پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
کوشاد تلگرام : در هفته‌ی گذشته چند تن از پشتیبانان پیمان را یاد کردیم و اینک دنباله‌ی آنها را از گفتار پیمان سال پنجم شماره‌ی یازده می‌گیریم :

✴️ پشتیبانان پیمان

در
كرمانشاهان آقای فتح‌الله فرزار بهواداری ارجداری برخاستند و دو سال كه در آنجا بودند یاوری دریغ نگفتند.
در اراك آقای اسدالله پارسا هواداری نیكی نمودند و دو سال كه در اراك می‌نشستند كمكهای ارجداری كردند.
در خوزستان نخست رنج نمایندگی را بآقای محمد نقشینه دادیم. ولی سپس آقای حیدری پشتیبانی و هواداری نمودند و دو سال كه در آنجا می‌بودند یاوریهای نیكی كردند.
در قم آقای بُدَلا بهواداری برخاسته و كمكهای پاكدلانه نمودند و می‌نمایند.
در نیشابور آقای علی‌اصغر اثناعشری بپشتیبانی پرداختند و تاكنون یاوریهای ارجدار می‌نمایند.

اینان پیشگامان پشتیبانان پیمانند و دیگران را هم یاد خواهیم كرد. نیز اگر كسی از شماره افتاده بیادش خواهیم پرداخت.

اینان ـ این نیكمردان ـ گذشته از كوششهایی كه بكار برده‌اند یك دلیری از خود نشان داده‌اند كه ما بیش از همه ارج بآن دلیری می‌نهیم. پیمان از روز نخست دشمنان بسیار داشته ، و اینان ـ این بدمردان ـ بجای آنكه از روبرو آیند و اگر سخنی دارند بگویند در پشت سر و در این گوشه و آن گوشه بزباندرازی می‌پردازند و سخنان دلخراش می‌گویند و پستی و بی‌آزرمی از خود می‌نمایند ، ناكسانیند كه سرمایه‌شان جز ریشخند و بیهوده‌گویی نیست. با این نادانیها بیش از همه هواداران و پشتیبانان پیمان روبرویند و این از مردانگی و از استواری دلهای ایشانست كه در برابر آن پستیها و هیاهوها سپر نینداخته‌اند و رشته‌ی پایداری را از دست نهلیده‌اند و این آزمایشیست كه بسیار دیگران آن را بپایان نرسانیده‌اند ، در جایی كه صدها دیگران در اندیشه‌ی سودجویی از پیمان بوده‌اند اینان بزیان از رهگذر آن تاب آورده‌اند.

خدا را سپاس كه كنون آن هیاهو از اثر افتاده و نوبت فیروزی رسیده. كنون انبوه پاكدلان و بخردان رو بسوی ما می‌دارند و ما به یاری خدا امیدواریم كه دیری نگذرد و آن دشمنان و دشمنیها بیكبار نابود گردد. ما این راه را بخواست آفریدگار جهان آغاز كرده‌ایم و به یاری و نگهداری او بپایان خواهیم رسانید.
همیشه كوشش و پایداری فیروزی را درپی می‌دارد.
كسروی
🔶 شیخ صفی و تبارش

🔸 گفتار دوم : تبار شیخ‌صفی‌الدین ـ تکه‌ی 3

آنچه از این سه حکایت برمی‌آید (یک از دو)

این سه حکایت ، گذشته از آنکه دروغ بودن سیادت شیخ‌صفی را روشن می‌گرداند ، تاریخچه‌ای نیز از پیدایش دعوی سیادت و از چگونگی آن بدست می‌دهد.

شیخ‌صدرالدین ، پسر شیخ‌صفی ، با اینکه کرسی پیشوایی را از پدر بارث برده و از خوشیهای آن نیک برخوردار می‌بوده بهوس می‌افتد که از تبار سیادت و از برگزیدگی که سیدان میان مردم می‌داشته‌اند همچنان بهره یابد. لیکن دعوی چنین تباری بیکبار ، آسان نمی‌بوده و با همه‌ی سخن‌شنوی که پیروان از صدرالدین می‌داشته‌اند ، چنین دعویی بیکبار پیش نمی‌رفته. می‌بایسته نهالی کارد و آن را بپروراند و کم‌کم درختی گرداند. اینست روزی درمیان سخن که گویا گفتگو از تبارش می‌رفته چنین گفته : «شیخ قدس سره فرمود : در نسب ما سیادت هست. ولی سئوال نکردم که علوی یا شریف. همچنان مشتبه ماند.»

این دعوی تا باین اندازه شگفتی نمی‌داشته و پیروان که بگفته‌ی پیر گمان دروغ نبردندی این را بآسانی پذیرفته‌اند. بلکه یکی از ایشان (سید عزالدین) به یاوری صدرالدین برخاسته و چنین گفته که او نیز از شیخ شنیده که می‌گفته : «ما را نسب سیادت هست».

بدینسان نهالی که صدرالدین می‌خواسته کاشته شده و در دلهای پیروان جایی برای تبار سیادت آن خاندان (علوی یا شریف) باز گردیده. پس از زمانی یکی از پیروان که در آغاز جوانی زمان شیخ‌صفی را دریافته و با او بسفر تبریز رفته و اکنون پیر «جهاندیده»ای می‌بوده ، خشنودی و خرسندی صدرالدین را جسته و داستانی گفته که در سفری که بهمراهی شیخ بسفر تبریز رفته بوده ، ازو پرسیده : «آیا شیخ سید است و علوی؟» شیخ فرمود : «بلی». ولی نپرسیده : «آیا حسنی یا حسینی؟»

پیداست که صدرالدین از این گفته‌ی او خشنود گردیده و کسی گمان دروغ بآن سخن نبرده. بدینسان نهال هوس شاخی دوانیده و این بیگمان گردیده که تبار سیادت در آن خاندان از سوی پدر می‌باشد و شیخ‌صفی «علوی» می‌بوده نه «شریف».

