🔶 دردها و درمانها ـ بخش 5 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 چهار پایهی نیک و بد تکهی 9
ما یادآوری کردیم که کیشهایی که امروز درمیان است بنیاد همهی آنها بر اینست که خدا چون چند تنی را آفریده آنان را چندان دوست داشته و گرامی گرفته که جهان را بهر ایشان آفریده و اینست رشتهی کارها را بدست آنان سپرده و مردمان باید آنان را بشناسند (بدانسان که خدا را میشناسند) و سررشتهدار کارهای جهانشان دانند و همیشه آنان را دوست دارند و رستگاری و خشنودی خدا را در دوستاری ایشان شناسند و همیشه آنان را بیاد دارند و پس از هزار سال و دوهزار سال هم که باشد نامهای ایشان را فراموش نکنند و جز بآنان نپردازند ، و بزندگانی و پیشرفت کار خود نپرداخته و دربند آزادی کشور خود نباشند و تنها درپی این باشند که دستگاه آن گرامیان بهم نخورد و اگر خودشان صد گزند دیدند و با سختترین اندوهها دچار آمدند به رو نیاورند و دربند چاره نباشند لیکن همیشه بستمدیدگی آن گرامیان بگریند و بنالند. نیز همهی آنها عمر جهان را هشت یا نه هزار سال بیشتر نمیشمارند و چنین وامینمایند که چون آنها که گوهر آفرینش و برگزیدهی آفریدگان بودهاند آمدهاند و رفتهاند اینست جهان نیز زمانش بپایان رسیده و خدا هر کاری را که بایستی با جهان کند کرده و آن را بخود رها کرده و دیگر بهبودی در کار نخواهد بود.
در جایی که همهی اینها بیدلیل است ، همه با خرد ناسازگار است. این باورنکردنیست که خدا با آفریدگانی مهر ورزد. باور نکردنیست که جهان را از بهر چند کسی آفریند و رشتهی کارها را بدست آنان سپارد. باور نکردنیست که مردگانی که هزار سالست درگذشتهاند با اینجهان پیوستگی دارند.
این بدترین زیانکاریست که مردمی خود را دنبالهی کاروان زندگی شناسند و دربند نیک و بد خود نباشند و صد ترس که پیرامون آنان را فراگرفته پروا ننمایند و همه بمردگان هزارساله پردازند و سرگذشتهای هزارساله را همیشه تازه نگه دارند. آری بدترین زیانکاریست و بدترین پستی و فرومایگی است. زیرا از این کار بآن مردگان هیچ سودی نتواند بود و بزندگان صد زیان خواهد رسید. ...
شما مگر نمیدانید که همین سخنان نزدیکترین پیوستگی را با آزادی و رهایی شرق دارد. زیرا بر سر همین چیزهاست که پراکندگی بمیان شرقیان افتاده است و به هر کشوری ده یا بیست کیش پیدا شده ، در نتیجهی همین پرداختن بگذشتگان است که شرقیان بدینسان پس ماندهاند و زبون و بیچاره شدهاند. کنون نیز چارهی رهایی شرق جز در بیزاری از این گمراهیها و نادانیها نیست. ...
شما همیشه گناهانی را برای مردم میشمارید. آدمکشی ، دزدی ، راهزنی و دروغگویی و دغلکاری و مانند اینها. باید بدانید که آن گناه خود شما بسیار بزرگتر و زشتتر از اینهاست. ...
🔸 چهار پایهی نیک و بد تکهی 9
ما یادآوری کردیم که کیشهایی که امروز درمیان است بنیاد همهی آنها بر اینست که خدا چون چند تنی را آفریده آنان را چندان دوست داشته و گرامی گرفته که جهان را بهر ایشان آفریده و اینست رشتهی کارها را بدست آنان سپرده و مردمان باید آنان را بشناسند (بدانسان که خدا را میشناسند) و سررشتهدار کارهای جهانشان دانند و همیشه آنان را دوست دارند و رستگاری و خشنودی خدا را در دوستاری ایشان شناسند و همیشه آنان را بیاد دارند و پس از هزار سال و دوهزار سال هم که باشد نامهای ایشان را فراموش نکنند و جز بآنان نپردازند ، و بزندگانی و پیشرفت کار خود نپرداخته و دربند آزادی کشور خود نباشند و تنها درپی این باشند که دستگاه آن گرامیان بهم نخورد و اگر خودشان صد گزند دیدند و با سختترین اندوهها دچار آمدند به رو نیاورند و دربند چاره نباشند لیکن همیشه بستمدیدگی آن گرامیان بگریند و بنالند. نیز همهی آنها عمر جهان را هشت یا نه هزار سال بیشتر نمیشمارند و چنین وامینمایند که چون آنها که گوهر آفرینش و برگزیدهی آفریدگان بودهاند آمدهاند و رفتهاند اینست جهان نیز زمانش بپایان رسیده و خدا هر کاری را که بایستی با جهان کند کرده و آن را بخود رها کرده و دیگر بهبودی در کار نخواهد بود.
در جایی که همهی اینها بیدلیل است ، همه با خرد ناسازگار است. این باورنکردنیست که خدا با آفریدگانی مهر ورزد. باور نکردنیست که جهان را از بهر چند کسی آفریند و رشتهی کارها را بدست آنان سپارد. باور نکردنیست که مردگانی که هزار سالست درگذشتهاند با اینجهان پیوستگی دارند.
این بدترین زیانکاریست که مردمی خود را دنبالهی کاروان زندگی شناسند و دربند نیک و بد خود نباشند و صد ترس که پیرامون آنان را فراگرفته پروا ننمایند و همه بمردگان هزارساله پردازند و سرگذشتهای هزارساله را همیشه تازه نگه دارند. آری بدترین زیانکاریست و بدترین پستی و فرومایگی است. زیرا از این کار بآن مردگان هیچ سودی نتواند بود و بزندگان صد زیان خواهد رسید. ...
شما مگر نمیدانید که همین سخنان نزدیکترین پیوستگی را با آزادی و رهایی شرق دارد. زیرا بر سر همین چیزهاست که پراکندگی بمیان شرقیان افتاده است و به هر کشوری ده یا بیست کیش پیدا شده ، در نتیجهی همین پرداختن بگذشتگان است که شرقیان بدینسان پس ماندهاند و زبون و بیچاره شدهاند. کنون نیز چارهی رهایی شرق جز در بیزاری از این گمراهیها و نادانیها نیست. ...
شما همیشه گناهانی را برای مردم میشمارید. آدمکشی ، دزدی ، راهزنی و دروغگویی و دغلکاری و مانند اینها. باید بدانید که آن گناه خود شما بسیار بزرگتر و زشتتر از اینهاست. ...
✴️ نبرد با حقایق جز رسوایی نیاورد
گرچه نگارنده بمناسبت موقعیت شخصی خود همواره از خوانندگان پیمان و پرچم بوده و کمتر بنوشتن مقاله میپردازم ولی چون باز شدن یک درِ دیگر در پرچم بنام داوری توده یک گام دیگرِ آقای کسرویست بسوی انصاف و روشن نمودن حقایق ، خواستم من هم از این راه دور باورهای خود را در این خصوص اظهار کرده باشم. من پس از اندک آشنایی بنگارشات آقای کسروی بخود آمدم و دیگر کمترین وقت و فکر عزیز خود را بخواندن کتبی که اسمشان «کتب نفیسه» و رسمشان مایهی هزاران آلودگیست از آثار هر کس میخواستند باشند ، صرف نکردم تا آنجا که کتابخانهی محقری که مشحون بهمین قبیل کتب داشتم از خانه بیرون انداختم.
با اینهمه همیشه از یک چیز غمگین و سوزناکم و آن اینکه زبدهی همهی این کتب غیرتکش را در کتابهای تحصیلی نوآموزان چاپ کرده و چون شغل خودم معلمی است میروم سر کلاس و با لب و زبان خود آنها را باطفال معصوم درس میدهم که از همان کوچکی مغزشان پریشان میگردد. همین امروز یکی[از] بچههای منزل یک صفحه از کتاب نوخرید خود را جلوی من باز کرده و با یک اشتیاقی از من پرسید این شعر ،
از خدا دان خلاف دشمن و دوست که دل هر دو در تصرف اوست
یعنی چه؟
من با آن عقیدهی بیشک و ریبی که خود دارم و میخواهم به هر کس خاصه اعضای خانوادهام بفهمانم ، هرچه فکر کردم بیمناسبت ندانستم عین این پرسش را از بدگویان آقای کسروی کرده باشم تا اگر پاسخی میتوانند بگویند.
اگر بخواهیم از حقیقت نگذشته باشیم باید بگوییم کسانی چند صد سال پیش پیدا شدهاند و اشعاری بد یا خوب گفته و رفتهاند کنون گناه بگردن کسانیست که دو دست و دو دندان به آنها چسبیده و رهاشان نمیسازند بلکه روز بروز چیزهایی هم بر آنها میافزایند (که باید از راهش در جستجوی انگیزهی این کار بود). اشتباه نشود اینجا نمیخواهم آن شاعران را یکباره بیگناه قلمداد کنم. نخیر ـ اینطور نیست. یک گناه بزرگ این شاعران این بوده است که به هر موضوعی رسیدهاند خواستهاند فقط از دریچهی افکار خودشان توجیه و تعبیر نمایند یا بهتر بگویم اینان هرچه که شخص خودشان خواسته گفتهاند و کمتر حقایق را در نظر داشتهاند تا بآنها برسند (و خود نمیتوانستهاند رسید).
حالا ببینیم آقای کسروی در این باره چه خوب گفتهاند (شعرا که بجای خود ـ پیغمبران خدا هم هیچگاه نتوانند یک کلمه بدلخواه خود بزبان آورند) این را شما خوانندگان اندکی بیندیشید و ببینید جدایی از کجاست تا به کجا. من این را یک روز در یک مجلس که دو سه نفر از ملایان هم آنجا میبودند شرح میدادم ، دردم یکیشان سخن مرا بریده گفت : «آنان همانهایی را که گفتهاند حقیقت دانستهاند و شما وارونهی آنها را ، چه جای ایراد است».
ببینید در پاسخ سخنان بدان استواریِ من این جملهی پوچ را با یک آب و تاب تمامی میگفت و خود را از تا نمیانداخت. من بسیار افسوس خوردم ـ افسوس خوردم بحال توده که این یکی از پیشوایان و ادعارسهای آن میباشد. گفتم : آقاجان ، صحبت سر مطالب بزرگ زندگی است آن هم زندگی یک تودهی چندین ملیونی. شما بیش از شصت سال است نان این توده را بعنوان پیشوایی میخورید ـ هنوز نمیدانید حقیقتِ هر چیزی بیش از یکی نیست ـ این سخنان ضد و نقیض که هر روز میشنوید و بازمیگویید جز از روی پندار و هوس برنخاسته و خود دلیل عرایض منست. آنجا آشپزخانه است که میگویند «هر خاله یک آشی میپزد».
