پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 ٥٢ـ برخی سامانها که داده بودم (تکه‌ی یک از دو)

در آن زمان بدایت هشت شعبه می‌داشت که از روی قانون ، من رئیس همه‌ی آنها می‌بودم. ولی من در شعبه‌ی یک بکارهای خود پرداخته از کارهای درونی شعبه‌های دیگر بیکبار خود را دور می‌گرفتم (و بایستی بگیرم) بویژه که فهمیده بودم بیشتر سرِ شعبه‌ها از درون بدخواه منند. روزهای نخست یک نشست هفتگی برپا گردانیدیم که برای گفتگوهای قانونی به شعبه‌ی یک بیایند. چون بی‌دلخواه می‌آمدند ، من از آن چشم پوشیدم. در آن هجده ماه یک بار نشد که من شکایتی از سران شعبه‌ها بنویسم. لیکن با همه‌ی اینها از دور نگهبانی بسامان شعبه‌ها و دفترهای آنها می‌داشتم و برخی دستورها دادم که دو سه تا را در اینجا می‌نویسم :

١ـ بسیاری از وکیلان با سران شعبه‌ها همبستگی می‌داشتند که هر یکی با یکی بستگی می‌داشت و با دادن میهمانی و رسانیدن سود او را زیردست خود گردانیده بود. از اینرو چون عرضحال می‌داد از مدیر شعبه‌ی یکم چنین درمی‌خواست : «این را به فلان شعبه ارجاع کنید». مدیر دفتر جلوگیر قانونی ندیده می‌پذیرفت. من چون این را شنیدم «ابلاغیه»ای نهانی نوشتم که هر کسی که در دادن عرضحال شعبه‌ای را خواهش کرد ، باید وارونه‌ی آن بکار بسته شود و آن عرضحال به شعبه‌ی نامبرده فرستاده نشود. برخی دستورهای زبانی نیز دادم.

٢ـ زنان نیز بعدلیه می‌آمدندی و چنانکه می‌دانیم بیشتر آنها با داشتن چادر و پیچه رو نمی‌گرفتندی. من دستور دادم در هیچ شعبه‌ای یا دفتری زنی را (جز بهنگام محاکمه) ننشانند. زنها را کارهاشان به انجام رسانیده زود بازگردانند.

روزی هم آقای بهرامی تلفن کرده مرا خواست. چون رفتم چنین گفت : «حیدرآقا شکایت می‌کند که دو سالست از دست زنش چند شکایت کرده هیچ کدام بنتیجه نرسیده. ولی زن او سه ماه پیش شکایت از او کرده که در سه ماه بمرحله‌ی اجرا رسیده. پس این اندازه تفاوت از کجاست؟.».

این حیدرآقا برادر دکتر شفق می‌بود و زن او خانم قدس ‌ایران است که اکنون هم هست و چون زن درسخوانده و بافهمست ، دفترچه‌ای بزیان بهاییان نوشته که چاپ شده. این خانم با شوهرش بهم زده و کارشان بکشاکشهای بسیار کشیده بود و در عدلیه دعواهایی می‌داشتند. از زمانی که من رفتم بارها حیدرآقا را در عدلیه می‌دیدم. آن گفته‌ی آقای بهرامی در این باره می‌بود.

گفتم : «باید بازجویم و بشما آگاهی دهم». چون بازگشتم و بجستجو پرداختم دانسته شد پرونده در شعبه‌ی هفتم بوده. بانوی نامبرده چون باسواد و زباندار است و رو نمی‌گیرد و پیاپی می‌آید و می‌رود ، کارش زودتر پیش رفته و به هر حال زن بودن او نیز کارگر افتاده (گویا حکم هم از بدایت می‌بود که استیناف خواسته نشده بود).

برای آنکه به اینگونه شکایتها زمینه نماند ، من ابلاغی بدفتر شعبه‌ی یکم فرستادم که از آن پس هر عرضحالی که یک سوی آن زن باشد بشعبه‌های یکم و چهارم و هفتم فرستاده نشود. در شعبه‌های چهارم و هفتم آقایان دکتر موسا جوان و احمد امامی می‌بودند. در شعبه‌ی یکم خود من می‌بودم که هنوز از پل جوانی نگذشته بودم. از این فزونتر ، می‌خواستم بآن دو تن برنخورد.

چند روز پس از این «ابلاغ» بود که دیدم یکی از پرونده‌های حیدرآقا و زنش بدادگاه ما آمده. دانسته شد پیش از آن ابلاغ بوده. با این حال من نخواستم از سر اندیشه‌ی خود برخیزم و چون حیدرآقا نیامده بود ، آن روز را به بهانه‌ای محاکمه نکردم و بهنگام دیگر انداختم. در آن هنگام نیز به بهانه‌ی رفتن بوزارتخانه از دادگاه بیرون شده رسیدگی را بآقای حاجی سید محمدخان سعادت که «قاضی علی‌البدل» می‌بود (اکنون در وزارت خارجه است) بازگزاردم.

تا روزی که من می‌بودم این دستور درباره‌ی پرونده‌های زنها نیروی خود را می‌داشت و سپس خواهم گفت که چه سودی را من از آن «ابلاغیه»ی خود برداشتم.
🔶 زیانهایی که از شیعیگری برمی‌خیزد

🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکه‌ی پانزدهم)

آنگاه چنانکه شیعیان به پیدا شدن مهدی امیدمندند مسیحیان نیز بفرود آمدن عیسا از آسمان امیدمند می‌باشند ، و ما نمی‌دانیم چرا دکتر جوزف این دلسوزی و راهنمایی را که بمردم ایران می‌کند ، بتوده‌ی خود نمی‌کند؟!.. چرا کشیشان فرانسه را برنمی‌انگیزد که بکوششهایی برخاسته امید مردم را بآمدن عیسا بیشتر گردانند و راه برتری و بزرگی را بروی آن کشور باز کنند؟!.. پس چه شده که مردم فرانسه باید لشگرها آرایند و افزارها سازند و بکوششهای سیاسی پردازند و برتری و بزرگی را از آن راه طلبند ، ولی ایرانیان از راه افسانه‌پرستی پیش روند؟!.. آیا مرگ خوبست ولی برای همسایه؟!..

