پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
پابرگیها :
1ـ دوره‌ی سیزده‌ماهه‌ای که محمدعلی‌میرزا دستگاه مشروطه را برچیده و بخودکامگی فرمان می‌راند : از به توپ بستن مجلس در 1287 تا گشادن مشروطه‌خواهان تهران را.
2ـ باغشاه جایگاه فرماندهی محمدعلی‌میرزا و در دوره‌ی خرده‌خودکامگی کانون دشمنی با مشروطه‌خواهان می‌بوده. این همان جایی است که امروز دانشگاه امام علی گردیده.
3ـ خواست از «دچار رنگ شدن» آنکه نیک و بدی در جهان نیست و چیزها نه نیک و نه بد (بیرنگی) است. این آدمیانند که برخی را نیک و برخی را بد می‌شمارند.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 ٥٤ـ سفری که به اراک کردم

داستان ثبت املاک ، غوغایی هم در اراک (سلطان‌آباد) پدید آورده بود. چنانکه می‌دانیم دیههای ایران در بیشتر استانها کشتزارهای کمی دارد و درمیانه‌ی هر دیهی با دیگری زمینهای خشک و پهناوری افتاده که گَون‌زار است و جز بکار گوسفندچرانی نخورد. این زمینها در این هنگام مایه‌ی کشاکش درمیان دیهداران شده بود. فلان دیه‌دار پیش می‌افتاد و همه‌ی آن زمینها را بنام دیه خود بثبت می‌داد و مرز ملک خود را تا کنار کشتزارهای دیه همسایه می‌رسانید. دارنده‌ی آن دیه اعتراض می‌کرد و عرضحال می‌داد ولی چون دلیلی به «تصرف» یا «مالکیت» خودش در آن زمینها نمی‌داشت ، کاری پیش بردن نمی‌توانست و ناچار شده روستاییان را به پیکار و زد و خورد برمی‌انگیخت.

در اراک یکی از دیهداران چنان رفتاری را با آقای محمدحسن ساعی که یکی از بازرگانان آنجا و خود مردی ساده و غیرتمند می‌بود کرده و کار درمیان آنان بکشاکش سختی انجامیده و عدلیه‌ی اراک کاری نتوانسته و از وزارت عدلیه چاره خواسته و وزارت عدلیه یکی از بازرسان بالارتبه‌ی خود را فرستاده و آن بازرس رفته و بازگشته و غوغا نخوابیده و سرانجام حکمران ، ساعی را بنام آنکه آشوب پدید می‌آورد از شهر بیرون گردانیده بود. ساعی به تهران آمده دادخواهی می‌کرد و از جمله می‌گفت : «بازرس رشوه گرفته و راپورت دروغ داده است».

چون گذشته از این ، چند کشاکش دیگری در اراک می‌بود داور گفته بود : «یکی از قضات عالی‌مقام را بفرستیم که برود و با نظریه‌ی قضایی به این اختلافها خاتمه دهد. سپس هم دستور کلی به اداره‌ی ثبت دهد که در نظایر این موارد رفتار کنند و احتیاج بمراجعه به تهران نباشد». از اینرو صدرالاشراف رئیس شعبه‌ی تمیز را بدیده گرفته بود که برود. گویا او نپذیرفته بود. داور به بهرامی گفته بود : «این کار رفیق شماست. ازو خواهش کنید برود». آقای بهرامی با من گفت و چون بنام خواهش بود ، پذیرفتم. ساعی شنیده بود و آمد بدیدن من ، می‌خواست میهمان او باشم. گفتم : «شما بروید. من خود خواهم آمد و میهمان هم نخواهم بود».

دو روز دیگر اتومبیل گرفتم و رفتم و در میهمانخانه نشیمن گزیدم. داستان آن سفر بسیار دراز است. من دوست می‌دارم ساعی یا یکی از برادرانش آن را بنویسند. کوتاه سخن آنکه بازرس وزارت راپورت داده بود که «اراضی مورد اختلاف در تصرف متقاضی ثبت است. بر روی آنها زراعت نخد کرده‌اند. من رفتم و معاینه کردم. محصول نخد را در برابر چشم من رویهم ریخته بودند». من با آقای ابوالفتح کیهان نماینده‌ی ثبت هرچه گردیدیم چنان کشتزاری پیدا نکردیم. از «متقاضی ثبت» پرسیدم : «مزرعه‌ی نخد در کجاست؟!...». گفت : «نخدها را چیدیم و تمام شد». گفتم : «جایش را نشان بده». درماند.

ساعی می‌گفت : «آن بازرس یک قطعه قالی بزرگ و دو خیک روغن و صد تومان پول رشوه گرفت و این دروغ را نوشت. قالی و روغن را از فلان گاراژ به تهران فرستادند. از آنجا تحقیق کنید». من نخواستم پرده‌دری کنم. در پرونده همین اندازه نوشتم که «موضوع زراعت نخد بکلی دروغ بوده. چنان زراعتی بما نشان داده نشد».

درباره‌ی زمینها نیز آنچه من فهمیدم آن بود که اینگونه زمینها نه از آن دیه است و نه از این. زیرا هیچ یک در آنها «تصرف» ندارد. می‌گفتم : «آنها را از ثبت هر دو بیرون کنید و زمینهای دولت شناسید». همین اندیشه خود را به تهران نیز نوشتم. ولی چون بزیان دیه‌داران می‌بود ، پذیرفته نشد.

