🔶 شیخ صفی و تبارش
🔸 گفتار یکم : صفوةالصفا و تاریخچهی آن ـ تکهی 4
شیخحسین اردبیلی
میرزااحمد تبریزی ، که بازرگان میبوده و راه صوفیگری میپیموده (1) ، از راه دلبستگی بکتاب ابنُبَزّاز جستجوی نسخههای آن کرده و چون سه نسخهی کهن بدست آورده ، در شیراز هر سه را رویهم ریخته و نسخهی چاپی را پدید آورده ، که آن را با دست خود نوشته و در سال 1320 (قمری) در چاپخانهی سنگی در بمبئی بچاپ رسانیده. در دیباچهی این نسخه از چگونگی آن سه نسخه سخن رانده چنین مینویسد :
ولیکن یکی از آن نسخهها ، که کمتر از همه و مصور به تصویرات چین بود ، وضع تالیف و ترکیب و تدوین آن با اینها فی الجمله اختلافی داشت و این مطلب را بعینه در آنجا نقل مینماید ، نوشته بود : بر عموم طالبین و راغبین این کتاب وصیت میشود نسخی که بخط شیخحسین ، کاتب اردبیلی ، نشر شده او را پیدا کنند و الا نسخههای دیگر را معاندین تحریف و تصحیف نمودهاند. انتهی کلامه.
سپس چون به باب هشتم میرسد در فصل دوم آن که گفتگو از «مذهب شیخصفیالدین» است و جملههایی را که در پیشتر آوردهایم نوشته است ، در کنارهی کتاب نیز چنین مینویسد :
مخفی نماند چنانکه در دیباچهی این کتاب مستطاب ذکر شد که نسخ متعدده بدست آمد و از روی آنها که ناقص بودند این کتاب مدون شد ، در دو نسخهی آن مذهب شیخ را نوشته بود که به اشق و اشد تکالیف مذاهب چهارگانه شیخ عامل بود هر کدام که زحمتش بیشتر آن را مختار میداشت. دیگر ذکر نکرده بود که مذهب جعفری علیهالسلام داشت ، اما در یکی از آن نسخهها که قدیمتر و کهنهتر از اینها بود ، در دیباچهی آن تأکید کرده بود که طالبان این نسخه البته نسخهای که بخط شیخحسین کاتب اردبیلی است او را بدست آوردند و الا در نسخههای دیگر معاندین تحریف بکار بردهاند و در آن نسخه مذهب شیخ را صریح نوشته بود که در متن مذکور است.
چون این دو تکه نوشتهی میرزااحمد را باهم سنجیم ، این آگاهی بدست میآید که شیخحسین کاتب اردبیلی ، از پیروان خاندان صفوی ، از کتاب ابنُبَزّاز نسخههایی نوشته و در همهی آنها دست برده. دیگر گردانیدن فصل دوم باب هشتم و ساختن کیش شیعی برای شیخصفی کار این شیخ اردبیلی بوده ، و یا اگر دیگری بآن برخاسته رواجش با دست این انجام گرفته. چنین پیداست این شیخحسین در زمان شاهاسماعیل یا اندکی پیش از آن بوده که شیعیگری در خاندان صفوی ریشه گرفته بوده. نیز پیداست این کار را با دستور کسی از آن خاندان بپایان رسانیده ، وگرنه بسیار دور است که یک تن بسر خود چنین کاری کند و نسخههای پیاپی از یک کتابی نوشته با پیکرههایی بیاراید.
اینکه میرزااحمد این نسخه را «قدیمتر» از نسخههای دیگر میشمارد همانا که از روی پندار باشد. چون نوشتههای این نسخه راستتر میشمارده آن را «قدیمتر» نیز پنداشته است. هرچه هست آن دو نسخهی دیگر راستتر از این ، و خود از روی نسخههای پیشتری نوشته شده بوده.
این شگفتتر که شیخحسین که باین کار برخاسته بوده و نسخههای دست برده شده از کتاب ابنُبَزّاز میساخته ، پُررویانه نام دستبردگی بروی نسخههای دیگر میگزارده که «آنها را معاندین تحریف و تصحیف» نمودهاند. این نمونهای از کوردلی اینگونه پیروان است.
پابرگی :
1ـ او اکنون زنده و در شیراز پیشوای ذهبیانست. چند سال پیش که من بشیراز رفتم او را دیدم. اما نسخههای صفوةالصفا که در نزد او میبوده چون آنها را بموزهی فرهنگ داده و موزه بسته بود من دیدن نتوانستم.
🔸 گفتار یکم : صفوةالصفا و تاریخچهی آن ـ تکهی 4
شیخحسین اردبیلی
میرزااحمد تبریزی ، که بازرگان میبوده و راه صوفیگری میپیموده (1) ، از راه دلبستگی بکتاب ابنُبَزّاز جستجوی نسخههای آن کرده و چون سه نسخهی کهن بدست آورده ، در شیراز هر سه را رویهم ریخته و نسخهی چاپی را پدید آورده ، که آن را با دست خود نوشته و در سال 1320 (قمری) در چاپخانهی سنگی در بمبئی بچاپ رسانیده. در دیباچهی این نسخه از چگونگی آن سه نسخه سخن رانده چنین مینویسد :
ولیکن یکی از آن نسخهها ، که کمتر از همه و مصور به تصویرات چین بود ، وضع تالیف و ترکیب و تدوین آن با اینها فی الجمله اختلافی داشت و این مطلب را بعینه در آنجا نقل مینماید ، نوشته بود : بر عموم طالبین و راغبین این کتاب وصیت میشود نسخی که بخط شیخحسین ، کاتب اردبیلی ، نشر شده او را پیدا کنند و الا نسخههای دیگر را معاندین تحریف و تصحیف نمودهاند. انتهی کلامه.
سپس چون به باب هشتم میرسد در فصل دوم آن که گفتگو از «مذهب شیخصفیالدین» است و جملههایی را که در پیشتر آوردهایم نوشته است ، در کنارهی کتاب نیز چنین مینویسد :
مخفی نماند چنانکه در دیباچهی این کتاب مستطاب ذکر شد که نسخ متعدده بدست آمد و از روی آنها که ناقص بودند این کتاب مدون شد ، در دو نسخهی آن مذهب شیخ را نوشته بود که به اشق و اشد تکالیف مذاهب چهارگانه شیخ عامل بود هر کدام که زحمتش بیشتر آن را مختار میداشت. دیگر ذکر نکرده بود که مذهب جعفری علیهالسلام داشت ، اما در یکی از آن نسخهها که قدیمتر و کهنهتر از اینها بود ، در دیباچهی آن تأکید کرده بود که طالبان این نسخه البته نسخهای که بخط شیخحسین کاتب اردبیلی است او را بدست آوردند و الا در نسخههای دیگر معاندین تحریف بکار بردهاند و در آن نسخه مذهب شیخ را صریح نوشته بود که در متن مذکور است.
چون این دو تکه نوشتهی میرزااحمد را باهم سنجیم ، این آگاهی بدست میآید که شیخحسین کاتب اردبیلی ، از پیروان خاندان صفوی ، از کتاب ابنُبَزّاز نسخههایی نوشته و در همهی آنها دست برده. دیگر گردانیدن فصل دوم باب هشتم و ساختن کیش شیعی برای شیخصفی کار این شیخ اردبیلی بوده ، و یا اگر دیگری بآن برخاسته رواجش با دست این انجام گرفته. چنین پیداست این شیخحسین در زمان شاهاسماعیل یا اندکی پیش از آن بوده که شیعیگری در خاندان صفوی ریشه گرفته بوده. نیز پیداست این کار را با دستور کسی از آن خاندان بپایان رسانیده ، وگرنه بسیار دور است که یک تن بسر خود چنین کاری کند و نسخههای پیاپی از یک کتابی نوشته با پیکرههایی بیاراید.
اینکه میرزااحمد این نسخه را «قدیمتر» از نسخههای دیگر میشمارد همانا که از روی پندار باشد. چون نوشتههای این نسخه راستتر میشمارده آن را «قدیمتر» نیز پنداشته است. هرچه هست آن دو نسخهی دیگر راستتر از این ، و خود از روی نسخههای پیشتری نوشته شده بوده.
این شگفتتر که شیخحسین که باین کار برخاسته بوده و نسخههای دست برده شده از کتاب ابنُبَزّاز میساخته ، پُررویانه نام دستبردگی بروی نسخههای دیگر میگزارده که «آنها را معاندین تحریف و تصحیف» نمودهاند. این نمونهای از کوردلی اینگونه پیروان است.
پابرگی :
1ـ او اکنون زنده و در شیراز پیشوای ذهبیانست. چند سال پیش که من بشیراز رفتم او را دیدم. اما نسخههای صفوةالصفا که در نزد او میبوده چون آنها را بموزهی فرهنگ داده و موزه بسته بود من دیدن نتوانستم.
🔶 پرسش و پاسخ (رشتهی یکم)
🔸 تکهی 22
قضیهی دیگر در سال١٣٤٠ قمری بود. تفصیل آنست که در سال 1339[ق] (1) ادارهی فرهنگ آذربایجان خواسته بود که اوقاف را از دست ملایانِ اوقافخوار درآورد و بمصرف دبستانها رساند و در این کار جدیتی از خود نشان داده بود. در آن زمان در تبریز حزبی بنام سوسیالیست بود. اینها نیز بادارهی فرهنگ حمایت کرده نمایشهایی در بازارها داده بودند که ملایان موهون شده و شکست خورده بگوشهای خزیده بودند. ولی درپی فرصت بودند که بیرون آیند و مردم را بشورانند و دولت را ترسانده دوباره اوقاف را بدست گیرند.
این فرصت در سال١٣٤٠[ق] بدست آمد. نخست یک بهانهی بسیار کوچکی پیدا کرده آن را بزرگ گردانیدند و هایهوی راه انداختند. در آن زمانها کتابی بنام «الدروسالنحویه» که در مصر چاپ شده بود در مدارس درس خوانده میشد. در مراغه یک فشنگسازی از ورقپارهی آن فشنگی ساخته بود ، که چون فشنگ را انداخته بودند ورقپارهی نیمسوخته را به تبریز فرستادند و در اینجا طلبهها هایهوی برپا کردند که چندان نتیجهای نداد. لیکن در آن میان داستان دیگری در خود تبریز پیش آمد.
بدینسان که حاجی میرزا علیاصغر نامی کتابفروش زمانی قرآن بچاپ رسانیده بود که باطلههای چاپ آن را که یک رویش قرآن و روی دیگرش سفید بوده بمصرفهای دیگر میرسانیده. از جمله هنگامی خواسته بوده است یک آگهی بچاپ رساند که در آن تصویر شیری بوده و چند نسخه را بروی آن ورقپارههای باطله بچاپ میرساند که این بدست ملاها میافتد و عنوان هایهوی میگردد.
یک روز بازارها بسته شده سراسر شهر پر از غوغا میگردد که بروی ورق قرآن عکس سگ چاپ کردهاند ، لامذهبها بقرآن توهین کردهاند. طلبهها بچند چاپخانه رفته دستبرد و آزار دریغ نمیگویند.
در محلههای دوردست میخواستهاند بریزند و دبستانها را تاراج کنند. تفصیل این وحشیگری زیاد است و مرا مجال گفتگو نیست.
در اینجا نیز ملایان بمقصود خود رسیدند. با همان آشوب و غوغا ادارهی فرهنگ را ترسانیده از میان بردند و دوباره اوقاف را بچنگ خود آوردند.
داستان سوم دو سال پیش دربارهی جمعیت ما بود. در اینجا نیز چون ملایان تبریز درمانده و دکانهای خود را در نتیجهی کوششهای ما در خطر میدیدند و چارهی دیگر نمییافتند بهمدستی صوفیها و بهائیها و دیگران آشوب راه انداختند که اینان قرآن میسوزانند و مردم عامی بازاری را بهیجان آوردند که یک رشته وحشیگریها رخ داد.
