرده او را بخانه بردم. فرستاده شراب آوردند و دستگاهی درچیده شد. چون سرش خوش شد درمیان سخنان مستانه گفت : «خواهش می‌کنم شما با رئیس عدلیه نروید». پرسیدم : چرا؟. گفت : نصیحتیست که در عالم دوستی کردم جهتش را نپرسید. چون کمی گذشت و سرش گرمتر گردید. من دوباره پرسیدم : موضوع چیست؟. گفت : من که در ناصری بودم سردار اجل پسر شیخ تکلیف کرد که رئیس عدلیه را بکشم من نپذیرفتم. برای آن کار دو غلام خود را فرستاد که منتظر بهم خوردن شهرند که کار خود را انجام دهند. در بند قیر به علی سَگوَند و در دزفول بشیخ موسا هم دستور داده شده که شاید رئیس عدلیه بخواهد سفری کند. اینها را که امیرخان گفت من خشنود گردیدم که پیش از سفر شما به ناصری از چگونگی آگاه شدیم. همان ساعت آن یادداشت را نوشته بشما فرستادم. اکنون شما باید بیکبار از اندیشه‌ی سفر بازافتید. در اینجا هم باز خود را بپایید».

پس از این آگاهی کار ما دشوار گردید. چه دانسته شد کینه‌ی ژرفی در دل خزعل و پسرش پدید آمده. از آنسو جنگها که در رامهرمز و هندیجان می‌رفت و روز بروز سختتر می‌شد ، آشوبگران شوشتر را بتکان می‌آورد. بسیج افزار می‌کردند که اینان هم به دز تازند و آنجا را بگیرند. تفنگچیان تازه از بختیاری می‌رسید.

شبی باداره‌ی ژاندارم ریخته بودند. رئیس ژاندارم گریخته خود را به دز رسانید اداره‌اش تاراج یافت. زنش را ما آورده با خانواده‌ی خود نگه داشتیم.

پابرگی از ویراینده :
1ـ سکالش (همچون گزارش) = شور کردن
نویسنده‌ی کتاب (احمد کسروی)
در پیرامون مادیگری.pdf
436.1 KB
📘 در پیرامون مادیگری

🖌 احمد کسروی

📖 24 سات

🔍 جستار : فلسفه مادی
🔶 زبان ایرانی - کافنامه : 273
🔸 دیباچه

در این هنگام که در ایران جنبشی درباره‌ی زبان فارسی برخاسته و کسانی میخواهند این درخت کهن را بار دیگر سرسبز و بارور گردانند یکی از بهترین راههای این کار همانا پیشوندها و پسوندها را (1) که بجای رگهای آن درخت میباشد زنده گردانیدن است.

زبانهای آریایی که فارسی ما نیز یکی از آنهاست رُست آنها از دو راه است : یکی بهم پیوستن کلمه‌ها. دیگری افزوده شدن پیشوند یا پسوند بکلمه‌ها. بعبارت دیگر کلمه‌های نخستین یک زبان بسیار اندک میباشد ولی سپس از راه بهم پیوستن دو یا چند کلمه و یا بدستیاری پیشوند و پسوند شماره‌ی کلمه‌ها چندین برابر میگردد. چنانکه در فارسی چه‌بسا که از یک کلمه ده کلمه بیشتر پدید می‌آید و من اینک مثالی یاد میکنم :

«راه» که کلمه‌ای در فارسی است ازو کلمه‌های آینده پدید می‌آید : راهرو ، راهنما ، راهشناس ، راهبر ، راهزن ، راهدارخانه ، راهوار ، شاهراه ، همراه ، گمراه ، بیراه ، راهگذر ، راهگذری ، راهنمون ، راهی ، راهسپار ، چهارراه ، سربراه ، راه‌آورد و دیگر مانندهای اینها.

هر زبانی که روی بمردن میگزارد نخست راههای رُست را گم میکند و سپس کم‌کم روی بنابودی میگزارد. زبان ایران نیز در این چند قرن که گرفتار درآمیختگی با کلمه‌های عربی بوده نیروی رُست آن بسیار سست گردیده و از جمله پیشوندها و پسوندها برخی از آنها فراموش گردیده و از میان رفته و برخی که بازمانده بسیار کم بکار میرود و نویسندگان و گویندگان کم بآنها می‌پردازند.