کشاکشهای دیگر که می‌بود بآنها نیز رسیدگی کردم. در همان سفر بود که با شادروان آقامهدی یثربی پسر حاجی آقامحسن که خود مردی بافهم می‌بود و سپس نیز از نویسندگان شد و شناخته گردید ، آشنایی و دوستی یافتم. روزی در خانه‌ی ایشان بناهار میهمان بودیم.
گفت و شنید (پیمان) .pdf
143.7 KB
🔸 گفت و شنید (پیمان)

🖌 احمد کسروی

کتابخانه‌ی پاکدینی
🔶 زیانهایی که از شیعیگری برمی‌خیزد

🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکه‌ی هجدهم)

ما از گمراهیهای شیعیان و از نادانیهای آنان داستانهای بسیار می‌شناسیم و در اینجا چند داستانی را یاد خواهیم کرد :

1ـ چنانکه نوشتیم در سال ١٢١6[ق] وهابیان بسرکردگی «سعودبن‌عبدالعزیز» بکربلا دست یافته شش ساعت بکشتار پرداختند. بخانه‌ها درآمده کودکان و بچگان را کشتند و بزنان و دختران دست یازیدند. بارگاهها را ویرانه گردانیده صندوقهای سیمین و آهنین را شکستند و هیچ‌گونه ناپاسداری دریغ نداشتند. بنوشته‌ی خود شیعیان هفت‌هزار تن کشته گردیدند که چند تن از ایشان از مجتهدان بزرگ می‌بودند.

از داستانی باین شومی ، شیعیان بایستی بخود آیند و این بدانند که آن گنبدها توانای هیچ کاری نمی‌باشند. بایستی بیدار گردیده این را دریابند که مردگانی که دستگاه خود را نگهداری نتوانستند دیگران را هم نخواهند توانست. ولی آنان بجای اینها بگمراهی افزوده از یکسو همان را دستاویز دیگری برای نالیدن و زاریدن گرفته شعرها گفتند و مرثیه‌ها سرودند :

لم ادر ای رزایاهــم اعج لها لذبح اصبیــة ام هتـک نســوان
و من رأی یوم تشریق بغیر منی و هدیـة الغر من ابنــاء عدنــان
سن ابن سـعد سبیلا و اقتــدی ابن سعود الشقی به ضل الشقیان (1)

از سوی دیگر بدروغ‌پردازی برخاسته معجزه‌ای ساختند : «وهابیان چون قبر امام حسین را شکافتند دیدند که آن حضرت با بدن پاره ، سر بر (2) بوریایی نهاده. بناگاه هوا بهم خورد و باد شدیدی وزیدن گرفت. وهابیان از ترس رو بگریز نهاده بیرون رفتند ...». (3)

از اینها گذشته «خُدّام حرم» که در آزمندی و پول‌دوستی کم مانند می‌دارند ، از پیشامد بسودجویی پرداخته تسبیح‌های چوبی ساختند و بنام آنکه از چوب صندوقهای شکسته است به ایران و دیگر جاها بردند و به توانگران به بهای بسیار گزاف فروختند. نویسنده‌ی «قصص‌العلما» که یکی از ملایان بنام می‌بوده چنین می‌نویسد : «چند عدد از آنها بدست والد افتاده که چند دانه را من دارم. امید که آن را درمیان کفنم گزارند که بدان سبب ، نجات از «درکات» یابم ، چه آن صندوق را انبیاء مسح کردند و ائمه تقبیل نمودند و ملائکه پرهای خود را علی‌الدوام بآن سودند».

شما نیک اندیشید که این گروه تا چه اندازه در گمراهیها فرورفته‌اند! نیک اندیشید که هیچ چیزی نمی‌تواند آنان را بتکان آورد! نیک اندیشید که تا چه اندازه با خدا و آیین او دشمنند! نیک اندیشید که چگونه بدروغسازی دلیرند و چگونه در نادانی پافشار می‌باشند!.

پابرگیها :
1ـ از یك قصیده‌ی درازی است كه «ازری» نام شاعری سروده.
2ـ اصل : «بر سر بوریایی نهاده» که ما نادرستش دانسته بدانسان آوردیم. ـ و
3ـ جمله‌هاییست كه در كتاب قصص‌العلما می‌نویسد.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 4 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 21ـ گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» تکه‌ی 4

اینها را می‌نویسم و بیاد آن کسانی هستم که چهل یا پنجاه سال فزونتر دارند و بیشتر زندگی خود را با کتابها بسر برده‌اند و چون بگفتگو برمی‌خیزند اگر درست بسنجیم بی‌بهره‌ترین کسان از خرد می‌باشند و در ساده‌ترین و آسانترین زمینه‌ها درمی‌مانند.

این بتازگی رخ داده که مردی پنجاه و اند ساله که از خاندان ملایی بوده و همه‌ی زندگیش با خواندن کتابها گذشته خود را با من آشنا ساخته چنین می‌گوید : «این چیزها که می‌نویسید بیهوده است. شما شعر و فلسفه را دوست نمی‌دارید من می‌دارم. در سر خوانی شما یک خوراکی را می‌پسندید من دیگری را ، دیگر چه نیاز بگفتگو کردن و پیکار نمودنست؟.. آدمی همیشه بر اینگونه بوده و هر کسی پسند دیگری داشته؟..» گفتم : «چیزی را که ما نمی‌پسندیم و شما آن را می‌پسندید و دوسخنی درمیانه پدید می‌آید باید داوری نزد خرد بُرد. خدا خرد را از بهر همین داده» گفت : «تازه آن نیز بیجاست. خرد شما آنچنان می‌فهمد و خرد من اینچنان». از این پاسخش بی‌اندازه افسوس خوردم و دانستم بیچاره بیکبار سررشته را گم کرده. شما اگر با یک روستایی هیچ‌نخوانده گفتگو کنید از این دریافت بی‌بهره نیست که در جهان یک نیک هست و یک بد و آنچه این دو را از هم جدا می‌سازد خرد می‌باشد و اینست همینکه راهی باو نمودی درزمان[=بلافاصله] آن را پذیرد. لیکن این بیچاره این دریافت خدادادی ساده را از دست هشته است.