این داستان که در تبریز رخ داده است ، از آن زمان ملایان تهران کوشش بسیار دارند که شاید مانندهی آن غائله را در تهران یا در شهرهای دیگر نیز برپا گردانند و با صد بیشرمی و خیرهرویی بر منبرها و در مجلسها عنوان میکنند که اینها قرآن میسوزانند و با این بیشرمی پست ، یخفروش و سلمانی و دلاک و درودگر و باربر را بر ما میشورانند. اینست داستان آن.
پابرگی :
1ـ اصل : 1329 ـ ویراینده
🔸 تکهی 22
قضیهی دیگر در سال١٣٤٠ قمری بود. تفصیل آنست که در سال 1339[ق] (1) ادارهی فرهنگ آذربایجان خواسته بود که اوقاف را از دست ملایانِ اوقافخوار درآورد و بمصرف دبستانها رساند و در این کار جدیتی از خود نشان داده بود. در آن زمان در تبریز حزبی بنام سوسیالیست بود. اینها نیز بادارهی فرهنگ حمایت کرده نمایشهایی در بازارها داده بودند که ملایان موهون شده و شکست خورده بگوشهای خزیده بودند. ولی درپی فرصت بودند که بیرون آیند و مردم را بشورانند و دولت را ترسانده دوباره اوقاف را بدست گیرند.
این فرصت در سال١٣٤٠[ق] بدست آمد. نخست یک بهانهی بسیار کوچکی پیدا کرده آن را بزرگ گردانیدند و هایهوی راه انداختند. در آن زمانها کتابی بنام «الدروسالنحویه» که در مصر چاپ شده بود در مدارس درس خوانده میشد. در مراغه یک فشنگسازی از ورقپارهی آن فشنگی ساخته بود ، که چون فشنگ را انداخته بودند ورقپارهی نیمسوخته را به تبریز فرستادند و در اینجا طلبهها هایهوی برپا کردند که چندان نتیجهای نداد. لیکن در آن میان داستان دیگری در خود تبریز پیش آمد.
بدینسان که حاجی میرزا علیاصغر نامی کتابفروش زمانی قرآن بچاپ رسانیده بود که باطلههای چاپ آن را که یک رویش قرآن و روی دیگرش سفید بوده بمصرفهای دیگر میرسانیده. از جمله هنگامی خواسته بوده است یک آگهی بچاپ رساند که در آن تصویر شیری بوده و چند نسخه را بروی آن ورقپارههای باطله بچاپ میرساند که این بدست ملاها میافتد و عنوان هایهوی میگردد.
یک روز بازارها بسته شده سراسر شهر پر از غوغا میگردد که بروی ورق قرآن عکس سگ چاپ کردهاند ، لامذهبها بقرآن توهین کردهاند. طلبهها بچند چاپخانه رفته دستبرد و آزار دریغ نمیگویند.
در محلههای دوردست میخواستهاند بریزند و دبستانها را تاراج کنند. تفصیل این وحشیگری زیاد است و مرا مجال گفتگو نیست.
در اینجا نیز ملایان بمقصود خود رسیدند. با همان آشوب و غوغا ادارهی فرهنگ را ترسانیده از میان بردند و دوباره اوقاف را بچنگ خود آوردند.
داستان سوم دو سال پیش دربارهی جمعیت ما بود. در اینجا نیز چون ملایان تبریز درمانده و دکانهای خود را در نتیجهی کوششهای ما در خطر میدیدند و چارهی دیگر نمییافتند بهمدستی صوفیها و بهائیها و دیگران آشوب راه انداختند که اینان قرآن میسوزانند و مردم عامی بازاری را بهیجان آوردند که یک رشته وحشیگریها رخ داد.
این داستان که در تبریز رخ داده است ، از آن زمان ملایان تهران کوشش بسیار دارند که شاید مانندهی آن غائله را در تهران یا در شهرهای دیگر نیز برپا گردانند و با صد بیشرمی و خیرهرویی بر منبرها و در مجلسها عنوان میکنند که اینها قرآن میسوزانند و با این بیشرمی پست ، یخفروش و سلمانی و دلاک و درودگر و باربر را بر ما میشورانند. اینست داستان آن.
پابرگی :
1ـ اصل : 1329 ـ ویراینده
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 5 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 چهار پایهی نیک و بد تکهی 7
در اینجا نیز داستانی هست : در چند سال پیش در یکی از شهرهای ایران مردی بدرود زندگی گفت و چون نامش را بسیار میبردند و فیلسوفش میخواندند من آرزو کردم او را میشناختمی و از کار و زندگیش آگاه بودمی. روزی با یکی از دوستان این سخن میگفتم او پاسخ داد : «من او را میشناختم و از نزدیک دیده بودم نود سال زندگی کرد و مرد». گفتم. «کارش چه بود؟..» گفت : «کاری نداشتی!». گفتم : «پس از کجا زیستی؟!..» گفت : «همیشه در خانههای دیگران بودی. چند سال در خانهی این و چند سال در خانهی آن». گفتم : «پس زن و فرزندانش کجا بودندی؟» گفت : «زن و فرزند نداشتی. در نود سال زیست هرگز زن نگرفته بود». سپس گفت : «شاید گمان کنید که با اینحال تنآسانی مینموده و بخوشی میپرداخته در جایی که من بارها دیده بودم که تا پس از نیمشب بیدار مانده و خواب و آسایش بر خود حرام میساخت. روزها نیز کمتر زمانی او را آسوده میدیدم زیرا همیشه سرگرم شعر سرودن و چکامه گفتن میبود».
این پاسخهای شیرین دوستم بجای آنکه مرا خوشدل گرداند اندوهگین ساخت. زیرا درماندگی و بیچارگی توده را به پیش چشمم آورد. یک مردی که زندگی با چهار گناه بزرگ بسر برده و درخور نکوهش بسیار بوده ـ زیرا یک عمر با بیکاری بسر داده و از آیین زندگی گردن پیچیده ، در سراسر زندگی زن نگرفته و با خدا از در نافرمانی درآمده و بتودهی خود نیز بدخواهی نموده ، همیشه در خانههای دیگران زیسته و آزادگی و مردانگی خود را پایمال گردانیده ، هزارها سخنان یاوه سروده و با خرد از در ستیزه درآمده ـ چنین مردی را فیلسوف مینامند و افسوسها بمرگش میخورند ، و این کار را کسانی میکنند که میخواهند به جلو توده افتاده آن را راه برند. فیلسوف که کلمهی یونانی و معنی آن «دوستار راستی» است دانسته نیست اینان آن را به چه معنی میگیرند که بچنین کسانی میگویند. آنگاه با چنین درماندگی کمی[=نقص] در خود سراغ نمیدارند و هر یکی خود را دانا و آگاه شمارده از راه و راهنمایی بینیاز میانگارند. اینست اندازهی گرفتاری یک توده.
اینها را مینگارم و میخواهم نشان دهم که چگونه بنیاد نیک و بد برافتاده ، و چگونه سررشته گم شده. میخواهم نشان دهم که چگونه دین از میان رفته.
این کار دینست که برای نیک و بد بنیادی گزارَد و آنها را از هم جدا گردانَد ، وگرنه مردم بسر خود همین باشند که اکنون هستند. دین اگر برای راه بردن مردمانست باید راه روشنی بروی آنان باز کند و میدانی برای این نادانیها باز نگزارد.
🔸 چهار پایهی نیک و بد تکهی 7
در اینجا نیز داستانی هست : در چند سال پیش در یکی از شهرهای ایران مردی بدرود زندگی گفت و چون نامش را بسیار میبردند و فیلسوفش میخواندند من آرزو کردم او را میشناختمی و از کار و زندگیش آگاه بودمی. روزی با یکی از دوستان این سخن میگفتم او پاسخ داد : «من او را میشناختم و از نزدیک دیده بودم نود سال زندگی کرد و مرد». گفتم. «کارش چه بود؟..» گفت : «کاری نداشتی!». گفتم : «پس از کجا زیستی؟!..» گفت : «همیشه در خانههای دیگران بودی. چند سال در خانهی این و چند سال در خانهی آن». گفتم : «پس زن و فرزندانش کجا بودندی؟» گفت : «زن و فرزند نداشتی. در نود سال زیست هرگز زن نگرفته بود». سپس گفت : «شاید گمان کنید که با اینحال تنآسانی مینموده و بخوشی میپرداخته در جایی که من بارها دیده بودم که تا پس از نیمشب بیدار مانده و خواب و آسایش بر خود حرام میساخت. روزها نیز کمتر زمانی او را آسوده میدیدم زیرا همیشه سرگرم شعر سرودن و چکامه گفتن میبود».
این پاسخهای شیرین دوستم بجای آنکه مرا خوشدل گرداند اندوهگین ساخت. زیرا درماندگی و بیچارگی توده را به پیش چشمم آورد. یک مردی که زندگی با چهار گناه بزرگ بسر برده و درخور نکوهش بسیار بوده ـ زیرا یک عمر با بیکاری بسر داده و از آیین زندگی گردن پیچیده ، در سراسر زندگی زن نگرفته و با خدا از در نافرمانی درآمده و بتودهی خود نیز بدخواهی نموده ، همیشه در خانههای دیگران زیسته و آزادگی و مردانگی خود را پایمال گردانیده ، هزارها سخنان یاوه سروده و با خرد از در ستیزه درآمده ـ چنین مردی را فیلسوف مینامند و افسوسها بمرگش میخورند ، و این کار را کسانی میکنند که میخواهند به جلو توده افتاده آن را راه برند. فیلسوف که کلمهی یونانی و معنی آن «دوستار راستی» است دانسته نیست اینان آن را به چه معنی میگیرند که بچنین کسانی میگویند. آنگاه با چنین درماندگی کمی[=نقص] در خود سراغ نمیدارند و هر یکی خود را دانا و آگاه شمارده از راه و راهنمایی بینیاز میانگارند. اینست اندازهی گرفتاری یک توده.
اینها را مینگارم و میخواهم نشان دهم که چگونه بنیاد نیک و بد برافتاده ، و چگونه سررشته گم شده. میخواهم نشان دهم که چگونه دین از میان رفته.
این کار دینست که برای نیک و بد بنیادی گزارَد و آنها را از هم جدا گردانَد ، وگرنه مردم بسر خود همین باشند که اکنون هستند. دین اگر برای راه بردن مردمانست باید راه روشنی بروی آنان باز کند و میدانی برای این نادانیها باز نگزارد.