همین سخن را به مسیو ماربین هم توان گفت ، این فریبکار آلمانی با آن آگاهی کمی که از اسلام و تاریخ آن داشته به بافندگیهایی پرداخته چنین می‌گوید : «حسین دانسته بسوی کشته شدن رفت. خواستِ او ستم بنی‌امیه را پذیرفتن و از همان راه ریشه‌ی آن خاندان را کندن می‌بود». همین را سیاست بزرگی از حسین شمرده بشیعیان راهنمایی می‌کند که همان راه روضه‌خوانی و سوگواری را که پیش گرفته‌اند رها نکنند و از همان راهِ نشان دادن‌ِ ستمدیدگیِ پیشوایان‌ِ خود پیش روند.

ما می‌گوییم پس چرا مسیو ماربین این راهنمایی را بآلمانیان نکرده است؟!.. چرا آن سیاست بزرگ حسینی را بآنان یاد نداده است؟!.. چرا آلمانیان هنگامی که آن سختیها را از ناپلئون کشیدند این سیاست را بکار نبستند؟!.. چرا این نکردند که پادشاهانشان خود را بکشتن دهند و توده‌ی آلمانی کشته شدن آنان را دستاویزی سازند و همچون ایرانیان روضه‌خوانیها برپا کنند و بنمایشهای گوناگون پردازند؟!.. چرا در سال ١٩١٨ که آن شکست را از فرانسه و انگلیس خورده ناخواهان گردن به پیمان ورسای گزاردند باین فلسفه کار نبستند؟!.. چرا بجای برخاستن هیتلر و کارهایش از ستمدیدگی خود سودجویی نکردند؟!..

اکنون هم دیر نشده ، اگر از این جنگ [جنگ جهانی دوم] شکست‌خورده بیرون آمدند و نیروشان بهم خورد بجای کوششهای دیگر فلسفه‌ی مسیو ماربین را بکار بندند و اگر نیازی بروضه‌خوان و قمه‌ز‌ن و شمشیرزن و مانند اینها پیدا کردند خواهند توانست از ایرانیان بخواهند و کار خود را راه اندازند.

چنانکه گفتیم این نوشته‌های ماربین و جوزف جداگانه بنام «سیاست‌الحسینیه» چاپ شده. این دفتر تاریخچه‌ای داشته که من باید در اینجا بنویسم : در سال 1327[ق = 1288 خ] که در ایران شور آزادیخواهی بسیار نیرومند می‌بود و آزادیخواهان پس از یک سال و بیشتر جنگ با محمدعلی‌میرزا و ملایان فیروز درآمده تهران را هم گشاده بودند ، و دشمنان آزادی ، که بیشترشان روضه‌خوانان و ملایان و پیروان ایشان می‌بودند پس از ایستادگیها و جنگها نومید شده و آتش سینه‌هاشان رو بخاموشی نهاده بود ، و از آنسوی دولت خودکامه‌ی روس سپاه به ایران آورده و آذربایجان و دیگر شهرها را گرفته بکاستن از نیروی آزادیخواهان می‌کوشید ، ناگهان این دفترچه بمیان افتاد. (1) تو گفتیی نفت بروی آتش ریختند. ملایان و روضه‌خوانان و بسیاری از مردم بتکان آمده ، و با آزادیخواهان که بکاستن از روضه‌خوانی می‌کوشیدند پرخاش آغازیده چنین گفتند : «پس فرنگیها امام حسین را می‌شناسند و شما نمی‌شناسید ، ای بیدینها؟!..». این را گفته بتکان آمدند.

بیش از همه در تبریز شوری برخاست و نخست نتیجه آن بود که همگی روضه‌خوانان که بیش از دویست تن می‌بودند دست بهم داده چنین نهادند که در بازارها و کویها روضه‌خوانیهای همگانی برپا گردانند. نخست در بازارها این کار را کردند. یک بازار را می‌گرفتند و از اینسر تا آنسر فرش می‌گستردند و درمیانه منبر می‌گزاردند و جلو آمد و شد را بسته آنجا را انجمن می‌گردانیدند و روضه‌خوانها هر یکی با پیروانشان می‌آمدند و فراهم می‌نشستند و یکی پس از دیگری بمنبر رفته مردم را گریانیده پایین می‌آمدند. سه روز و چهار روز بدینسان بسر برده چند روز دیگری بازار دیگری را برمی‌گزیدند ، و در همه‌ی این کارها دشمنی خود را با مشروطه فراموش نمی‌کردند.

پس از دیری رو بکویها آوردند. در تبریز هفده و هجده کوی از بزرگ و کوچک شمرده می‌شد. نوبت بنوبت آنها را گردیدند که در هر یکی چند روزی با گرد آمدن و روضه‌ خواندن و دروغها سرودن و بمشروطه نیش زدن بسر می‌بردند. دیدنی می‌بود که از نوشته‌های دو اروپایی چه شور و تکانی برخاسته و چه کارهایی کرده می‌شد.
👇
یک نتیجه‌ی دیگر «سیاست‌الحسینیه» پیدایش دسته‌هایی بنام «انتظاریون» بود. چنانکه گفتیم دکتر جوزف از پندار شیعیان درباره‌ی امام ناپیدا ستایش نوشته و چنین گفته که امید بستن به پیدایش چنان کسی و چشم براه او دوختن مایه‌ی زندگی یک توده باشد. برخی از ملایان همین را دستاویز گرفته در مشهد و تبریز و دیگر جاها دسته‌های «انتظاریون» (بیوسندگان) پدید آوردند. صد تن و دویست تن و هزار تن فراهم می‌نشستند ، دعای «ندبه» می‌خواندند ، از دیر کردن امام ناپیدا می‌نالیدند ، می‌گریستند ، کم‌کم بشیون کردن و بسر و روی خود کوفتن می‌رسانیدند و کسانی افتاده از خود می‌رفتند ، و از بامداد تا شامگاه با این کارها بسر می‌بردند. همی‌خواستند با زور ناله و گریه امام ناپیدا را به بیرون آمدن وادارند.

در تبریز داستان دیگری هم پیش آمد ، و آن اینکه چون از نالیدنها و گریستنها و بسر و رویِ خود کوفتنها سودی بدست نیامد ، سیدِ روضه‌خوانی که پیشوای بیوسندگان می‌بود چنین گفت : «همه باهم رو بکربلا آوریم ، برویم آیَفْت[=حاجت] خود را از آن درگاه خواهیم». این پیشنهاد را پذیرفتند و انبوهی از توانگر و کمچیز ، و از سواره و پیاده براه افتادند. نمی‌دانم چند هزار تن براه افتادند و چه اندازه از ایشان در راه از پا افتاده نابود شدند. این می‌دانم که صد خاندان بگدایی افتاد. نیک بیاد می‌دارم که در آن سال گدایان تازه‌ای در کوچه‌ها پیدا شده و برای آنکه از مردم آسانتر پول بگیرند ، چنین می‌گفتند : «ما پدرمان بکربلا رفته».