ولی می‌بایست دانسته شود که حسنی یا حسینی. این گره را نیز همان پیر جهاندیده گشاده و بار دیگر داستانی گفته که چون بیمار می‌بوده در خواب ، شیخ را دیده که بدرد او درمان کرده وآنگاه چنین گفته : «چرا بفرزند من صدرالدین نگفتی که حسینی‌ام» با این داستان باز نهال شاخی دوانیده و پیشرفت دیگری در راه آرزو رخ داده.
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی دوم)

🔸 تکه‌ی 3

برای آنکه سخن روشن گردد مثلی یاد می‌کنم : دو یا سه سال پیش روزی بوزارت فرهنگ رفتم. می‌خواستم وزیر را ببینم. چون نبود در اتاق کابینه نشستم. رئیس کابینه که دکترِ اروپادیده‌ایست [1] بگفتگو پرداخته چنین گفت :

«من نوشته‌های شما را خوانده‌ام. کمتر کسی دیده‌ام باین شهامت چیز نویسد. با همه‌ی گفته‌های شما موافقم. تنها در موضوع ادبیّات مخالف هستم. زیرا نه آن جسارت می‌کنم که از شما خواهش کنم عقیده‌ی مرا بپذیرید و نه من خودم می‌توانم عقیده‌ی شما را در آن باره قبول کنم. اینست اختلاف باقی خواهد ماند.»

گفتم : «چرا باید اختلاف باقی بماند؟.. شما عقیده‌ای دارید و من هم عقیده‌ای دارم. باید خرد را درمیانه داور گردانیم و آنچه داوری خرد باشد هر دو بپذیریم. ما برآنیم اختلافات بزرگتر از این را با داوری خرد از میان برداریم ...».

با شتاب گفت : «اشکال در همینجاست که شما می‌خواهید شعرا را تابع عقل گردانید. در حالی که شاعر تابع احساس است.»

گفتم ما منکر احساس و یا سَهِش نیستیم و نمی‌گوییم باید سهشها را کنار گزاشت. لیکن سهشها یا احساسات نیک و بدش توأم است. از اینرو باید تابع خرد باشد. یگانه نیرویی که خدا بآدمی برای شناختن نیک از بد داده خرد است. همه‌ چیز باید در زیر نگهبانی آن باشد.

اگر چنین باشد که مردم در احساسات آزاد باشند باید همه‌ی قانونها را کنار گزاشت و درهای دادگاهها را بست. زیرا جرمهایی که در جهان رخ می‌دهد اگر همه‌ آنها نباشد باری نود درصدش نتیجه‌ی احساسات است. چنگیزخان آنهمه مردم را از روی احساسات می‌کشت. مگر خشم یکی از احساسات نیست!؟.. اصغر بروجردی [2] که بچه‌ها را می‌کشت آیا عنوانش جز احساسات بود؟!. فلان جوان که دنبال زنی را می‌گیرد آیا جز احساسات او را باین کار وامی‌دارد؟!..

اگر مقصود شما آنست که تنها شعرا در احساسات آزاد باشند که هرچه خواستند ـ از سودمند و زیانمند و از مغزدار و بی‌مغز ـ برشته‌ی شعر بکشند ، باید پرسید : چرا؟!.. چه شده که شعرا جز دیگران باشند؟!... شعرا چه برتری دارند؟!.. چه هنر بزرگی از خود نشان داده‌اند؟!..

چون باین پرسشها پاسخی نداشت خاموش ایستاد. من نیز برخاستم.

اکنون گفتگو در آنست که این یک حقیقتی بوده با دلیل بیان کرده شد ، و هر کس که این را بشنود و بفهمد اگر پاکدل و بی‌غرض است ناچار است که آن را بپذیرد و گردن بگزارد ، و ما تاکنون هرچه آزموده‌ایم جز این نتیجه ندیده‌ایم. بارها دیده شده که کسی آمده و از سخنان ما درباره‌ی شعر و شاعری گله‌ بسیار داشته. ولی چون نشسته و سر گفتگو باز شده و این سخن یا مانند آن را شنیده رام گردیده و با خشنودی برخاسته و رفته.

چندی پیش یکی از شعرای شیراز که مرد بنامیست به تهران آمده بود. با یکی از همراهان ما گفتگو کرده گله‌ی بسیار اظهار کرده بود. روزهایی بود که من ناتندرست بودم. آن همراه گفته بود بهتر است برویم عیادتی کنیم و شما نیز سخنان خود را بگویید. آمدند و نشستند و آن شاعر گله‌های خود را بازنمود. من سخنانی که درباره‌ی شعر و شاعری داریم و همه حقایق است باو گفتم. چون غرض نداشت همه را پذیرفت و چون بشیراز رفت در آنجا در پیش همراهان ما خشنودی نموده پیام سپاسگزاری برای من فرستاده بود.

پابرگیهای ویراینده :
[1] : دکتر رعدی آذرخشی
[2] : همانست که در تهران بچه‌ها را می‌گرفت و می‌کشت و گرفتند و دارش زدند. (این پابرگی از کتاب «ما چه می‌خواهیم؟» آورده شده است.)
دکتر غلامعلی رعدی آذرخشی ، شاعر
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 خودسری تکه‌ی 1

... در اینجا برای آنکه گفته‌هامان در دلها جایگیرتر گردد برخی از آن بیماریها را که یکسره از پریشانی کار دین پدید آمده و نتیجه‌ی آلودگی کیشهاست یاد می‌نماییم و برای آنکه زمینه نیک روشن باشد بسخنانی در پیشرو آن می‌پردازیم ، و این جُستاریست از تاریخ سی سال ایران و از کارگر افتادن آن در اندیشه‌ها و باورهای ایرانیان و خود چیزهاییست که ما امروز می‌دانیم و می‌توانیم نوشت. ولی در آینده کسانی این را نخواهند دانست و در داوری‌ای که در تاریخ خواهند کرد باین نگارش ما نیاز خواهند داشت :

جنبش مشروطه در ایران از بزرگترین پیشامدهای تاریخی این کشور می‌باشد ، و این جنبش باآنکه ناانجام ماند نتیجه‌های بسیاری را از بد و نیک ـ بیرون داد و در حال کنونی ایران بیش از همه چیز ، آن جنبش کارگر است. پیش از مشروطه انبوه مردم ایران دیندار می‌بودند و در اندیشه و در همه چیز پیروی از کیش خود می‌نمودندی و کمتر کسی خودسرانه می‌زیستی. آری در آنزمان نیز ـ همچون اکنون ـ بیش از ده کیش جداگانه در این کشور رواج می‌داشت و مردم بیش از ده بخش می‌بودند و دشمنی درمیانه بیش از اکنون می‌بود. هرچه هست در آن هنگام پراکندگی باندازه‌ی امروز نمی‌بود و باری پیروان یک کیش ، اندیشه و باور یکی می‌داشتند و باهم یکدل و یکزبان می‌بودند.