باری مثلاً یکی از آن بدگویان آقای رحمت مصطفوی (شوریده)[1] میباشند یکی نیست برود بپرسد آقای مصطفوی کاری بآن بچه و این گفتگوها نداریم. شما این شعر بالایی و هزارها اسم بکرتر از این [کتب نفیسه] را به چه وجهی معنی میکنید و نویسندهشان را به چه چشمی مینگرید. من از روزی که شما در ایران سابق و مهر ایران کنونی چیز مینویسید مقالههاتان را خواندهام.
خوبست خودتان هم اگر مانند من روزنامهها را نگاه میدارید یک موقعی که کسی نباشد مخفیانه یک نگاهی پشت سر خود بکنید و ببینید چه سخنها را برشتهی نوشتن کشیدهاید و بالاخره کدام کاری را برای این توده یا خوانندگان خود انجام دادهاید.
خوبست شما خودتان بگویید ببینیم چه معنایی بزندگی میدهید. با اینهمه کسی ایرادی بشما نداشت برای اینکه شما هم مثل دیگران. آنچه دل من و برادرانم را پر از درد ساخته اینست که شما کسانی با این سرمایه و این رفتار از نوشتههای آقای کسروی تقریظ و انتقاد کرده و میخواهید خود را همسنج ایشان بشمارید. اینجاست که ما را هم بنوشتن چنین مقالاتی وادار میکنید.
قَهفِرُخ ـ س. ع. هاتفی کارمند فرهنگ
[1] : «دکتر» رحمت مصطفوی سالها پس از این در دهههای سی و چهل هفتهنامهی روشنفکر را که میباید روزینامهاش خواند بیرون میداد.
گرچه نگارنده بمناسبت موقعیت شخصی خود همواره از خوانندگان پیمان و پرچم بوده و کمتر بنوشتن مقاله میپردازم ولی چون باز شدن یک درِ دیگر در پرچم بنام داوری توده یک گام دیگرِ آقای کسرویست بسوی انصاف و روشن نمودن حقایق ، خواستم من هم از این راه دور باورهای خود را در این خصوص اظهار کرده باشم. من پس از اندک آشنایی بنگارشات آقای کسروی بخود آمدم و دیگر کمترین وقت و فکر عزیز خود را بخواندن کتبی که اسمشان «کتب نفیسه» و رسمشان مایهی هزاران آلودگیست از آثار هر کس میخواستند باشند ، صرف نکردم تا آنجا که کتابخانهی محقری که مشحون بهمین قبیل کتب داشتم از خانه بیرون انداختم.
با اینهمه همیشه از یک چیز غمگین و سوزناکم و آن اینکه زبدهی همهی این کتب غیرتکش را در کتابهای تحصیلی نوآموزان چاپ کرده و چون شغل خودم معلمی است میروم سر کلاس و با لب و زبان خود آنها را باطفال معصوم درس میدهم که از همان کوچکی مغزشان پریشان میگردد. همین امروز یکی[از] بچههای منزل یک صفحه از کتاب نوخرید خود را جلوی من باز کرده و با یک اشتیاقی از من پرسید این شعر ،
از خدا دان خلاف دشمن و دوست که دل هر دو در تصرف اوست
یعنی چه؟
من با آن عقیدهی بیشک و ریبی که خود دارم و میخواهم به هر کس خاصه اعضای خانوادهام بفهمانم ، هرچه فکر کردم بیمناسبت ندانستم عین این پرسش را از بدگویان آقای کسروی کرده باشم تا اگر پاسخی میتوانند بگویند.
اگر بخواهیم از حقیقت نگذشته باشیم باید بگوییم کسانی چند صد سال پیش پیدا شدهاند و اشعاری بد یا خوب گفته و رفتهاند کنون گناه بگردن کسانیست که دو دست و دو دندان به آنها چسبیده و رهاشان نمیسازند بلکه روز بروز چیزهایی هم بر آنها میافزایند (که باید از راهش در جستجوی انگیزهی این کار بود). اشتباه نشود اینجا نمیخواهم آن شاعران را یکباره بیگناه قلمداد کنم. نخیر ـ اینطور نیست. یک گناه بزرگ این شاعران این بوده است که به هر موضوعی رسیدهاند خواستهاند فقط از دریچهی افکار خودشان توجیه و تعبیر نمایند یا بهتر بگویم اینان هرچه که شخص خودشان خواسته گفتهاند و کمتر حقایق را در نظر داشتهاند تا بآنها برسند (و خود نمیتوانستهاند رسید).
حالا ببینیم آقای کسروی در این باره چه خوب گفتهاند (شعرا که بجای خود ـ پیغمبران خدا هم هیچگاه نتوانند یک کلمه بدلخواه خود بزبان آورند) این را شما خوانندگان اندکی بیندیشید و ببینید جدایی از کجاست تا به کجا. من این را یک روز در یک مجلس که دو سه نفر از ملایان هم آنجا میبودند شرح میدادم ، دردم یکیشان سخن مرا بریده گفت : «آنان همانهایی را که گفتهاند حقیقت دانستهاند و شما وارونهی آنها را ، چه جای ایراد است».
ببینید در پاسخ سخنان بدان استواریِ من این جملهی پوچ را با یک آب و تاب تمامی میگفت و خود را از تا نمیانداخت. من بسیار افسوس خوردم ـ افسوس خوردم بحال توده که این یکی از پیشوایان و ادعارسهای آن میباشد. گفتم : آقاجان ، صحبت سر مطالب بزرگ زندگی است آن هم زندگی یک تودهی چندین ملیونی. شما بیش از شصت سال است نان این توده را بعنوان پیشوایی میخورید ـ هنوز نمیدانید حقیقتِ هر چیزی بیش از یکی نیست ـ این سخنان ضد و نقیض که هر روز میشنوید و بازمیگویید جز از روی پندار و هوس برنخاسته و خود دلیل عرایض منست. آنجا آشپزخانه است که میگویند «هر خاله یک آشی میپزد».
باری مثلاً یکی از آن بدگویان آقای رحمت مصطفوی (شوریده)[1] میباشند یکی نیست برود بپرسد آقای مصطفوی کاری بآن بچه و این گفتگوها نداریم. شما این شعر بالایی و هزارها اسم بکرتر از این [کتب نفیسه] را به چه وجهی معنی میکنید و نویسندهشان را به چه چشمی مینگرید. من از روزی که شما در ایران سابق و مهر ایران کنونی چیز مینویسید مقالههاتان را خواندهام.
خوبست خودتان هم اگر مانند من روزنامهها را نگاه میدارید یک موقعی که کسی نباشد مخفیانه یک نگاهی پشت سر خود بکنید و ببینید چه سخنها را برشتهی نوشتن کشیدهاید و بالاخره کدام کاری را برای این توده یا خوانندگان خود انجام دادهاید.
خوبست شما خودتان بگویید ببینیم چه معنایی بزندگی میدهید. با اینهمه کسی ایرادی بشما نداشت برای اینکه شما هم مثل دیگران. آنچه دل من و برادرانم را پر از درد ساخته اینست که شما کسانی با این سرمایه و این رفتار از نوشتههای آقای کسروی تقریظ و انتقاد کرده و میخواهید خود را همسنج ایشان بشمارید. اینجاست که ما را هم بنوشتن چنین مقالاتی وادار میکنید.
قَهفِرُخ ـ س. ع. هاتفی کارمند فرهنگ
[1] : «دکتر» رحمت مصطفوی سالها پس از این در دهههای سی و چهل هفتهنامهی روشنفکر را که میباید روزینامهاش خواند بیرون میداد.
کوشاد تلگرام : در هفتهی گذشته چند تن از پشتیبانان پیمان را یاد کردیم و اینک دنبالهی آنها را از گفتار پیمان سال پنجم شمارهی یازده میگیریم :
✴️ پشتیبانان پیمان
در كرمانشاهان آقای فتحالله فرزار بهواداری ارجداری برخاستند و دو سال كه در آنجا بودند یاوری دریغ نگفتند.
در اراك آقای اسدالله پارسا هواداری نیكی نمودند و دو سال كه در اراك مینشستند كمكهای ارجداری كردند.
در خوزستان نخست رنج نمایندگی را بآقای محمد نقشینه دادیم. ولی سپس آقای حیدری پشتیبانی و هواداری نمودند و دو سال كه در آنجا میبودند یاوریهای نیكی كردند.
در قم آقای بُدَلا بهواداری برخاسته و كمكهای پاكدلانه نمودند و مینمایند.
در نیشابور آقای علیاصغر اثناعشری بپشتیبانی پرداختند و تاكنون یاوریهای ارجدار مینمایند.
اینان پیشگامان پشتیبانان پیمانند و دیگران را هم یاد خواهیم كرد. نیز اگر كسی از شماره افتاده بیادش خواهیم پرداخت.
اینان ـ این نیكمردان ـ گذشته از كوششهایی كه بكار بردهاند یك دلیری از خود نشان دادهاند كه ما بیش از همه ارج بآن دلیری مینهیم. پیمان از روز نخست دشمنان بسیار داشته ، و اینان ـ این بدمردان ـ بجای آنكه از روبرو آیند و اگر سخنی دارند بگویند در پشت سر و در این گوشه و آن گوشه بزباندرازی میپردازند و سخنان دلخراش میگویند و پستی و بیآزرمی از خود مینمایند ، ناكسانیند كه سرمایهشان جز ریشخند و بیهودهگویی نیست. با این نادانیها بیش از همه هواداران و پشتیبانان پیمان روبرویند و این از مردانگی و از استواری دلهای ایشانست كه در برابر آن پستیها و هیاهوها سپر نینداختهاند و رشتهی پایداری را از دست نهلیدهاند و این آزمایشیست كه بسیار دیگران آن را بپایان نرسانیدهاند ، در جایی كه صدها دیگران در اندیشهی سودجویی از پیمان بودهاند اینان بزیان از رهگذر آن تاب آوردهاند.
خدا را سپاس كه كنون آن هیاهو از اثر افتاده و نوبت فیروزی رسیده. كنون انبوه پاكدلان و بخردان رو بسوی ما میدارند و ما به یاری خدا امیدواریم كه دیری نگذرد و آن دشمنان و دشمنیها بیكبار نابود گردد. ما این راه را بخواست آفریدگار جهان آغاز كردهایم و به یاری و نگهداری او بپایان خواهیم رسانید.
همیشه كوشش و پایداری فیروزی را درپی میدارد.
كسروی
✴️ پشتیبانان پیمان
در كرمانشاهان آقای فتحالله فرزار بهواداری ارجداری برخاستند و دو سال كه در آنجا بودند یاوری دریغ نگفتند.
در اراك آقای اسدالله پارسا هواداری نیكی نمودند و دو سال كه در اراك مینشستند كمكهای ارجداری كردند.