اینست تاریخچه‌ی «سیاست‌الحسینیه». اینست نمونه‌ای از آمادگی شیعیان بنمایشهای بیهوده‌ی بیخردانه.

پابرگیها :
1ـ نخست در حبل‌المتین چاپ شده بود و سپس در دفتر جداگانه‌ در تبریز بچاپ رسید.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 4 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 21ـ گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» تکه‌ی 1

از رفتارهای ناستوده که بسیاری از مردم دارند در گفت و شنید پیکار کردن است. چون دو تن باهم نشینند و بسخن پردازند یکی گوید و دیگری خرده گیرد. آن پاسخ دهد و این بَرو بازگرداند. آن گوید و این گوید و هر یکی کوشد سخن خود را پیش برد و چون در جایی فروماند آن را گزارده بزمینه‌ی دیگری رود و به هر دلیل نارسایی دست اندازد. «به چندین دروغ برخیزد تا یک راستی را نپذیرد». این شیوه‌ایست که بسیاری از مردمان می‌دارند و زشتی آن را درنمی‌یابند.

از چنین گفتگویی نه تنها نتیجه‌ی درستی درنیاید و هرگز نهانی آشکار یا تاریکی روشن نگردد ، زیانها نیز از آن پدید آید. زیرا خرد تیرگی گیرد و فهم کجتر گردد. دوباره می‌گویم خرد تیرگی گیرد و فهم کجتر گردد. گذشته از آنکه گاهی گفتگو به درشتگویی انجامد و کار بنادانیها کشد.

کسانی که این رفتار را دارند چون خواستشان پیشرفت دادن بگفته‌ی خودشان باشد و همه در پیرامون آن اندیشند گام بگام از راستیها دورتر گردند و چون از خرد روگردانند زمان بزمان بنادانی آلوده‌تر شوند. امروز انبوهی از مردم گرفتار این نادانی هستند و خودشان آن را درنمی‌یابند.

* * *

این گرفتاری نتیجه‌ی چندین بیماریهاست که ما بارها آنها را یاد کرده‌ایم و اینک بار دیگر فهرست می‌کنیم :

از یکسو درد خودنمایی ـ چنانکه گفته‌ایم این کسان در جستجوی راستیها (حقایق) نیستند و کاری به پیشرفت توده و آبادی کشور نمی‌دارند و هر کدام سخنانی را که از اینجا و آنجا فراگرفته‌اند جز درپی خودنمایی نیستند. اینست هر زمینه‌ای که پیش آید در آن سخن رانند و یکی نگوید مرا در این زمینه دانشی نیست.

از سوی دیگر سستی خردها و دربند بودن آنها ـ که اگرهم پاره‌ای در جستجوی راستیها باشند بدریافت آنها یارا نیستند. آنچه را که از پیش آموخته و در دل جا داده‌اند از دست نتوانند هِشت و بدلیل نیز ارج نتوانند گزاشت.

پس از همه بهم خوردن بنیادها ـ در هر زمینه‌ای چندان پراکنده‌گویی شده که مایه‌ی سرگشتگی اندیشه‌هاست و یک پایه‌ی استواری که تکیه‌گاه اندیشه‌ها تواند بود بازنمانده.

شاید برخی این را ندانند که «بی‌تکیه‌گاه گردیدن اندیشه‌ها» چیست و زیان آن را درنیابند اینست در اینجا آن را روشن می‌گردانیم : این را همه می‌دانیم که یک تنی که می‌خواهد داور (قاضی) باشد باید درسهایی فراگیرد و نیز باید همیشه قانونی در زیر دست او باشد که از روی آن داوری کند وگرنه خواهد درماند و هرگاه داوران دو یا سه تن باشند درمیانه دوسخنی پدید خواهد آمد. چنین بینگارید یکی را بنام دزدی به پیش دو تن داور آورده‌اند و آنان رسیدگی کرده دزدی او را باور نموده‌اند و می‌خواهند کیفری برای او نویسند. اگر قانون درمیان نباشد بیگمان دوسخنی میانه‌ی داوران پدید خواهد آمد و یکی را دل بحال دزد سوخته کیفر بسیار کمی خواهد نوشت و دیگری سخت برآشفته کیفر را هرچه بیشتر خواهد گردانید.

این یک چیز انگاری نیست. داستانیست رخ داده و بگواهی یاد کردم. در هفده یا هجده سال پیش که قانون برای کیفر گناهگاران در ایران نبود در یک محاکمه یکی از داوران که از دزدان گزند دیده و دل پر از خشم آنان داشت برای دزدی به دو سال بند و زندان رأی داده بود و دیگری که کتاب ویکتور هوگو را خوانده و در گناهکاران با دیده‌ی مهربانی می‌نگریست به دو ماه. ببین دوری از کجا تا بکجاست! ولی اگر قانونی درمیان باشد کمتر دوسخنی پیدا می‌شود و هرگز این اندازه دوری رخ نمی‌دهد.

همین مثل را از پزشکی نیز می‌توان آورد. یک کسی تا درس پزشکی نخواند و دستورهایی را که در کتابهای آن فن است یاد نگیرد در چاره‌ی بیماریها درماند و هرگاه به پزشکی پرداخت در هر گام لغزش دیگری از او سر می‌زند.

داور و یا پزشک با خرد و فهم خود داوری و پزشکی می‌کنند ولی هر کدام تکیه‌گاهی را برای خود دارند که آن قانونها و دستورهاست و بی‌اینها در کار درمانند و داوری و پزشکی نتوانند.