لیکن چون جنبش مشروطه پیش آمد و تکانی در اندیشه‌ها پیدا شد و مردم معنی پیشرفت یک کشور و راه آن را دانسته و کیشها را جلوگیر آن شناختند ، و از آنسوی دانشهای سودمند اروپا ، با بدآموزیهای زهرآلود آن ، هر دو باهم ، رو به ایران آوردند ، و اینها هر یکی از راه دیگری با دین دشمنی می‌نمودند ـ بدینسان که دانشها با پندارهای بیهوده‌ی کیشها نمی‌ساخت ، و بدآموزیها بنیاد دین را برمی‌انداخت و هر یکی بنوبت خود مایه‌ی دلسردی مردم از دین می‌گردید ، نیز چون جنبش مشروطه با تکان غیرت ایرانیگری توأم می‌بود و این خواه و ناخواه داستانهای آغاز اسلام و خونریزیهای عرب و عجم را بیادها می‌آورد و ناگزیر مایه‌ی رنجیدگی مردم از اسلام و کیشهایی که از آن جدا گردیده می‌شد. پس از همه‌ی اینها چون اروپاییگری رواج یافت و مردم چشم به اروپا دوخته چنان دانستند که برای پیشرفت باید گام بگام پی اروپاییان را گیرند و نیک و بد و سود و زیان همه چیز آنان را فراگیرند و قانونهای اروپا را یکایک در شرق روان گردانند ـ این کجراهی که خود آسیب بزرگی بود (1) بر خواری دین افزود.

از این پیشامدها نتیجه آن بدست آمد که انبوه مردم در شهرها و میان درسخواندگان از دین سخت رمیدند و آن را مایه‌ی پس ماندن کشور شماردند. بویژه پس از آنکه یک دسته از ملایان در تهران و دیگر جاها بدشمنی مشروطه برخاستند ، و چیزهای بسیار بیهوده و بی‌ارجی را از دین شمرده و بدستاویز آنها با جنبش مشروطه که آزادی و وارستگی کشور را دربر می‌داشت نبرد کردند و آن بدکاریها را از خود نشان دادند که از یکسو آن بدکاریها بر خواری دین در پیش مردم افزود و از یکسو دشمنی‌ای که درمیانه پدید آمد زبان مردم را ببدگویی از دین بازگردانید. بویژه پس از خونهایی که درمیانه ریخته گردید ، و بویژه پس از ننگین‌کاریهایی که ملایان و دیگر هواداران دین پس از چیرگی روس نمودند و چنان دشمن بی‌زینهاری را پشتیبان خود گرفته و بنام نگهداری دین با کنَنده‌ی بنیاد کشور سازش و دوستی نمودند و دعا و ستایش آشکار دریغ نگفتند. در سالهای هفتم و هشتم مشروطه دشمنی مردم با دین باندازه‌ای بود که بسیاری چون می‌خواستند نام و آوازه‌ای پیدا کنند در یک روزنامه‌ای بدگویی زشتی از دین می‌نمودند و هنوز هستند آن کسانی که از این راه بنام گردیده‌اند و توانگر شده‌اند. (2)

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ کتاب ارجمند «قانون دادگری» خوانده شود.
2ـ این راست است که رضاشاه بملایان سخت گرفت و میدان نداد بلکه بال و پرشان نیز چید ولی از این سخنان چنین پیداست که ده سال یا بیشتر ، پیش از برآمدن رضاشاه ، دین در نزد مردم بس خوار شده بوده و اینکه کسانی روگردانی مردم از دین را از زمان او می‌شمارند از راستی بدور است.
حاجی‌شیخ فضل‌الله نوری
🔶 شیخ صفی و تبارش

🔸 گفتار دوم : تبار شیخ‌صفی‌الدین ـ تکه‌ی 4

آنچه از این سه حکایت برمی‌آید (دو از دو)

تا اینجا در زمان صدرالدین انجام گرفته. پس از آن دانسته نیست در چه زمانی و از چه راهی شناخته شده که اینها «موسوی»اند و نامهای پدران شیخ تا موسی‌الکاظم یکایک دانسته گردیده ، و بدینسان نهال سیادت درخت برومندی شده و کم‌کم کار تناوری و ریشه‌دوانی آن بجایی رسیده که بگفته‌ی اسکندربیک و میرابوالفتح «جمهور علمای انساب» درباره‌اش یکسخن گردیده‌اند و این تبار «در کتب معتبره‌ی انساب سمت تحریر و تقریر» یافته است.

آنچه ما گمان می‌بریم در زمینه رسانیدن تبار به موسی‌الکاظم ، نام شیخ‌صدرالدین که موسا می‌بوده ، گره‌گشایی کرده. چگونگی آنکه شیخ‌صدرالدین را در نوشته‌ها «صدرالدین الصفوی» می‌نوشته‌اند و سپس که او مرده و پسرش خواجه‌علی جانشین گردیده ، این را «علی‌الموسوی الصفوی» نوشته‌اند. (1) پیداست که خواستشان از «موسا» فرزندی موسای صدرالدین می‌بوده. (چنانکه خواستشان از «صفوی» فرزندی شیخ‌صفی می‌بوده). لیکن برخی از پیروان ، دانسته یا نادانسته ، از آن فرزندی موسی‌الکاظم را خواسته‌اند ، و کم‌کم این را درمیان مردم پراکنده و در دلها جای داده‌اند. چون در آنزمانها بیشتری از خانواده‌های سیدی «شجره‌ی نسب» یا (تبارنامه) داشتندی ، که پدران خود را تا به یکی از امامان بنام شمردندی ، کسانی از پیروان صفویان نخواسته‌اند آن خاندان بی‌تبارنامه باشد و آن «شجره‌ی نسب» را که در پیش آورده‌ایم ساخته بکتاب ابن‌ُبَزّاز افزوده‌اند ، و گویا این در همان زمان خواجه‌علی یا در زمان پسرش شیخ‌ابراهیم رخ داده است.

شگفتتر اینکه با همه‌ی دستبردهایی که در کتاب ابن‌ُبَزّاز رخ داده ، این سه حکایت در همه‌ی نسخه‌های کهنی که دیده شده هست. در حالی که این سه حکایت ، چنانکه نوشتیم ساخته بودن تبار سیدی را بآشکار می‌آورد.

پیداست که اینها را هنگامی ساخته در کتاب جا داده‌اند که داستان سیادت تازه آغاز می‌یافته و با همین حکایتها بوده که بآن پیشرفت داده‌اند. ولی پس از آنکه داستان پیش رفته و سیادت خانواده‌ی صفوی از بیگمانترین چیزها گردیده دیگر نیازی باین حکایتها نمانده بوده ، و بلکه اینزمان زیان از سوی آنها پدید می‌آمده ، پس می‌بایسته اینها را از آن کتاب دور گردانند. ولی همانا درنیافته‌اند و نفهمیده‌اند.