گفتم شما در گمراهی بجایی افتاده‌اید که من نمی‌دانم چه سان شما را از آن جایگاه بازگردانم و بشاهراه رسانم. شما معنی خرد و کار او را نمی‌شناسید و بیکبار سررشته را گم کرده‌اید. این بدتر که هر کسی که گفته‌ی شما را بشنود در پاسخ درماند و همچون شما سررشته را گم کند. من ناگزیرم بسخن درازی پردازم و این گره فریبکاری را باز کنم :

در جهان یک رشته کارهای بی‌زیانی هست همچون : گردش کردن ، تاریخ خواندن ، موزیک گوش دادن و از اینگونه. درباره‌ی اینهاست که هر کسی آزاد است پی خواست خود را گیرد و دیگری را بَرو سخنی نباشد. یک رشته نیز کارهاییست که در نیک و بد زندگانی بی‌اثر نیست و مردمان درباره‌ی آنها آزاد نتوانند بود. و این نشدنیست که یکی بگوید : من این را می‌پسندم تو نمی‌پسندی نپسند.

از همان مثل خوان و خوردنی که خودتان آوردید بهتر روشن می‌گردد : خوراکهای بی‌زیان یکی آن را دوست دارد و دیگری این را و کسی را هم سخنی نتواند بود. ولی اگر کسی بیش از اندازه خورْد یا بخوراک زهرآلودی دست یازید و یا خواست همواره به یک گونه خوراک بسنده کند در چنین کارهایی او را آزاد نتوان گزاشت چرا که زیان‌آور است و او را بیمار می‌گرداند و مایه‌ی آزار دیگران می‌سازد. در چنین کارهایی هرگاه یکی گفت : من این را می‌پسندم و می‌کنم تو نمی‌پسندی نپسند همه نادانش شمارند و بر بی‌مغزی او افسوسها خورند.

گاهی نیز پاره‌ای گرایشها از راه بیماریست. آن بچه‌ای که گِل می‌خورد بیگمان آن را دلش می‌خواهد ولی این خواهش از راه بیماریست (1) و اینست که آن را بحال خود نگزارند و نزد پزشکش برند و بچاره‌ی دردش کوشند.

در زندگانی نیز همانست. در کارهای بی‌زیان شما آزادید ، ولی کارهایی که زیان دارد هرگز شما را آزاد نگزارند و اگر درباره‌ی اینگونه کارها بگویید من این را می‌خواهم و می‌کنم نادانت شمارند و بر سبکمغزیت افسوس خورند.

آنچه ما درباره‌ی فلسفه و شعر و دیگر چیزها می‌نویسیم از این زمینه است. ما با چیزهایی کار داریم که در زندگانی بی‌اثر نیست و آنان که در برابر گفته‌های ما باین بسنده می‌کنند که یک کلمه‌ی بی‌معنای «ذوق» را پیش کشند و یا چنین گویند : «ما اینها را دوست داریم» نادانی خود را بجهانیان آشکار می‌سازند. بیشتر ایشان نیز همچون کودک گِلخواره‌اند که روان درستی ندارند و باید بچاره‌ی بیماریشان کوشید.

پابرگیها :
1ـ چنین بیماری را پیکا (Pica) نامند. بیماران پیکایی تنها آنهایی نیستند که گِل می‌خورند. چنان بیمارانی تواند بود که گچ ، صابون ، کاغذ ، پارچه ، ذغال و چیزهایی از اینگونه که خوراک بشمار نیاید ، هرچه که در دسترس یابند ، بخورند. ـ و
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 ٥٥ـ داستانهای شیرینی که گاهی پیش می‌آمد

با رفتاری که من در دادگاه پیش گرفته بودم و بکارها هوش می‌گماردم و پروا می‌نمودم و هیچ کاری را از سر باز نکرده از هر راهی که می‌توانستم بجستجو از راستیها می‌کوشیدم ، گاهی داستانهای شیرینی پدید می‌آورد که اینک یکی را در اینجا یاد می‌کنم :

یک روز عصر در محکمه نشسته بودیم. دیدیم یک افسر با یک تن دیگر با یک زن بزیر بغل مردی سالخورده که چپقی بدست می‌دارد و می‌کِشد رفته‌اند و با آن حالت او را بمحکمه درآوردند. پرسیدم چیست؟.. گفتند : «این پدر ماست. حواسش مختل است. پس‌فردا در اینجا محاکمه دارد. رفتیم و جلو حضرت اشرف را گرفتیم. کارتی نوشت که برایش وکیل دولتی گرفته شود. فرمود بروید بنزد رئیس کل بدایت». من کارت را گرفته دیدم به اداره‌ی کانون وکلا نوشته که برای او «وکیل مجانی» برگزینند. سپس داستان را گفتند که پدرشان ترک تبریزیست ، در تهران صرافی می‌کرده و دارایی می‌داشته ، از جمله صد شتر می‌داشته که بدست ساربانانی سپرده بسفر می‌فرستاده. روزی آگاهی رسیده که بمیان شترها بیماری افتاده و همه‌ی آنها مرده‌اند ، از همانجا دیوانه شده و با همان حال آغاز کرده به تباه گردانیدن دارایی خود ، از جمله خانه‌ی خود را بزنی بنام صاحبه‌سلطان ببهای بسیار ارزانی فروخته ، با آنکه معامله باطل بوده آن زن چند سال است مزاحم ایشان است که بعدلیه عارض شده حیاط را می‌خواهد.

این سخنها که گفته می‌شد در آن میان پدرشان پیاپی چپق می‌کشید و به اینور و آنور می‌پیچید و رفتار دیوانگان از خود می‌نمود. من گفتم : بسیار خوب ، کارت را ببرید به اداره‌ی کانون و پس‌فردا هم بیایید تا محاکمه شود.