در خوزستان نخست رنج نمایندگی را بآقای محمد نقشینه دادیم. ولی سپس آقای حیدری پشتیبانی و هواداری نمودند و دو سال كه در آنجا میبودند یاوریهای نیكی كردند.
در قم آقای بُدَلا بهواداری برخاسته و كمكهای پاكدلانه نمودند و مینمایند.
در نیشابور آقای علیاصغر اثناعشری بپشتیبانی پرداختند و تاكنون یاوریهای ارجدار مینمایند.
اینان پیشگامان پشتیبانان پیمانند و دیگران را هم یاد خواهیم كرد. نیز اگر كسی از شماره افتاده بیادش خواهیم پرداخت.
اینان ـ این نیكمردان ـ گذشته از كوششهایی كه بكار بردهاند یك دلیری از خود نشان دادهاند كه ما بیش از همه ارج بآن دلیری مینهیم. پیمان از روز نخست دشمنان بسیار داشته ، و اینان ـ این بدمردان ـ بجای آنكه از روبرو آیند و اگر سخنی دارند بگویند در پشت سر و در این گوشه و آن گوشه بزباندرازی میپردازند و سخنان دلخراش میگویند و پستی و بیآزرمی از خود مینمایند ، ناكسانیند كه سرمایهشان جز ریشخند و بیهودهگویی نیست. با این نادانیها بیش از همه هواداران و پشتیبانان پیمان روبرویند و این از مردانگی و از استواری دلهای ایشانست كه در برابر آن پستیها و هیاهوها سپر نینداختهاند و رشتهی پایداری را از دست نهلیدهاند و این آزمایشیست كه بسیار دیگران آن را بپایان نرسانیدهاند ، در جایی كه صدها دیگران در اندیشهی سودجویی از پیمان بودهاند اینان بزیان از رهگذر آن تاب آوردهاند.
خدا را سپاس كه كنون آن هیاهو از اثر افتاده و نوبت فیروزی رسیده. كنون انبوه پاكدلان و بخردان رو بسوی ما میدارند و ما به یاری خدا امیدواریم كه دیری نگذرد و آن دشمنان و دشمنیها بیكبار نابود گردد. ما این راه را بخواست آفریدگار جهان آغاز كردهایم و به یاری و نگهداری او بپایان خواهیم رسانید.
همیشه كوشش و پایداری فیروزی را درپی میدارد.
كسروی
🔶 شیخ صفی و تبارش
🔸 گفتار دوم : تبار شیخصفیالدین ـ تکهی 3
آنچه از این سه حکایت برمیآید (یک از دو)
این سه حکایت ، گذشته از آنکه دروغ بودن سیادت شیخصفی را روشن میگرداند ، تاریخچهای نیز از پیدایش دعوی سیادت و از چگونگی آن بدست میدهد.
شیخصدرالدین ، پسر شیخصفی ، با اینکه کرسی پیشوایی را از پدر بارث برده و از خوشیهای آن نیک برخوردار میبوده بهوس میافتد که از تبار سیادت و از برگزیدگی که سیدان میان مردم میداشتهاند همچنان بهره یابد. لیکن دعوی چنین تباری بیکبار ، آسان نمیبوده و با همهی سخنشنوی که پیروان از صدرالدین میداشتهاند ، چنین دعویی بیکبار پیش نمیرفته. میبایسته نهالی کارد و آن را بپروراند و کمکم درختی گرداند. اینست روزی درمیان سخن که گویا گفتگو از تبارش میرفته چنین گفته : «شیخ قدس سره فرمود : در نسب ما سیادت هست. ولی سئوال نکردم که علوی یا شریف. همچنان مشتبه ماند.»
این دعوی تا باین اندازه شگفتی نمیداشته و پیروان که بگفتهی پیر گمان دروغ نبردندی این را بآسانی پذیرفتهاند. بلکه یکی از ایشان (سید عزالدین) به یاوری صدرالدین برخاسته و چنین گفته که او نیز از شیخ شنیده که میگفته : «ما را نسب سیادت هست».
بدینسان نهالی که صدرالدین میخواسته کاشته شده و در دلهای پیروان جایی برای تبار سیادت آن خاندان (علوی یا شریف) باز گردیده. پس از زمانی یکی از پیروان که در آغاز جوانی زمان شیخصفی را دریافته و با او بسفر تبریز رفته و اکنون پیر «جهاندیده»ای میبوده ، خشنودی و خرسندی صدرالدین را جسته و داستانی گفته که در سفری که بهمراهی شیخ بسفر تبریز رفته بوده ، ازو پرسیده : «آیا شیخ سید است و علوی؟» شیخ فرمود : «بلی». ولی نپرسیده : «آیا حسنی یا حسینی؟»
پیداست که صدرالدین از این گفتهی او خشنود گردیده و کسی گمان دروغ بآن سخن نبرده. بدینسان نهال هوس شاخی دوانیده و این بیگمان گردیده که تبار سیادت در آن خاندان از سوی پدر میباشد و شیخصفی «علوی» میبوده نه «شریف».
ولی میبایست دانسته شود که حسنی یا حسینی. این گره را نیز همان پیر جهاندیده گشاده و بار دیگر داستانی گفته که چون بیمار میبوده در خواب ، شیخ را دیده که بدرد او درمان کرده وآنگاه چنین گفته : «چرا بفرزند من صدرالدین نگفتی که حسینیام» با این داستان باز نهال شاخی دوانیده و پیشرفت دیگری در راه آرزو رخ داده.
🔸 گفتار دوم : تبار شیخصفیالدین ـ تکهی 3
آنچه از این سه حکایت برمیآید (یک از دو)
این سه حکایت ، گذشته از آنکه دروغ بودن سیادت شیخصفی را روشن میگرداند ، تاریخچهای نیز از پیدایش دعوی سیادت و از چگونگی آن بدست میدهد.
شیخصدرالدین ، پسر شیخصفی ، با اینکه کرسی پیشوایی را از پدر بارث برده و از خوشیهای آن نیک برخوردار میبوده بهوس میافتد که از تبار سیادت و از برگزیدگی که سیدان میان مردم میداشتهاند همچنان بهره یابد. لیکن دعوی چنین تباری بیکبار ، آسان نمیبوده و با همهی سخنشنوی که پیروان از صدرالدین میداشتهاند ، چنین دعویی بیکبار پیش نمیرفته. میبایسته نهالی کارد و آن را بپروراند و کمکم درختی گرداند. اینست روزی درمیان سخن که گویا گفتگو از تبارش میرفته چنین گفته : «شیخ قدس سره فرمود : در نسب ما سیادت هست. ولی سئوال نکردم که علوی یا شریف. همچنان مشتبه ماند.»
این دعوی تا باین اندازه شگفتی نمیداشته و پیروان که بگفتهی پیر گمان دروغ نبردندی این را بآسانی پذیرفتهاند. بلکه یکی از ایشان (سید عزالدین) به یاوری صدرالدین برخاسته و چنین گفته که او نیز از شیخ شنیده که میگفته : «ما را نسب سیادت هست».
بدینسان نهالی که صدرالدین میخواسته کاشته شده و در دلهای پیروان جایی برای تبار سیادت آن خاندان (علوی یا شریف) باز گردیده. پس از زمانی یکی از پیروان که در آغاز جوانی زمان شیخصفی را دریافته و با او بسفر تبریز رفته و اکنون پیر «جهاندیده»ای میبوده ، خشنودی و خرسندی صدرالدین را جسته و داستانی گفته که در سفری که بهمراهی شیخ بسفر تبریز رفته بوده ، ازو پرسیده : «آیا شیخ سید است و علوی؟» شیخ فرمود : «بلی». ولی نپرسیده : «آیا حسنی یا حسینی؟»
پیداست که صدرالدین از این گفتهی او خشنود گردیده و کسی گمان دروغ بآن سخن نبرده. بدینسان نهال هوس شاخی دوانیده و این بیگمان گردیده که تبار سیادت در آن خاندان از سوی پدر میباشد و شیخصفی «علوی» میبوده نه «شریف».
ولی میبایست دانسته شود که حسنی یا حسینی. این گره را نیز همان پیر جهاندیده گشاده و بار دیگر داستانی گفته که چون بیمار میبوده در خواب ، شیخ را دیده که بدرد او درمان کرده وآنگاه چنین گفته : «چرا بفرزند من صدرالدین نگفتی که حسینیام» با این داستان باز نهال شاخی دوانیده و پیشرفت دیگری در راه آرزو رخ داده.
🔶 پرسش و پاسخ (رشتهی دوم)
🔸 تکهی 3
برای آنکه سخن روشن گردد مثلی یاد میکنم : دو یا سه سال پیش روزی بوزارت فرهنگ رفتم. میخواستم وزیر را ببینم. چون نبود در اتاق کابینه نشستم. رئیس کابینه که دکترِ اروپادیدهایست [1] بگفتگو پرداخته چنین گفت :
«من نوشتههای شما را خواندهام. کمتر کسی دیدهام باین شهامت چیز نویسد. با همهی گفتههای شما موافقم. تنها در موضوع ادبیّات مخالف هستم. زیرا نه آن جسارت میکنم که از شما خواهش کنم عقیدهی مرا بپذیرید و نه من خودم میتوانم عقیدهی شما را در آن باره قبول کنم. اینست اختلاف باقی خواهد ماند.»
گفتم : «چرا باید اختلاف باقی بماند؟.. شما عقیدهای دارید و من هم عقیدهای دارم. باید خرد را درمیانه داور گردانیم و آنچه داوری خرد باشد هر دو بپذیریم. ما برآنیم اختلافات بزرگتر از این را با داوری خرد از میان برداریم ...».
با شتاب گفت : «اشکال در همینجاست که شما میخواهید شعرا را تابع عقل گردانید. در حالی که شاعر تابع احساس است.»
گفتم ما منکر احساس و یا سَهِش نیستیم و نمیگوییم باید سهشها را کنار گزاشت. لیکن سهشها یا احساسات نیک و بدش توأم است. از اینرو باید تابع خرد باشد. یگانه نیرویی که خدا بآدمی برای شناختن نیک از بد داده خرد است. همه چیز باید در زیر نگهبانی آن باشد.
اگر چنین باشد که مردم در احساسات آزاد باشند باید همهی قانونها را کنار گزاشت و درهای دادگاهها را بست. زیرا جرمهایی که در جهان رخ میدهد اگر همه آنها نباشد باری نود درصدش نتیجهی احساسات است. چنگیزخان آنهمه مردم را از روی احساسات میکشت. مگر خشم یکی از احساسات نیست!؟.. اصغر بروجردی [2] که بچهها را میکشت آیا عنوانش جز احساسات بود؟!. فلان جوان که دنبال زنی را میگیرد آیا جز احساسات او را باین کار وامیدارد؟!..