این را برای مثل یاد کردم. در زندگانی همگانی نیز همین راه است و باید یک رشته دستورهایی درمیان باشد. روشنتر بگویم باید «آیین زندگانی» درمیان باشد تا خردها از آن درس آموزند و بکار خود آماده‌تر گردند. [و]گرنه نهاد آدمیان یکسان نیست. یکی سستنهاد و دیگری تندنهاد است. یکی بیش از همه بخوشی خود می‌پردازد و دیگری آسایش دیگران را بدیده می‌گیرد. چندین گونه جدایی از هم دارند و اینست کمتر توانند در یک زمینه یکزبان و یکدل گردند و کمتر توانند راستیها را دریابند.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 ٥٢ـ برخی سامانها که داده بودم (تکه‌ی دو از دو)

٣ـ وکلای عدلیه بیشترشان از آخوندی یا از ورشکستگی بآن کار آمده هشتاد درصدشان کسان پستنهاد و دورو می‌بودند. این شیوه‌ی آنان می‌بود که یک داور تا بر سر کار است به او چاپلوسیها کنند و پررویانه همبستگی نشان دهند ، ولی همانکه از سر کار برخاست سلامش را نیز نگیرند. از روزی که من به شعبه‌ی یکم رفتم رفتار آنان مرا سخت می‌آزرد. می‌آمدند و بستایشها می‌پرداختند و چاپلوسیها می‌کردند. تندی کارهای من و بی‌پروایی که با زورمندان می‌نمودم ، عنوانی در دست ایشان می‌بود که شیوه‌ی پست خود را بکار زنند.

اینبود ناچار شدم که بجلوگیری کوشم. آگاهی دادم که «چون ستایش قاضی در روبرویش و چاپلوسی با او تصرف در اندیشه‌های او و خود نوعی از رشوه است ، هر وکیلی که در محکمه بستایش چاپلوسانه پردازد بعنوان بداخلاقی تعقیب خواهد شد».

مردی می‌بود بنام روشن‌ضمیر که شاگرد فاضل‌الملک ، و خود وکیل اداره‌ی «سجل احوال» می‌بود. مردک همانکه از در رسیدی و سلام دادی آغاز کردی : «دیشب در فلانجا بودیم. صحبت حضرت آقای کسروی را می‌کردیم ...» بارها جلوش گرفتم. روزی گفت : «پس ما ادای وظیفه نکنیم؟.» گفتم : «این ادای وظیفه نیست که می‌کنید. اگر شما مرا بنیکی می‌شناسید در درون دل خشنود باشید ، نیمه‌ی شب مرا دعا کنید». چون از دادگاه بیرون رفت ، رویم به شرافتیان گردانیده گفتم : «خدا مرا نگه دارد از شر این مرد. روزی که از پشت این میز برخاسته‌ام ، نخست کسی که بمن توهین خواهد کرد این خواهد بود». گفتم : «این پیشگویی نیست. این در نهاد مردان پست‌رَوان نهاده شده که چون کسی را نیرومند دیدند بی‌اختیار بچاپلوسی پردازند ، و چون از نیرو افتاد بی‌اختیار کینه جویند و از در بدخواهی و بدگویی درآیند».

این پیش‌بینی من بسیار بجا می‌بوده. آن روزی که از عدلیه بیرون رفتم و آن هایهوی درمیان می‌بود ، فردایش که روز نخست بیکاری‌ام بود ، همان مردک مرا جسته و چون از خانه بیرون نرفته بودم نیافته ، یکه‌کاره بسر مدرس‌زاده رفته با زبان او پیامهای نیشدار فرستاده بود. مدرس‌زاده چون با من گفت ، گفتم : «خدا را سپاس که او را نیک شناخته بودم».
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
زایش و رویش یک دکان تازه‌ی مفتخوری به بهای فریب مردم و از راه بدر کردن ایشان
🔶 زیانهایی که از شیعیگری برمی‌خیزد

🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکه‌ی شانزدهم)

ششم : یکی از زشتکاریهای شیعیگری بردن استخوانهای مردگان (مردگان پولدار) بکربلا و نجف و قم و مشهد می‌باشد. این کار چندان زشت و بیخردانه است که من نمی‌دانم چه نامی بآن دهم و با چه زبانی بنکوهم. کسی که مرده است باید تن او را سوزانند و یا در زیر خاک نهان گردانند که از بوی بدش آزاری بمردم نرسد ، ولی آنان مرده را در یک قوطی بروی زمین نگه می‌دارند ، و لانه‌ای برایش چنان می‌سازند که بویش بیرون آید و بدینسان مایه‌ی آزار مردم می‌گردند ، و چون یک سال ـ بیش یا کم ـ گذشت ، استخوانهای او را در یک قوطی دیگری گزارده بار می‌کنند و رو به «عتبات ‌مقدسه» راه می‌افتند.

این کار گذشته از آنکه مردم‌آزاریست و چه‌بسا مایه‌ی پراکندن بیماریهایی باشد ، خود نشانی از نافهمی و دُژآگاهی شیعیان و ملایان است. خدا می‌داند تاکنون چه رسواییها از این راه برخاسته است. در زمانهای پیش که عثمانیان گاهی بجلوگیری پرداختندی بارها رخ‌ داده که استخوانها را خرد کرده و در توبره‌ی اسب ریخته خواسته‌اند نهانی از مرز گذرانند و دانسته شده و مایه‌ی رسوایی گردیده (1).

این کار را چرا می‌کنند؟!.. بآن استخوانها چه کاری هست که از این شهر بآن شهر می‌کشند؟!.. اگر از خودشان بپرسید یکی خواهد گفت ‌: یک درِ بهشت ، از کربلا یا از نجف یا از قم است و مرده‌ای که در آنجا خوابیده همانکه بوق دمیده شود و برخیزد یکسره به بهشت خواهد رفت. دیگری خواهد گفت : مرده‌ای را که در قوطی گزارده‌اند و به نجف یا بکربلا خواهد رفت ، از فشار گور ایمن باشد. دیگری خواهد گفت : ما گناهکاریم و بآن آستان پناهنده می‌شویم. یا خواهد گفت : ما سگیم و خود را به نمکزار می‌اندازیم.

با این بهانه‌های سستی ، بکاری بآن زشتی و زیان‌آوری برمی‌خیزند و آبروی یک توده‌ای را بباد می‌دهند. اروپاییان که ایرانیان را دُژآگاه و بیابانی می‌خوانند آیا این دلیل استواری در دست آنان نخواهد بود؟!.. اروپاییان نه ، خودمان اگر شنیدیمی که مردمی با استخوانهای مردگان چنان رفتاری می‌کنند آیا دُژآگاه و پستشان نشماردیمی؟!..