کسانی اگر در نگارشهای امروزه باریک‌بین شوند خواهند دید که نویسندگان کمتر آگاهی از پیشوندها و پسوندها دارند و دستور بکار بردن آنها را می‌شناسند و از اینجاست که بیشتر عبارتهای ایشان نکوهیده و زشت است. مثلاً عبارت «غیرقابل تحمل» که ترجمه‌ی یک عبارت اروپاییست و امروز در نگارشها و گفتگوها رواج گرفته اگر پاس شیوه‌ی زبان فارسی را نگاه داریم باید بجای آن «برنتافتنی» گفت که بسیار ساده‌تر و آسانتر میباشد. آن ترجمانی که عبارت «غیرقابل اشتعال» را بکار می‌برد اگر آگاهی درستی از زبان فارسی داشت بجای آن کلمه‌ی «نسوزا» یا «نسوز» میگفت که هم ساده‌تر و هم روشنتر است. از این گونه مثالها فراوان میباشد.

مقصود آنکه در کوششهایی که امروز در زمینه‌ی زبان فارسی کرده می‌شود باید یکی هم به پیشوندها و پسوندها پرداخت و معنیهای آنها را روشن گردانیده راه بکار بردنشان را نشان داد.

بویژه که امروز بیشتر نویسندگان سر و کار با ترجمه دارند و بکلمه‌های نوینی نیاز پیدا می‌کنند و بهترین راه برای پدید آوردن این گونه کلمه‌ها و نامها بکار بردن پیشوند و پسوند و یا بهم پیوند کردن کلمه‌هاست.

از اینجا نگارنده میخواهم در این دفتر یکی از پسوندهای فارسی را موضوع گفتگو گردانم و آن پسوند «کاف» یا «هاء» است که بآخر کلمه‌های فارسی می‌آید. زیرا در چند سال پیش که باین پسوند توجه نمودم آن را حرف شگفتی یافتم که از یکسوی تاریخچه‌ی درازی دارد و از سوی دیگر معنیهای فراوانی را دربر گرفته است و اینست که بجستجو درباره‌ی آن پرداخته یک رشته آگاهیهایی بیندوختم که در این دفتر خواهم آورد.

و چون اصل پسوند «کاف» است که سپس شکلهای دیگری پیدا نموده چنانکه این شرح را خواهم سرود ، از اینجا دفتر را «کافنامه» نام نهادم.

این دفتر گذشته از فایده‌های دیگر ، این فایده را هم دربر دارد که خوانندگان بدانند فارسی بر پایه‌ی این میباشد و اگر از راهش درآییم خواهیم توانست آن را یکی از توانگرترین زبانها گردانیم و از نیازی که امروز بزبانهای اروپایی یا بعربی پیدا کرده‌ایم دامن رها سازیم.

تهران ـ کسروی تبریزی

پابرگی :
1ـ دو کلمه‌ایست که بجای Prefix و Suffix زبانهای اروپایی بکار میرود.
🔶 15ـ پاکخویی تکه‌ی 11 از 21
🔸 (گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

پاره‌ای چنانکه عادت دارند و هر سخنی را که می‌شنوند فهمیده و نافهمیده خرده بر آن گیرند و یا سخنی از خود برفزایند ، در برابر این گفته‌ها نیز چنین می‌گویند : «آنان ناگزیر بودند ، زمان درخواست آن را داشت» می‌گویم : چه ناگزیری داشتند؟!.. اگر سید شریف و دیگران آن نامه را به تیمور نمی‌نوشتند چه زیانی می‌بردند؟! آیا جز اینست که از پول و اسب و رختی که از تیمور می‌گرفتند بی‌بهره می‌گردیدند؟!.. اگر باین بهانه گناه ایشان توان بخشودن پس دیگر چه گناهی بخشودنی نیست؟!..

وانگاه گیرم که ما از گناه ایشان چشم پوشیدیم دیگر چرا پیشواشان بشماریم؟!.. کسانی که تا این اندازه ناتوان بوده‌اند که نتوانسته‌اند از سود خود چشم پوشند و دامن بگناه نیالایند چه شایسته‌ی پیشوایی باشند؟! چنین بینگارید مردی در بیابان دچار راهزنان گردیده و بهمراهی ایشان براهزنی پرداخته و ما کار را آسان گرفته از گناه او چشم پوشیدیم (با آنکه نباید پوشید) آیا باید پیشوایش هم پنداریم؟! ببینید خردها تا چه اندازه تیره گردیده؟! ببینید در برابر گفته‌های ما چه بهانه‌هایی می‌آورند؟!