اگر مقصود شما آنست که تنها شعرا در احساسات آزاد باشند که هرچه خواستند ـ از سودمند و زیانمند و از مغزدار و بیمغز ـ برشتهی شعر بکشند ، باید پرسید : چرا؟!.. چه شده که شعرا جز دیگران باشند؟!... شعرا چه برتری دارند؟!.. چه هنر بزرگی از خود نشان دادهاند؟!..
چون باین پرسشها پاسخی نداشت خاموش ایستاد. من نیز برخاستم.
اکنون گفتگو در آنست که این یک حقیقتی بوده با دلیل بیان کرده شد ، و هر کس که این را بشنود و بفهمد اگر پاکدل و بیغرض است ناچار است که آن را بپذیرد و گردن بگزارد ، و ما تاکنون هرچه آزمودهایم جز این نتیجه ندیدهایم. بارها دیده شده که کسی آمده و از سخنان ما دربارهی شعر و شاعری گله بسیار داشته. ولی چون نشسته و سر گفتگو باز شده و این سخن یا مانند آن را شنیده رام گردیده و با خشنودی برخاسته و رفته.
چندی پیش یکی از شعرای شیراز که مرد بنامیست به تهران آمده بود. با یکی از همراهان ما گفتگو کرده گلهی بسیار اظهار کرده بود. روزهایی بود که من ناتندرست بودم. آن همراه گفته بود بهتر است برویم عیادتی کنیم و شما نیز سخنان خود را بگویید. آمدند و نشستند و آن شاعر گلههای خود را بازنمود. من سخنانی که دربارهی شعر و شاعری داریم و همه حقایق است باو گفتم. چون غرض نداشت همه را پذیرفت و چون بشیراز رفت در آنجا در پیش همراهان ما خشنودی نموده پیام سپاسگزاری برای من فرستاده بود.
پابرگیهای ویراینده :
[1] : دکتر رعدی آذرخشی
[2] : همانست که در تهران بچهها را میگرفت و میکشت و گرفتند و دارش زدند. (این پابرگی از کتاب «ما چه میخواهیم؟» آورده شده است.)
🔸 تکهی 3
برای آنکه سخن روشن گردد مثلی یاد میکنم : دو یا سه سال پیش روزی بوزارت فرهنگ رفتم. میخواستم وزیر را ببینم. چون نبود در اتاق کابینه نشستم. رئیس کابینه که دکترِ اروپادیدهایست [1] بگفتگو پرداخته چنین گفت :
«من نوشتههای شما را خواندهام. کمتر کسی دیدهام باین شهامت چیز نویسد. با همهی گفتههای شما موافقم. تنها در موضوع ادبیّات مخالف هستم. زیرا نه آن جسارت میکنم که از شما خواهش کنم عقیدهی مرا بپذیرید و نه من خودم میتوانم عقیدهی شما را در آن باره قبول کنم. اینست اختلاف باقی خواهد ماند.»
گفتم : «چرا باید اختلاف باقی بماند؟.. شما عقیدهای دارید و من هم عقیدهای دارم. باید خرد را درمیانه داور گردانیم و آنچه داوری خرد باشد هر دو بپذیریم. ما برآنیم اختلافات بزرگتر از این را با داوری خرد از میان برداریم ...».
با شتاب گفت : «اشکال در همینجاست که شما میخواهید شعرا را تابع عقل گردانید. در حالی که شاعر تابع احساس است.»
گفتم ما منکر احساس و یا سَهِش نیستیم و نمیگوییم باید سهشها را کنار گزاشت. لیکن سهشها یا احساسات نیک و بدش توأم است. از اینرو باید تابع خرد باشد. یگانه نیرویی که خدا بآدمی برای شناختن نیک از بد داده خرد است. همه چیز باید در زیر نگهبانی آن باشد.
اگر چنین باشد که مردم در احساسات آزاد باشند باید همهی قانونها را کنار گزاشت و درهای دادگاهها را بست. زیرا جرمهایی که در جهان رخ میدهد اگر همه آنها نباشد باری نود درصدش نتیجهی احساسات است. چنگیزخان آنهمه مردم را از روی احساسات میکشت. مگر خشم یکی از احساسات نیست!؟.. اصغر بروجردی [2] که بچهها را میکشت آیا عنوانش جز احساسات بود؟!. فلان جوان که دنبال زنی را میگیرد آیا جز احساسات او را باین کار وامیدارد؟!..
اگر مقصود شما آنست که تنها شعرا در احساسات آزاد باشند که هرچه خواستند ـ از سودمند و زیانمند و از مغزدار و بیمغز ـ برشتهی شعر بکشند ، باید پرسید : چرا؟!.. چه شده که شعرا جز دیگران باشند؟!... شعرا چه برتری دارند؟!.. چه هنر بزرگی از خود نشان دادهاند؟!..
چون باین پرسشها پاسخی نداشت خاموش ایستاد. من نیز برخاستم.
اکنون گفتگو در آنست که این یک حقیقتی بوده با دلیل بیان کرده شد ، و هر کس که این را بشنود و بفهمد اگر پاکدل و بیغرض است ناچار است که آن را بپذیرد و گردن بگزارد ، و ما تاکنون هرچه آزمودهایم جز این نتیجه ندیدهایم. بارها دیده شده که کسی آمده و از سخنان ما دربارهی شعر و شاعری گله بسیار داشته. ولی چون نشسته و سر گفتگو باز شده و این سخن یا مانند آن را شنیده رام گردیده و با خشنودی برخاسته و رفته.
چندی پیش یکی از شعرای شیراز که مرد بنامیست به تهران آمده بود. با یکی از همراهان ما گفتگو کرده گلهی بسیار اظهار کرده بود. روزهایی بود که من ناتندرست بودم. آن همراه گفته بود بهتر است برویم عیادتی کنیم و شما نیز سخنان خود را بگویید. آمدند و نشستند و آن شاعر گلههای خود را بازنمود. من سخنانی که دربارهی شعر و شاعری داریم و همه حقایق است باو گفتم. چون غرض نداشت همه را پذیرفت و چون بشیراز رفت در آنجا در پیش همراهان ما خشنودی نموده پیام سپاسگزاری برای من فرستاده بود.
پابرگیهای ویراینده :
[1] : دکتر رعدی آذرخشی
[2] : همانست که در تهران بچهها را میگرفت و میکشت و گرفتند و دارش زدند. (این پابرگی از کتاب «ما چه میخواهیم؟» آورده شده است.)
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 خودسری تکهی 1
... در اینجا برای آنکه گفتههامان در دلها جایگیرتر گردد برخی از آن بیماریها را که یکسره از پریشانی کار دین پدید آمده و نتیجهی آلودگی کیشهاست یاد مینماییم و برای آنکه زمینه نیک روشن باشد بسخنانی در پیشرو آن میپردازیم ، و این جُستاریست از تاریخ سی سال ایران و از کارگر افتادن آن در اندیشهها و باورهای ایرانیان و خود چیزهاییست که ما امروز میدانیم و میتوانیم نوشت. ولی در آینده کسانی این را نخواهند دانست و در داوریای که در تاریخ خواهند کرد باین نگارش ما نیاز خواهند داشت :
جنبش مشروطه در ایران از بزرگترین پیشامدهای تاریخی این کشور میباشد ، و این جنبش باآنکه ناانجام ماند نتیجههای بسیاری را از بد و نیک ـ بیرون داد و در حال کنونی ایران بیش از همه چیز ، آن جنبش کارگر است. پیش از مشروطه انبوه مردم ایران دیندار میبودند و در اندیشه و در همه چیز پیروی از کیش خود مینمودندی و کمتر کسی خودسرانه میزیستی. آری در آنزمان نیز ـ همچون اکنون ـ بیش از ده کیش جداگانه در این کشور رواج میداشت و مردم بیش از ده بخش میبودند و دشمنی درمیانه بیش از اکنون میبود. هرچه هست در آن هنگام پراکندگی باندازهی امروز نمیبود و باری پیروان یک کیش ، اندیشه و باور یکی میداشتند و باهم یکدل و یکزبان میبودند.
لیکن چون جنبش مشروطه پیش آمد و تکانی در اندیشهها پیدا شد و مردم معنی پیشرفت یک کشور و راه آن را دانسته و کیشها را جلوگیر آن شناختند ، و از آنسوی دانشهای سودمند اروپا ، با بدآموزیهای زهرآلود آن ، هر دو باهم ، رو به ایران آوردند ، و اینها هر یکی از راه دیگری با دین دشمنی مینمودند ـ بدینسان که دانشها با پندارهای بیهودهی کیشها نمیساخت ، و بدآموزیها بنیاد دین را برمیانداخت و هر یکی بنوبت خود مایهی دلسردی مردم از دین میگردید ، نیز چون جنبش مشروطه با تکان غیرت ایرانیگری توأم میبود و این خواه و ناخواه داستانهای آغاز اسلام و خونریزیهای عرب و عجم را بیادها میآورد و ناگزیر مایهی رنجیدگی مردم از اسلام و کیشهایی که از آن جدا گردیده میشد. پس از همهی اینها چون اروپاییگری رواج یافت و مردم چشم به اروپا دوخته چنان دانستند که برای پیشرفت باید گام بگام پی اروپاییان را گیرند و نیک و بد و سود و زیان همه چیز آنان را فراگیرند و قانونهای اروپا را یکایک در شرق روان گردانند ـ این کجراهی که خود آسیب بزرگی بود (1) بر خواری دین افزود.
از این پیشامدها نتیجه آن بدست آمد که انبوه مردم در شهرها و میان درسخواندگان از دین سخت رمیدند و آن را مایهی پس ماندن کشور شماردند. بویژه پس از آنکه یک دسته از ملایان در تهران و دیگر جاها بدشمنی مشروطه برخاستند ، و چیزهای بسیار بیهوده و بیارجی را از دین شمرده و بدستاویز آنها با جنبش مشروطه که آزادی و وارستگی کشور را دربر میداشت نبرد کردند و آن بدکاریها را از خود نشان دادند که از یکسو آن بدکاریها بر خواری دین در پیش مردم افزود و از یکسو دشمنیای که درمیانه پدید آمد زبان مردم را ببدگویی از دین بازگردانید. بویژه پس از خونهایی که درمیانه ریخته گردید ، و بویژه پس از ننگینکاریهایی که ملایان و دیگر هواداران دین پس از چیرگی روس نمودند و چنان دشمن بیزینهاری را پشتیبان خود گرفته و بنام نگهداری دین با کنَندهی بنیاد کشور سازش و دوستی نمودند و دعا و ستایش آشکار دریغ نگفتند. در سالهای هفتم و هشتم مشروطه دشمنی مردم با دین باندازهای بود که بسیاری چون میخواستند نام و آوازهای پیدا کنند در یک روزنامهای بدگویی زشتی از دین مینمودند و هنوز هستند آن کسانی که از این راه بنام گردیدهاند و توانگر شدهاند. (2)
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ کتاب ارجمند «قانون دادگری» خوانده شود.