🔶 شیخ صفی و تبارش
🔸 گفتار یکم : صفوةالصفا و تاریخچهی آن ـ تکهی 5
تنقیح میرابوالفتح «صفوةالصفا» را
چنانکه گفتیم از پیش از زمان پادشاهی صفویان در کتاب ابنُبَزّاز دستبردهای فراوان میکردهاند و هرچه را که در آن کتاب با سید بودن شیخ و سنی نبودن او نسازنده مییافتهاند از میان برمیداشتهاند. با اینحال شاهتهماسب ، پادشاه دوم آن خاندان ، خرسندی نداده و میرابوالفتح نامی را واداشته است که آن کتاب را «تصحیح و تنقیح» کند. پیداست که خواست او از «تصحیح و تنقیح» چه میبوده. لیکن چیزهایی هم که خود میرابوالفتح در این باره در دیباچهی کتاب خود مینویسد میباید در اینجا آورده شود :
و چون مشایخ عظام صفویه ، قَدَّسَاللهُ أَرواحَهُم بِاْلأنْوارِ الْجَلیه ، در زمان مخالفان بودند و در اوان فساد اهل بغی و عناد به دعوت و ارشاد طالبان اشتغال مینمودند ، و مقرر است که رعایت تقیه در زمان مخالفین به شرایط ، واجب و لازم است و به اتفاق محققین علما و مجتهدین فرض و متحتم ... (1) از این جهت مشایخ عظام صفویه ، قَدَّساللهُ تَعالی أسْرارَهُم به قواعد تقیه کما ینبغی عمل میفرمودند و در آن باب نهایت حزم و احتیاط رعایت مینمودند و در افادات و افاضات با اهل طلب و ارباب حاجات به غیر از طریقهی تقیه نمیپیمودهاند ، و هر کس به فراخور حال خود چیزی از فوائد شریعت و موائد حقیقت ایشان استفاده میکرده و مناسب اعتقاد و استعداد خود استکشاف مشکلات مینموده و در آن اثنا یکی از مخالفان و منافقان که در طریق اهل خلاف خالی از فضلی نبوده و دعوی ارادت و عقیدت باین خاندان مینمود ، کتابی در مقالات و کشف کرامات ایشان ترتیب داد و اقوال و احوال ایشان را به نوعی که موافق استعداد خود فراگرفته بود مذکور گردانید ، و چون در مذهب و اعتقاد تابع سنیان بود و رایحهی هدایت و حقیقت به مشام او نرسیده بود بعضی کلمات که مخالف مذهب حق امامیه و موافق ملیت باطلهی سنیه بود ، مذکور گردانیده و بعضی حکایات که خالی از قبحی نبود در نظر او قبیح نمینمود ، به مشایخ عظام ، قَدَّسَاللهُ أسْرارَهُم ، نسبت داده و تا غایت آن کتاب درمیان خواص و عوام و خلفا و صوفیان مانده و هیچ فارِسی جوادِ قلم را (2) در میدان تصحیح و تنقیح آن نرانده ؛ بنابراین مقدمات ، حضرات نواب کامیاب همایون اعلی ، خَلَّدَاللهُ مُلْکهُ اَبداً ، بندهی داعی و دعاگوی حقیقی ، ابوالفتح حسینی ، را مأمور گردانید که کتاب مذکور را تصحیح نماید و حق و باطل و غُث و سَمین آن را از هم جدا گرداند ... (3)
از کیش شیخصفی جداگانه سخن خواهیم راند. چنانکه گفتهایم در اینجا سخن از کتاب ابنُبَزّاز و از سرگذشت آن میباشد. چون نوشتهی راست ابنُبَزّاز را دربارهی کیش شیخ در پیش آوردهایم ، جملههایی را که جملههایی را که میرابوالفتح بجای آنها گزارده نیز میآوریم تا دانسته شود چه «تصحیح و تنقیح» کرده شده و خواست او از این کار چه میبوده. میرابوالفتح مینویسد :
سئوال کردند از شیخ ، قُدِّسَ سِرَّه ، که شیخ را مذهب چیست فرمود که ما مذهب اهل بیت پیغمبر داریم که ایشان نهایت تقوی و طهارت مرعی میداشتهاند و با احتیاط و ریاضت تمام عمل مینمودهاند. و لهذا شیخ ، قُدِّسَ سِرَّه ، بدانچه احوط بود و ریاضت درو بیشتر بود عمل مینمود و از تساهل و تهاون در احکام شرع اجتناب میفرمود تا به حدی که به سنن مثل واجبات مواظبت میکرد و از مکروهات مثل محرمات محترز بود.
میباید این کار میرابوالفتح را نیک اندیشید. در جایی که میگوید شیخ سخت «تقیه» میکرده و ابنُبَزّاز هم سنی میبوده این جملهها را از زبان شیخ میبافد ، و بنام «تصحیح و تنقیح» در کتاب ابنُبَزّاز جا میدهد. این نمونهی دیگری از بیباکی اینگونه پیروان در دروغبافی میباشد.
پابرگی :
1ـ در اینجا سخن درازی از «تقیه» رانده حدیثها در آن باره یاد میكند.
2ـ یعنی هیچ سواری اسب قلم را ... ـ یحیای ذکاء
3ـ یک نسخه از كتاب میرابوالفتح در كتابخانهی مدرسهی سپهسالار و نسخهی نادرست دیگری در كتابخانهی ملی میباشد. ما این جملهها را از نسخهی مدرسه برداشتهایم.
🔸 گفتار یکم : صفوةالصفا و تاریخچهی آن ـ تکهی 5
تنقیح میرابوالفتح «صفوةالصفا» را
چنانکه گفتیم از پیش از زمان پادشاهی صفویان در کتاب ابنُبَزّاز دستبردهای فراوان میکردهاند و هرچه را که در آن کتاب با سید بودن شیخ و سنی نبودن او نسازنده مییافتهاند از میان برمیداشتهاند. با اینحال شاهتهماسب ، پادشاه دوم آن خاندان ، خرسندی نداده و میرابوالفتح نامی را واداشته است که آن کتاب را «تصحیح و تنقیح» کند. پیداست که خواست او از «تصحیح و تنقیح» چه میبوده. لیکن چیزهایی هم که خود میرابوالفتح در این باره در دیباچهی کتاب خود مینویسد میباید در اینجا آورده شود :
و چون مشایخ عظام صفویه ، قَدَّسَاللهُ أَرواحَهُم بِاْلأنْوارِ الْجَلیه ، در زمان مخالفان بودند و در اوان فساد اهل بغی و عناد به دعوت و ارشاد طالبان اشتغال مینمودند ، و مقرر است که رعایت تقیه در زمان مخالفین به شرایط ، واجب و لازم است و به اتفاق محققین علما و مجتهدین فرض و متحتم ... (1) از این جهت مشایخ عظام صفویه ، قَدَّساللهُ تَعالی أسْرارَهُم به قواعد تقیه کما ینبغی عمل میفرمودند و در آن باب نهایت حزم و احتیاط رعایت مینمودند و در افادات و افاضات با اهل طلب و ارباب حاجات به غیر از طریقهی تقیه نمیپیمودهاند ، و هر کس به فراخور حال خود چیزی از فوائد شریعت و موائد حقیقت ایشان استفاده میکرده و مناسب اعتقاد و استعداد خود استکشاف مشکلات مینموده و در آن اثنا یکی از مخالفان و منافقان که در طریق اهل خلاف خالی از فضلی نبوده و دعوی ارادت و عقیدت باین خاندان مینمود ، کتابی در مقالات و کشف کرامات ایشان ترتیب داد و اقوال و احوال ایشان را به نوعی که موافق استعداد خود فراگرفته بود مذکور گردانید ، و چون در مذهب و اعتقاد تابع سنیان بود و رایحهی هدایت و حقیقت به مشام او نرسیده بود بعضی کلمات که مخالف مذهب حق امامیه و موافق ملیت باطلهی سنیه بود ، مذکور گردانیده و بعضی حکایات که خالی از قبحی نبود در نظر او قبیح نمینمود ، به مشایخ عظام ، قَدَّسَاللهُ أسْرارَهُم ، نسبت داده و تا غایت آن کتاب درمیان خواص و عوام و خلفا و صوفیان مانده و هیچ فارِسی جوادِ قلم را (2) در میدان تصحیح و تنقیح آن نرانده ؛ بنابراین مقدمات ، حضرات نواب کامیاب همایون اعلی ، خَلَّدَاللهُ مُلْکهُ اَبداً ، بندهی داعی و دعاگوی حقیقی ، ابوالفتح حسینی ، را مأمور گردانید که کتاب مذکور را تصحیح نماید و حق و باطل و غُث و سَمین آن را از هم جدا گرداند ... (3)
از کیش شیخصفی جداگانه سخن خواهیم راند. چنانکه گفتهایم در اینجا سخن از کتاب ابنُبَزّاز و از سرگذشت آن میباشد. چون نوشتهی راست ابنُبَزّاز را دربارهی کیش شیخ در پیش آوردهایم ، جملههایی را که جملههایی را که میرابوالفتح بجای آنها گزارده نیز میآوریم تا دانسته شود چه «تصحیح و تنقیح» کرده شده و خواست او از این کار چه میبوده. میرابوالفتح مینویسد :
سئوال کردند از شیخ ، قُدِّسَ سِرَّه ، که شیخ را مذهب چیست فرمود که ما مذهب اهل بیت پیغمبر داریم که ایشان نهایت تقوی و طهارت مرعی میداشتهاند و با احتیاط و ریاضت تمام عمل مینمودهاند. و لهذا شیخ ، قُدِّسَ سِرَّه ، بدانچه احوط بود و ریاضت درو بیشتر بود عمل مینمود و از تساهل و تهاون در احکام شرع اجتناب میفرمود تا به حدی که به سنن مثل واجبات مواظبت میکرد و از مکروهات مثل محرمات محترز بود.
میباید این کار میرابوالفتح را نیک اندیشید. در جایی که میگوید شیخ سخت «تقیه» میکرده و ابنُبَزّاز هم سنی میبوده این جملهها را از زبان شیخ میبافد ، و بنام «تصحیح و تنقیح» در کتاب ابنُبَزّاز جا میدهد. این نمونهی دیگری از بیباکی اینگونه پیروان در دروغبافی میباشد.
پابرگی :
1ـ در اینجا سخن درازی از «تقیه» رانده حدیثها در آن باره یاد میكند.
2ـ یعنی هیچ سواری اسب قلم را ... ـ یحیای ذکاء
3ـ یک نسخه از كتاب میرابوالفتح در كتابخانهی مدرسهی سپهسالار و نسخهی نادرست دیگری در كتابخانهی ملی میباشد. ما این جملهها را از نسخهی مدرسه برداشتهایم.
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
خود نادانند ، مردم را مانند خود نادان میخواهند ، نادانشان میپندارند ، همیشه میکوشند در نادانی نگاهشان دارند.
اینکه همیشه گفتهایم مردم راه زندگانی را نمیدانند ، از همینجا دانسته میشود. از همپالگیهاشان یکی نیست به دهان این و مانندگان او بزند و بگوید راه خانهدار شدن این یاوههایی که میگویی نیست. راهش کوشیدنست به شرط آنکه شماها چهل سال بجای یاوهسرایی اقتصاد کشور را به این وضعیت نومید کننده نکشانیده بودید.
اینکه همیشه گفتهایم مردم راه زندگانی را نمیدانند ، از همینجا دانسته میشود. از همپالگیهاشان یکی نیست به دهان این و مانندگان او بزند و بگوید راه خانهدار شدن این یاوههایی که میگویی نیست. راهش کوشیدنست به شرط آنکه شماها چهل سال بجای یاوهسرایی اقتصاد کشور را به این وضعیت نومید کننده نکشانیده بودید.
🔶 پرسش و پاسخ (رشتهی یکم)
🔸 تکهی 23
ج ـ ما شنیدهایم شما هر ساله جشن میگیرید و کتاب میسوزانید ، آیا آن هم دروغست؟..
د ـ آن دروغ نیست. ولی آن چه ربط بقرآنسوزانی دارد؟!. این یکی از کارهای ماست که کتابهای زیانمند را از رُمانها و دیوانهای شاعران و کتابهای فال و جادو و مانند اینها میسوزانیم و از میان میبریم. این دنبالهی آن نبردی است که با گمراهیها و نادانیها داریم. این چه ارتباط بقرآن دارد که ما آن را گرامی میداریم و از کتابهای وَرجاوَند[=مقدس] میشماریم؟.
این کتابسوزان کار نهانی نیست.
همهساله جشن برای آن گرفته میشود و همهساله فهرستی از کتابهای سوخته شده بچاپ میرسد. باز همهساله تکرار میشود که قرآن در نزد ما ارجمند است.
نه تنها قرآن همهی کتابهای دینی نزد ما ارج و احترام دارد. پس از همهی اینهاست که چند تن آخوند بیشرم بمیان افتادهاند و از این تهمت استفاده برای خود میخواهند ، اینها چندان پست است که من شرمم میآید گفتگویش کنم.
ج ـ امروز استفاده کردیم. این دو سه ساعت برای ما باندازهی یک عمر قیمت دارد.
امیدوارم باز فرصت کرده برای استفاده باینجا بیاییم.
[پایان رشتهی یکم]
🔸 تکهی 23
ج ـ ما شنیدهایم شما هر ساله جشن میگیرید و کتاب میسوزانید ، آیا آن هم دروغست؟..
د ـ آن دروغ نیست. ولی آن چه ربط بقرآنسوزانی دارد؟!. این یکی از کارهای ماست که کتابهای زیانمند را از رُمانها و دیوانهای شاعران و کتابهای فال و جادو و مانند اینها میسوزانیم و از میان میبریم. این دنبالهی آن نبردی است که با گمراهیها و نادانیها داریم. این چه ارتباط بقرآن دارد که ما آن را گرامی میداریم و از کتابهای وَرجاوَند[=مقدس] میشماریم؟.
این کتابسوزان کار نهانی نیست.