پابرگی :
1ـ این داستان چندان شناخته است كه از ملا محمدعلی نخچوانی كه یكی از مجتهدان می‌بود و ده و چند سال پیش مرده پرسیده‌اند و او پاسخ داده : «باكی نیست. تن علی‌اكبر را نیز تكه تكه گردانیدند» (لَهُ اُسوَه بِعَلی الاكبَر فَقَطَعُوهُ اِرباً اِرباً).
استخوانهای مردگان را بار کرده بکربلا می‌برند
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 4 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 21ـ گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» تکه‌ی 2

چنین بینگارید در نشستی سخن از تاریخ می‌رود و یکی چاپلوسیهای شرف‌الدین‌علی یزدی و سپهر کاشانی و دیگر مانندگان اینها را یاد کرده نکوهش می‌کند. دیگری بیدرنگ پاسخ می‌دهد : آنان ناچار بودند. بر سر این پیکار درمی‌گیرد و سخن بدرازی می‌کشد. سومی بدانسان که شیوه‌ی بسیار کسانست زیرکانه میانجی درآمده آن را تندرو نامیده و این را کندرو خوانده خویشتن سخنی درمیانه می‌راند (1) ... این داستانیست که بارها در نشستها روی دهد.

در اینجا بیگمان پای خودنمایی و سستی خرد درمیان است. این سرجنبانان بی‌آنکه خودشان دریابند گرفتار چندین درد هستند. چنانکه بازنمودیم. چیزی که هست تنها اینها نیست. در این داستانها انگیزه‌ی دیگری برای کشاکش درمیان می‌باشد. این خود جستاریست که یک بدکاری در چه هنگامی ناگزیر شمرده می‌شود و شایسته‌ی بخشایش می‌باشد. هر کسی که بکار بدی برخاسته بهانه‌ای برای آن می‌آورد ولی باید دید کدام بهانه را می‌توان پذیرفت و از آن کار چشم پوشید؟!. اگر بخواهیم در گفتگوی بالایی داوری کنیم نخست باید این نکته را بدانیم.

در همین باره چون پایه‌ای درمیان نیست هر کسی از پیش خود اندیشه‌ی دیگری پدید آورده. یک دسته برآنند که هرچه نان از آن درآمد و راه روزی بود رواست و می‌توان بآن برخاست و چون خود ایشان این کاره‌اند همه‌ی دیگران را نیز در چنین کارهایی بیگناه می‌شمارند و در چاپلوسیهای تاریخنگاران پیش که بنام نان خوردن و روزی یافتن آنها را کرده‌اند با دیده‌ی خرسندی می‌نگرند. دسته‌ی دیگری برآنند که یک زورمندی هرچه را خواست باید گردن نهادن و پذیرفتن و این بهانه را از بهر هر زشتکاری بس می‌شمارند. مایه‌ی کشاکش بیش از همه این ندانی است.

در همین زمینه خودِ ما گرفتاریهایی داریم و آشکاره می‌بینیم بسیار کسان در این باره از راستی بدورند. آنان که در پیشامد مشروطه‌خواهی به بدکاریهایی برخاسته‌اند و ما در تاریخ نامشان آورده و نکوهش می‌کنیم می‌بینیم کسانی به هواداری برمی‌خیزند و نامه‌ها بما می‌نویسند و بیشترشان همین عنوان ناچاری را پیش می‌کشند. مثلاً در بخش یکم ، داستان آشوب قاطرچیان و آدمکشیهای ایشان را در سال 1284 نگاشته و کسانی را از ملایان نام برده‌ایم که در میدان توپخانه درمیان آشوبکاران بودند. یکی از بستگان ایشان نامه‌ها نوشته گله می‌کند که چرا نام فلان ملا را برده‌ایم و همه‌ی عنوانش اینست که او را از پیش آمدند و بمیدان بردند و او ناگزیر بود. پیداست این کسان معنی ناگزیری را درنمی‌یابند و در این باره به یک دستوری برنخورده‌اند. اگر «آیین زندگانی» در دسترس می‌بود در آن این دستور را می‌یافتند : «بامید سود یا از ترس زیان بکار ناروا نباید برخاست» و بیهوده باندیشه‌های نابجا برنمی‌خاستند.

این یک مثل است و صدها مانند این توان پیدا کرد. این خود نکته‌ی پرارجی است که برای آمادگی خردها و درستی آنها «آیین زندگانی» دربایست است. شاید از صد تن یکی این نکته را درنمی‌یابد. هرچه هست ما بآن ارج بیشتر می‌گزاریم و چنین می‌خواهیم خوانندگان پیمان این را نیک بیندیشند و اگر خرده‌ای باندیشه‌شان می‌رسد بازنمایند.

مثل دیگری یاد می‌کنیم : بارها در نشستها سخن از فرهیخت (تربیت) و کارگر افتادن و نیفتادن آن بمیان آید و دوسخنی برخیزد. یک دسته برآن باشند آدمی را فرهنگ باید تا پیراسته و آراسته گردد. دسته‌ی دیگری بر این باشند که فرهیخت را کاری نتواند بود و هر کسی آنچه از گوهر خود دارد همانست و بس. هر دسته‌ای دلیلهایی شمارد و گفته‌هایی را از پیوسته و پراکنده از گفته‌ی این شاعر و نوشته‌ی آن فیلسوف بگواهی آورد. کار بجایی کشد که آدمی را بپای جانوران برند و فرهنگ‌ناپذیری خرس و پلنگ را گواه گفته‌ی خود گیرند یا مثل بیاورند که «زنگی بشستن سفید نشود».

این دوسخنی از کجا برخاسته؟.. نه اینست که چون پایه‌ای درمیان نیست هر کسی از پندار خود چیزی بیرون می‌ریزد؟.. چه‌بسا یک کسی در اینجا سخن از سودمندی فرهیخت راند و در جای دیگری آن را بیهوده شمارد. چون پایه‌ای نیست هر زمان بپندار دیگری گراید. هر زمان سخنان رنگین دیگری بقالب زند. از اینگونه صد مثل توان شماردن.

پابرگی از ویراینده :
1ـ چنین کسانی را رند یا «خشکه‌فیلسوف» توان نامید. خشکه‌فیلسوف نامیست که کسروی خود به چنین کسانی نهاده.
برای دانستن «آیین زندگانی» یکی از کتابهای راه رستگاری ، ورجاوندبنیاد و حقایق زندگی خوانده شود.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 53ـ «اندیشه‌های قضایی» که می‌داشتم

یک داستان دیگر که مایه‌ی رشک و کینه می‌گردید «اندیشه‌های قضایی» من بود. در آن زمان در عدلیه جز کسان ‌انگشت‌شماری قانون نفهمیدندی. مثلاً در دستگاه بدایت تنها دو تن می‌بودند که قانون می‌فهمیدند : یکی آقای احمد امامی و دیگری دکتر جوان. از وکیلان ، من تنها آقاسید هاشم را بیاد می‌دارم. بازمانده چه از وکیلان و چه از داوران ، همان آخوندهای کودن می‌بودند که چیزهای کمی یاد گرفته کار خود با آن راه می‌انداختند.