2ـ این راست است که رضاشاه بملایان سخت گرفت و میدان نداد بلکه بال و پرشان نیز چید ولی از این سخنان چنین پیداست که ده سال یا بیشتر ، پیش از برآمدن رضاشاه ، دین در نزد مردم بس خوار شده بوده و اینکه کسانی روگردانی مردم از دین را از زمان او میشمارند از راستی بدور است.
🔸 خودسری تکهی 1
... در اینجا برای آنکه گفتههامان در دلها جایگیرتر گردد برخی از آن بیماریها را که یکسره از پریشانی کار دین پدید آمده و نتیجهی آلودگی کیشهاست یاد مینماییم و برای آنکه زمینه نیک روشن باشد بسخنانی در پیشرو آن میپردازیم ، و این جُستاریست از تاریخ سی سال ایران و از کارگر افتادن آن در اندیشهها و باورهای ایرانیان و خود چیزهاییست که ما امروز میدانیم و میتوانیم نوشت. ولی در آینده کسانی این را نخواهند دانست و در داوریای که در تاریخ خواهند کرد باین نگارش ما نیاز خواهند داشت :
جنبش مشروطه در ایران از بزرگترین پیشامدهای تاریخی این کشور میباشد ، و این جنبش باآنکه ناانجام ماند نتیجههای بسیاری را از بد و نیک ـ بیرون داد و در حال کنونی ایران بیش از همه چیز ، آن جنبش کارگر است. پیش از مشروطه انبوه مردم ایران دیندار میبودند و در اندیشه و در همه چیز پیروی از کیش خود مینمودندی و کمتر کسی خودسرانه میزیستی. آری در آنزمان نیز ـ همچون اکنون ـ بیش از ده کیش جداگانه در این کشور رواج میداشت و مردم بیش از ده بخش میبودند و دشمنی درمیانه بیش از اکنون میبود. هرچه هست در آن هنگام پراکندگی باندازهی امروز نمیبود و باری پیروان یک کیش ، اندیشه و باور یکی میداشتند و باهم یکدل و یکزبان میبودند.
لیکن چون جنبش مشروطه پیش آمد و تکانی در اندیشهها پیدا شد و مردم معنی پیشرفت یک کشور و راه آن را دانسته و کیشها را جلوگیر آن شناختند ، و از آنسوی دانشهای سودمند اروپا ، با بدآموزیهای زهرآلود آن ، هر دو باهم ، رو به ایران آوردند ، و اینها هر یکی از راه دیگری با دین دشمنی مینمودند ـ بدینسان که دانشها با پندارهای بیهودهی کیشها نمیساخت ، و بدآموزیها بنیاد دین را برمیانداخت و هر یکی بنوبت خود مایهی دلسردی مردم از دین میگردید ، نیز چون جنبش مشروطه با تکان غیرت ایرانیگری توأم میبود و این خواه و ناخواه داستانهای آغاز اسلام و خونریزیهای عرب و عجم را بیادها میآورد و ناگزیر مایهی رنجیدگی مردم از اسلام و کیشهایی که از آن جدا گردیده میشد. پس از همهی اینها چون اروپاییگری رواج یافت و مردم چشم به اروپا دوخته چنان دانستند که برای پیشرفت باید گام بگام پی اروپاییان را گیرند و نیک و بد و سود و زیان همه چیز آنان را فراگیرند و قانونهای اروپا را یکایک در شرق روان گردانند ـ این کجراهی که خود آسیب بزرگی بود (1) بر خواری دین افزود.
از این پیشامدها نتیجه آن بدست آمد که انبوه مردم در شهرها و میان درسخواندگان از دین سخت رمیدند و آن را مایهی پس ماندن کشور شماردند. بویژه پس از آنکه یک دسته از ملایان در تهران و دیگر جاها بدشمنی مشروطه برخاستند ، و چیزهای بسیار بیهوده و بیارجی را از دین شمرده و بدستاویز آنها با جنبش مشروطه که آزادی و وارستگی کشور را دربر میداشت نبرد کردند و آن بدکاریها را از خود نشان دادند که از یکسو آن بدکاریها بر خواری دین در پیش مردم افزود و از یکسو دشمنیای که درمیانه پدید آمد زبان مردم را ببدگویی از دین بازگردانید. بویژه پس از خونهایی که درمیانه ریخته گردید ، و بویژه پس از ننگینکاریهایی که ملایان و دیگر هواداران دین پس از چیرگی روس نمودند و چنان دشمن بیزینهاری را پشتیبان خود گرفته و بنام نگهداری دین با کنَندهی بنیاد کشور سازش و دوستی نمودند و دعا و ستایش آشکار دریغ نگفتند. در سالهای هفتم و هشتم مشروطه دشمنی مردم با دین باندازهای بود که بسیاری چون میخواستند نام و آوازهای پیدا کنند در یک روزنامهای بدگویی زشتی از دین مینمودند و هنوز هستند آن کسانی که از این راه بنام گردیدهاند و توانگر شدهاند. (2)
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ کتاب ارجمند «قانون دادگری» خوانده شود.
2ـ این راست است که رضاشاه بملایان سخت گرفت و میدان نداد بلکه بال و پرشان نیز چید ولی از این سخنان چنین پیداست که ده سال یا بیشتر ، پیش از برآمدن رضاشاه ، دین در نزد مردم بس خوار شده بوده و اینکه کسانی روگردانی مردم از دین را از زمان او میشمارند از راستی بدور است.
🔶 شیخ صفی و تبارش
🔸 گفتار دوم : تبار شیخصفیالدین ـ تکهی 4
آنچه از این سه حکایت برمیآید (دو از دو)
تا اینجا در زمان صدرالدین انجام گرفته. پس از آن دانسته نیست در چه زمانی و از چه راهی شناخته شده که اینها «موسوی»اند و نامهای پدران شیخ تا موسیالکاظم یکایک دانسته گردیده ، و بدینسان نهال سیادت درخت برومندی شده و کمکم کار تناوری و ریشهدوانی آن بجایی رسیده که بگفتهی اسکندربیک و میرابوالفتح «جمهور علمای انساب» دربارهاش یکسخن گردیدهاند و این تبار «در کتب معتبرهی انساب سمت تحریر و تقریر» یافته است.
آنچه ما گمان میبریم در زمینه رسانیدن تبار به موسیالکاظم ، نام شیخصدرالدین که موسا میبوده ، گرهگشایی کرده. چگونگی آنکه شیخصدرالدین را در نوشتهها «صدرالدین الصفوی» مینوشتهاند و سپس که او مرده و پسرش خواجهعلی جانشین گردیده ، این را «علیالموسوی الصفوی» نوشتهاند. (1) پیداست که خواستشان از «موسا» فرزندی موسای صدرالدین میبوده. (چنانکه خواستشان از «صفوی» فرزندی شیخصفی میبوده). لیکن برخی از پیروان ، دانسته یا نادانسته ، از آن فرزندی موسیالکاظم را خواستهاند ، و کمکم این را درمیان مردم پراکنده و در دلها جای دادهاند. چون در آنزمانها بیشتری از خانوادههای سیدی «شجرهی نسب» یا (تبارنامه) داشتندی ، که پدران خود را تا به یکی از امامان بنام شمردندی ، کسانی از پیروان صفویان نخواستهاند آن خاندان بیتبارنامه باشد و آن «شجرهی نسب» را که در پیش آوردهایم ساخته بکتاب ابنُبَزّاز افزودهاند ، و گویا این در همان زمان خواجهعلی یا در زمان پسرش شیخابراهیم رخ داده است.
شگفتتر اینکه با همهی دستبردهایی که در کتاب ابنُبَزّاز رخ داده ، این سه حکایت در همهی نسخههای کهنی که دیده شده هست. در حالی که این سه حکایت ، چنانکه نوشتیم ساخته بودن تبار سیدی را بآشکار میآورد.
پیداست که اینها را هنگامی ساخته در کتاب جا دادهاند که داستان سیادت تازه آغاز مییافته و با همین حکایتها بوده که بآن پیشرفت دادهاند. ولی پس از آنکه داستان پیش رفته و سیادت خانوادهی صفوی از بیگمانترین چیزها گردیده دیگر نیازی باین حکایتها نمانده بوده ، و بلکه اینزمان زیان از سوی آنها پدید میآمده ، پس میبایسته اینها را از آن کتاب دور گردانند. ولی همانا درنیافتهاند و نفهمیدهاند.
شگفتتر از همه کار میرابوالفتح است. چه او این حکایتها را بازگزارده و تنها کاری که انجام داده ، این بوده که حکایتهای یکم و دوم را بهم درآمیزد و سه تا را دو تا گرداند. باآنکه تا زمان شاهتهماسب داستان سیادت پیش رفته و چندان استوار گردیده بوده ، که چنانکه خواهیم آورد ، دشمنان آن خانواده نیز در این باره سخنی نمییارَستهاند و با اینحال آن حکایتها پاک فزونی میبوده.
پابرگی :
1ـ چنانکه خواهیم دید در تومارها خواجهعلی را «علیالصدری الصفوی» ، پسر او شیخ جعفر را «جعفرالعلوی الصدری الصفوی» نوشتهاند و «موسوی» در آنها دیده نمیشود. ولی این جلوگیر گمان ما نتواند بود و هیچ دوری نمیدارد که گاهی بجای «الصدری» ، «الموسوی» نوشته باشند.
🔸 گفتار دوم : تبار شیخصفیالدین ـ تکهی 4
آنچه از این سه حکایت برمیآید (دو از دو)
تا اینجا در زمان صدرالدین انجام گرفته. پس از آن دانسته نیست در چه زمانی و از چه راهی شناخته شده که اینها «موسوی»اند و نامهای پدران شیخ تا موسیالکاظم یکایک دانسته گردیده ، و بدینسان نهال سیادت درخت برومندی شده و کمکم کار تناوری و ریشهدوانی آن بجایی رسیده که بگفتهی اسکندربیک و میرابوالفتح «جمهور علمای انساب» دربارهاش یکسخن گردیدهاند و این تبار «در کتب معتبرهی انساب سمت تحریر و تقریر» یافته است.
آنچه ما گمان میبریم در زمینه رسانیدن تبار به موسیالکاظم ، نام شیخصدرالدین که موسا میبوده ، گرهگشایی کرده. چگونگی آنکه شیخصدرالدین را در نوشتهها «صدرالدین الصفوی» مینوشتهاند و سپس که او مرده و پسرش خواجهعلی جانشین گردیده ، این را «علیالموسوی الصفوی» نوشتهاند. (1) پیداست که خواستشان از «موسا» فرزندی موسای صدرالدین میبوده. (چنانکه خواستشان از «صفوی» فرزندی شیخصفی میبوده). لیکن برخی از پیروان ، دانسته یا نادانسته ، از آن فرزندی موسیالکاظم را خواستهاند ، و کمکم این را درمیان مردم پراکنده و در دلها جای دادهاند. چون در آنزمانها بیشتری از خانوادههای سیدی «شجرهی نسب» یا (تبارنامه) داشتندی ، که پدران خود را تا به یکی از امامان بنام شمردندی ، کسانی از پیروان صفویان نخواستهاند آن خاندان بیتبارنامه باشد و آن «شجرهی نسب» را که در پیش آوردهایم ساخته بکتاب ابنُبَزّاز افزودهاند ، و گویا این در همان زمان خواجهعلی یا در زمان پسرش شیخابراهیم رخ داده است.