همهساله جشن برای آن گرفته میشود و همهساله فهرستی از کتابهای سوخته شده بچاپ میرسد. باز همهساله تکرار میشود که قرآن در نزد ما ارجمند است.
نه تنها قرآن همهی کتابهای دینی نزد ما ارج و احترام دارد. پس از همهی اینهاست که چند تن آخوند بیشرم بمیان افتادهاند و از این تهمت استفاده برای خود میخواهند ، اینها چندان پست است که من شرمم میآید گفتگویش کنم.
ج ـ امروز استفاده کردیم. این دو سه ساعت برای ما باندازهی یک عمر قیمت دارد.
امیدوارم باز فرصت کرده برای استفاده باینجا بیاییم.
[پایان رشتهی یکم]
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 5 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 چهار پایهی نیک و بد تکهی 8
4ـ کنون بدیهایی را از دیدهی پایداری و سرفرازی توده شمارم : همه میدانند گرانمایهترین چیزِ یک توده آزادی ایشانست که در کشور خود آزاد و وارسته زیند و راهی بهیچ بیگانه ندهند. دوباره میگویم این گرانمایهترین چیز یک توده میباشد. زیرا یک توده تا آزاد و وارسته نباشد نتواند دربند سود خود باشد و در راه آسایش و گردنفرازی خود بکوشد و از دارایی کشور خود بهرهمند گردد. مردمی که وارستگی را از دست دادند باید یوغ بندگی را بگردن گیرند و همیشه از بهر دیگران زیسته و بسود دیگران باشند. باید بسیار کوشند و از خوشیهای زندگی جز بهرهی کمی ندارند. یک توده که از آزادی بیبهره گردید و رشتهی کارهایش بدست بیگانگان افتاد برای آنکه دیگر سر نفرازد و باندیشهی آزادی نیفتد از هر راهی کوشند و آنان را از پا اندازند. دستهای بدخواهی بمیانشان دراز شده تخم دشمنی و پراکندگی کارند ، و بمردان کاردان و غیرتمند میدان نداده و از پا اندازند و بکسان پستنهاد پرورش دهند و بدینسان ریشهی غیرت و گردنفرازی و خویهای ستوده را از میان ایشان براندازند. یک کلمه گویم : به هر بهایی بسر آید راه نابودی را بروی آنان باز دارند. من اگر بخواهم بزرگی و ارجمندی آزادی و وارستگی را روشن گردانم باید صد صفحه را سیاه سازم.
از آنسوی آزادی یک توده و ایستادگیش در برابر بیگانگان جز در سایهی یکدلی و همدستی همگی آنان نتواند بود. زیرا نیروی یک توده از رویهم آمدهی نیروهای یکایک مردم آن باشد. در یک توده تا اندیشهها و آرزوها یکی نباشد و نیروها رویهم نیاید چه نیرویی آن را تواند بود؟!... از اینروست که در یک کشور بزرگترین گناه پراکندگی بمیان مردم انداختن است. پراکندگی بمیان یک توده انداختن با نابود کردن آن یکسانست.
پراکندگی بمیان مردم از چه راه انداخته شود؟!.. از این راه که کسانی گردن بداوری خرد نگزارند. از این راه که یکی برخیزد و از روی پندار و انگار سخنانی پدید آورد و آنها را کیش نامیده یک دسته را بر سر خود گرد آورد ، و از اینسوی دیگری بگفتههای بیهودهی دیگری پرداخته با وی بکشاکش برخیزد و یک دسته را نیز این بر سر خود گرد آورد ، نه آن بداوری خرد گردن نهد و نه این و بدینسان مردم را دو دسته ساخته بجان یکدیگر اندازند و خودشان درمیانه شکوه و دارایی اندوزند. زیرا همین دوسخنی و دودستگی تا بآنجا میانجامد که هر دو دسته همه چیز را فراموش میکنند و دربند پیشرفت کشور و پایداری آزادی نمیباشند و تنها کشاکشهایی را که با یکدیگر درمیانست دنبال مینمایند و کار بجایی میرسد که افزار دست بیگانگان میشوند. (1) اینها چیزهاییست که ما نیک میشناسیم و هنوز پیشامدهای آغاز مشروطه و آن هنگامهها را فراموش نساختهایم. (2)
پابرگیها از ویراینده :
1ـ یک نمونهی آن پنج سال پس از این گفتار در کشاکش حزبهای ایران پیش آمد. شرح آن در کتاب «سرنوشت ایران چه خواهد بود؟» آمده است.
2ـ خوانندگان پیمان که «تاریخ مشروطهی ایران» را در آن سالها تکه تکه در ماهنامه میخواندند به نیکی درمییافتند که اشاره بکشاکشهایی همچون بهائیان و ازلیان ، شیخیان و متشرعان ، شیعیان و سنیان ، همچنین مشروطهخواهان و مشروعهخواهان است و خواست از «افزار دست بیگانگان شدن» چیست.
🔸 چهار پایهی نیک و بد تکهی 8
4ـ کنون بدیهایی را از دیدهی پایداری و سرفرازی توده شمارم : همه میدانند گرانمایهترین چیزِ یک توده آزادی ایشانست که در کشور خود آزاد و وارسته زیند و راهی بهیچ بیگانه ندهند. دوباره میگویم این گرانمایهترین چیز یک توده میباشد. زیرا یک توده تا آزاد و وارسته نباشد نتواند دربند سود خود باشد و در راه آسایش و گردنفرازی خود بکوشد و از دارایی کشور خود بهرهمند گردد. مردمی که وارستگی را از دست دادند باید یوغ بندگی را بگردن گیرند و همیشه از بهر دیگران زیسته و بسود دیگران باشند. باید بسیار کوشند و از خوشیهای زندگی جز بهرهی کمی ندارند. یک توده که از آزادی بیبهره گردید و رشتهی کارهایش بدست بیگانگان افتاد برای آنکه دیگر سر نفرازد و باندیشهی آزادی نیفتد از هر راهی کوشند و آنان را از پا اندازند. دستهای بدخواهی بمیانشان دراز شده تخم دشمنی و پراکندگی کارند ، و بمردان کاردان و غیرتمند میدان نداده و از پا اندازند و بکسان پستنهاد پرورش دهند و بدینسان ریشهی غیرت و گردنفرازی و خویهای ستوده را از میان ایشان براندازند. یک کلمه گویم : به هر بهایی بسر آید راه نابودی را بروی آنان باز دارند. من اگر بخواهم بزرگی و ارجمندی آزادی و وارستگی را روشن گردانم باید صد صفحه را سیاه سازم.
از آنسوی آزادی یک توده و ایستادگیش در برابر بیگانگان جز در سایهی یکدلی و همدستی همگی آنان نتواند بود. زیرا نیروی یک توده از رویهم آمدهی نیروهای یکایک مردم آن باشد. در یک توده تا اندیشهها و آرزوها یکی نباشد و نیروها رویهم نیاید چه نیرویی آن را تواند بود؟!... از اینروست که در یک کشور بزرگترین گناه پراکندگی بمیان مردم انداختن است. پراکندگی بمیان یک توده انداختن با نابود کردن آن یکسانست.
پراکندگی بمیان مردم از چه راه انداخته شود؟!.. از این راه که کسانی گردن بداوری خرد نگزارند. از این راه که یکی برخیزد و از روی پندار و انگار سخنانی پدید آورد و آنها را کیش نامیده یک دسته را بر سر خود گرد آورد ، و از اینسوی دیگری بگفتههای بیهودهی دیگری پرداخته با وی بکشاکش برخیزد و یک دسته را نیز این بر سر خود گرد آورد ، نه آن بداوری خرد گردن نهد و نه این و بدینسان مردم را دو دسته ساخته بجان یکدیگر اندازند و خودشان درمیانه شکوه و دارایی اندوزند. زیرا همین دوسخنی و دودستگی تا بآنجا میانجامد که هر دو دسته همه چیز را فراموش میکنند و دربند پیشرفت کشور و پایداری آزادی نمیباشند و تنها کشاکشهایی را که با یکدیگر درمیانست دنبال مینمایند و کار بجایی میرسد که افزار دست بیگانگان میشوند. (1) اینها چیزهاییست که ما نیک میشناسیم و هنوز پیشامدهای آغاز مشروطه و آن هنگامهها را فراموش نساختهایم. (2)
پابرگیها از ویراینده :
1ـ یک نمونهی آن پنج سال پس از این گفتار در کشاکش حزبهای ایران پیش آمد. شرح آن در کتاب «سرنوشت ایران چه خواهد بود؟» آمده است.
2ـ خوانندگان پیمان که «تاریخ مشروطهی ایران» را در آن سالها تکه تکه در ماهنامه میخواندند به نیکی درمییافتند که اشاره بکشاکشهایی همچون بهائیان و ازلیان ، شیخیان و متشرعان ، شیعیان و سنیان ، همچنین مشروطهخواهان و مشروعهخواهان است و خواست از «افزار دست بیگانگان شدن» چیست.
🔶 شیخ صفی و تبارش
🔸 گفتار دوم : تبار شیخصفیالدین ـ تکهی 1
«شجرهی سیادت» شیخصفی
چنانکه گفتیم خانوادهی صفوی از شناختهترین خانوادههای سیدی میبوده ، و تبارنامه یا «شجرهی نسب» ایشان ، که تبار شیخ را به موسیالکاظم میرساند ، در بسیاری از کتابها نوشته گردیده. تا آنجا که ما دانستهایم ، نخست این تبارنامه در کتاب ابنُبَزّاز نوشته شده سپس دیگر کتابنویسان ـ از میرخواند در حبیبالسیر ، و میریحیی قزوینی در لبالتواریخ ، و اسکندربیک در عالمآرا ، و میرابوالفتح در تنقیح صفوةالصفا ، و شیخحسین گیلانی در سلسلةالنسب ـ از آنجا برداشتهاند.
اما کتاب ابنُبَزّاز ، در نسخهی چاپی و در بیشتری از نسخههای خطی «فصل اول» از «باب اول» بدینسان میآغازد :
جمعی که به تحقیق انساب اشتهار دارند ، نسب شریفش را به امام همام ، موسیالکاظم علیهالسلام ، منتهی ساختهاند به بیست واسطه باین ترتیب : شیخ صفیالدین ابیالفتح اسحق ابن الشیخ امینالدین جبرئیل ابن الصالح بن قطبالدین احمد ابن صلاحالدین رشید بن محمدالحافظ کلامالله (1) بن عوض بن فیروزشاه زرینکلاه بن محمد بن شرفشاه بن محمد بن حسن بن محمد بن ابراهیم بن جعفر بن محمد بن اسماعیل بن محمد بن احمد الاعرابی بن ابومحمد القاسم بن ابیالقاسم حمزة بن الامام الهمام ... (2)
در برخی نسخهها ، از جمله در نسخهی کتابخانهی مسجد [؟!]سپهسالار ، جملههایی که پیش از «شجرهی نسب» است آورده نشده و شجره نیز برویهی[=بصورت] دیگر است. زیرا شیخ را با پانزده پشت بامام موسا میرساند و فیروزشاه را پسر «محمد بن ابراهیم بن جعفر بن اسماعیل ابن احمد الاعرابی ...» میشمارد (3).
هرچه هست این شناختهترین تبارنامهی سیدی آن خاندانست. ولی جز این هم در کتابها هست (4) و چون سودی از یاد کردن آنها نیست در اینجا نمیآوریم.
اسکندربیک در عالمآرا «اتفاق جمهور علمای انساب» را براست بودن این تبار دعوی میکند. میرابوالفتح مینویسد : «در کتب معتبرهی انساب به تفصیل سمت تقریر و تحریر یافته»
ولی این دعویها بیکبار دروغ و بیپاست و این تبار جز ساخته نمیباشد. آنچه ما دانستهایم باید این شجره را بسه بخش گردانید :
1ـ از شیخصفی تا فیروزشاه زرینکلاه. در این بخش سخنی نیست و بآسانی توان پذیرفت که فیروزشاه پدر هفتم شیخصفی میبوده.