شگفتتر از همه کار میرابوالفتح است. چه او این حکایتها را بازگزارده و تنها کاری که انجام داده ، این بوده که حکایتهای یکم و دوم را بهم درآمیزد و سه تا را دو تا گرداند. باآنکه تا زمان شاه‌تهماسب داستان سیادت پیش رفته و چندان استوار گردیده بوده ، که چنانکه خواهیم آورد ، دشمنان آن خانواده نیز در این باره سخنی نمی‌یارَسته‌اند و با اینحال آن حکایتها پاک فزونی می‌بوده.

پابرگی :
1ـ چنانکه خواهیم دید در تومارها خواجه‌علی را «علی‌الصدری الصفوی» ، پسر او شیخ جعفر را «جعفرالعلوی الصدری الصفوی» نوشته‌اند و «موسوی» در آنها دیده نمی‌شود. ولی این جلوگیر گمان ما نتواند بود و هیچ دوری نمی‌دارد که گاهی بجای «الصدری» ، «الموسوی» نوشته باشند.
مردم یهود.pdf
1.2 MB
🔶 مردم یهود

🖌 احمد کسروی

🔍 سرگذشت کوتاهی از مردمان کهنِ میانرودان ، کوتاهشده‌ی سرگذشتی که یهودیان از خود گفته‌اند.

📊 شمار ساتها : 21

بازپسین پراکنش : آذر ۱۳۹۸

🔷 کتابخانه‌ی پاکدینی

🔸 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی دوم)

🔸 تکه‌ی 4

همه می‌دانند دوازده سال پیش هنگامی که ما بسخن از شعر پرداختیم و ایرادها گرفتیم تو گویی به لانه‌ی زنبور آتش زده بودیم. در تهران و دیگر شهرها هایهو برخاست و از هر سو آوازها بگله و پرخاش بلند گردید. ولی در سایه‌ی تأثیر حقایق اکنون آن هایهوی خوابیده و انبوهی از کسانی که آن روز ایراد می‌گرفتند و پرخاش می‌کردند امروز خودشان سخنان ما را بر زبان دارند. می‌گویند ، می‌نویسند ، بشعرا خرده می‌گیرند. این نمونه‌ای از تأثیر حقایقست.

از آنسو همه‌ی مردم پاکدل و بی‌غرض نیستند. هستند کسان بسیاری که خردهاشان ناتوان و یا در زنجیر اغراض است ، و این کسان حقایق را نمی‌پذیرند و ناچارند دسته‌ای در برابر دیگران باشند و ایستادگی نمایند. مثلاً همان دکتر وزارت فرهنگ یکی از این کسانست. زیرا آن حقیقت را که شنید باآنکه پاسخی نتوانست داد چون شاعر است و یگانه هنرش شعر گفتن و قافیه بافتن می‌باشد و بهمین عنوانست که در وزارت فرهنگ جا برای خود باز کرده و ماهانه چند هزار ریال حقوق مفت می‌برد ، از اینرو نتوانسته حقیقت را بپذیرد. دیده شد در اینجا و آنجا تکه‌هایی می‌گوید و می‌نویسد که بحساب خود می‌خواهد بسخنان ما پاسخ دهد ، و این گفته‌هایش چندان سست و بیپاست که اگر خودش فهم آزاد داشت خنده‌اش می‌گرفت. (1)

مثلاً بنام ایراد بگفته‌های من در یک جا چنین گفته : او هنوز نمی‌داند اندیشه‌های فلسفی و دینی جز اندیشه‌های شاعرانه است.

ببینید این سخن تا چه اندازه سست و بیپاست. مگر در جهان حقایق چند رشته است؟!. مگر نیک و بد و راست و دروغ از نظر هر کسی جداست؟!..

در آن صورت ما باید بهیچ گروهی در برابر کارهای بدشان ایراد نگیریم. مثلاً سیاستمداران اروپا که در نتیجه‌ی هوسبازیهای خود جهان را بخاک و خون می‌کشند و ملیونها جوانان را بکشتن می‌دهند ما نباید ایراد گیریم و یا کارشان را بد شماریم. زیرا اگر ایراد گیریم آنها نیز توانند گفت : اندیشه‌های فلسفی و اجتماعی جز اندیشه‌های سیاسیست.

یا خیر ، این ایلهای راهزن کرد و شاهسون که در ایران هستند ما نباید بآنها نکوهش کنیم و کارشان را بد شماریم. زیرا آنان نیز خواهند توانست همچون آقای دکتر وزارت فرهنگ استدلال کرده بگویند : این چیزها که شما می‌گویید اندیشه‌های دینی یا اجتماعی است. اندیشه‌های شاهسونانه یا کردانه جز آنهاست.

ببینید جوانی که باروپا رفته و درس خوانده و لقب دکتری گرفته ، چون نمی‌تواند جلو هوس پست قافیه‌بافی را بگیرد ، نمی‌تواند از چند صد تومان حقوق مفت ماهانه چشم پوشد ، بدینسان فهم و خرد را در زیر پا می‌گزارد و بچنین سخن بیپایی می‌پردازد.

ولی آیا اینها حقایق را از میان می‌برد؟.. آیا اینها اثری تواند داشت؟.. بیگمان اینها حقایق را از میان نمی‌برد. بیگمان اثری نتواند داشت. در این مدت ده دوازده سال وزارت فرهنگ با همه‌ی نیروی خود بهواداری از شعر (بآن معنی ناستوده که در ایران رواج داشته) کوشیده است و فروغی‌ها و قزوینی‌ها و دکتر غنی‌ها و دیگران نیروهای خود را در آن راه بکار برده‌اند و با همه‌ی اینها نتوانسته‌اند جلو تأثیر حقایق را بگیرند.

آن روزی که ما بگفتگو از شعر پرداختیم علاقه‌مندی بشعر و شاعران در ایران صورت یک هایهو بخود گرفته بود. هفتاد درصد شاگردان دبیرستانها و دانشکده‌ها شاعری می‌کردند ، روزنامه‌ها و مجله‌های ویژه‌ی شعر انتشار می‌یافت ، در هر شهری انجمنهای باشکوه و آوازه برپا شده بود ـ با یک رشته گفتارهایی که نوشته شد همه‌ی آنها از میان رفت.

امروز صدها کسانی هستند که شاعر بوده‌اند و پس از شنیدن حقایق نه تنها از آن بازگشته‌اند شعرهای بیهوده را که گفته و دیوان پدید آورده بودند از میان برده‌اند.