شگفتتر اینکه با همهی دستبردهایی که در کتاب ابنُبَزّاز رخ داده ، این سه حکایت در همهی نسخههای کهنی که دیده شده هست. در حالی که این سه حکایت ، چنانکه نوشتیم ساخته بودن تبار سیدی را بآشکار میآورد.
پیداست که اینها را هنگامی ساخته در کتاب جا دادهاند که داستان سیادت تازه آغاز مییافته و با همین حکایتها بوده که بآن پیشرفت دادهاند. ولی پس از آنکه داستان پیش رفته و سیادت خانوادهی صفوی از بیگمانترین چیزها گردیده دیگر نیازی باین حکایتها نمانده بوده ، و بلکه اینزمان زیان از سوی آنها پدید میآمده ، پس میبایسته اینها را از آن کتاب دور گردانند. ولی همانا درنیافتهاند و نفهمیدهاند.
شگفتتر از همه کار میرابوالفتح است. چه او این حکایتها را بازگزارده و تنها کاری که انجام داده ، این بوده که حکایتهای یکم و دوم را بهم درآمیزد و سه تا را دو تا گرداند. باآنکه تا زمان شاهتهماسب داستان سیادت پیش رفته و چندان استوار گردیده بوده ، که چنانکه خواهیم آورد ، دشمنان آن خانواده نیز در این باره سخنی نمییارَستهاند و با اینحال آن حکایتها پاک فزونی میبوده.
پابرگی :
1ـ چنانکه خواهیم دید در تومارها خواجهعلی را «علیالصدری الصفوی» ، پسر او شیخ جعفر را «جعفرالعلوی الصدری الصفوی» نوشتهاند و «موسوی» در آنها دیده نمیشود. ولی این جلوگیر گمان ما نتواند بود و هیچ دوری نمیدارد که گاهی بجای «الصدری» ، «الموسوی» نوشته باشند.
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
مردم یهود.pdf
1.2 MB
🔶 مردم یهود
🖌 احمد کسروی
🔍 سرگذشت کوتاهی از مردمان کهنِ میانرودان ، کوتاهشدهی سرگذشتی که یهودیان از خود گفتهاند.
📊 شمار ساتها : 21
بازپسین پراکنش : آذر ۱۳۹۸
🔷 کتابخانهی پاکدینی
🔸 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
🖌 احمد کسروی
🔍 سرگذشت کوتاهی از مردمان کهنِ میانرودان ، کوتاهشدهی سرگذشتی که یهودیان از خود گفتهاند.
📊 شمار ساتها : 21
بازپسین پراکنش : آذر ۱۳۹۸
🔷 کتابخانهی پاکدینی
🔸 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
🔶 پرسش و پاسخ (رشتهی دوم)
🔸 تکهی 4
همه میدانند دوازده سال پیش هنگامی که ما بسخن از شعر پرداختیم و ایرادها گرفتیم تو گویی به لانهی زنبور آتش زده بودیم. در تهران و دیگر شهرها هایهو برخاست و از هر سو آوازها بگله و پرخاش بلند گردید. ولی در سایهی تأثیر حقایق اکنون آن هایهوی خوابیده و انبوهی از کسانی که آن روز ایراد میگرفتند و پرخاش میکردند امروز خودشان سخنان ما را بر زبان دارند. میگویند ، مینویسند ، بشعرا خرده میگیرند. این نمونهای از تأثیر حقایقست.
از آنسو همهی مردم پاکدل و بیغرض نیستند. هستند کسان بسیاری که خردهاشان ناتوان و یا در زنجیر اغراض است ، و این کسان حقایق را نمیپذیرند و ناچارند دستهای در برابر دیگران باشند و ایستادگی نمایند. مثلاً همان دکتر وزارت فرهنگ یکی از این کسانست. زیرا آن حقیقت را که شنید باآنکه پاسخی نتوانست داد چون شاعر است و یگانه هنرش شعر گفتن و قافیه بافتن میباشد و بهمین عنوانست که در وزارت فرهنگ جا برای خود باز کرده و ماهانه چند هزار ریال حقوق مفت میبرد ، از اینرو نتوانسته حقیقت را بپذیرد. دیده شد در اینجا و آنجا تکههایی میگوید و مینویسد که بحساب خود میخواهد بسخنان ما پاسخ دهد ، و این گفتههایش چندان سست و بیپاست که اگر خودش فهم آزاد داشت خندهاش میگرفت. (1)
مثلاً بنام ایراد بگفتههای من در یک جا چنین گفته : او هنوز نمیداند اندیشههای فلسفی و دینی جز اندیشههای شاعرانه است.
ببینید این سخن تا چه اندازه سست و بیپاست. مگر در جهان حقایق چند رشته است؟!. مگر نیک و بد و راست و دروغ از نظر هر کسی جداست؟!..
در آن صورت ما باید بهیچ گروهی در برابر کارهای بدشان ایراد نگیریم. مثلاً سیاستمداران اروپا که در نتیجهی هوسبازیهای خود جهان را بخاک و خون میکشند و ملیونها جوانان را بکشتن میدهند ما نباید ایراد گیریم و یا کارشان را بد شماریم. زیرا اگر ایراد گیریم آنها نیز توانند گفت : اندیشههای فلسفی و اجتماعی جز اندیشههای سیاسیست.
یا خیر ، این ایلهای راهزن کرد و شاهسون که در ایران هستند ما نباید بآنها نکوهش کنیم و کارشان را بد شماریم. زیرا آنان نیز خواهند توانست همچون آقای دکتر وزارت فرهنگ استدلال کرده بگویند : این چیزها که شما میگویید اندیشههای دینی یا اجتماعی است. اندیشههای شاهسونانه یا کردانه جز آنهاست.
ببینید جوانی که باروپا رفته و درس خوانده و لقب دکتری گرفته ، چون نمیتواند جلو هوس پست قافیهبافی را بگیرد ، نمیتواند از چند صد تومان حقوق مفت ماهانه چشم پوشد ، بدینسان فهم و خرد را در زیر پا میگزارد و بچنین سخن بیپایی میپردازد.
ولی آیا اینها حقایق را از میان میبرد؟.. آیا اینها اثری تواند داشت؟.. بیگمان اینها حقایق را از میان نمیبرد. بیگمان اثری نتواند داشت. در این مدت ده دوازده سال وزارت فرهنگ با همهی نیروی خود بهواداری از شعر (بآن معنی ناستوده که در ایران رواج داشته) کوشیده است و فروغیها و قزوینیها و دکتر غنیها و دیگران نیروهای خود را در آن راه بکار بردهاند و با همهی اینها نتوانستهاند جلو تأثیر حقایق را بگیرند.
آن روزی که ما بگفتگو از شعر پرداختیم علاقهمندی بشعر و شاعران در ایران صورت یک هایهو بخود گرفته بود. هفتاد درصد شاگردان دبیرستانها و دانشکدهها شاعری میکردند ، روزنامهها و مجلههای ویژهی شعر انتشار مییافت ، در هر شهری انجمنهای باشکوه و آوازه برپا شده بود ـ با یک رشته گفتارهایی که نوشته شد همهی آنها از میان رفت.
امروز صدها کسانی هستند که شاعر بودهاند و پس از شنیدن حقایق نه تنها از آن بازگشتهاند شعرهای بیهوده را که گفته و دیوان پدید آورده بودند از میان بردهاند.
در همین جمعیت ما کسانی هستند که در شعرسرایی ورزیده بودهاند و شعرهای ستوده میسرودهاند. سپس که به بیهوده بودن آن شعرها پی بردهاند همه را بآتش کشیدهاند.
سالانه در نشستهای کتابسوزانی ما یک رشته از چیزهایی که سوزانیده شده شعرهایی بوده که خود شاعران آورده و پاکدلانه سوزانیدهاند.
پابرگی :
1- دربارهی این شاعر دکتر نک. «در پیرامون ادبیّات» ، نشر اینترنتی ، ص 133 از 156 ـ ویراینده
🔸 تکهی 4
همه میدانند دوازده سال پیش هنگامی که ما بسخن از شعر پرداختیم و ایرادها گرفتیم تو گویی به لانهی زنبور آتش زده بودیم. در تهران و دیگر شهرها هایهو برخاست و از هر سو آوازها بگله و پرخاش بلند گردید. ولی در سایهی تأثیر حقایق اکنون آن هایهوی خوابیده و انبوهی از کسانی که آن روز ایراد میگرفتند و پرخاش میکردند امروز خودشان سخنان ما را بر زبان دارند. میگویند ، مینویسند ، بشعرا خرده میگیرند. این نمونهای از تأثیر حقایقست.
از آنسو همهی مردم پاکدل و بیغرض نیستند. هستند کسان بسیاری که خردهاشان ناتوان و یا در زنجیر اغراض است ، و این کسان حقایق را نمیپذیرند و ناچارند دستهای در برابر دیگران باشند و ایستادگی نمایند. مثلاً همان دکتر وزارت فرهنگ یکی از این کسانست. زیرا آن حقیقت را که شنید باآنکه پاسخی نتوانست داد چون شاعر است و یگانه هنرش شعر گفتن و قافیه بافتن میباشد و بهمین عنوانست که در وزارت فرهنگ جا برای خود باز کرده و ماهانه چند هزار ریال حقوق مفت میبرد ، از اینرو نتوانسته حقیقت را بپذیرد. دیده شد در اینجا و آنجا تکههایی میگوید و مینویسد که بحساب خود میخواهد بسخنان ما پاسخ دهد ، و این گفتههایش چندان سست و بیپاست که اگر خودش فهم آزاد داشت خندهاش میگرفت. (1)
مثلاً بنام ایراد بگفتههای من در یک جا چنین گفته : او هنوز نمیداند اندیشههای فلسفی و دینی جز اندیشههای شاعرانه است.
ببینید این سخن تا چه اندازه سست و بیپاست. مگر در جهان حقایق چند رشته است؟!. مگر نیک و بد و راست و دروغ از نظر هر کسی جداست؟!..
در آن صورت ما باید بهیچ گروهی در برابر کارهای بدشان ایراد نگیریم. مثلاً سیاستمداران اروپا که در نتیجهی هوسبازیهای خود جهان را بخاک و خون میکشند و ملیونها جوانان را بکشتن میدهند ما نباید ایراد گیریم و یا کارشان را بد شماریم. زیرا اگر ایراد گیریم آنها نیز توانند گفت : اندیشههای فلسفی و اجتماعی جز اندیشههای سیاسیست.