کسانی که با زبونی و سرافکندگی می‌ساختند و برهایی از آن نمی‌کوشیدند بلکه با گفتار و با کردار خود ننگ آن را هرچه فزونتر می‌گردانیدند ، گفته‌های آنان نیز آلوده‌ی زبونی خواهد بود و خوانندگان و شنوندگان از آنها جز زبونی و خواری یاد نخواهند گرفت و این بدترین زیانکاریست که ما امروز آن گفته‌ها را نگه داریم و جوانان را از خواندن و یاد گرفتن آنها بازنداریم.

ما ارج زمان خود می‌شناسیم. باید میانه‌ی گذشته و اینزمان سدی پدید آوریم و گرفتاریها و آلودگیهای قرنهای پیشین را در همینجا بپایان رسانیم. این یکی از درخواستهای ماست که همیشه در راه آن می‌کوشیم و از همه‌ی مردان پاکدل چشم یاری داریم.

از نشانه‌های زبونی که در گفتارهای اینان پدیدار است ، یکی جبریگریست که همیشه آن را بمیان می‌کشند و گناهی که از خودشان و از دیگران سر زده بگردن قضا و قدر اندازند. دیگری نکوهش از جهان و زندگیست که پیاپی آن را تکرار کنند و مردم را بگوشه‌نشینی و بیکاری برانگیزند. دیگری ستمکشی و تن به بندگی دادنست که آن را شکیبایی و بردباری نام نهند. از اینگونه بسیار است و ما چون نمی‌توانیم در اینجا گفتگو از آنها بداریم می‌گذریم و می‌گزاریم.

یک کلمه می‌گوییم : کسانی که با زبونی و خواری می‌زیستند هرگز نتوانند آزادگی و گردنفرازی یاد دهند. این بدتر که بیشتر پندآموزیها که در کتابها است از این دوره‌ها بیادگار است و آنچه از قرنهای پیش از زمانهای سرفرازی و آزادی در دست بوده بیشتر آنها را نیز در این قرنها بهم زده‌اند و دست در آنها برده‌اند و با بدآموزیهای خود درآمیخته‌اند. گفته‌های دیگران بماند ، سخنانی که از پیغمبر اسلام و از یاران او بیادگار بوده و خود دستورهای بسیار سودمندی دربر داشته چنانکه گفتیم چندان دروغ بآنها افزوده‌اند که باید از همگی چشم پوشیدن. زیرا اگر یکی را کسی بگیرد و آن را راست بشمارد دیگری آخشیج آن را گرفته راست خواهد شمرد و این خود مایه‌ی کشاکش و پراکندگی خواهد بود. (1)

پابرگی :
1ـ باید در این باره بیشتر و گشاده‌تر از این گفتگو کرد. کسانی می‌پندارند که می‌توانند راست یا دروغ این رشته را بازشناسند ولی درست نیست. زیرا اگر چنین راهی درمیان بود پیشینیان اینکار را می‌کردند و آنهمه سخنان رسوا را در کتابهای خود گرد نمی‌آوردند. وانگاه کسانی که چنین دعوی را دارند اگر دو تن از ایشان را باهم نشانی و چند سخنی را از آنگونه بمیان آوری خواهی دید که سر هر کدام کشاکش باهم دارند. پس چگونه میتوان گفت آنها را می‌شناسند؟
این را هم بگوییم که اخبار فقهی از این گفتگوی ما بیرون است و ما را ایرادی بر فقه از این راه نیست بلکه ما فقه اسلامی را گرامی شمرده برآنیم که باید آن را رواج داد. این گفتگوی ما در پیرامون خبرهاییست که در زمینه‌ی کردار و آیین زندگانی و مانند این از پیغمبر بزرگوار و جانشینان او می‌آورند. در این خبرها تا توانسته‌اند دست برده‌اند و تا توانسته‌اند دروغها ساخته بنام پیغمبر و یاران او پراکنده نموده‌اند.
[برای آشنایی با دیدگاههای نویسنده درباره‌ی فقه و حقوق ، کتاب «قانون دادگری» او دیده شود.]
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 27ـ رازی نهان که بیرون افتاد (تکه‌ی دو از دو)