روزهایی که من رفته بودم آقای بهرامی گفت : «از عدلیه‌های ولایات سؤالهای قضایی می‌کنند و جواب دادن بآنها زحمتی برای ماست». گفتم : «باید برای قانون شرحی نوشته شود تا هر کس آن را بفهمد. اکنون هم آن پرسشها را بفرستید پاسخهایش من نویسم». از آن پس بپرسشها من پاسخ دادمی. از آنسو گاهی در محاکمه «قراری» یا «حکمی» می‌دادمی که بدیگران شگفت افتادی و مایه‌ی رشک بودی.

مثلاً روزی پرونده‌ای می‌بود در زمینه‌ی «بیع بشرط». آقای حسین مظلوم (که اکنون وکالت می‌کند) وامی بکسی داده خانه‌اش را بیع بشرط گرفته و چون زمانش بپایان آمده و آن کس پول را پس نداده بود ، این بصلحیه عرضحال داده و حکم به «تسلیم خانه» گرفته بود. استیناف خواسته شده و پرونده بدادگاه ما آمده بود. در آن روزها مادّه‌ی ٣٤ قانون ثبت درمیان نمی‌بود (1) و همان بیع بشرط گرفتاری بزرگی برای مردم شده بود. پولدارانی وام بمردم داده خانه یا باغ یا زمین را که چند برابر بها می‌داشت «بیع بشرط» گرفته ، و به همان دستاویز از دستشان درمی‌آوردند.

من گفتم : «بیع بشرط در نزد مردم بمعنی رهن است. فلان مرد می‌خواهد وامی گیرد ، از یکی پولی گرفته خانه‌ی خود را رهن می‌گزارد. ولی چون برای پول سود گرفته خواهد شد و سود گرفتن برای پول (یا ربا) در شرع حرامست ، ملایان رویه‌سازی کرده نامش را بیع بشرط می‌گزارند. می‌خواهند بفهمانند که وامگیر ، خانه را با شرط خیار در زمان معینی به وام دهنده فروخته و سپس بازگشته همان را به اجاره گرفته. (2) بارها شنیده‌ام وامگیر می‌گوید : من که نفروخته‌ام ، بیع گزارده‌ام. «بیع» در پیش آنها بمعنی رهن است نه بمعنی فروش. اینست این بیع بشرطها را فروخت‌وخرید نتوان گفت و بدستاویز آنها حکم بتسلیم خانه نتوان داد. وامده تواند پولش را بخواهد نه آنکه خانه را ببرد».

می‌گفتند : «اگر بیع بشرط هم نباشد این یک نوع معامله‌ایست درمیان مردم. کسی که پول قرض می‌کند و خانه‌اش را بیع بشرط می‌کند ، می‌داند که سر موعد اگر پول نداد ، خانه‌اش را خواهند برد. خود دانسته و فهمیده آن معامله را می‌کند. پس باز حکم بتسلیم خانه جای ایراد نیست».

من گفتم : «این راستست. ولی معاملات باید عنوانی در قانون داشته باشد. هر معامله‌ای که مردم بکنند ما نمی‌توانیم ترتیب اثر دهیم. وگرنه قمار و گروبندی[=شرط‌بندی] نیز یک گونه معامله‌ایست که دانسته و فهمیده می‌کنند».

من چون حکم صلحیه را شکسته رأی به «بطلان دعوا» دادم این گفتگوها برخاست. شگفت آن بود که [حسین] مظلوم که حکم من بزیانش می‌بود رنجیدگی نمی‌نمود و دیگران رنجیدگی می‌نمودند و در اینجا و آنجا بد می‌گفتند.

در آن سال «ثبت املاک» تازه آغاز می‌شد. کسانی با گواهینامه (3) ، خانه یا زمینی را که در دست دیگریست ، بنام خود به ثبت می‌رسانیدند. آن کس که آگاه می‌شد ناچارش می‌گردانیدند که «اعتراضی» دهد و بعدلیه بیاید ، و در اینجا یک دشواری پیش می‌آمد و آن اینکه مدعی و مدعیٌ‌علیه وارونه می‌افتاد. از اینرو من با وزارت عدلیه گفتگو کردم که با گواهینامه از کسی درخواست ثبت نپذیرند. گفتم : «هر مأمور دولتی در زمینه‌ی کار خود قاضیست و باید بجستجو و رسیدگی برخیزد ، آن نماینده‌ی ثبتی که درخواستها را می‌پذیرد ، بایای اوست که رسیدگی کند و بداند که آیا درخواست‌کننده متصرّف می‌باشد یا نه و از روی فهم کاری کند». من می‌گفتم : «باید ثبتهایی که با گواهینامه پذیرفته شده و درخواست‌کننده متصرف نیست ابطال شود و نیازی بآنکه طرف اعتراضی کند و بعدلیه بیاید نماند». لیکن وزارت عدلیه این را نپذیرفت. از اینگونه گفتگوها بسیار پیش می‌آمد و از هر یکی دشمنیهایی برای من پیدا می‌شد.

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ برای آگاهی بیشتر از ماده‌ی34 قانون ثبت و دگرگونیهایی که تاکنون کرده پیوست «بیع به شرط» همین کتاب دیده شود.
2ـ گویا این رویه‌سازی برای آن بوده که سپس «اجاره‌ای» که هر ماه یا هر چندگاه به وامدهنده می‌داده ربا بحساب نیاید.
3ـ استشهاد
🔶 زیانهایی که از شیعیگری برمی‌خیزد

🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکه‌ی هفدهم)

کوتاه‌سخن : شیعیگری چنانکه از دیده‌ی دین و خداشناسی درخور نکوهش بسیار است از دیده‌ی زندگانی هم درخور نکوهش می‌باشد. شیعیان که در دین به بت‌پرستی افتاده‌اند در زندگانی پستتر از بت‌پرستانند. برای روشنی سخن می‌نویسم ، امروز زندگانی بچند گونه تواند بود :

یکی زندگانی‌ای که اروپاییان پیش گرفته‌اند. بدینسان که توده‌ها با یکدیگر در کشاکش و نبردند. جنگها می‌کنند و خونها می‌ریزند و شهرها را ویران می‌گردانند. درمیان خود نیز آیین بخردانه‌ای نداشته با نبرد و کشاکش می‌زیند.(1) ولی در همان حال معنی میهن‌پرستی را می‌دانند ، بآزادی کشور و سرافرازی توده‌ی خود دلبستگی می‌دارند ، همگی دست بهم داده بآبادی کشور و به نیرومندی دولت خود می‌کوشند ، در دانشها پیش می‌روند.