یا خیر ، این ایلهای راهزن کرد و شاهسون که در ایران هستند ما نباید بآنها نکوهش کنیم و کارشان را بد شماریم. زیرا آنان نیز خواهند توانست همچون آقای دکتر وزارت فرهنگ استدلال کرده بگویند : این چیزها که شما میگویید اندیشههای دینی یا اجتماعی است. اندیشههای شاهسونانه یا کردانه جز آنهاست.
ببینید جوانی که باروپا رفته و درس خوانده و لقب دکتری گرفته ، چون نمیتواند جلو هوس پست قافیهبافی را بگیرد ، نمیتواند از چند صد تومان حقوق مفت ماهانه چشم پوشد ، بدینسان فهم و خرد را در زیر پا میگزارد و بچنین سخن بیپایی میپردازد.
ولی آیا اینها حقایق را از میان میبرد؟.. آیا اینها اثری تواند داشت؟.. بیگمان اینها حقایق را از میان نمیبرد. بیگمان اثری نتواند داشت. در این مدت ده دوازده سال وزارت فرهنگ با همهی نیروی خود بهواداری از شعر (بآن معنی ناستوده که در ایران رواج داشته) کوشیده است و فروغیها و قزوینیها و دکتر غنیها و دیگران نیروهای خود را در آن راه بکار بردهاند و با همهی اینها نتوانستهاند جلو تأثیر حقایق را بگیرند.
آن روزی که ما بگفتگو از شعر پرداختیم علاقهمندی بشعر و شاعران در ایران صورت یک هایهو بخود گرفته بود. هفتاد درصد شاگردان دبیرستانها و دانشکدهها شاعری میکردند ، روزنامهها و مجلههای ویژهی شعر انتشار مییافت ، در هر شهری انجمنهای باشکوه و آوازه برپا شده بود ـ با یک رشته گفتارهایی که نوشته شد همهی آنها از میان رفت.
امروز صدها کسانی هستند که شاعر بودهاند و پس از شنیدن حقایق نه تنها از آن بازگشتهاند شعرهای بیهوده را که گفته و دیوان پدید آورده بودند از میان بردهاند.
در همین جمعیت ما کسانی هستند که در شعرسرایی ورزیده بودهاند و شعرهای ستوده میسرودهاند. سپس که به بیهوده بودن آن شعرها پی بردهاند همه را بآتش کشیدهاند.
سالانه در نشستهای کتابسوزانی ما یک رشته از چیزهایی که سوزانیده شده شعرهایی بوده که خود شاعران آورده و پاکدلانه سوزانیدهاند.
پابرگی :
1- دربارهی این شاعر دکتر نک. «در پیرامون ادبیّات» ، نشر اینترنتی ، ص 133 از 156 ـ ویراینده
دردها_و_درمانها_چهار_پایهی_نیک_و_بد.pdf
432 KB
🔶 دردها و درمانها ـ بخش ۵
(یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 چهار پایهی نیک و بد
🖌 احمد کسروی
📊 شمار ساتها : ۱۵
(یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 چهار پایهی نیک و بد
🖌 احمد کسروی
📊 شمار ساتها : ۱۵
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 خودسری تکهی 2
بدینسان در اندکزمانی انبوه آزادیخواهان دین را رها کردند. ولی چون بسیاری از آنان مردان نیکنهادی میبودند و با همهی رمیدگی از دین ، رفتار و کردارشان دیندارانه میبود و رشتهی درستکاری و نیکوکرداری را از دست نمیهِشتند ، و از اینسوی آزادیخواهی و مشروطهطلبی برای آنان راهی میبود و از پراکندگیشان بازمیداشت ، اینبود در آغاز کار زیان بسیاری نمودار نشد و کسی پی بچگونگی نبرد. لیکن چون در سال 1290 خورشیدی داستان التماتوم روس پیش آمد و بدانسان که در تاریخ نوشتهایم دست و بال آزادیخواهان شکسته گردید و راه کوشش و امید بروی آنان بسته شد ، و سپس نیز باآنکه جنگ جهانگیر 1914 پیش آمده از چیرگی روسیان در ایران کاست بااینهمه چون رشته گسیخته گردیده و در سایهی نیرنگهایی که بیگانگان در چند سال چیرگی خود بکار زده بودند شور آزادیخواهی از نیرو افتاده (1) و این زمان در میدان یک دسته مردان سودجو و دغلکار پدیدار شده بودند از اینرو آب رفته بجوی بازنیامد و راه امیدی بروی آزادیخواهان راستین باز نشد ، و از این هنگامها بود که زیان بیدینی رو بنموداری نهاد و نتیجههای پایین را بیرون داد :
نخست نومیدی و بدگمانی در دلها جا گرفت. چه این از ناتوانیهای آدمیست که چون در راهی که پیش گرفته بجلوگیری برخورَد و بازگردد نومید شود و خود را ناشایست شمارد و بهمراهان خود بدگمان باشد. در اینجا نیز نتیجهی ناگزیری آن پیشامدها بود که کسانی نومید گردند ولی میباید گفت که کوششهای بسیاری هم از سوی دشمنان ایران بکار رفته تا اندازهی نومیدی ایرانیان را هرچه بیشتر گردانند و ما در این باره در جای دیگری جداگانه سخن خواهیم راند (2) و در اینجا از زمینهی گفتار بیرون نمیافتیم.
دوم چون از دین رمیده و سپس نیز بچیز دیگری دل نبسته بودند ، روشنتر گویم راهی برای پیمودن نمیداشتند ناگزیر هر یکی رو بسوی دیگری نهادند و هر کدام از اندیشهی کوتاه خود چیزهای دیگری بیرون آوردند و پراکنده و سرگردان بزندگی پرداختند. هم کسانی که پس از ایشان پا بزندگی نهادند همان شیوه را پیش گرفتند و آن را یک فزونی برای خود شماردند. کمکم کار بجایی رسید که پنداشتند به دینی یا براهی در زندگی هیچ نیازی نیست و پیروی از یک راهی یا آیینی نشان کمخردی یک کسی میباشد. و چون در آن میان فلسفهی مادی در اروپا رواج بسیار یافته و هیاهوی آن بشرق نیز رسیده بود و این فلسفه ، زندگی را جز نبرد زندگان (3) نمیشناسد و جهان را سراسر ماده و نمایشهای آن پنداشته و به یک راه خرسندی و رستگاری در پشت سر این کشاکشها باور نمیدارد ، یک کلمه بگویم : با دین و آیین زندگی دشمنی مینماید ، این خود مایهی دلیری ایشان گردیده و بهانه بدستشان سپرد.
پابرگیها (همه از ویرانیده) :
1ـ نویسنده دو نمونه از نیرنگهای بیگانگان برای از نیرو انداختن شور آزادیخواهی را در دیگر نوشتههایش بازمینماید : یکی بمیان انداختن دفتر «سیاستالحسینیه» (نک. «ما چه میخواهیم؟» و «داوری») و دیگری براه انداختن شور «ادبیات» و بمیان آوردن کتابهای دورهی مغول (نک. «در پیرامون ادبیات»). بیگمان دور نمودن میهندوستان از پهنهی سیاست ، برپا کردن سازمانهای نهانی هوادار خود ، برکشیدن جیرهخواران و میدان دادن بچاپلوسان و بیدردان توده از دیگر کارهای عادی ایشان بوده.
2ـ نویسنده در کتابهای «دادگاه» ، «افسران ما» و «در پیرامون ادبیات» از این جستار سخن رانده است.
3ـ اصل : زندگانی
🔸 خودسری تکهی 2
بدینسان در اندکزمانی انبوه آزادیخواهان دین را رها کردند. ولی چون بسیاری از آنان مردان نیکنهادی میبودند و با همهی رمیدگی از دین ، رفتار و کردارشان دیندارانه میبود و رشتهی درستکاری و نیکوکرداری را از دست نمیهِشتند ، و از اینسوی آزادیخواهی و مشروطهطلبی برای آنان راهی میبود و از پراکندگیشان بازمیداشت ، اینبود در آغاز کار زیان بسیاری نمودار نشد و کسی پی بچگونگی نبرد. لیکن چون در سال 1290 خورشیدی داستان التماتوم روس پیش آمد و بدانسان که در تاریخ نوشتهایم دست و بال آزادیخواهان شکسته گردید و راه کوشش و امید بروی آنان بسته شد ، و سپس نیز باآنکه جنگ جهانگیر 1914 پیش آمده از چیرگی روسیان در ایران کاست بااینهمه چون رشته گسیخته گردیده و در سایهی نیرنگهایی که بیگانگان در چند سال چیرگی خود بکار زده بودند شور آزادیخواهی از نیرو افتاده (1) و این زمان در میدان یک دسته مردان سودجو و دغلکار پدیدار شده بودند از اینرو آب رفته بجوی بازنیامد و راه امیدی بروی آزادیخواهان راستین باز نشد ، و از این هنگامها بود که زیان بیدینی رو بنموداری نهاد و نتیجههای پایین را بیرون داد :
نخست نومیدی و بدگمانی در دلها جا گرفت. چه این از ناتوانیهای آدمیست که چون در راهی که پیش گرفته بجلوگیری برخورَد و بازگردد نومید شود و خود را ناشایست شمارد و بهمراهان خود بدگمان باشد. در اینجا نیز نتیجهی ناگزیری آن پیشامدها بود که کسانی نومید گردند ولی میباید گفت که کوششهای بسیاری هم از سوی دشمنان ایران بکار رفته تا اندازهی نومیدی ایرانیان را هرچه بیشتر گردانند و ما در این باره در جای دیگری جداگانه سخن خواهیم راند (2) و در اینجا از زمینهی گفتار بیرون نمیافتیم.
دوم چون از دین رمیده و سپس نیز بچیز دیگری دل نبسته بودند ، روشنتر گویم راهی برای پیمودن نمیداشتند ناگزیر هر یکی رو بسوی دیگری نهادند و هر کدام از اندیشهی کوتاه خود چیزهای دیگری بیرون آوردند و پراکنده و سرگردان بزندگی پرداختند. هم کسانی که پس از ایشان پا بزندگی نهادند همان شیوه را پیش گرفتند و آن را یک فزونی برای خود شماردند. کمکم کار بجایی رسید که پنداشتند به دینی یا براهی در زندگی هیچ نیازی نیست و پیروی از یک راهی یا آیینی نشان کمخردی یک کسی میباشد. و چون در آن میان فلسفهی مادی در اروپا رواج بسیار یافته و هیاهوی آن بشرق نیز رسیده بود و این فلسفه ، زندگی را جز نبرد زندگان (3) نمیشناسد و جهان را سراسر ماده و نمایشهای آن پنداشته و به یک راه خرسندی و رستگاری در پشت سر این کشاکشها باور نمیدارد ، یک کلمه بگویم : با دین و آیین زندگی دشمنی مینماید ، این خود مایهی دلیری ایشان گردیده و بهانه بدستشان سپرد.