2ـ از اسماعیل ابن محمد تا موسیالکاظم. در این بخش اندکغلطی هست. زیرا چنانکه از کتاب عمدةالطالب برمیآید «اسماعیل بن احمد بن محمد بن قاسم بن حمزه» راست است و «الاعرابی» لقب قاسم میبوده ـ هرچه هست در این بخش نیز ما را سخنی نیست.
3ـ آنچه درمیان این دو بخش است و هفت نام را ـ از محمد بن شرفشاه تا محمد بن اسماعیل ـ دربر میدارد ، این بخش ناروشنست و ما هیچ نمیدانیم آیا کسانی با این نامها میبودهاند و یا خود نامهای ساخته میباشد ، و از جستجو چیزی بدست نیامده. آنچه گمان میبریم ، از پدران شیخصفی بیش از هفت تن شناخته نمیبوده (تا فیروزشاه) ، در کتاب ابنُبَزّاز هم بیش از هفت تن یاد نشده بوده.
به هر حال این بیگمانست که میانهی پدران شیخصفی و پسران موسیالکاظم پیوستگی نمیبوده. زیرا چنانکه خواهیم دید شیخ تبار سیدی نمیداشته و این شجره را پس از مرگ شیخ و پس از آنکه جانشینان او بدعوی سیدی برخاسته بودند ساخته بکتاب ابنُبَزّاز افزودهاند.
👇
🔸 گفتار دوم : تبار شیخصفیالدین ـ تکهی 1
«شجرهی سیادت» شیخصفی
چنانکه گفتیم خانوادهی صفوی از شناختهترین خانوادههای سیدی میبوده ، و تبارنامه یا «شجرهی نسب» ایشان ، که تبار شیخ را به موسیالکاظم میرساند ، در بسیاری از کتابها نوشته گردیده. تا آنجا که ما دانستهایم ، نخست این تبارنامه در کتاب ابنُبَزّاز نوشته شده سپس دیگر کتابنویسان ـ از میرخواند در حبیبالسیر ، و میریحیی قزوینی در لبالتواریخ ، و اسکندربیک در عالمآرا ، و میرابوالفتح در تنقیح صفوةالصفا ، و شیخحسین گیلانی در سلسلةالنسب ـ از آنجا برداشتهاند.
اما کتاب ابنُبَزّاز ، در نسخهی چاپی و در بیشتری از نسخههای خطی «فصل اول» از «باب اول» بدینسان میآغازد :
جمعی که به تحقیق انساب اشتهار دارند ، نسب شریفش را به امام همام ، موسیالکاظم علیهالسلام ، منتهی ساختهاند به بیست واسطه باین ترتیب : شیخ صفیالدین ابیالفتح اسحق ابن الشیخ امینالدین جبرئیل ابن الصالح بن قطبالدین احمد ابن صلاحالدین رشید بن محمدالحافظ کلامالله (1) بن عوض بن فیروزشاه زرینکلاه بن محمد بن شرفشاه بن محمد بن حسن بن محمد بن ابراهیم بن جعفر بن محمد بن اسماعیل بن محمد بن احمد الاعرابی بن ابومحمد القاسم بن ابیالقاسم حمزة بن الامام الهمام ... (2)
در برخی نسخهها ، از جمله در نسخهی کتابخانهی مسجد [؟!]سپهسالار ، جملههایی که پیش از «شجرهی نسب» است آورده نشده و شجره نیز برویهی[=بصورت] دیگر است. زیرا شیخ را با پانزده پشت بامام موسا میرساند و فیروزشاه را پسر «محمد بن ابراهیم بن جعفر بن اسماعیل ابن احمد الاعرابی ...» میشمارد (3).
هرچه هست این شناختهترین تبارنامهی سیدی آن خاندانست. ولی جز این هم در کتابها هست (4) و چون سودی از یاد کردن آنها نیست در اینجا نمیآوریم.
اسکندربیک در عالمآرا «اتفاق جمهور علمای انساب» را براست بودن این تبار دعوی میکند. میرابوالفتح مینویسد : «در کتب معتبرهی انساب به تفصیل سمت تقریر و تحریر یافته»
ولی این دعویها بیکبار دروغ و بیپاست و این تبار جز ساخته نمیباشد. آنچه ما دانستهایم باید این شجره را بسه بخش گردانید :
1ـ از شیخصفی تا فیروزشاه زرینکلاه. در این بخش سخنی نیست و بآسانی توان پذیرفت که فیروزشاه پدر هفتم شیخصفی میبوده.
2ـ از اسماعیل ابن محمد تا موسیالکاظم. در این بخش اندکغلطی هست. زیرا چنانکه از کتاب عمدةالطالب برمیآید «اسماعیل بن احمد بن محمد بن قاسم بن حمزه» راست است و «الاعرابی» لقب قاسم میبوده ـ هرچه هست در این بخش نیز ما را سخنی نیست.
3ـ آنچه درمیان این دو بخش است و هفت نام را ـ از محمد بن شرفشاه تا محمد بن اسماعیل ـ دربر میدارد ، این بخش ناروشنست و ما هیچ نمیدانیم آیا کسانی با این نامها میبودهاند و یا خود نامهای ساخته میباشد ، و از جستجو چیزی بدست نیامده. آنچه گمان میبریم ، از پدران شیخصفی بیش از هفت تن شناخته نمیبوده (تا فیروزشاه) ، در کتاب ابنُبَزّاز هم بیش از هفت تن یاد نشده بوده.
به هر حال این بیگمانست که میانهی پدران شیخصفی و پسران موسیالکاظم پیوستگی نمیبوده. زیرا چنانکه خواهیم دید شیخ تبار سیدی نمیداشته و این شجره را پس از مرگ شیخ و پس از آنکه جانشینان او بدعوی سیدی برخاسته بودند ساخته بکتاب ابنُبَزّاز افزودهاند.
👇
پابرگیها :
1ـ غلطهایی که در واژهها میباشد ، بحال خود گزارده شد.
2ـ در نسخهی چاپی به بیشتر این نامها لقب «سید» افزودهاند.
3ـ در تبارها رویهمرفته برای هر صد سال بیش از سه تن نباید بود و اینست شیخصفی که پانصد سال دوری از موسیالکاظم میداشته ، اگر راستی را از پسران او بودی درمیانه بیش از پانزده تن نبایستی بود. حمزهی دفتردار ، که در زمان شیخصفی میزیسته و تبار او را در «عمدةالطالب» آورده ، درمیانه بیش از سیزده تن نبوده ، این خود ایراد دیگری به «شجرهی نسب» شیخصفی است. از اینرو دانسته نیست این کاستن از شمارهی پدران که در نسخههاست ، آیا از روی نابهوشی رونویس بوده که برخی نامها را انداخته ، و یا کسی باین نکته که در اینجا یاد کردیم پی برده و دانسته به برخی نامها خط زده است.
اما برداشتن جملههایی که پیش از «شجرهی نسب» است ، بیگمان از روی فهم و هوش بوده. چه آن جملهها از استواری تبارنامه میکاهد و از اینرو برخی پیروان نبودنش را بهتر دانستهاند. ولی شگفتست که این رفتار را با سه حکایت نکردهاند.
4ـ از جمله در کتاب تاریخی که در زمان شاهعباس دوم و بنام او نوشته شده ولی نام نویسنده و همچنین نام کتاب دانسته نیست و من نسخهای از آن را دیدم ، تبار شیخ را چنین مینویسد : «شیخ صفیالدین اسحق بن قطب الاولیا سید جبرئیل بن قطبالدین صالح بن حسن بن محمد بن عوض بن شاهفیروز بن مهدی بن علی بن ابوالقاسم بن بابر بن حسین بن احمد بن داوود بن علی بن موسی بن ابراهیم بن امام همام موسیالکاظم علیهالسلام» پیداست که چه تبارنامهی شگفتی میباشد.
1ـ غلطهایی که در واژهها میباشد ، بحال خود گزارده شد.
2ـ در نسخهی چاپی به بیشتر این نامها لقب «سید» افزودهاند.
3ـ در تبارها رویهمرفته برای هر صد سال بیش از سه تن نباید بود و اینست شیخصفی که پانصد سال دوری از موسیالکاظم میداشته ، اگر راستی را از پسران او بودی درمیانه بیش از پانزده تن نبایستی بود. حمزهی دفتردار ، که در زمان شیخصفی میزیسته و تبار او را در «عمدةالطالب» آورده ، درمیانه بیش از سیزده تن نبوده ، این خود ایراد دیگری به «شجرهی نسب» شیخصفی است. از اینرو دانسته نیست این کاستن از شمارهی پدران که در نسخههاست ، آیا از روی نابهوشی رونویس بوده که برخی نامها را انداخته ، و یا کسی باین نکته که در اینجا یاد کردیم پی برده و دانسته به برخی نامها خط زده است.
اما برداشتن جملههایی که پیش از «شجرهی نسب» است ، بیگمان از روی فهم و هوش بوده. چه آن جملهها از استواری تبارنامه میکاهد و از اینرو برخی پیروان نبودنش را بهتر دانستهاند. ولی شگفتست که این رفتار را با سه حکایت نکردهاند.
4ـ از جمله در کتاب تاریخی که در زمان شاهعباس دوم و بنام او نوشته شده ولی نام نویسنده و همچنین نام کتاب دانسته نیست و من نسخهای از آن را دیدم ، تبار شیخ را چنین مینویسد : «شیخ صفیالدین اسحق بن قطب الاولیا سید جبرئیل بن قطبالدین صالح بن حسن بن محمد بن عوض بن شاهفیروز بن مهدی بن علی بن ابوالقاسم بن بابر بن حسین بن احمد بن داوود بن علی بن موسی بن ابراهیم بن امام همام موسیالکاظم علیهالسلام» پیداست که چه تبارنامهی شگفتی میباشد.
🔶 پرسش و پاسخ (رشتهی دوم)
روزی دو تن جوانی آمدند و با بودن کسانی دیگر پرسشهایی کردند و پاسخهایی داده شد که چون یادداشت کردهام در اینجا بچاپ میرسانیم. برای آنکه نامها برده نشود یکی از پرسندگان را «الف» و دیگری را «ج» و خود را «د» نامیدهام. کسروی
🔸 تکهی 1
الف ـ ما کتابهای شما را خواندهایم. حرفهای شما اساسیست. ولی اشکالهایی بنظر ما رسیده که میخواستیم از خودتان بپرسیم.
د ـ بپرسید.
الف ـ یکی از ایرادها که بشما میگیرند آنست که شما میگویید ایرانیها گرفتار اختلافاتند. آنها میگویند این هم اختلاف دیگری خواهد بود. بگفتهی خودتان در ایران چهارده مذهب هست. آنها میگویند این هم مذهب پانزدهم خواهد بود.
د ـ مقصودشان چیست؟.. از این ایراد چه نتیجه میخواهند؟.. گرفتم که سخنشان راستست و چنان خواهد بود که آنان میگویند ، چه کار باید کرد؟. آیا باید بخاموشی گرایید و بهیچ کوشش برنخاست؟!. آیا باید این اختلافها را بحال خود گزاشت و درپی چاره نبود چرا که آن هم اختلاف دیگری خواهد بود؟!.
آنگاه این ایراد بدیگران هم وارد است. مثلاً پیغمبر اسلام میبایست با بتپرستی نبرد نکند و اسلام را بنیاد نگزارد چرا که آن هم اختلاف تازهی دیگری بود. کارل مارکس با سرمایهداری بمعارضه برنخیزد چرا که آن هم کشاکش تازهای میشد. ما در ایران مشروطه را نخواهیم چرا که اختلاف دیگری پدید میآورد.
بدبختان چون درپی نیکی نیستند و نیک نمیتوانند شد این بهانهها را میآورند. سخنانی بآن روشنی و استواری ، ببینید در برابرش چه یاوهها میبافند.
تو گویی در بهشت برینند و ما آمدهایم بیرونشان میبریم که بدینسان ناز میکنند و بهانهها میآورند. در لجنزار نادانی و گمراهی فرورفتهاند و ما که حقایق را گفته میخواهیم رهاشان گردانیم چنین سخنانی را میشنویم. آیا اینان شایستهی نام آدمی هستند؟!.