دیگری زندگانی‌ای که دین یاد می‌دهد و ما خواهای آنیم. بدینسان که توده‌ها با یکدیگر بجای کشاکش همدستی کنند و بجای جنگیدن و ویرانی رسانیدن ، بآبادی جهان کوشند و درمیان توده‌ها آیین بخردانه باشد. هر چیزی از کشاورزی و داد و ستد و بازرگانی و فرهنگ و زناشویی و سررشته‌داری بمعنی راست خود شناخته شده بمعنی راست خود بکار بسته شود. بدانشها بیشتر از این ارج گزارده گردد. (2)

زندگانی شیعیان هیچ یکی از اینها نیست و بسیار پستتر از اینهاست و این بچند شُوند است که در پایین فهرست‌وار یاد می‌کنیم :

1ـ شیعیان مردگانی را گرداننده‌ی جهان می‌پندارند و پیشرفت کارها را از آنان چشم می‌دارند ، و بجای آنکه هر کاری را از راهش پی‌کنند و به نتیجه رسانند ، انجامش را از آن مردگان می‌خواهند. این جهان از روی یک آیینی می‌گردد و هر کاری نتیجه‌ی کار دیگری می‌باشد. مثلاً یک توده‌ای چون بکشور و توده‌ی خود دلبستگی می‌دارد و برای نگهداری آن سپاه می‌آراید و توپ و تانک و هواپیما و دیگر افزارها آماده می‌گرداند ، نتیجه‌ی این کارها نیرومندی و سرفرازی آن شود ، و کشورشان از افتادن بدست بیگانگان ایمن گردد. ولی شیعیان این را نفهمیده‌اند و پروایی باین کارها نمی‌دارند. باور آنان اینست که این کشور را امام‌رضا یا صاحب‌الزمان نگه می‌دارد. در دیگر کارها نیز چنینند. فلان زن پسر خود را از رفتن بسربازی یا از یاد گرفتن هوانوردی بازمی‌دارد و باین اندیشه است كه اگر روزی جنگی برای این کشور پیش آمد و بمب‌اندازهای دشمن بسر شهر رسیدند او خود را و خاندانش را با «توسل به حضرت‌عباس» و «نذر قربانی گفتن» و مانند اینها نگه دارد. فلان سبزی‌فروش و بَهمان پینه‌دوز دکان خود را برچیده و سرمایه‌ی خود را برداشته روانه‌ی کربلا می‌شود و باین باور است که امام حسین باو سرمایه خواهد رسانید. از اینگونه چندانست که بشمار نیاید.

2ـ چون آن مردگان را «گرامی‌داشتگان» خدا شناخته دستگاه آفرش را بسر آنان می‌گردانند ، همه بزمان آنان پرداخته بزمان خود ارج نمی‌گزارند. در پندار شیعیان دوره‌ی بهتر جهان گذشته و آنچه بازمانده دوره‌های بی‌ارج آن می‌باشد. خدا بجهان آنچه بایستی بکند کرده است : پیغمبرهایش را برانگیزیده ، علی و حسن و حسین و جعفرش را که گلهای سرسبد آفرش بوده‌اند آورده ، دستگاه کربلایش را راه انداخته ، برای روز رستاخیز میانجیانی اندوخته گردانیده ، امام زمانش را در جابُلقا و جابُلسا آماده نگه‌ داشته ـ دیگر کاری که بکند نمانده و این دوره‌هایی که می‌گذرد زمانهای بیهوده‌ی جهانست که هیچ ارجی نباید گزاشت ، و تنها کاری که باید کرد آنست که بزیارت رفت ، گریه کرد ، داستان فدک را فراموش نساخت ، دست از گریبان ابوبکر و عمر برنداشت ، تا بدینسان امامان را از خود خشنود گردانید و روز رستاخیز از میانجیگری آنان بی‌بهره نمانْد. در نتیجه‌ی همینست که هر بدبختی که بتوده و کشور پیش آید و هر گرفتاری که رخ دهد شیعیان پروا ننمایند بجای خود ، که از همان نیز معجزه‌ای برای امامان خود پدید آورده چنین گویند : «اینها علامت آخرالزمان است ، خودشان خبر داده بودند».

جهان که همیشه در پیشرفت است و آینده بهتر از گذشته می‌باشد پندار شیعیان بوارونه‌ی آنست. در پندار ایشان ، گذشته بهتر از اکنون و آینده بوده. مگر آنکه امام زمان پیدا شود که آن روزگار نوینی خواهد بود.

3ـ شیعیان از روی کیش خود با سررشته‌داری (حکومت) بدخواهند و تا می‌توانند با دولت دشمنی می‌کنند و از پرداختن مالیات و دادن سرباز خودداری می‌نمایند و چون این را در گفتار آینده بگفتگو خواهیم گزاشت در اینجا بآن نمی‌پردازیم.
👇
اینها انگیزه‌هاییست که زندگانی شیعیان را بسیار پست گردانیده. حال امروزی ایران که یک توده‌ی بیست‌ملیونی در جهانِ سیاست کمترین ارجی را نمی‌دارند و رشته‌ی کارهاشان بدست بیگانگان افتاده چند شُوندی می‌دارد که بزرگترین و هَناینده‌ترین[مؤثر] آنها کیش شیعیست. صوفیگری ، خراباتیگری ، باطنیگری ، علی‌اللهیگری ، بهائیگری و مانند اینها هر کدام زیانهای بسیاری باین کشور رسانیده. لیکن شیعیگری که کیش انبوه مردم است زیانش بسیار بیشتر بوده.