پابرگیها (همه از ویرانیده) :
1ـ نویسنده دو نمونه از نیرنگهای بیگانگان برای از نیرو انداختن شور آزادیخواهی را در دیگر نوشتههایش بازمینماید : یکی بمیان انداختن دفتر «سیاستالحسینیه» (نک. «ما چه میخواهیم؟» و «داوری») و دیگری براه انداختن شور «ادبیات» و بمیان آوردن کتابهای دورهی مغول (نک. «در پیرامون ادبیات»). بیگمان دور نمودن میهندوستان از پهنهی سیاست ، برپا کردن سازمانهای نهانی هوادار خود ، برکشیدن جیرهخواران و میدان دادن بچاپلوسان و بیدردان توده از دیگر کارهای عادی ایشان بوده.
2ـ نویسنده در کتابهای «دادگاه» ، «افسران ما» و «در پیرامون ادبیات» از این جستار سخن رانده است.
3ـ اصل : زندگانی
🔶 شیخ صفی و تبارش
🔸 گفتار دوم : تبار شیخصفیالدین ـ تکهی 5
نکتهی دیگری از این سه حکایت
درخور گفتگوست که آیا شیخصفی خود سخنی درباره سیادت بزبان آورده بوده و یا این حکایتها از ریشه دروغست. آنچه ما میدانیم اگر شیخصفی در این باره سخنی گفتی ، درمیانهی پیروان پراکنده شدی ، و شنوندگان آن تنها پسرش صدرالدین و دو تن از پیروان نبودندی. آنگاه داستان در همان زمان شیخ پیش رفته به شصت سال دیرتر واگزار نشدی. از اینها گذشته از سر تا پای آن سه حکایت ، ساختگی میبارد.
بلکه میباید گفت این سه حکایت در خود کتاب ابنُبَزّاز نمیبوده. اینها گذشته از آنکه دروغست بکتاب ابنُبَزّاز نیز افزوده گردیده. دلیل این سخن دو چیز است : یکی آنکه برخی شعرها که درمیان حکایتها یا در پایان آنها ، به عربی یا فارسی ، آورده شده ، بسیار بد است (1) و بشعرهایی که ابنُبَزّاز درمیان یا در پایان دیگر حکایتها آورده و پیداست که بیشترش از خود اوست ، مانندگی نمیدارد. دوم چنانکه سپس خواهیم آورد ، از جملههای کتاب ابنُبَزّاز پیداست که او شیخصفی را از فرزندان ابراهیم ادهم میپنداشته و بداستان سیادت پروایی نمیداشته است.
پسْ از اینجا نکته دیگری روشن میگردد و آن اینکه هوس سیادت که از صدرالدین سر زده ، پس از پایان یافتن کتاب ابنُبَزّاز ، و دیرتر از سالهای 759 و 760 بوده ، و چون صدرالدین زندگانی درازی داشته و پس از پایان کتاب ابنُبَزّاز سی و چند سال دیگر (تا سال 794) زنده میبوده ، این سخن دوری نمیدارد. پس میتوان گفت دعوی سیدی از نیمههای زندگانی صدرالدین آغاز یافته ، و این سه حکایت را در همان زمان بکتاب ابنُبَزّاز افزودهاند.
اما «شجرهی نسب» که ما آن را در همه نسخههای کهن مییابیم ، بیگمان پس از زمان صدرالدین ساخته شده ، و چنانکه گفتیم ما آن را پدیدآمده در زمان خواجهعلی یا پسرش ، شیخابراهیم ، میشماریم. رویهمرفته پیداست که داستان سیادت کمکم پیش رفته و در سایهی گذشت زمان در دلها جا گرفته. آنچه از کتابهای تاریخی برمیآید تا زمان شیخجنید و شیخحیدر هنوز این تبار در بیرون از میان پیروان شناخته نمیبوده (2) و کسی از تاریخنویسان آن زمان (که از جنید و حیدر سخن راندهاند) نامی از سید بودن یا نبودن ایشان نبردهاند.
میباید گفت داستان سیادت با همهی پیشرفتش ، شیخهای صفوی بخودنمایی با آن نمیپرداختهاند و تنها بشناخته بودن آن درمیان پیروان بس میکردهاند (چنانکه ما همین را از شاهاسماعیل نیز میشناسیم و در جای خود خواهیم آورد).
چیزی که این گفتار را روشن میگرداند آنست که بنوشتهی اسکندربیک ، شیخحیدر «طاقیهی ترکمانی» بسر میگزارده است ، و سپس خوابی دید که «منهیان عالم غیب او را مأمور گردانیدند که تاج دوازده ترک ، که علامت اثنیعشریت است از سقراط قرمز ترتیب داده تارک اتباع خود را با آن افسر بیاراید.» از این نوشته پیداست که شیخهای صفوی و خویشان ایشان هنوز تا زمان شیخحیدر جدایی در رخت و کلاه با دیگران نمیداشتهاند و نشانهی سیادتی بخود نمیبستهاند.
میتوان گفت که این یک دشواری در کار آنان میبوده. زیرا از یکسو سیادت درمیان پیروان شناخته گردیده و از سوی دیگر باک از زبان مردم داشته به بستن نشانهی سیادتی در رخت و کلاه دلیری نمینمودهاند. نیز میتوان گفت که آن خواب شیخحیدر و یکرنگ گردانیدن کلاه خود و پیروان جز برای رهایی از این دشواری نمیبوده. اینها همه گمانهاییست که توان بُرد و خدا میداند که راستیها چه میبوده.
پابرگیها :
1ـ مثلاً این شعر : نپرسیدم ز حال فرع این اصل از طوبی است یا از سدره این وصل
یا این شعر : فَلاحَ الحالُ کَالأصباحِ صِدقاً بِرَفْعِ الاشتِباهِ و قالَ حَقّا
یا این شعر : ملت عالینسب داریم ما نسبت فخر عرب داریم ما
2ـ از همینجاست که آنان را با لقب «شیخ» خواندهاند ، نه با لقب «سید».
🔸 گفتار دوم : تبار شیخصفیالدین ـ تکهی 5
نکتهی دیگری از این سه حکایت
درخور گفتگوست که آیا شیخصفی خود سخنی درباره سیادت بزبان آورده بوده و یا این حکایتها از ریشه دروغست. آنچه ما میدانیم اگر شیخصفی در این باره سخنی گفتی ، درمیانهی پیروان پراکنده شدی ، و شنوندگان آن تنها پسرش صدرالدین و دو تن از پیروان نبودندی. آنگاه داستان در همان زمان شیخ پیش رفته به شصت سال دیرتر واگزار نشدی. از اینها گذشته از سر تا پای آن سه حکایت ، ساختگی میبارد.
بلکه میباید گفت این سه حکایت در خود کتاب ابنُبَزّاز نمیبوده. اینها گذشته از آنکه دروغست بکتاب ابنُبَزّاز نیز افزوده گردیده. دلیل این سخن دو چیز است : یکی آنکه برخی شعرها که درمیان حکایتها یا در پایان آنها ، به عربی یا فارسی ، آورده شده ، بسیار بد است (1) و بشعرهایی که ابنُبَزّاز درمیان یا در پایان دیگر حکایتها آورده و پیداست که بیشترش از خود اوست ، مانندگی نمیدارد. دوم چنانکه سپس خواهیم آورد ، از جملههای کتاب ابنُبَزّاز پیداست که او شیخصفی را از فرزندان ابراهیم ادهم میپنداشته و بداستان سیادت پروایی نمیداشته است.
پسْ از اینجا نکته دیگری روشن میگردد و آن اینکه هوس سیادت که از صدرالدین سر زده ، پس از پایان یافتن کتاب ابنُبَزّاز ، و دیرتر از سالهای 759 و 760 بوده ، و چون صدرالدین زندگانی درازی داشته و پس از پایان کتاب ابنُبَزّاز سی و چند سال دیگر (تا سال 794) زنده میبوده ، این سخن دوری نمیدارد. پس میتوان گفت دعوی سیدی از نیمههای زندگانی صدرالدین آغاز یافته ، و این سه حکایت را در همان زمان بکتاب ابنُبَزّاز افزودهاند.
اما «شجرهی نسب» که ما آن را در همه نسخههای کهن مییابیم ، بیگمان پس از زمان صدرالدین ساخته شده ، و چنانکه گفتیم ما آن را پدیدآمده در زمان خواجهعلی یا پسرش ، شیخابراهیم ، میشماریم. رویهمرفته پیداست که داستان سیادت کمکم پیش رفته و در سایهی گذشت زمان در دلها جا گرفته. آنچه از کتابهای تاریخی برمیآید تا زمان شیخجنید و شیخحیدر هنوز این تبار در بیرون از میان پیروان شناخته نمیبوده (2) و کسی از تاریخنویسان آن زمان (که از جنید و حیدر سخن راندهاند) نامی از سید بودن یا نبودن ایشان نبردهاند.
میباید گفت داستان سیادت با همهی پیشرفتش ، شیخهای صفوی بخودنمایی با آن نمیپرداختهاند و تنها بشناخته بودن آن درمیان پیروان بس میکردهاند (چنانکه ما همین را از شاهاسماعیل نیز میشناسیم و در جای خود خواهیم آورد).
چیزی که این گفتار را روشن میگرداند آنست که بنوشتهی اسکندربیک ، شیخحیدر «طاقیهی ترکمانی» بسر میگزارده است ، و سپس خوابی دید که «منهیان عالم غیب او را مأمور گردانیدند که تاج دوازده ترک ، که علامت اثنیعشریت است از سقراط قرمز ترتیب داده تارک اتباع خود را با آن افسر بیاراید.» از این نوشته پیداست که شیخهای صفوی و خویشان ایشان هنوز تا زمان شیخحیدر جدایی در رخت و کلاه با دیگران نمیداشتهاند و نشانهی سیادتی بخود نمیبستهاند.
میتوان گفت که این یک دشواری در کار آنان میبوده. زیرا از یکسو سیادت درمیان پیروان شناخته گردیده و از سوی دیگر باک از زبان مردم داشته به بستن نشانهی سیادتی در رخت و کلاه دلیری نمینمودهاند. نیز میتوان گفت که آن خواب شیخحیدر و یکرنگ گردانیدن کلاه خود و پیروان جز برای رهایی از این دشواری نمیبوده. اینها همه گمانهاییست که توان بُرد و خدا میداند که راستیها چه میبوده.
پابرگیها :
1ـ مثلاً این شعر : نپرسیدم ز حال فرع این اصل از طوبی است یا از سدره این وصل
یا این شعر : فَلاحَ الحالُ کَالأصباحِ صِدقاً بِرَفْعِ الاشتِباهِ و قالَ حَقّا
یا این شعر : ملت عالینسب داریم ما نسبت فخر عرب داریم ما
2ـ از همینجاست که آنان را با لقب «شیخ» خواندهاند ، نه با لقب «سید».