روز دیگر که پرونده‌ها را آورده بودند ، من پرونده‌ی او را گرفتم و خواندم. چنین بیادم مانده که بتمیز هم رفته و چند سال کشیده بود. به هر حال بدگمان گردیده چنین دریافتم که دعوای دیوانگی راست نیست. فردایش که روز محاکمه می‌بود صاحبه‌سلطان نیامد (گویا لایحه فرستاده بود.) لیکن دیوانه را به همان حال آوردند و وکیل نیز همراه ایشان می‌بود.

وکیل گردن می‌کشید و بنام آنکه از سوی دولت برگزیده شده خود را آماده‌ی سخنرانی بسیار گردانیده بود. چون بروی صندلی نشستند ، من بهتر دانستم وکیل را از محاکمه بیرون گردانم تا بآسانی توانم نیرنگ را بهم زنم. پرسیدم : «آیا این دیوانه است؟!.». گفت : «بلی ، می‌خواهید بطبیب قانونی مراجعه فرمایید.». گفتم : «اگر چنان است پس از محاکمه خارج شوید.». با شگفتی گفت : «چرا؟!.». گفتم : «برای آنکه دیوانه محجور است و حق گرفتن وکیل ندارد. وکالت بگفته‌ی خودتان بی‌مبناست». گفت : «مرا حضرت اشرف معین کرده». گفتم : «گفتگو از قانون است نه از حضرت اشرف ، شما بیرون روید تا درباره‌ی جنون و عدم جنون او رسیدگی شود و تکلیف معین گردد» ، این را گفته او را بیرون گردانیدم که با خشم از دادگاه بیرون رفت.

در آن میان مرد صراف همچنان چپق می‌کشید و رفتار دیوانگان می‌کرد. من ‌خواستم پرسشهایی کنم. پسرانش گفتند : «گوشش سنگینست. فارسی هم نمی‌فهمد». با زبان ترکی و با آواز بلند بپرسشهایی پرداختم. پاسخهای نابسامانی می‌داد. ولی در آن میان کم‌کم از بلندی آواز خود کاسته پایین می‌آوردم و او درنمی‌یافت و پاسخ می‌داد ، تا رسید بآنجا که بحال عادی بود. دیدم همچنان می‌شنود و پاسخ می‌دهد. گفتم : «کریت که شفا یافت. انشاءالله دیوانگیت هم شفا یابد». این را که گفتم پسرانش و دخترش به همهمه افتادند. خاموششان گردانیده به «انشاء رأی» پرداختم و بعنوان آنکه «دعوای جنون بی‌دلیلست و بلکه در دادگاه در ضمن آزمایش عدم صحت آن مکشوف گردید» ، بزیان او حکم دادم. فرزندانش بقیل و قال برخاستند ولی چون نتیجه ندیدند او را برداشته بردند.

پس از چند روزی دیدم باز همان دو پسر همراه پدر خود بدادگاه درآمدند و زنی را دنبال خود می‌داشتند. نوشته‌ای را بجلو من گزارده گفتند : «چون شما صلاح آنطور دانستید و حکم دادید ، ما رفتیم با صاحبه‌سلطان‌خانم صلح کردیم و او را راضی کردیم. بگزار غائله بخوابد. صلحنامه نوشته شده و خودش را هم آوردیم که اقرار کند». من نوشته را از دیده گذرانیده ، دیدم «صلحنامه» است. خشنود شدم که گفتگو پایان پذیرفته. از صاحبه‌سلطان پرسیدم به «صحت ورقه اقرار» کرد. ولی من دیدم آواز او بگوشم آشناست. در شگفت شدم که من آواز او را کی شنیده‌ام و کجا شنیده‌ام. یادم افتاد که این آواز دختر آن مرد است که دوباره همراه پدر خود بدادگاه آمده بود. در شگفت شدم که به نیرنگ عامیانه‌ی دیگری پرداخته‌اند. گفتم : «ولی شما که دختر این مردید! شما که صاحبه‌سلطان نیستید!». این را که گفتم آن پسر افسر بپرخاش پرداخت و گفت : «پس شما دشمن مایید!». ولی دختر نایستاده بیدرنگ خود را بیرون انداخت. ما نیز بخنده پرداختیم.
🔶 زیانهایی که از شیعیگری برمی‌خیزد

🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکه‌ی نوزدهم)

2ـ چنانکه گفتیم در سال١٣3٠[ق ، فروردین 1291خ] روسیان در مشهد توپ بگنبد آنجا بستند و سالداتها بدرون رفته سیدمحمدیزدی و دیگران را دستگیر گردانیدند و درمیانه چند صد تن از مردم کشته شده کالاهای بسیاری بتاراج رفت. این کار بشیعیان بسیار گران افتاد و با اینحال در ایران از ترس روسیان بخاموشی گراییده ، بشیوه‌ی «تقیه» رفتار کردند. بویژه که امپراتور روس مشروطه‌ی ایران را برانداخته بود و ملایان و پیروانشان بسیار خشنود ازو می‌بودند. ولی در هندوستان شیعیان بجوش و خروش برخاستند و انجمنها برپا گردانیده از دولت انگلیس خواستار شدند که از روسیان کینه‌ی آن کار را جوید.