چنانکه نوشته‌ام در شوشتر خانواده‌های باآزرم و نیکنام ـ از ملایان و بازرگانان ـ بسیار می‌بودند و آنان در این هنگام دلسوزی و مهربانی با ما دریغ نمی‌گفتند. از جمله حاجی‌سیدمهدی علوی و آقاسیدحسین امام و میرزاحسین (همراه سفر مسجدسلیمان) بنزد ما می‌آمدند و ما را از اندیشه و رفتار آشوبگران آگاه می‌گردانیدند. روزی یکی از آنان داستانی گفت که چون نمونه‌ای از دُژرفتاری اوباش و آشوبگران است در اینجا می‌آورم : سیدی از همان خاندان امام بامداد بآواز زده شدن در ، از خواب بیدار می‌شود. رخت بتن کرده و دم در آمده و آن را باز می‌کند. ناگاه چند کس تفنگ‌بدوش بر سر او ریخته یکی دستهایش می‌گیرد ، و دیگری دست به جیبهایش برده به تهی گردانیدن می‌پردازد ، و دیگری بجیبهای بغلی دست می‌یازد ، و چهارمی با مشت بسر و رویش می‌زند. در این میانه او لابه می‌نموده و پیاپی می‌پرسیده که آخر من چه کرده‌ام ، و کسی پاسخ نمی‌داده. چون کار خود را بپایان می‌رسانند یکی در پاسخش می‌گوید : «پیر سوخته ، خان تو نه مخو» (1). دانسته می‌شود که خان یا حاکم شوشتر او را خواسته است.

در آغازهای آذرماه (١٣٠٣) که سه ماه کمابیش از آغاز گرفتاریهای ما می‌گذشت ، شبی رئیس دارایی با رئیس پست و چند تن از داوران عدلیه باز بنزد من آمدند. رئیس دارایی (میرزاحسین‌خان که گویا اکنون در تهرانست) بسخن پرداخته گفت : «دیشب در خانه‌ی علی‌محمدخان (حکمران شوشتر) بزم باده‌گساری می‌بوده. بختیاریان چون مست شده‌اند سخن از جنگ هندیجان و از کشته‌شدگان آنجا بمیان آمده. گفته‌اند : ما باید بخون آنها این مأمورین دولت را بکشیم. یکی گفته : من برادرم کشته شده بخون او رئیس عدلیه را خواهم کشت. دیگری گفته : من رئیس مالیه را گرفته وارونه به خر خواهم نشاند. بدینسان ماها را درمیان خود قسمت کرده‌اند. از سوی دیگر من آگاهم که اینان از خزعل فشنگ و افزار خواسته‌اند و همانکه رسید به دز خواهند تاخت و در چنان روزی ماها در زیر پا لگدمال خواهیم بود و باید از امروز چاره‌ای کرد».

دیگران نیز بسخنانی پرداختند و راست می‌گفتند که بیم بیشتر را از رهگذر من می‌داشتند. گفتم : شما چه چاره‌ می‌اندیشید؟. یکی گفت : «برویم در حسینیه‌ی حاجی‌شیخ‌جعفر بست نشینیم». از این سخن من بدم آمد. گفتم : یکی در همان حسینیه بست نشسته بود و ما فرستادیم و کشیدیم و آوردیم. اکنون چگونه خودمان بآن پناه بریم؟!. آنگاه فردا که دولت فیروز خواهد شد ما به او چه پاسخ دهیم؟!. در روز سختی کاری نباید کرد که سپس مایه‌ی پشیمانی گردد.

پس از سخن بسیار گفتم : چون کوی حاجی‌شیخ‌جعفر بی‌یکسوست (2) و در آنجا کسی از آقاها نیست ، شما بروید و در آنجا دو خانه پیدا کنید ، یکی برای مردان و دیگری برای زنان ، همانکه جنگ را در پدید آمدن دیدیم برویم بآنجا و پهلوی هم باشیم ، و ما چون تفنگهایی در دست مأمورین می‌داریم آنها را نیز گرفته خود را نگه می‌داریم که اگر نیازی افتاد بیکبار دست‌بسته نباشیم. تا جنگست باهم گذرانیم تا چه پیش آید.

این را پذیرفتند ، فردا رفتند و دو خانه‌ای دیدند ، و چون می‌گفتند : «هرچه زودتر بآنجا رویم». گفتم : هنوز جنگ پدیدار نشده و ما نباید خود را تا باین اندازه بترسانیم. بدینسان آرامشان گردانیدم.