آنگاه آنان اشتباه میکنند. این سخنان اختلاف دیگری نخواهد بود. مذهبی بمذهبها افزوده نخواهد شد. اینکه شما میبینید در ایران قرنهاست کیشهای گوناگون پدید آمده و همه با هم بازمانده و هیچ یکی نتوانسته دیگرها را از میان برد از آنجاست که همهی آنها در یک ردیف است ، یکی را بدیگری برتری نیست. هیچ کدام از روی دلیل نیست. همه از روی پندار است. شیعیگری با بهائیگری هر دو در یک ردیف است. اگر هزارها سال بگذرد هیچ یکی آن دیگری را از میان نتواند برد. آن دیگرها نیز بهمین حالست.
این چه ربط بآن دارد که ما مردمان را بحقایق میخوانیم و سخنانی میگوییم که در استواری همسنگ دانشهاست و در هر کجا داوری خرد را بمیان میکشیم؟!. آنها کجا و این کجاست؟!. کسی تا چه اندازه نافهم باشد که جدایی درمیانه نگزارد!.
شما امروز میبینید هزارها مردان و زنان ، همانکه کتابهای ما را خوانده و سخنان ما را شنیدهاند بیاختیار آن را پذیرفتهاند و در راهش پایداری مینمایند و روزبروز بشمارهشان میافزاید.
میبینید ما بهمهی کیشها و بهمهی بدآموزیها ایرادها گرفتهایم و بیپایی یکایک آنها را نشان دادهایم. پیروان آنها چون نمیتوانند پاسخی دهند یا آنان نیز ایرادی گیرند مردم عامی را بما میشورانند و دست بجنایت میگشایند ، و گاهی که ناچار شده میخواهند کتابی نویسند چندان سخنان پست و بیفرهنگانه در آن میگنجانند که مایهی نفرت خوانندگان میشود.
روزی دو تن جوانی آمدند و با بودن کسانی دیگر پرسشهایی کردند و پاسخهایی داده شد که چون یادداشت کردهام در اینجا بچاپ میرسانیم. برای آنکه نامها برده نشود یکی از پرسندگان را «الف» و دیگری را «ج» و خود را «د» نامیدهام. کسروی
🔸 تکهی 1
الف ـ ما کتابهای شما را خواندهایم. حرفهای شما اساسیست. ولی اشکالهایی بنظر ما رسیده که میخواستیم از خودتان بپرسیم.
د ـ بپرسید.
الف ـ یکی از ایرادها که بشما میگیرند آنست که شما میگویید ایرانیها گرفتار اختلافاتند. آنها میگویند این هم اختلاف دیگری خواهد بود. بگفتهی خودتان در ایران چهارده مذهب هست. آنها میگویند این هم مذهب پانزدهم خواهد بود.
د ـ مقصودشان چیست؟.. از این ایراد چه نتیجه میخواهند؟.. گرفتم که سخنشان راستست و چنان خواهد بود که آنان میگویند ، چه کار باید کرد؟. آیا باید بخاموشی گرایید و بهیچ کوشش برنخاست؟!. آیا باید این اختلافها را بحال خود گزاشت و درپی چاره نبود چرا که آن هم اختلاف دیگری خواهد بود؟!.
آنگاه این ایراد بدیگران هم وارد است. مثلاً پیغمبر اسلام میبایست با بتپرستی نبرد نکند و اسلام را بنیاد نگزارد چرا که آن هم اختلاف تازهی دیگری بود. کارل مارکس با سرمایهداری بمعارضه برنخیزد چرا که آن هم کشاکش تازهای میشد. ما در ایران مشروطه را نخواهیم چرا که اختلاف دیگری پدید میآورد.
بدبختان چون درپی نیکی نیستند و نیک نمیتوانند شد این بهانهها را میآورند. سخنانی بآن روشنی و استواری ، ببینید در برابرش چه یاوهها میبافند.
تو گویی در بهشت برینند و ما آمدهایم بیرونشان میبریم که بدینسان ناز میکنند و بهانهها میآورند. در لجنزار نادانی و گمراهی فرورفتهاند و ما که حقایق را گفته میخواهیم رهاشان گردانیم چنین سخنانی را میشنویم. آیا اینان شایستهی نام آدمی هستند؟!.
آنگاه آنان اشتباه میکنند. این سخنان اختلاف دیگری نخواهد بود. مذهبی بمذهبها افزوده نخواهد شد. اینکه شما میبینید در ایران قرنهاست کیشهای گوناگون پدید آمده و همه با هم بازمانده و هیچ یکی نتوانسته دیگرها را از میان برد از آنجاست که همهی آنها در یک ردیف است ، یکی را بدیگری برتری نیست. هیچ کدام از روی دلیل نیست. همه از روی پندار است. شیعیگری با بهائیگری هر دو در یک ردیف است. اگر هزارها سال بگذرد هیچ یکی آن دیگری را از میان نتواند برد. آن دیگرها نیز بهمین حالست.
این چه ربط بآن دارد که ما مردمان را بحقایق میخوانیم و سخنانی میگوییم که در استواری همسنگ دانشهاست و در هر کجا داوری خرد را بمیان میکشیم؟!. آنها کجا و این کجاست؟!. کسی تا چه اندازه نافهم باشد که جدایی درمیانه نگزارد!.
شما امروز میبینید هزارها مردان و زنان ، همانکه کتابهای ما را خوانده و سخنان ما را شنیدهاند بیاختیار آن را پذیرفتهاند و در راهش پایداری مینمایند و روزبروز بشمارهشان میافزاید.
میبینید ما بهمهی کیشها و بهمهی بدآموزیها ایرادها گرفتهایم و بیپایی یکایک آنها را نشان دادهایم. پیروان آنها چون نمیتوانند پاسخی دهند یا آنان نیز ایرادی گیرند مردم عامی را بما میشورانند و دست بجنایت میگشایند ، و گاهی که ناچار شده میخواهند کتابی نویسند چندان سخنان پست و بیفرهنگانه در آن میگنجانند که مایهی نفرت خوانندگان میشود.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 5 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 چهار پایهی نیک و بد تکهی 9
بیهوده نیست که میگوییم بدترین گناهها میان توده پراکندگی انداختن است. این سخن از هر باره راست است و باید چنین کسانی را سخت دشمن داشت و سیاهکاریشان به رخشان کشید. لیکن دیدنیست که همین کسان گناه خود را هیچ درنمییابند و مردم نیز ایشان را گناهکار نمیشناسند و کسانی که زشتترین بدی را بتوده میکنند از خود ناآگاهان بمردم پند میسرایند و نیکی یاد میدهند ، و هرگاه در کسی یک گناه کوچکی پیدا کردند آن را سخت دنبال مینمایند. ببینید کار زیر و رو شدن نیک و بد بکجا انجامیده. اینان آن کسانیند که اگر یکی رو تراشیدی و یا سر نتراشیدی و یا فلان رخت را پوشیدی او را ناپرهیزکار دانستندی و دنبال نمودندی. در جای دیگری هم گفتهام که یکی از اینان گفتاری در نکوهش باده نوشته و در آن چنین گفته بود : «همهی بدیهای جهان از باده است». گویا این پراکندگی و بدبختی را میان شرقیان باده پدید آورده و اینهمه پندارهای بیخردانه و مردهپرستیها را باده بمردم یاد داده. این یازده کیش را در ایران باده پایدار گردانیده است. گناهان بآن بزرگی را فراموش کرده و بچنین چیزها میپردازند.
پارسال یکی از هواداران پیمان به تبریز رفت. در آنجا گفتگو از مهنامه میکرده کسانی تندی نموده و میگفتهاند : «پیمان چه کار با کیش ما دارد. چرا بنکوهش از بادهخواری و قماربازی و سینما رفتن و اینگونه چیزها نمیپردازد؟!..» از بس گناهشان گفته نشده از در فزونی هم میآیند. تو گویی درماندگی توده تنها از این چیزهاست و این پراکندگی و گرفتاری از آنها برخاسته و بما راه مینمایند که از آنها گفتگو نماییم و از کیشهای بیخردانهی بیپای آنان که بزرگترین مایهی گرفتاری همانهاست زبان بسته داریم. در اینجاست که باید گفت : بیمار دستور دِه را از مرگ گزیری نیست.
میدانیم اینان ایراد گرفته خواهند گفت : این پراکندگیها و دستهبندیها را بمیان مردم ما نینداختهایم. میگویم : راست است. این دستهبندیها را دیگران پدید آوردهاند. لیکن شما آنها را پایدار نگاه میدارید و از راه آنها نان میخورید و شکوه میاندوزید. ... (1)
شما اگر زیان این پراکندگیها و دشمنیها را نمیدانید آن نادانی بر شما بس ، و اگر میدانید و پروا نمینمایید این تیرهدرونی بر شما بس. ...
پابرگی از ویراینده :
1ـ در اینجا اشارههایی به پیدایش شیخیگری ، کریمخانیگری ، بابیگری ، ازلیگری و همچنین بهائیگری شده و پراکندگیها و کشاکشهایی که پیشوایان آن کیشها بمیان توده انداخته ایشان را از یگانگی بیبهره گردانیدهاند و تباهکاری راهبران کنونیِ آن کیشها سخن رفته و بدیهایی که بتوده میکنند بازنموده شده.
🔸 چهار پایهی نیک و بد تکهی 9
بیهوده نیست که میگوییم بدترین گناهها میان توده پراکندگی انداختن است. این سخن از هر باره راست است و باید چنین کسانی را سخت دشمن داشت و سیاهکاریشان به رخشان کشید. لیکن دیدنیست که همین کسان گناه خود را هیچ درنمییابند و مردم نیز ایشان را گناهکار نمیشناسند و کسانی که زشتترین بدی را بتوده میکنند از خود ناآگاهان بمردم پند میسرایند و نیکی یاد میدهند ، و هرگاه در کسی یک گناه کوچکی پیدا کردند آن را سخت دنبال مینمایند. ببینید کار زیر و رو شدن نیک و بد بکجا انجامیده. اینان آن کسانیند که اگر یکی رو تراشیدی و یا سر نتراشیدی و یا فلان رخت را پوشیدی او را ناپرهیزکار دانستندی و دنبال نمودندی. در جای دیگری هم گفتهام که یکی از اینان گفتاری در نکوهش باده نوشته و در آن چنین گفته بود : «همهی بدیهای جهان از باده است». گویا این پراکندگی و بدبختی را میان شرقیان باده پدید آورده و اینهمه پندارهای بیخردانه و مردهپرستیها را باده بمردم یاد داده. این یازده کیش را در ایران باده پایدار گردانیده است. گناهان بآن بزرگی را فراموش کرده و بچنین چیزها میپردازند.
پارسال یکی از هواداران پیمان به تبریز رفت. در آنجا گفتگو از مهنامه میکرده کسانی تندی نموده و میگفتهاند : «پیمان چه کار با کیش ما دارد. چرا بنکوهش از بادهخواری و قماربازی و سینما رفتن و اینگونه چیزها نمیپردازد؟!..» از بس گناهشان گفته نشده از در فزونی هم میآیند. تو گویی درماندگی توده تنها از این چیزهاست و این پراکندگی و گرفتاری از آنها برخاسته و بما راه مینمایند که از آنها گفتگو نماییم و از کیشهای بیخردانهی بیپای آنان که بزرگترین مایهی گرفتاری همانهاست زبان بسته داریم. در اینجاست که باید گفت : بیمار دستور دِه را از مرگ گزیری نیست.
میدانیم اینان ایراد گرفته خواهند گفت : این پراکندگیها و دستهبندیها را بمیان مردم ما نینداختهایم. میگویم : راست است. این دستهبندیها را دیگران پدید آوردهاند. لیکن شما آنها را پایدار نگاه میدارید و از راه آنها نان میخورید و شکوه میاندوزید. ... (1)
شما اگر زیان این پراکندگیها و دشمنیها را نمیدانید آن نادانی بر شما بس ، و اگر میدانید و پروا نمینمایید این تیرهدرونی بر شما بس. ...
پابرگی از ویراینده :
1ـ در اینجا اشارههایی به پیدایش شیخیگری ، کریمخانیگری ، بابیگری ، ازلیگری و همچنین بهائیگری شده و پراکندگیها و کشاکشهایی که پیشوایان آن کیشها بمیان توده انداخته ایشان را از یگانگی بیبهره گردانیدهاند و تباهکاری راهبران کنونیِ آن کیشها سخن رفته و بدیهایی که بتوده میکنند بازنموده شده.