در همین جمعیت ما کسانی هستند که در شعرسرایی ورزیده بوده‌اند و شعرهای ستوده می‌سروده‌اند. سپس که به بیهوده بودن آن شعرها پی برده‌اند همه را بآتش کشیده‌اند.

سالانه در نشستهای کتابسوزانی ما یک رشته از چیزهایی که سوزانیده شده شعرهایی بوده که خود شاعران آورده و پاکدلانه سوزانیده‌اند.

پابرگی :
1- درباره‌ی این شاعر دکتر نک. «در پیرامون ادبیّات» ، نشر اینترنتی ، ص 133 از 156 ـ ویراینده
دردها_و_درمانها_چهار_پایه‌ی_نیک_و_بد.pdf
432 KB
🔶 دردها و درمانها ـ بخش ۵
(یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)


🔸 چهار پایه‌ی نیک و بد

🖌 احمد کسروی

📊 شمار ساتها : ۱۵
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 خودسری تکه‌ی 2

بدینسان در اندک‌زمانی انبوه آزادیخواهان دین را رها کردند. ولی چون بسیاری از آنان مردان نیکنهادی می‌بودند و با همه‌ی رمیدگی از دین ، رفتار و کردارشان دیندارانه می‌بود و رشته‌ی درستکاری و نیکوکرداری را از دست نمی‌هِشتند ، و از اینسوی آزادیخواهی و مشروطه‌طلبی برای آنان راهی می‌بود و از پراکندگیشان بازمی‌داشت ، اینبود در آغاز کار زیان بسیاری نمودار نشد و کسی پی بچگونگی نبرد. لیکن چون در سال 1290 خورشیدی داستان التماتوم روس پیش آمد و بدانسان که در تاریخ نوشته‌ایم دست و بال آزادیخواهان شکسته گردید و راه کوشش و امید بروی آنان بسته شد ، و سپس نیز باآنکه جنگ جهانگیر 1914 پیش آمده از چیرگی روسیان در ایران کاست بااینهمه چون رشته گسیخته گردیده و در سایه‌ی نیرنگهایی که بیگانگان در چند سال چیرگی خود بکار زده بودند شور آزادیخواهی از نیرو افتاده (1) و این زمان در میدان یک دسته مردان سودجو و دغلکار پدیدار شده بودند از اینرو آب رفته بجوی بازنیامد و راه امیدی بروی آزادیخواهان راستین باز نشد ، و از این هنگامها بود که زیان بیدینی رو بنموداری نهاد و نتیجه‌های پایین را بیرون داد :

نخست نومیدی و بدگمانی در دلها جا گرفت. چه این از ناتوانیهای آدمیست که چون در راهی که پیش گرفته بجلوگیری برخورَد و بازگردد نومید شود و خود را ناشایست شمارد و بهمراهان خود بدگمان باشد. در اینجا نیز نتیجه‌ی ناگزیری آن پیشامدها بود که کسانی نومید گردند ولی می‌باید گفت که کوششهای بسیاری هم از سوی دشمنان ایران بکار رفته تا اندازه‌ی نومیدی ایرانیان را هرچه بیشتر گردانند و ما در این باره در جای دیگری جداگانه سخن خواهیم راند (2) و در اینجا از زمینه‌ی گفتار بیرون نمی‌افتیم.

دوم چون از دین رمیده و سپس نیز بچیز دیگری دل نبسته بودند ، روشنتر گویم راهی برای پیمودن نمی‌داشتند ناگزیر هر یکی رو بسوی دیگری نهادند و هر کدام از اندیشه‌ی کوتاه خود چیزهای دیگری بیرون آوردند و پراکنده و سرگردان بزندگی پرداختند. هم کسانی که پس از ایشان پا بزندگی نهادند همان شیوه را پیش گرفتند و آن را یک فزونی برای خود شماردند. کم‌کم کار بجایی رسید که پنداشتند به دینی یا براهی در زندگی هیچ نیازی نیست و پیروی از یک راهی یا آیینی نشان کمخردی یک کسی می‌باشد. و چون در آن میان فلسفه‌ی مادی در اروپا رواج بسیار یافته و هیاهوی آن بشرق نیز رسیده بود و این فلسفه ، زندگی را جز نبرد زندگان (3) نمی‌شناسد و جهان را سراسر ماده و نمایشهای آن پنداشته و به یک راه خرسندی و رستگاری در پشت سر این کشاکشها باور نمی‌دارد ، یک کلمه بگویم : با دین و آیین زندگی دشمنی می‌نماید ، این خود مایه‌ی دلیری ایشان گردیده و بهانه بدستشان سپرد.

پابرگیها (همه از ویرانیده) :
1ـ نویسنده دو نمونه از نیرنگهای بیگانگان برای از نیرو انداختن شور آزادیخواهی را در دیگر نوشته‌هایش بازمی‌نماید : یکی بمیان انداختن دفتر «سیاست‌الحسینیه» (نک. «ما چه می‌خواهیم؟» و «داوری») و دیگری براه انداختن شور «ادبیات» و بمیان آوردن کتابهای دوره‌ی مغول (نک. «در پیرامون ادبیات»). بیگمان دور نمودن میهن‌دوستان از پهنه‌ی سیاست ، برپا کردن سازمانهای نهانی هوادار خود ، برکشیدن جیره‌خواران و میدان دادن بچاپلوسان و بیدردان توده از دیگر کارهای عادی ایشان بوده.
2ـ نویسنده در کتابهای «دادگاه» ،‌ «افسران ما» و «در پیرامون ادبیات» از این جستار سخن رانده است.
3ـ اصل : زندگانی
🔶 شیخ صفی و تبارش

🔸 گفتار دوم : تبار شیخ‌صفی‌الدین ـ تکه‌ی 5

نکته‌ی دیگری از این سه حکایت

درخور گفتگوست که آیا شیخ‌صفی خود سخنی درباره سیادت بزبان آورده بوده و یا این حکایتها از ریشه دروغست. آنچه ما می‌دانیم اگر شیخ‌صفی در این باره سخنی گفتی ، درمیانه‌ی پیروان پراکنده شدی ، و شنوندگان آن تنها پسرش صدرالدین و دو تن از پیروان نبودندی. آنگاه داستان در همان زمان شیخ پیش رفته به شصت سال دیرتر واگزار نشدی. از اینها گذشته از سر تا پای آن سه حکایت ، ساختگی می‌بارد.