دارنده‌ی حبل‌المتین که از بیرق‌داران شیعیگری می‌بود گفتارهای بسیاری در این زمینه نوشت و در یکی از آنها چنین گفت : «مسئله‌ی خراسان را قیاس به تبریز نتوان نمود». ببینید کودنی یک روزنامه‌نویس را : در تبریز که روسیان آن بیدادگریها را کردند و هفتاد تن کمابیش مردان ارجمندی را ـ از ثقة‌الاسلام و شیخ‌سلیم و میرزاعلی ‌واعظ و میرکریم و دیگران ـ بدار کشیدند و ریشه‌ی آزادیخواهی را از آن شهر کنده آزادی ِایران را از میان بردند ، نویسنده‌ی کودن سوراخ شدن چند جای گنبدی را بزرگتر از آن می‌شمارد و درخور سنجش نمی‌داند.

بدینسان شیعیان می‌سوختند و می‌ساختند تا دو سال دیگر جنگ جهانگیر ١٩١۴ برخاست ، و چون در آغازِ کار آلمانها فیروزمند می‌بودند و روسیان شکستهای بسیار می‌خوردند ، شیعیان فرصتی یافتند و آن را «معجزه‌ای» از امام‌رضا دانستند و نابودی روس را پیشگویی کردند. شاعران را «مضمونی» بدست افتاده و از واژه‌های «توس» و «روس» و «پروس» که قافیه‌های آماده‌ای می‌بود سود جسته دوبیتی‌ها سرودند : «سلطان توس جواب التیماتوم روس را پس از دو سال با توپ پروس داده بود».

سپس که در خاک روس شورشی برخاست و امپراتور نکولا از تخت افتاده خودش و خاندانش کشته شدند و سالها آشوب درمیان روسیان می‌بود ، زبان شیعیان درازتر گردید و داستان کشته شدن نکولا و خاندانش را به رخ همگی کشیدند : «دیدید امام‌رضا او را گرفت! با آل ‌علی هر که درافتاد برافتاد».

ببینید نافهمی تا چه اندازه است : دولتهای اروپا که از چهل سال پیش در برابر یکدیگر دسته بسته برای یک چنان جنگی آماده گردیده و صدها افزار بسیجیده بودند تا بآن جنگ برخاستند ، و دسته‌ی سوسیال دیمکرات روسی که از سالیان دراز رنجها کشیده و گزندها دیده و نیرویی اندوخته بود تا فرصت یافت و بآن شورش برخاست ، همه‌ی اینها را هیچ می‌شماردند و کارهایی را که در نتیجه‌ی آنها رخ ‌داده بود بنام «امام‌رضا» می‌خواندند.

تو گویی همه‌ی جهانیان باید بکوشند و رنج برند ولی هوده‌ی کوششها و رنجهای ایشان بنام امامان اینان خوانده شود.

شگفتتر آنکه هنوز از روس دست برنداشته‌اند و در آغاز این جنگ باز هم پیشگویی از نابودی روس می‌کردند. دیگران بمانند ، در تبریز روزی درمیان افسران گفتگو می‌رفته یک سرهنگی چنین گفته : «من یقین می‌دانم که روسیه شکست خورده نابود خواهد شد. امام‌رضا آنها را گرفته».

پابرگی :
1ـ جنگ جهانی دوم ـ و
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 4 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 21ـ گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» تکه‌ی 5

اینکه خرد را بداوری نپذیرفته می‌گویید : خرد شما چنان می‌خواهد و خرد من چنین ، همین نادانی شما را بس که میانه‌ی هوسهای بیخردانه و فرمانهای خرد جدایی نمی‌گزارید. شما کی گفته‌های ما را باندیشه سپردید و خرد بکار بردید تا بگویید خرد من چنین می‌خواهد؟. خرد همیشه دربند سود و زیانست و آنچه را که سودی دربر دارد نیکو می‌شمارد و آنچه را که زیان از آن برخیزد بد می‌ستاید. شما کی سود و زیان شعر و فلسفه و مانند این را سنجیدید تا بگویید خرد من آنها را نیک می‌داند؟!.. این از بدترین نادانیهاست که کسی سخنی را نسنجیده و نفهمیده بازگرداند و در برابر آن ایستادگی کند. شما این نادانی پست را کار خرد می‌پندارید. خرد کجا و چنین بیراهی کجا؟!

وانگاه سخنی را که شما در برابر ما می‌گویید اگر گناهکاری در برابر یک داوری گوید کسی که دزدی کرده چون ازو بازپرسند چنین پاسخ دهد : دزدی که چیز بدی نیست. اگر شما نمی‌پسندید من می‌پسندم. آیا چه رفتاری با او پیش می‌گیرند؟. اینکه قانونهایی نهاده‌اند و همیشه بدکرداران را داوری می‌کنند نتیجه‌ی آنست که خردی درمیانست و او نیک و بد را از هم جدا می‌کند و از آنسوی بسیاری از مردمان از راه خرد بدورند که اگر سرخود باشند رشته‌ی آسایش جهان را از هم گسلند. همان دزدان با آن آلودگی و پستی این اندازه دریافت دارند که معنی خرد و کار آن را می‌شناسند و باین سخنان سردرگم بیخردانه که شما بهم می‌بافید دهان باز نمی‌کنند. ببینید تا چه اندازه از خرد دور افتاده‌اید! تا چه اندازه از دریافتهای ساده‌ی خدادادی بی‌بهره گردیده‌اید!

بدینسان گفتگو را بپایان رسانیدیم. این کسان بسیار فراوانند و یک تن و دو تن نیستند. اینان از بس بسخنان آخشیج [=متضاد] هم برخورده‌اند و درست و نادرست آنها را نشناخته‌اند از درماندگی چنین پنداشته‌اند در جهان راستی و رستگاری نیست و هر کسی آنچه دریافت دریافته و آنچه انگاشت انگاشته. بدینسان سررشته را گم کرده‌اند.