🔶 شیخ صفی و تبارش
🔸 گفتار دوم : تبار شیخصفیالدین ـ تکهی 2
سه حکایت از «صفوةالصفا»
اینکه میگوییم شیخصفی سید نمیبوده از روی دلیلهاییست که از جملهی آنها سه حکایتی است که در کتاب ابنُبَزّاز (درپی همان «شجرهی نسب») میباشد. همان کتابی که داستان سیدی نخستبار در آن نوشته شده و تاریخنویسان همگی از روی آن برداشتهاند ، ما در آن دلیلهایی براست نبودن سیادت مییابیم. نخستبار که من راست نبودن سیادت را دریافتم از روی این سه حکایت بود و اینست آنها را پیش از دیگر دلیلها یاد میکنم.
حکایت یکم :
سلطانالمشایخ فی العالمین ، شیخ صدرالدین ، أدامَ اللهُ بَرَکتَه ، فرمود که شیخ ، قُدِّسَ سِرُّه ، فرمود که در نسب ما سیادت هست. لیکن سئوال نکردم که علوی یا شریف و همچنان مشتبه ماند. شعر :
فَهُمْ مِنْ بَینَ أصْنافِ الأنام کِرامٌ مِن کِرامٍ مِنْ کِرامٍ
خوانندگان در این حکایت نیک نگرند : شیخ صدرالدین از پدر خود شنیده که فرمود : «در نسب ما سیادت هست» ، و میگوید : «سئوال نکردم که علوی یا شریف و همچنان مشتبه ماند.» «شریف» کسی را گفتندی که از سوی مادر سید باشد. در آذربایجان اکنون هم کلمه را به همان معنی بکار میبرند. صدرالدین میگوید : «نپرسیدم که آیا از سوی پدر سیدیم یا از سوی مادر و همچنان نادانسته ماند.»
از این حکایت آشکار است که شیخصفی و پسرش صدرالدین ، در زمان خود سید نمیبودهاند ، وگرنه این حکایت چه معنی داشتی؟! آنگاه این حکایت با آن «شجرهی نسب» چگونه میسازد؟!.. آیا نباید باور داشت که آن تبارنامه را سپس ساخته و بکتاب ابنُبَزّاز افزودهاند؟!..
حکایت دوم :
سید هاشم بن سید حسن المکی به حضور اعاظم و افاظل تبریز (1) گفت که شیخ ، قُدِّسَ سِرُّه فرمود من سیدم و آنچنان بود که نوبتی به حضور شیخ به تبریز رفتم ، توقیر و اعزاز من تمام فرمود ، و من در سن عنفوان شباب بودم ، پس شخصی ریشسفید درآمد. شیخ چندان تعظیم وی نفرمود. سئوال کردند که شیخ این جوان را اعزاز به مبالغه کرد و این شخص پیر را نکرد. شیخ فرمود این جوان هم میهمانست و هم خویش من. من سر پیش شیخ بردم و پرسیدم که شیخ سید است و علوی فرمود بلی. لیکن نپرسیدم که حسنی یا حسینی. شعر :
نپرسیدم ز حال فرع این اصل که از طوبی است یا از سدره این وصل
چون این حال به حضور اعاظم تبریز بفرمود و در این تفکر بودم که چرا از شیخ نسب حسنی و حسینی نپرسیدم ، تا اتفاق چهل روز اطلاق شکم بر من مستولی شد و هیچ معالجه مفید نمیآمد ، بعد از چهل روز ، شیخ را قُدِّسَ سِرُّه ، در خواب دیدم که بیامد و انگشت مبارک بر موضع وَجَعْ بر ناف من نهاد حالی شفا یافتم. شعر :
ناتوانان جهان بشتابید نوشداروی دل و جان اینجاست
هر که را جان و دلی هست سقیم گو بیایید که درمان اینجاست
و هم در این حال بمن گفت چرا بفرزندم صدرالدین نگفتی که حسینیام ، و این اشتباه از دل من زایل شد. شعر :
فَلاحَ الحالُ کالاصباح صِدْقاً بِرَفْع الاشتباهِ وَ قالَ حَقّا
باید در این حکایت نیز نیک نگریست ، در زمان شیخصفی کسی او را سید نمیشناخته. اینست چون دربارهی سیدهاشم گفته : «خویش منست» سید هاشم ناچار شده بپرسد : آیا شیخ سید است و این تبار از سوی پدر میباشد؟.. چون شیخ گفته «بلی» و سیدی روشن شده ، باز دانسته نمیبوده که حسنیاند یا حسینی ، و در این زمینه از شیخ پرسشی نرفته تا بدرود زندگی گفته. در این باره آگاهیای در نزد صدرالدین ، فرزند شیخ نیز نمیبوده ، و سالیان درازی همچنان میمانده تا سیدهاشم آن خواب را دیده و روشن گردیده که حسینیاند. جای پرسشست که این حکایت را با آن «شجرهی نسب» چه سازشی هست؟.. آیا بیگفتگو نیست که آن شجره ساخته و دروغ میباشد؟!
حکایت سیم :
سید زینالدین گفت که نوبتی فرزند شیخ قُدِّسَ سِرُّه ، خواجه محییالدین ، پیش والدهی کریمهی خود رفت ، گفت : از برای خویشان من سفره میباید. والده گفت : خویشان تو کدامند؟ گفت : سید زینالدین و جماعت سادات که آمدهاند. والده گفت : ایشان سیدند ، چگونه قوم تو باشند؟ قُدِّسَ سِرُّه بشنید ، فرمود راست میگوید : ایشان خویشان مااند و مرا نسب سیادت هست. شعر :
ملت عالینسب داریم ما نسبت فخر عرب داریم ما
این حکایت نیز معنیدار است : دختر شیخزاهد گیلانی ، همسر شیخ ، پس از سالیان درازی که با شوهر خود زیسته بود ، او را سید نمیشناخته ، و از گفتهی فرزند خود که سیدها را خویش میخوانده شگفتی مینموده. میباید گفت : «أهْلُ الْبَیتِ أدْری بَما فیه».
آن گفتهی شیخ : «ما را نسب سیادت هست» ، دلیل دیگر است که آن هنگام کسی شیخ را به سیدی نمیشناخته است.
👇
🔸 گفتار دوم : تبار شیخصفیالدین ـ تکهی 2
سه حکایت از «صفوةالصفا»
اینکه میگوییم شیخصفی سید نمیبوده از روی دلیلهاییست که از جملهی آنها سه حکایتی است که در کتاب ابنُبَزّاز (درپی همان «شجرهی نسب») میباشد. همان کتابی که داستان سیدی نخستبار در آن نوشته شده و تاریخنویسان همگی از روی آن برداشتهاند ، ما در آن دلیلهایی براست نبودن سیادت مییابیم. نخستبار که من راست نبودن سیادت را دریافتم از روی این سه حکایت بود و اینست آنها را پیش از دیگر دلیلها یاد میکنم.
حکایت یکم :
سلطانالمشایخ فی العالمین ، شیخ صدرالدین ، أدامَ اللهُ بَرَکتَه ، فرمود که شیخ ، قُدِّسَ سِرُّه ، فرمود که در نسب ما سیادت هست. لیکن سئوال نکردم که علوی یا شریف و همچنان مشتبه ماند. شعر :
فَهُمْ مِنْ بَینَ أصْنافِ الأنام کِرامٌ مِن کِرامٍ مِنْ کِرامٍ
خوانندگان در این حکایت نیک نگرند : شیخ صدرالدین از پدر خود شنیده که فرمود : «در نسب ما سیادت هست» ، و میگوید : «سئوال نکردم که علوی یا شریف و همچنان مشتبه ماند.» «شریف» کسی را گفتندی که از سوی مادر سید باشد. در آذربایجان اکنون هم کلمه را به همان معنی بکار میبرند. صدرالدین میگوید : «نپرسیدم که آیا از سوی پدر سیدیم یا از سوی مادر و همچنان نادانسته ماند.»
از این حکایت آشکار است که شیخصفی و پسرش صدرالدین ، در زمان خود سید نمیبودهاند ، وگرنه این حکایت چه معنی داشتی؟! آنگاه این حکایت با آن «شجرهی نسب» چگونه میسازد؟!.. آیا نباید باور داشت که آن تبارنامه را سپس ساخته و بکتاب ابنُبَزّاز افزودهاند؟!..
حکایت دوم :
سید هاشم بن سید حسن المکی به حضور اعاظم و افاظل تبریز (1) گفت که شیخ ، قُدِّسَ سِرُّه فرمود من سیدم و آنچنان بود که نوبتی به حضور شیخ به تبریز رفتم ، توقیر و اعزاز من تمام فرمود ، و من در سن عنفوان شباب بودم ، پس شخصی ریشسفید درآمد. شیخ چندان تعظیم وی نفرمود. سئوال کردند که شیخ این جوان را اعزاز به مبالغه کرد و این شخص پیر را نکرد. شیخ فرمود این جوان هم میهمانست و هم خویش من. من سر پیش شیخ بردم و پرسیدم که شیخ سید است و علوی فرمود بلی. لیکن نپرسیدم که حسنی یا حسینی. شعر :
نپرسیدم ز حال فرع این اصل که از طوبی است یا از سدره این وصل
چون این حال به حضور اعاظم تبریز بفرمود و در این تفکر بودم که چرا از شیخ نسب حسنی و حسینی نپرسیدم ، تا اتفاق چهل روز اطلاق شکم بر من مستولی شد و هیچ معالجه مفید نمیآمد ، بعد از چهل روز ، شیخ را قُدِّسَ سِرُّه ، در خواب دیدم که بیامد و انگشت مبارک بر موضع وَجَعْ بر ناف من نهاد حالی شفا یافتم. شعر :
ناتوانان جهان بشتابید نوشداروی دل و جان اینجاست
هر که را جان و دلی هست سقیم گو بیایید که درمان اینجاست
و هم در این حال بمن گفت چرا بفرزندم صدرالدین نگفتی که حسینیام ، و این اشتباه از دل من زایل شد. شعر :
فَلاحَ الحالُ کالاصباح صِدْقاً بِرَفْع الاشتباهِ وَ قالَ حَقّا
باید در این حکایت نیز نیک نگریست ، در زمان شیخصفی کسی او را سید نمیشناخته. اینست چون دربارهی سیدهاشم گفته : «خویش منست» سید هاشم ناچار شده بپرسد : آیا شیخ سید است و این تبار از سوی پدر میباشد؟.. چون شیخ گفته «بلی» و سیدی روشن شده ، باز دانسته نمیبوده که حسنیاند یا حسینی ، و در این زمینه از شیخ پرسشی نرفته تا بدرود زندگی گفته. در این باره آگاهیای در نزد صدرالدین ، فرزند شیخ نیز نمیبوده ، و سالیان درازی همچنان میمانده تا سیدهاشم آن خواب را دیده و روشن گردیده که حسینیاند. جای پرسشست که این حکایت را با آن «شجرهی نسب» چه سازشی هست؟.. آیا بیگفتگو نیست که آن شجره ساخته و دروغ میباشد؟!
حکایت سیم :
سید زینالدین گفت که نوبتی فرزند شیخ قُدِّسَ سِرُّه ، خواجه محییالدین ، پیش والدهی کریمهی خود رفت ، گفت : از برای خویشان من سفره میباید. والده گفت : خویشان تو کدامند؟ گفت : سید زینالدین و جماعت سادات که آمدهاند. والده گفت : ایشان سیدند ، چگونه قوم تو باشند؟ قُدِّسَ سِرُّه بشنید ، فرمود راست میگوید : ایشان خویشان مااند و مرا نسب سیادت هست. شعر :
ملت عالینسب داریم ما نسبت فخر عرب داریم ما
این حکایت نیز معنیدار است : دختر شیخزاهد گیلانی ، همسر شیخ ، پس از سالیان درازی که با شوهر خود زیسته بود ، او را سید نمیشناخته ، و از گفتهی فرزند خود که سیدها را خویش میخوانده شگفتی مینموده. میباید گفت : «أهْلُ الْبَیتِ أدْری بَما فیه».