بلکه می‌باید گفت این سه حکایت در خود کتاب ابن‌ُبَزّاز نمی‌بوده. اینها گذشته از آنکه دروغست بکتاب ابن‌ُبَزّاز نیز افزوده گردیده. دلیل این سخن دو چیز است : یکی آنکه برخی شعرها که درمیان حکایتها یا در پایان آنها ، به عربی یا فارسی ، آورده شده ، بسیار بد است (1) و بشعرهایی که ابن‌ُبَزّاز درمیان یا در پایان دیگر حکایتها آورده و پیداست که بیشترش از خود اوست ، مانندگی نمی‌دارد. دوم چنانکه سپس خواهیم آورد ، از جمله‌های کتاب ابن‌ُبَزّاز پیداست که او شیخ‌صفی را از فرزندان ابراهیم ادهم می‌پنداشته و بداستان سیادت پروایی نمی‌داشته است.

پسْ از اینجا نکته دیگری روشن می‌گردد و آن اینکه هوس سیادت که از صدرالدین سر زده ، پس از پایان یافتن کتاب ابن‌ُبَزّاز ، و دیرتر از سالهای 759 و 760 بوده ، و چون صدرالدین زندگانی درازی داشته و پس از پایان کتاب ابن‌ُبَزّاز سی و چند سال دیگر (تا سال 794) زنده می‌بوده ، این سخن دوری نمی‌دارد. پس می‌توان گفت دعوی سیدی از نیمه‌های زندگانی صدرالدین آغاز یافته ، و این سه حکایت را در همان زمان بکتاب ابن‌ُبَزّاز افزوده‌اند.

اما «شجره‌ی نسب» که ما آن را در همه نسخه‌های کهن می‌یابیم ، بیگمان پس از زمان صدرالدین ساخته شده ، و چنانکه گفتیم ما آن را پدیدآمده در زمان خواجه‌علی یا پسرش ، شیخ‌ابراهیم ، می‌شماریم. رویهم‌رفته پیداست که داستان سیادت کم‌کم پیش رفته و در سایه‌ی گذشت زمان در دلها جا گرفته. آنچه از کتابهای تاریخی برمی‌آید تا زمان شیخ‌جنید و شیخ‌حیدر هنوز این تبار در بیرون از میان پیروان شناخته نمی‌بوده (2) و کسی از تاریخنویسان آن زمان (که از جنید و حیدر سخن رانده‌اند) نامی از سید بودن یا نبودن ایشان نبرده‌اند.

می‌باید گفت داستان سیادت با همه‌ی پیشرفتش ، شیخهای صفوی بخودنمایی با آن نمی‌پرداخته‌اند و تنها بشناخته بودن آن درمیان پیروان بس می‌کرده‌اند (چنانکه ما همین را از شاه‌اسماعیل نیز می‌شناسیم و در جای خود خواهیم آورد).

چیزی که این گفتار را روشن می‌گرداند آنست که بنوشته‌ی اسکندربیک ، شیخ‌حیدر «طاقیه‌ی ترکمانی» بسر می‌گزارده است ، و سپس خوابی دید که «منهیان عالم غیب او را مأمور گردانیدند که تاج دوازده ترک ، که علامت اثنی‌عشریت است از سقراط قرمز ترتیب داده تارک اتباع خود را با آن افسر بیاراید.» از این نوشته پیداست که شیخهای صفوی و خویشان ایشان هنوز تا زمان شیخ‌حیدر جدایی در رخت و کلاه با دیگران نمی‌داشته‌اند و نشانه‌ی سیادتی بخود نمی‌بسته‌اند.

می‌توان گفت که این یک دشواری در کار آنان می‌بوده. زیرا از یکسو سیادت درمیان پیروان شناخته گردیده و از سوی دیگر باک از زبان مردم داشته به بستن نشانه‌ی سیادتی در رخت و کلاه دلیری نمی‌نموده‌اند. نیز می‌توان گفت که آن خواب شیخ‌حیدر و یکرنگ گردانیدن کلاه خود و پیروان جز برای رهایی از این دشواری نمی‌بوده. اینها همه گمانهاییست که توان بُرد و خدا می‌داند که راستیها چه می‌بوده.

پابرگیها :
1ـ مثلاً این شعر : نپرسیدم ز حال فرع این اصل از طوبی است یا از سدره این وصل
یا این شعر : فَلاحَ الحالُ کَالأصباحِ صِدقاً بِرَفْعِ الاشتِباهِ و قالَ حَقّا
یا این شعر : ملت عالی‌نسب داریم ما نسبت فخر عرب داریم ما
2ـ از همینجاست که آنان را با لقب «شیخ» خوانده‌اند ، نه با لقب «سید».
Adliye 20-23.pdf
634.8 KB
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 (بندهای 20 تا 23 یکجا در یک فایل)

20ـ چگونه بکار پرداختم؟
21ـ سفری که به دزفول و شوش کردیم
22ـ آزارهایی که از خَزاها می‌دیدم
23ـ سرگرمیهایی که در شوشتر می‌داشتم
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی دوم)

🔸 تکه‌ی 5

چنانکه گفتم این مثل است. در همه ‌جا چنینست ، درباره‌ی مذهبها نیز چنینست. کسانی که روانهاشان پاک و خردهاشان آزادست همانکه حقایق را شنیدند همه به یک راه خواهند درآمد و این راههای گوناگون از میان خواهد رفت. شیعی ، سنی ، بهائی ، شیخی ، کریمخانی ، علی‌اللهی ، صوفی ، زردشتی ، مسیحی ، کلیمی ؛ دیگر نخواهد ماند.

همه چیز بکنار. ما اگر تنها دین را تفسیر کنیم و آن را بمعنی راستش روشن گردانیم این مذاهب گوناگون از میان خواهد رفت.

دین چیست؟.. شما اگر انجمنی برپا ساخته از همه‌ی پیروان و پیشروان مذهبها یک یا دو تن را بآنجا بخوانید و از آنان بپرسید : «دین چیست ، برای چیست؟..» هرآینه پاسخ درستی نخواهید شنید. زیرا آنان هیچگاه آن را نیندیشیده‌اند ، هیچگاه درپی دانستن معنی راست دین نبوده‌اند.

اگر شما خودتان دین را معنی کنید : «دین شناختن معنی جهان و زندگانی و زیستن بآیین خرد است» ، «دین آنست که آدمیان تا توانند اینجهان را بشناسند و معنی زندگانی را بدانند ، تا توانند بجهان با دیده‌ی بیناتری نگرند ، و هر چیزی را بمعنی راستش شناخته در معنی راستش بکار برند ، آنگاه در زندگانی خرد را راهنمای خود گردانند و بآیین خرد زیند.»