آنچه خردها را از کار اندازد و مغزها را آشفته کند گفته‌های پریشان و وارونه‌گوییهای درهم است که درمیان باشد و یک کسی آنها را فراگیرد. دو سخن که باهم راست نمی‌آید باید کسی چندان بافهم باشد که درست و نادرست آنها را بازشناسد و درست را نگه داشته نادرست را دور بیندارد و هرگاه چنین نبود میانه‌ی آنها درمانده گیج و سرگردان گردد.

اگر شما سه تن بر سر چهار راهی بایستید و راهگذریان که بآنجا می‌رسند هر یکی از سوی دیگری بانگ بر ایشان زنید و هر کدام راه دیگری را نشان دهید خواهید دید بیچارگان درمانند و گیج شوند و پاهاشان از رفتار افتد. مگر کسی خویشتن راهشناس باشد و بگفته‌های شما ارج نگزارد.

از بدترین گرفتاریهاست که در یک توده هر کسی بسخنرانی برخیزد و در زمینه‌ی زندگانی بهوس گفتارهایی راند. شرق را این گرفتاری از قرنها پیش آمده. در زمان ترکان و مغولان در آن روزگار زبونی و خواری صدها بلکه هزارها کسان از راه خودنمایی و یا از بهر روزی‌طلبی یا بهوس یاوه‌بافی هر کسی از راه دیگری بسخنرانی و چیزنویسی پرداخته‌اند. گذشته از راههای گوناگون که در زمینه‌ی دین و خداشناسی باز کرده و مردمان را از هم پراکنده‌اند در زمینه‌ی آیین زندگی نیز هر کسی آنچه باندیشه‌اش رسیده نسنجیده بقالب گفتار ریخته و چون پایه‌ای درمیان نبوده و دربند سود و زیان جهان نبوده‌اند همه وارونه‌گویی کرده‌اند و چه‌بسا یک کسی آنچه امروز گفته فردا آخشیج آن را سروده یک دسته این را هنر شمارده‌اند که هر زمان سخن دیگری بقالب ریزند و هزاران بدآموزی از خود یادگار گزارده‌اند. هیچ زمینه‌ای نیست که در آن چندین راه پدید نیاورده باشند. کار بجایی رسیده که کسانی زبان بنکوهش آفرینش گشاده‌اند. از آدمی بدگوییها کرده‌اند. بر خرد ریشخند نموده‌اند. بر زمین و آسمان خرده‌گیری کرده‌اند. یکی نگفته اینها از بهر چیست؟!. آیا چه نتیجه از این یاوه‌سراییها در دست تواند بود؟!. خراباتیان را اگر شنیده‌اید هنرشان همین بوده که بر همه چیز ریشخند کنند و دربند هیچ راستی نبوده هر زمان سخن برنگ دیگری سرایند. همه‌ی بنیادها را بهم زنند. همه‌ی پایه‌ها را براندازند. اینهاست که می‌گوییم : خردها بی‌تکیه‌گاه گردیده. درماندگانی اینها را «فلسفه» می‌نامند و همیشه بنگهداری و رواج آنها می‌کوشند که گویی دُر و گوهر پیدا کرده‌اند. ولی اگر بدانند سراپا زیان و سراپا آسیب است.
✴️ داوری توده درباره‌ی شعرا

(بخش 1 از 2)
چون روزنامه‌ی آزاد شرحی نوشته بود که باید دارنده‌ی پرچم را بگناه آنکه بشعرا ایراد می‌گیرد بمحاکمه بکشند و یک محاکمه‌ی ملی (یا داوری توده) خواستار گردیده بود ما پیشنهاد آن روزنامه را بخوشی پذیرفتیم و اینک خودمان یک بابی در پرچم باز می‌کنیم تا گفتارهایی را که در این یکی دو هفته در پاسخ نوشته‌های بی‌ادبانه‌ی برخی روزنامه‌ها (جز از روزنامه‌ی آزاد) رسیده بود بتدریج بچاپ رسانیم. در این گفتارها ما کوشیده‌ایم که تنها مطلب باشد و بگفته‌های ناشایست آن روزنامه‌ها مقابله بمثل نشود ، و نامی از آنها بمیان نیاید. زیرا ما بآنها پاسخی نداریم و نباید داشته باشیم.


🔸آقای کسروی کسانی از توده‌ی ایران داوری خواسته‌اند کنون من نیز دانسته‌های خود را درباره‌ی شعر می‌نویسم و چون در زمینه‌ی زیان شعر بد و زیانکاری بیشتر شعرای ایران در پیمان و پرچم زیاد نوشته شده است کنون بکوتاهی کوشیده گواهی چند از تأثیر شعر بد می‌آورم :

سال گذشته دبیر ادبیات ما لیسانسیه‌ی ادبیات بود اینک برخی از سخنان او را که جزء درس تاریخ ادبیات می‌گفت و براستی ره‌آوردی از دانشکده‌ی ادبیات برای ما آورده بود در اینجا می‌آورم. این دبیر در هنگام تعریف ادبیات انتقادی اروپا پس از اظهار تأسف از کم بودن چنان ادبیاتی در ایران قصاید حکمتی و مثنویها و سخنان عرفای گوشه‌گیر را در ردیف ادبیات انتقادی اروپا شمرده و به اینکه شاعران و ادیبان ایران تنها برای پول و خرسندی شاهان شعر می‌گفتند و کتاب می‌پرداختند اقرار کرده چنین گفت : «عمر خیام حکیم و شاعر بزرگ ایرانی شاید اول کسی باشد که بآزادی تمام بی‌پروا هیئت اجتماع و دنیا و تقالید باطله و زهد خشک و ریا را طرف حمله و انتقاد خود قرار داده». من می‌گویم خیام نه تنها هیئت اجتماع و دنیا و تقالید باطله و زهد خشک و ریا بلکه خرد ، آدمیگری ، مردمی ، جوانمردی ، میهن‌پرستی ، دین ، بلکه خدا را نیز طرف حمله و انتقاد خود قرار داده. مگر نشنیده‌اید آن شعرش را که می‌گوید :