پابرگیها :
1ـ کسروی نخست کسی از ایرانیانست که از این «نبرد و کشاکش» سخن بمیان آورْد. برای آگاهی از آن ، گفتارهای سال یکم پیمان ، یا کتابهایی همچون «ما چه میخواهیم؟» ، «انکیزیسیون در ایران» و «ورجاوندْبنیاد» دیده‌ شود.
2ـ كسانی كه می‌خواهند از معنی راست دین و از زندگانی دینی آگاه گردند كتاب «ورجاوندْبنیاد» را بخوانند.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 4 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 21ـ گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» تکه‌ی 3

آیا این گرفتاری نیست؟.. آیا نباید بچاره‌ی آن برخاست؟.. آیا جهان همچنان با این نادانیها بسر خواهد آمد؟!. سبکمغزانی که باین پریشانگوییها و پراکنده‌اندیشیها خو گرفته‌اند و آن را سرمایه‌ی خودفروشی و سودجویی دارند زیانش را درنمی‌یابند. اینان پندارند جهان چنین می‌باید بودن و آدمی همواره گرفتار این پندارهای گمراه می‌باید ماندن. روی سخن ما نه با اینان بلکه با پاکدلانیست که غم جهانیان می‌خورند و آرزوی پیشرفت جهان را دارند. از این آزادمردانست که می‌پرسیم : آیا نباید بچاره‌ی این گرفتاریها برخاست؟! آیا نباید پایه‌های استواری از بهر هر بخشی از زندگانی نهاد؟! آیا نباید برای خردها درس زندگی آموخت؟!..

داستان خرد در این باره داستان چشم است. چشم بیناست لیکن تا چیزی در برابر آن نباشد نخواهد دید. خرد نیز دریابنده است ولی یک رشته راستیها هست که از دریافت آن دور است و باید آنها را بدریافت خرد نزدیک گردانید. این راستیهاست که ما «آیین زندگانی» می‌نامیم.

پاره‌ای توده‌ها از اینها بدورند و ندانند. بسیاری نیز چنین‌اند که آنها بدست یاوه‌بافان و بیهوده‌گویان افتاده و در هر باره‌ای چندان پریشانگویی کرده‌اند که زمینه را کور ساخته‌اند. ببینید همان داستان فرهیخت را : اگر از یک روستایی بیسوادی درباره‌ی آن پرسش کنید چه‌بسا درماند و پاسخی نتواند و هرگاه از یک درسخوانده‌ای بپرسید او نیز چندین گونه سخنان وارونه‌ی هم پیاپی سراید. آیا چه جدایی میانه‌ی این و آن توان گزاشت؟!

اینست ما همیشه می‌گوییم : باید این گفته‌های پریشان را نابود ساخت. اینها مایه‌ی سرگردانی خردهاست. اینکه می‌بینید مردان پنجاه‌ساله و شصت‌ساله همه چیز را می‌دانند ولی رفتارشان همه بیخردانه است ، اینکه می‌بینید هزاران کسان دم از دانشمندی می‌زنند و راستیها نیز همه در پرده است ، اینکه می‌بینید از صد تن یکی معنی سود و زیان زندگی را نمی‌شناسد ، اینکه می‌بینید بیسوادان در سادگی خود بهتر و آراسته‌تر از درسخواندگان می‌باشند ، همگی این درماندگیها نتیجه‌ی آن پریشانگوییهاست.

تاریخ مشروطه‌ی ایران بهترین گواهیها را برای این گفتار دارد. ما می‌بینیم چون مشروطه تازه آغاز شده کسانی از پیش‌افتادگان (یا بگفته‌ی خود دانشمندان) پا درمیان نهاده‌اند و جوشها و خروشها از خود می‌نموده‌اند. یکی از آنان که هنوز زنده است در دارالشورا گفتار می‌رانده و چنین می‌گفته : «ما پیمان با خون بسته‌ایم» ولی سپس که محمدعلی‌میرزا به نبرد پرداخته و روز سختی فرارسیده انبوه اینان خود را کنار گرفته‌اند و دوروییها کرده‌اند. همان مرد که می‌گفت : «پیمان با خون بسته‌ایم» این هنگام چامه‌ی چاپلوسانه در ستایش محمدعلی سروده و در زمان خرده‌خودکامگی (1) نیز در پیرامون باغشاه (2) بوده. این از چیست؟.. آیا همه‌ی اینان پستنهاد و دروغگو بوده‌اند؟.. چه شده که یک دسته‌ی انبوهی همگی پستنهاد درآمده‌اند؟!. اگر از ما بپرسید گناه همه‌ی اینها بگردن آن پریشانگوییهای زمان مغول و ترک است که در کتابها انباشته شده و اینان آنها را در دلهای خود داشته‌اند. آن جوش و خروش که اینان در آغاز مشروطه نشان می‌داده‌اند بیگمان همگی ساختگی نبوده. بیگمان دلهاشان می‌خواسته همچون توده‌های دیگر اینان نیز غیرتی کنند و کاری از پیش ببرند. چیزی که هست چون روز سختی رسیده و ترس رونموده در آن روز اینها در دلهای خود چندین بهانه برای کنار ایستادن داشته‌اند. روشنتر بگویم چندین گفته از پیشینیان به فارسی یا به تازی در یاد داشته‌اند در این زمینه که تن بسختی نباید داد و «دستی که به دندان نتوان برد باید بوسید». آن اندیشه‌های قلندرانه که جهان را همه پشم می‌شمارد و همه را بیرنگ می‌داند که دچار رنگ شده (3) همیشه در ته دلهای اینها خوابیده و همچون کرم که ریشه‌ی درخت را بخورد و آن را پژمرده گرداند ریشه‌ی آزادگی و مردانگی را در دلهای اینها تباه گردانیده و اینست هرگز نتوانند در روز سختی مردانه و آزادانه ایستادگی از خود نشان دهند.

ولی ستارخان و یِفرِمخان و مانندگان ایشان همیشه در دلهای خود یک راه داشتند و آن راه آزادگی بود. جز یک درس یاد نگرفته بودند و آن اینکه باید مرد بر روی سخن خود ایستادگی کند و از مرگ نترسد. اینست چون روز سختی فرارسید همچنان ایستادگی کردند و روی مردانگی را سفید ساختند.

آنان چندین راه یاد داشتند و اینست چون یکی را بیمناک دیدند رو برگردانیدند و براه دیگر برگشتند. لیکن اینان یک راه بیشتر نمی‌شناختند و هرگز نمی‌توانستند از آن بازگردند. در اینجاست که ما می‌گوییم باید راه زندگی یکی باشد. اینجاست می‌گوییم : باید پریشانگوییهای زمان مغول از میان برخیزد.