اینها که معنی راست دینست بگویید و با مثالهایی روشن گردانید (بدانسان که ما در کتابهای خود روشن گردانیده‌ایم) ، همین یک کار اثر خود را خواهد کرد و بیگمان هر باخرد پاکدلی را ناچار خواهد گردانید که دین را بهمین معنی راستش شناسد و از کیش خود که با این معنی سازگار نیست دست بردارد.

من از خود شما می‌پرسم : آیا دین را جز باین معنی که ما می‌گوییم توان شناخت؟!.. امروز دسته‌های انبوهی از مردمان (در اروپا و آمریکا و دیگر جاها) به دین نیازی نمی‌شناسند ، آن را چیز زائدی می‌شمارند. ما بآنها پاسخ داده می‌گوییم : دین چیز زائد یا بیهوده نیست. دین شناختن معنی جهان و زندگانیست ـ با این معنیست که ما جلو ایراد آنها را می‌گیریم. اکنون اگر دین باین معنی نباشد بآنها چه پاسخی توان داد؟!.

آنها که می‌گویند : «این هم اختلاف دیگری خواهد بود» اینها را نمی‌دانند. سخن از روی بینش نمی‌رانند. چون درپی بهانه‌جوییند سخنی پیدا کرده می‌گویند. این سخنانی که ما می‌گوییم و حقایق را بازمی‌نماییم همه‌ی کیشها را بتکان خواهد آورد (چنانکه آورده است) و همه‌ی مردان پاکدل آنها را خواهند پذیرفت. تنها مردان ناپاکدرون خواهند ماند که در برابر ما ایستادگی خواهند کرد ، و آنها نیز کاری نتوانسته از پا خواهند افتاد.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 خودسری تکه‌ی ۳

سخن کوتاه می‌کنم : اینان دسته‌ی بزرگی می‌باشند و امروز همه‌ی جوانان بدینسان بار می‌آیند و چنان شده که هیچ گمانی بگمراهی خود نمی‌برند و سرفراز و پیشانی‌باز زندگی بسر می‌دهند. ما تاکنون سخن از کیشها و زیانهای آن می‌راندیم و کنون می‌باید زیان اینها را بازنماییم. اگرچه این گمراهی نیز از کیشها برخاسته و این بیپایی و بی‌ارجی آنهاست که بهانه بدست اینان داده و راه خودخواهی و خودفروشی را بروی اینان باز گردانیده. هرچه هست اینان در دوری از راستیها و گرفتاری بنادانیها همپای پیروان کیشها می‌باشند ، و در بدکرداری و زیانکاری بیشتر از آنانند ، و به هر حال ما می‌باید گمراهیها و زیانکاریهای اینان را روشن گردانیم.

نخست : اینان خودسرند و زیان آن را نمی‌دانند و خودسری و جدا اندیشیدن را فزونی خود می‌شمارند. اینان آن نمی‌دانند یک مردمی که در یکجا می‌زیند باید یکدل و یکزبان باشند تا نیک همدست گردند و نیروهای خود را یکی گردانیده توده‌ای پدید آورند ، و اگر خودسر باشند و هر کسی چیزهای دیگری اندیشد و بدلخواه شیوه‌ی زندگانی دیگری پیش گیرد زندگی نابسامان گردد و هرگز یکدلی و یکزبانی روی ندهد. نادانی نگرید : اگر ده تن همراه شوند و چنان خواهند بسفری روند ناگزیر باشند که دستوری برای سفر گزارند و همگی پیروی از آن کنند و هرگز روا نشمارند که هر یکی خودسر باشد و بدلخواه خویش رفتار کند. اینان می‌خواهند در زندگانی که بیست‌ملیون و سی‌ملیون در آن همبازند راهی درمیان نباشد و خودسر و خودخواه زیست کنند. (1)

اینان خودسر می‌زیند و گردن بهیچ راهی نمی‌گزارند و با اینحال اگر زیانی از کسی بینند ناله می‌آغازند و گله کم نمی‌کنند. یکی نمی‌گوید : ای گمراهان اگر آدمی خودسر باید بود و خودسری نیکست چه جای گله و ناله می‌باشد؟!.. بارها دیده شده فلان مرد می‌آید و می‌نشیند و هرچه سخن از نیک و بد توده و آلودگیهای مردم می‌رود می‌شنود و بی‌پروایی می‌نماید و باشد که از درون فیلسوفانه باین سخنان می‌خندد. ولی یک روز می‌بینی شتابزده می‌آید و می‌نشیند و بی‌آنکه کسی بپرسد از پولدوستی و نادرستی فلان پزشک و بَهمان دوافروش بگله و ناله می‌پردازد و در پرگویی اندازه نمی‌شناسد (2) ، و می‌گوید : «چرا نیک نمی‌شوند؟!. مگر آدم نیستند؟!.» بیچاره می‌پندارد نیک شدن آسانست و یکی همین که آدمی بود باید نیک باشد. بیچاره نمی‌داند آدمی دارای خوی آز است و چون خودسر بود و راهی و راهنمایی نبود آنگونه خویها بسرکشی برخیزد و نتیجه این باشد که نه تنها پزشک و داروفروش ، بلکه بیشتر مردم پروای نیک و بد نکرده و از هر راهی که بود بگرد آوردن پول پردازند. نمی‌داند همان خوی پست خودخواهی که در تُست و نمی‌گزاردت گردن براستیها گزاری خوی پست دیگری بنام آز در پزشک و داروفروش است که نمی‌گزاردشان دربند سود و زیان همگان باشند.

اینان می‌خواهند آزاد باشند و اگر دلشان خواست ، بهوس و تنها برای خودنمایی بدآموزیهای اروپا را بنویسند و پراکنده کنند ـ زندگی را سراسر نبرد خوانند ، و نیک و بدی در جهان نشناسند ، و به خرد پشت پا زنند ، و هر چیزی را که مایه‌ی نیکی مردم تواند بود براندازند ـ این نادانیها را بنمایند و بااینهمه چشم دارند که مردم چون بایشان می‌رسند نیک باشند و بشیوه‌ی مردمی رفتار کنند. داستان اینان داستان آن خاندان نادانیست که کشتزاری که دارند دربند آبیاری آن نباشند و هرگاه که خواستند بر روی کشتها ببازی برخیزند و آنها را لگدمال کنند و بااینهمه چشم دارند که بار از آن کشتزار بردارند.