من بد کنم و تو بد مکافات دهی پس فرق میان من و تو چیست بگو
یا رب تو کریمی و کریمی کرم است
عاصی ز چه رو برون ز باغ ارم است
با طاعتم ار ببخشی آن نیست کرم
با معصیتم اگر ببخشی کرم است

بخدا دستور می‌دهد که در برابر گناه کرم کند و زشتکاریهای او را بدیده نگیرد و در برابر نیکی پاداشش دهد. همین شاعر در جای دیگر می‌گوید :

قرآن که بهین کلام خوانند او را که گاه نه بر دوام خوانند او را
بر گرد پیاله آیتی روشن هست کاندر همه جا مدام خوانند او را

اینست اندیشه‌ی حکیم عارف درباره‌ی قرآن و سنجش آن با پیاله‌ی می. باز می‌گوید :

چندان بخورم شراب تا بوی شراب آید ز تراب چون روم زیر تراب
گر بر سر خاک من رسد مخموری از بوی شراب من شود مست و خراب

به بیهوشی و بیخردی و مستی خود می‌بالد. در جای دیگر می‌گوید :

می خوردن و مست بودن آیین منست
فارغ بودن ز کفر و دین ، دین منست
باز می‌گوید :

چون کافر و درویشم و چون قحبه‌ی‌ زشت
نه دین و نه دنیا و نه امید بهشت

ببینید آیا شایسته است که حکیم باین سخنان زشت زبان گشاید؟ باز می‌گوید :

بنگر ز جهان چه طرف بربستم هیچ
وز حاصل عمر چیست در دستم هیچ
شمع طربم ولی چو بنشستم هیچ
من جام جمم ولی چو بشکستم هیچ

به هیچ بودن همه‌ی زحمتهایش اقرار می‌کند. آخرین نمونه از خیام :

آنانکه بکار عقل درمی‌کوشند هیهات که گاو نر می‌دوشند
آن به که لباس ابلهی درپوشند کامروز بعقل ، تره می‌نفروشند

این هم نظریه‌ی حکیم درباره‌ی خرد. اینست نمونه‌ای از حکیم بزرگ و شاعر انتقادی ایران. دو سه نمونه‌ای هم از یک شاعر هم زمان که با پیر طریقت (که پنداری بیش نیست) نشسته و پرسشهایی کرده و پاسخهایی شنیده می‌آورم :

«گفتمش : چیست جدال وطن و دین؟ گفتا
بر یکی خوان پیِ ‌نان همهمه و غوغایی»

ببینید این سخن درست است؟ درست است که کوشش در راه میهن و دین جز غوغایی برای نان نیست؟ نه ـ هر خردمندی ، هر کسی که اندکی بیندیشد درمی‌یابد که این جز یاوه نیست. ولی چه می‌توان گفت بآن جوان بیچاره‌ای که خواه ناخواه این سخن در او اثر خواهد بخشید و او نیز بدیگران یاد خواهد داد؟
دبیر ما که یکی از این جوانان بود هنگام معنی کردن میهن می‌گفت : «افراد ملت همه برای اقتصادیات می‌کوشند و اقتصادیات هم برای نان است. پس میهن یعنی نان» سپس چنین نتیجه گرفت : «هر کس شما را نان بدهد کشور او میهن شماست» میهن تا زمانی هست که میان دو کشور مرز باشد و چون مثلاً جنگی درگرفت و مرز از میان برداشته شد میهن هم از میان می‌رود و مردم دو کشور هم‌میهن می‌شوند. «اگر کشوری پیدا شد که کسی بتواند در آنجا خوشتر بگذراند از کشور خود بدانجا می‌رود و آنجا را میهن خود می‌کند». سرانجام گفت : «چون دوست داشتن میهن جز دلبستگی بخاک و زمین نیست میهن و میهن‌دوستی معنایی ندارد». [1]

[1] : ـ از یکی از کوشندگان سیاسی که شصت سال کوشش حزبی کرده (عزت‌الله سحابی) پرسیدند بدیده‌ی شما بزرگترین مانع ما ایرانیان برای پیشرفت چیست و او پاسخ داده بود : «نبود عرق ملی». او به ریشه‌ی این نپرداخته بود و گمان ما اینست که خودش هم نمی‌دانست که چرا در ایران «عرق ملی» نیست یا کمست. ولی سخنش راست است.
یکی که دیرزمانی دلسوختگیهایش از حال ایران و ایرانی گردآورنده را سخت متأثر می‌گردانید و از اینرو آشناییمان بدوستی ‌انجامید ، یک روز ناگهان دیدم سخن دیگری بر زبان دارد : «این مرزها که می‌بینی اینها را اگر سوار بر هواپیما یا موشکی شوی و به بالاها بروی دیگر اثری از آنها نخواهی دید. میهن و اینگونه چیزها را ما خودمان ساخته‌ایم». خواستش بی‌ارج گردانیدن جستار میهن بود. من افسوس خوردم که تا آن روز فریب دلسوختگیهای او را خورده بودم و گمان داشتم دلسوختگیهایش از رهگذر میهن‌دوستیست.