در همین روزها مدعی‌العموم تازه برای ما رسید. آقای افتخارالاشراف (برادر ناظم‌الممالک) که از تهران فرستاده بودند رسید ، و من چون نیکرفتاری و مهربانی این برادران را می‌شناختم خشنود گردیدم ، او نیز در گرفتاریها با ما همراه گردید.

پابرگیها از ویراینده :
1ـ معنی : پدر سوخته ، خان تو را می‌خواهد.
2ـ بی‌یکسو = بیطرف
🔶 زبان ایرانی - کافنامه : 274
🔸 بخش یکم : تاریخچه‌ی پسوند (تکه‌ی یک از سه)

همه میدانیم که بسیاری از کلمه‌های فارسی در آخر خود هاء دارد. هائی که نوشته شده ولی در خواندن و گفتن کلمه صدا از آن درنمی‌آید. چون : فرشته ، سایه ، نامه ، جامه ، رشته ، استره ، پیوسته ، تشنه ، گرسنه ، ناله ، خنده ، خامه ، چامه ، هنگامه ، دایه ، دروازه ، ماده ، مایه ، خشکه ، تره ، سبزه ، پنبه و صدها بلکه هزارها مانند اینها.

نخست باید دانست که در پهلوی که زبان دوره‌ی اشکانیان و ساسانیان بوده بجای این هاء در آخر کلمه‌ها کاف آورده می‌شده است. عبارت پایین از کارنامه‌ی اردشیر بابکان که یکی از بازمانده‌های زمان ساسانیان است آورده می‌شود :

«اردوان شکوفت سهست و گوفت انکار گو آسوبار دوگانک دانیم برآن ورک چیه سژیت بوتن»

معنی آنکه : «اردوان شگفت می‌نمود و گفت انکار که سواره دوگانه را بدانیم آن بره که می‌سزد بودن» گواه بر سر دو کلمه‌ی «دوگانک» و «ورک» است که امروز ما بجای آنها «دوگانه» و «بره» می‌نویسیم.

سپس گویا در آخرهای زمان ساسانیان بوده که این کاف تبدیل یافته و «گاف» گردیده که در جنوب «جیم» آورده می‌شده است.

این نکته را باید در اینجا بازنماییم که در زمانهای باستان در میانه‌ی شمال و جنوب ایران بر سر صدای پاره‌ای حرفها اختلاف بوده. از جمله نشانه‌های این اختلاف بر سر سه حرف تا بامروز بازمانده که در اینجا یاد میکنیم :

1ـ بیشتر شین‌های شمال در جنوب سین می‌شده است. از اینجا بجای «فرستادن» که ازآنِ جنوب بوده در شمال «فرشتن» گفته می‌شده که کلمه‌ی «فرشته» یادگار آن میباشد.

نیز «رشتن» و «ریسیدن» که هر دو امروز هم بکار میرود آن یکی لهجه‌ی شمال و این یکی لهجه‌ی جنوب بوده.

«شمیران» و «شمیرام» و «شمیرم» که در شمال نام یک رشته آبادیهاست و در جنوب بجای آنها «سمیران» و «سمیرم» را می‌یابیم. (1)

2ـ بجای «زاء»‌های شمال بیشتر در جنوب «دال» آورده می‌شده چنانکه «دانستن» که لهجه‌ی جنوب است ما بجای آن در لهجه آذری «زونوسنی» داریم. همچنین در بیشتر لهجه‌های کهن شمالی از کردی و زبان جهودان همدان و مانند اینها بجای دال زاء بکار میرود.

نیز «‌داماد» که لهجه‌ی جنوب است ما در سمنانی آن را «زوما» می‌بینیم.

3ـ بیشتر گافهای شمال در جنوب جیم میگردیده. چنانکه «گهرام» و «گهران» که در شمال نام یک رشته آبادیهاست (2) در جنوب بجای آن «جهرم» داریم.


پابرگی :
1ـ شمیران در ایران و این پیرامونها نه یکی دو جا بلکه تا آنجا که ما شمرده‌ایم بیش از بیست جا بوده و همه‌ی آنها سردسیر است. در جنوب هم گذشته از سمیرم میانه‌ی اسپهان و فارس ، سمیرانی هم در خود فارس بوده که اکنون نیست. در این باره «دفتر نامهای شهرها و دیهها» دیده شود.
2ـ در این باره نیز بدفتر «نامهای شهرها و دیهها» برگشت شود.