پابرگیها :
1ـ یکی از نشانه‌های جوجه‌خودسران امروزی بهانه‌هاییست که می‌آورند : «افتخار من به اینست که از پیروی ، پیروی نمی‌کنم!» یا «باور ندارم که زندگی به ایدئولوژی‌ نیاز دارد» و مانندهای اینها. ـ ویراینده
2ـ این داستان مردیست که از آشنایان بوده و برای مثال در اینجا آورده شده.
🔶 شیخ صفی و تبارش

🔸 گفتار دوم : تبار شیخ‌صفی‌الدین ـ تکه‌ی 6

دلیلهای دیگر (یک از دو)

از آنچه تا اینجا گفتیم داستان سیادت صفویان روشن شد. ولی چون برخی دلیلهای دیگری هست که چگونگی را روشنتر می‌گرداند بیاد آنها نیز خواهیم پرداخت :

نخست : شیخ‌صفی را چه در زمان خود و چه پس از آن ، چه در زبانها و چه در نوشته‌ها ، جز با لقب «شیخ» نخوانده‌اند. همین پسرش صدرالدین ، و پسر او ، علی ، را جز با لقب «شیخ» یا «خواجه» ننوشته‌اند. لقب «سید» برای ایشان در کتابی بی‌یکسویانه دیده نشده.

این دلیل دیگر است که شیخ‌صفی و چند تنی از جانشینان در زمان خودشان به سیدی شناخته نمی‌بوده‌اند. زیرا هنوز پیش از زمان شیخ ، این شیوه در ایران می‌بوده که سیدان را ، چه از صوفیان و چه از دیگران ، جز با لقب «سید» یا «امیر» یا «شاه» (1) نخوانند. برای آنکه این سخن را روشن گردانم ، اینک در اینجا نام ده تن از صوفیان را می‌بریم که باآنکه از بزرگان آن گروه می‌بوده‌اند هیچگاه «شیخ» یا «خواجه» نامیده نشده‌اند :

1) سیدجمال‌الدین تبریزی (2) ، پیر شیخ زاهد و از شیخهای «سلسله‌ی طریقت» شیخ‌صفی ـ در صفوة‌الصفا و کتابهای دیگر نام او را بسیار برده‌اند.

2) سیدعزالدین سوغندی در خراسان ـ نزدیک بزمان شیخ‌صفی می‌زیسته.

3) سیدمحمد مُشَعشَع ـ بنیادگزار مُشَعشَعیان خوزستان.

4) امیرقاسم (یا شاه‌قاسم) انوار تبریزی ، از شاگردان شیخ‌صدرالدین.

5) میرقوام‌الدین مرعشی ، شناخته شده به میربزرگ ، بنیادگزار خاندان مرعشی در مازندران.

6) میرنعمت‌الله یا(شاه‌نعمت‌الله) کرمانی.

7) سیدمحمد نوربخش.

8) سیدحیدر آملی.

9) سیدحیدر تونی.

10) میرمختوم ، شاگرد میرقاسم انوار.

چنین پیداست که شیخهای صفوی تا زمان شاه‌اسماعیل جز لقب «شیخ» یا «خواجه» نداشته‌اند ، چنانکه خود شاه‌اسماعیل را هنگامی که برخاسته بود «شیخ اُغلی» می‌خوانده‌اند (3). لقبهای «سلطان» یا «شاه» ، که اکنون در برخی کتابها در پیش و پس نامهای ایشان می‌یابیم ، در زمان پادشاهی بازماندگانشان بآنان داده‌اند. اینها نیز همچون لقب «سید» افزوده می‌باشند. اسکندربیک در عالم‌آرا درباره‌ی شیخ‌ابراهیم ، پسر خواجه‌‌علی ، باین سخن خستویده (4) چنین می‌نویسد : «در زمان حضرت اعلی شاهی ظل‌اللهی به شیخ‌شاه اشتهار دارد». (5)

یک چیز شگفت آنکه من روزی این دلیل را یاد می‌کردم یکی پاسخ داد : «شیخ‌عبدالقادر گیلانی سید می‌بوده ولی او را نیز جز با لقب شیخ نخوانده‌اند.» این ایراد مرا واداشت که درباره‌ی شیخ‌عبدالقادر بجستجو پردازم و شگفت بود که دیدم سیادت او نیز داستانی ماننده‌ی داستان شیخ‌صفی داشته. باینمعنی که شیخ‌عبدالقادر در زمان خودش سید نمی‌بوده و کسی او را به سیدی نمی‌شناخته. از پسرانش هم کسی دعوی سیادت نکرده. این قاضی ابوصالح بوده که دعوی سیادت کرده و چنین تباری بخود و پدرانش بسته است. این را در دو کتاب ارجداری ، یکی «عمدةالطالب» و دیگری «شجرةالاولیاء» (6) آشکاره نوشته‌اند.

شگفتتر آنکه عبدالقادر را کتابی بوده بنام «المواهب‌الرحمانیه». در کتاب «روضات‌الجنات» دیباچه‌ی آن را چنین می‌آورد :

یقول الغوث الاعظم و باز الله الاشهب الافخم ابومحمد محیی‌الدین عبدالقادر بن السید ابی‌صالح الملقب بجنگی دوست بن موسی بن عبدالله بن یحیی‌الزاهد بن محمد بن داوود بن موسی بن عبدالله بن موسی بن عبدالله الحسن المثنی بن الامام الهمام الحسن بن علی بن ابیطالب ...

پیداست که این تبارنامه ساخته است که سپس بکتاب عبدالقادر افزوده‌اند. پس ، از هر باره داستان سیادت عبدالقادر ماننده‌ی داستان سیادت شیخ‌صفی می‌بوده.

پابرگیها :
1ـ گویا لقب «شاه» بزرگان صوفی بخود می‌داده‌اند ، پس از زمان شیخ‌صفی رواج گرفته.
2ـ درمیان شیخهای «سلسله‌ی طریقت» شیخ‌صفی ، تنها او سید می‌بوده و اینست باآنکه دیگران همگی را «شیخ» می‌نویسند ، او را جز «سید» ننوشته‌اند.
3ـ او خود را در شعرهایش «سلطان حیدراُغلی» می خواند : «جهانی دوتی سلطان حیدراُغلی» ولی مردم «شیخ اُغلی» می‌خوانده‌اند.
4ـ خَستُویدن = اقرار کردن ، اذعان کردن ـ ویراینده
5ـ «شیخ‌شاه» لقب شیخ‌ابراهیم شروانشاه می‌بوده که در زمان شاه‌اسماعیل می‌زیسته. دانسته نیست بهر چه لقب او را بشیخ‌ابراهیم ، نیای خود داده‌اند.
6ـ نسخه‌ی خود «شجرةالاولیاء» را در دست نمی‌داشتم. در «روضات‌الجنات» دیدم که از آن کتاب آورده است.