(بازمانده‌ی این گفتار را فردا آدینه خواهیم آورد)
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 56ـ تکانی که به «اجرا» دادم (تکه‌ی یک از دو)

یک داستان دیگر که می‌باید بکوتاهی یاد کنم ، تکانی بود که به «اجرا» دادم. من در این کتاب بگفتگو از بدیهای قانونهای عدلیه و از دیر کردن کارها و رنجهایی که از آن راه بمردم ‌رسید نپرداخته‌ام. چه این چیزیست که همه می‌دانند. آنگاه من در آن باره کتاب دیگری (قانون دادگری) نوشته‌ام که چاپ شده. ولی باید بگویم که بدی دادگاهها و توانفرسایی کارهای آنها را هر اندازه که بانگاریم (1) ، بدی «اجرا» و توانفرسایی آن چند برابر است ، بویژه در آن زمان که من می‌بودم. کسی پس از آنکه سالها دویدی و عمر تباه گردانیدی و خون دل خوردی و حکمی گرفتی ، تازه یک دره‌ی هراس‌انگیز دیگری بنام اداره‌ی اجرا در برابرش نمودار شدی. این بار بایستی ناز مأموران پَست و بی‌ارج اجرا را بکشد و بهانه‌های پایان‌ناپذیر آنها را بشنود. من اگر بخواهم بدیهای آن اداره و کارکنانش را بنویسم هرآینه[=مسلماً] باید کتابی پدید آورم. همین اندازه می‌نویسم که کارهایی می‌بود که ده سال و پانزده سال بلکه بیست سال در اجرا خوابیده و بجایی نرسیده بود.

روزی از وزارت عدلیه تلفن کردند و رفتم. آقای بهرامی گفت : «حقیقت این است که وزیر و من هر دو از دست اجرا بستوه آمده‌ایم و ما نمی‌دانیم چه چاره کنیم. روزی نیست که شکایتی نرسد ، و ما که رئیس اجرا را می‌خواهیم و دستور می‌دهیم ، برای هر کدام یک اشکال قانونی پیش می‌کشد و ما هم از جواب عاجز می‌مانیم. حقیقت اینست که یک دسته‌ الواط در اداره‌ی اجرا جمع شده‌اند و آنجا را دکانی برای خود ساخته‌اند که استفاده‌ها می‌کنند. کارهاشان بقدری بغرنج است که مفتش‌ها نیز سر درنمی‌آورند».

بدینسان شکایت بسیار کرد و سپس افسری را که در روبرویش نشسته بود ، نشان داد و گفت : «این آقای سرهنگ دکتر نظام است ، با سید علی‌اصغر لاریجانی محاکمه داشته. پس از مدت متمادی حکم گرفته که دیهی را در ورامین بتصرف او دهند. محکومٌ‌بهِ نقدی هم داشته که در برابر آن وجه اجاره‌ی دکانهایی را در پامنار توقیف کرده‌اند. پس از مدتها آمدن و رفتن و تشریفات قانونی ، مأمور معین شده که حکم را اجرا کند. سرهنگ را برده به ورامین و دیه را تحویل داده و رسید گرفته. پس از چند روز سرهنگ بدیه رفته ، با تحریک سید علی‌اصغر رعایا راهش نداده‌اند. به اجرا آمده ، اجرا می‌گوید ما کارمان را کرده‌ایم و تمام شده و آن رسید را که گرفته‌اند بجلوش می‌گزارند. آمدیم بر سر دکانها ، مأمور از مستأجرین التزام گرفته که اجاره را بسرهنگ بپردازند. سر ماه که شده ، نیم‌شاهی نداده می‌گویند خود سید علی‌اصغر آمده گرفته. به اجرا می‌گوییم ، می‌گوید ما دیگر چه کار کنیم؟!. من و وزیر هر دو درمانده‌ایم. هر روز سرهنگ می‌آید و ما نمی‌دانیم چه بگوییم؟!.».

گفتم : اینها همه راستست ، شما اجرا را در اختیار من بگزارید ، خواهید دید که دو سه روزه شما را آسوده گردانم. گفت : «شما رئیس محاکمید. اجرا در تحت نظر شماست». گفتم : آن از دیده‌ی قضاییست. من می‌خواهم از دیده‌ی اداری نیز اختیار دارم که هر مأموری را خواستم بیرون کنم.

این گفتگوها شد و برخاستم. چون روزهایی می‌بود که کارهای من کسان بسیاری را به رشکبری و بدخواهی برانگیخته دل خود داور نیز پر می‌بود ، امید نمی‌داشتم که پیشنهادم پذیرفته شود. ولی چون آقای بهرامی خواها می‌بود ، داور نیز پذیرفته ، دو روز دیگر «ابلاغی» چنان آوردند.

از همان دقیقه بکار پرداختم. یکی از زخم‌خورده‌های اجرا که بوزارتخانه رفته و از آنجا همراه «ابلاغ» بنزد من فرستاده بودند ، کسی می‌بود که از حاجی حسین امین‌الضرب چند هزار تومان (گویا چهارهزار تومان) می‌خواست. دوازده سال حکمش در اجرا خوابیده بود (آری دوازده سال). نخست امین‌الضرب درآمدِ اداره‌ی برق را جا نشان داده بود. اجرا با سستکاری ویژه‌ی خودش نامه‌نویسیها با شهرداری کرده و دو سه سال گذشته و بجایی نرسیده بود. سپس هرگاه که آمده و دنبال کرده مأمور گفته بود : «بیا اموالی نشان بده توقیف کنم». این شیوه‌ی کار مأموران اجرا می‌بود. تازه اگر کسی همراهشان رفتی و کالایی نشان دادی ، ده دشواری دیگر پیشش آوردندی. چندان دوانیدندی که از حوصله دررود و رشته را رها کند. هر کسی که «محکوم» شدی گاو شیردهی برای مأموران بودی که از او ماهانه گرفتندی و بدستاویز مادّه‌های قانون «محکوم‌ٌله» را سر دوانیدندی. مأموری که بیست تومان ماهانه داشتی و دست‌کم صد تومان دررفت زندگانیش بودی ، بهتر از این نبودی.

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ انگاریدن (انگاشتن) = فرض کردن