آن گفتهی شیخ : «ما را نسب سیادت هست» ، دلیل دیگر است که آن هنگام کسی شیخ را به سیدی نمیشناخته است.
👇
پابرگی :
1ـ جملههای این حکایت بهم خورده. زیرا از آغاز حکایت چنین پیداست که سیدهاشم آن داستان را به «اعاظم و افاضل» تبریز میگفته و از پایان آن پیداست که این داستانگویی در نزد شیخصدرالدین میبوده و باو گفته میشده. همانا جملههای آغاز حکایت چنین میبوده : «سید هاشم بن حسن المکی گفت که شیخ قدس سره بحضور (یا با حضور) اعاظم و افاضل تبریز فرمود من سیدم ...»
1ـ جملههای این حکایت بهم خورده. زیرا از آغاز حکایت چنین پیداست که سیدهاشم آن داستان را به «اعاظم و افاضل» تبریز میگفته و از پایان آن پیداست که این داستانگویی در نزد شیخصدرالدین میبوده و باو گفته میشده. همانا جملههای آغاز حکایت چنین میبوده : «سید هاشم بن حسن المکی گفت که شیخ قدس سره بحضور (یا با حضور) اعاظم و افاضل تبریز فرمود من سیدم ...»
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
احمد کسروی - یکم دیماه 1322.pdf
341.1 KB
🔸 یکم دیماه ۱۳۲۲
🖌 احمد کسروی
تایپ شده
🖌 احمد کسروی
تایپ شده
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
یکم دیماه 1323.PDF
3.8 MB
🔸 یکم دیماه ۱۳۲۳
🖌 احمد کسروی
اسکن
🖌 احمد کسروی
اسکن
🔶 پرسش و پاسخ (رشتهی دوم)
🔸 تکهی 2
چندی پیش داستانی رخ داده که بهتر است برایتان بگویم : دو ماه پیش هنگامی که من در بیمارستان بودم باهَماد[=حزب] ما نیاز به وام پیدا کرده بود. از تهران بشهرستانها تلگراف کردهاند که هرچه توانند بنام وام به تهران فرستند. در اهواز پولی گرد آورده میخواستهاند بفرستند. بازرگانی یکی از همراهان ما را خوانده و چنین گفته : «شنیدم از تهران پولی به وام خواستهاند. این بیستهزار ریال را هم من میدهم که بفرستید» گفته : «وام را از خود باهَماد خواستهاند. شما چون از ما نیستید نباید از شما پولی پذیریم». گفته : «من از شما هستم ، کتابهاتان خواندهام. اگر تاکنون بآشکار نینداختهام جهتی داشته».
سپس داستان خود را گفته و دانسته شده که آخوندی در تهران کتابی بزیان ما نوشته و بچاپ رسانیده که بهمه جا فرستاده ، و آن کتاب چندان پست و آخوندانه است که این بازرگان که آن را خوانده نفرتی درو تولیده شده ، و همان نفرت او را واداشته که از کتابهای ما بدست آورد و بخواند ، و چون خوانده و با حقایقِ روشن روبرو گردیده ناچار شده همه را بپذیرد.
این یک داستانست و صد مانند آن رخ داده. این بهترین دلیلست که حقایق بسیار نیرومند است و چون درمیان تودهای انتشار پیدا کرد گمراهیها و نادانیها در برابر آن ایستادگی نتوانند داشت. بهترین مثَل دین اسلامست که چون پدید آمد بتپرستی و نادانیهای دیگر را از عربستان بیرون گردانید.
میتوانیم این موضوع را با زبان علمی گفتگو کنیم : ما درمیان سخنان خود روشن گردانیدهایم که آدمی چون دارای دو جنبهی جانی و روانیست ، نیکیها و بدیها را در نهاد خود باهم دارد ، و یکی از نیکیهایی که در نهاد او نهاده شده راستیپرستی یا حقیقتپژوهیست. هر آدمی با نهاد پاک تشنهی حقایقست ، جویندهی آنهاست. اینست همانکه سخنانی را شنید و آنها را حقایق دانست تشنهوار میپذیرد و بهواداریش برمیخیزد و از هر چیزی که مخالف آنست نفرت پیدا میکند.
در جهان همیشه پیشرفتها از این راه پدید آمده. برای مثل میگویم : مشروطه در جهان چگونه رواج گرفته؟. آیا نه آنست که مردان نیکخواهی آن را اندیشیده و دریافته و بزبان آوردهاند و همانکه انتشار یافته غیرتمندانِ پاکدرون بهواداریش برخاسته در راه پیشرفت آن جانفشانیها نمودهاند و با کوششهای خود تاج و تختها را از میان بردهاند؟.
بهتر از آن داستان اسلام است. آن دین چگونه پیش رفت؟ نه آن بود که چون مرد بزرگواری برخاست و حقایقی را بزبان آورد پاکدلان و غیرتمندان از دور و نزدیک بتکان آمدند و به یاری او برخاستند و با جانفشانیهای خود دستگاه بتپرستی را از سراسر عربستان برچیدند؟..
آری آدمیان همه یکی نیستند. هستند کسان بسیاری که روانهاشان بیمار است و نیروی راستیپژوهی در آنان ناتوان میباشد. اینست با حقایق نه تنها یاوری نمیکنند با آنها بدشمنی و کارشکنی برمیخیزند. اینست همیشه مردم در برابر حقایق به دو دستهاند. همیشه چنانکه ابوبکر و عمر و علی و سلمان هستند ، بوجهل و بوسفیان و بولهب و معاویه نیز میباشند. همیشه در برابر بهبهانی و طباطبایی و ثقةالاسلام ، حاجی سید محمد یزدی و میرهاشم شتربانی و مفاخرالملک پدید آیند.
نتیجهای که از این سخنان میگیریم آنست که گفتههای ما همه حقایق است. ما چیزی از خود نگفته همه حقایق را دنبال کردهایم. اینها را با کیشها و بدآموزیها که پایهای جز پندار ندارد به یک ترازو نتوان گزاشت.
این حقایق پیش خواهد رفت و بر همهی گمراهیهای گوناگون فیروز درآمده آنها را از پیش خواهد راند. شما خودتان میگویید : ما کتابهای شما را خواندهایم. حرفهاتان اساسیست. سخنانی که اساسیست چه جای نگرانی از پیشرفت آنهاست؟!.
من تاکنون صد بار آزمودهام : کسانی که به نزد من میآیند و بگفتگو میپردازند ، اگر خردهاشان آزاد است و درپی حقایقند نبوده است که ناخشنود بیرون روند. گفتگو کرده و ایرادها گرفته و پاسخهایی با دلیل شنیده و همه را پذیرفتهاند. آری گاهی هم کسانی آمده و شنیده و در هر کجا که درماندهاند سخن را پیچانیدهاند و چون با همهی آن بدرفتاری ، باز درمانده و سخنی برای گفتن نداشتهاند رفته و دیگر نیامدهاند.
🔸 تکهی 2
چندی پیش داستانی رخ داده که بهتر است برایتان بگویم : دو ماه پیش هنگامی که من در بیمارستان بودم باهَماد[=حزب] ما نیاز به وام پیدا کرده بود. از تهران بشهرستانها تلگراف کردهاند که هرچه توانند بنام وام به تهران فرستند. در اهواز پولی گرد آورده میخواستهاند بفرستند. بازرگانی یکی از همراهان ما را خوانده و چنین گفته : «شنیدم از تهران پولی به وام خواستهاند. این بیستهزار ریال را هم من میدهم که بفرستید» گفته : «وام را از خود باهَماد خواستهاند. شما چون از ما نیستید نباید از شما پولی پذیریم». گفته : «من از شما هستم ، کتابهاتان خواندهام. اگر تاکنون بآشکار نینداختهام جهتی داشته».
سپس داستان خود را گفته و دانسته شده که آخوندی در تهران کتابی بزیان ما نوشته و بچاپ رسانیده که بهمه جا فرستاده ، و آن کتاب چندان پست و آخوندانه است که این بازرگان که آن را خوانده نفرتی درو تولیده شده ، و همان نفرت او را واداشته که از کتابهای ما بدست آورد و بخواند ، و چون خوانده و با حقایقِ روشن روبرو گردیده ناچار شده همه را بپذیرد.
این یک داستانست و صد مانند آن رخ داده. این بهترین دلیلست که حقایق بسیار نیرومند است و چون درمیان تودهای انتشار پیدا کرد گمراهیها و نادانیها در برابر آن ایستادگی نتوانند داشت. بهترین مثَل دین اسلامست که چون پدید آمد بتپرستی و نادانیهای دیگر را از عربستان بیرون گردانید.
میتوانیم این موضوع را با زبان علمی گفتگو کنیم : ما درمیان سخنان خود روشن گردانیدهایم که آدمی چون دارای دو جنبهی جانی و روانیست ، نیکیها و بدیها را در نهاد خود باهم دارد ، و یکی از نیکیهایی که در نهاد او نهاده شده راستیپرستی یا حقیقتپژوهیست. هر آدمی با نهاد پاک تشنهی حقایقست ، جویندهی آنهاست. اینست همانکه سخنانی را شنید و آنها را حقایق دانست تشنهوار میپذیرد و بهواداریش برمیخیزد و از هر چیزی که مخالف آنست نفرت پیدا میکند.
در جهان همیشه پیشرفتها از این راه پدید آمده. برای مثل میگویم : مشروطه در جهان چگونه رواج گرفته؟. آیا نه آنست که مردان نیکخواهی آن را اندیشیده و دریافته و بزبان آوردهاند و همانکه انتشار یافته غیرتمندانِ پاکدرون بهواداریش برخاسته در راه پیشرفت آن جانفشانیها نمودهاند و با کوششهای خود تاج و تختها را از میان بردهاند؟.
بهتر از آن داستان اسلام است. آن دین چگونه پیش رفت؟ نه آن بود که چون مرد بزرگواری برخاست و حقایقی را بزبان آورد پاکدلان و غیرتمندان از دور و نزدیک بتکان آمدند و به یاری او برخاستند و با جانفشانیهای خود دستگاه بتپرستی را از سراسر عربستان برچیدند؟..
آری آدمیان همه یکی نیستند. هستند کسان بسیاری که روانهاشان بیمار است و نیروی راستیپژوهی در آنان ناتوان میباشد. اینست با حقایق نه تنها یاوری نمیکنند با آنها بدشمنی و کارشکنی برمیخیزند. اینست همیشه مردم در برابر حقایق به دو دستهاند. همیشه چنانکه ابوبکر و عمر و علی و سلمان هستند ، بوجهل و بوسفیان و بولهب و معاویه نیز میباشند. همیشه در برابر بهبهانی و طباطبایی و ثقةالاسلام ، حاجی سید محمد یزدی و میرهاشم شتربانی و مفاخرالملک پدید آیند.
نتیجهای که از این سخنان میگیریم آنست که گفتههای ما همه حقایق است. ما چیزی از خود نگفته همه حقایق را دنبال کردهایم. اینها را با کیشها و بدآموزیها که پایهای جز پندار ندارد به یک ترازو نتوان گزاشت.
این حقایق پیش خواهد رفت و بر همهی گمراهیهای گوناگون فیروز درآمده آنها را از پیش خواهد راند. شما خودتان میگویید : ما کتابهای شما را خواندهایم. حرفهاتان اساسیست. سخنانی که اساسیست چه جای نگرانی از پیشرفت آنهاست؟!.
من تاکنون صد بار آزمودهام : کسانی که به نزد من میآیند و بگفتگو میپردازند ، اگر خردهاشان آزاد است و درپی حقایقند نبوده است که ناخشنود بیرون روند. گفتگو کرده و ایرادها گرفته و پاسخهایی با دلیل شنیده و همه را پذیرفتهاند. آری گاهی هم کسانی آمده و شنیده و در هر کجا که درماندهاند سخن را پیچانیدهاند و چون با همهی آن بدرفتاری ، باز درمانده و سخنی برای گفتن نداشتهاند رفته و دیگر نیامدهاند.