🔶 شیخ صفی و تبارش
🔸 گفتار دوم : تبار شیخصفیالدین ـ تکهی 7
دلیلهای دیگر (دو از دو)
دوم : از زمان شیخصفی و فرزندان او برخی تومارها و قبالهها در دست است که نام شیخ یا یکی از فرزندانش با لقبهایی در آنها برده شده و ما چون مینگریم نه تنها واژه «سید» را در آنها نمییابیم ، از همهی آن لقبها چیزی که سیدی را ـ اگر چه دور باشد ـ بفهماند نمیبینیم.
از جمله توماری هست که بتاریخ «الخامس من صفر سنه سبع عشرة و سبعمأة» (717) به «دارالملک سلطانیه» نوشته شده و زمینهی آن خریدن دیهی و «وقف» کردن آن بزاویهی شیخصفی میباشد و خود «آلتمغا» و «ثبت دفتر دیوانی» را با خط مغولی داراست. در آن تومار لقبهای شیخصفی را چنین میشمارد : «سلطانالمشایخ والمحققین قطب العارفین سالک محجةالیقین صفیالدین زادالله برکته».
در وقفنامهی دیگری ، که بتاریخ «صفر اثنی و تسعین و سبعمأة» (792) نوشته شده ، در زمینهی «وقف» کردن «جزؤی» از قرآن به «حضیرهی مقدسه»ی شیخصدرالدین ، لقبهای او را چنین میشمارد : «افضلالمشلیخ والمتأخرین قطبالسالکین فخرالناسکین شیخصدرالملة و الحق و الدنیا و الدین خلدت میامن انفاسه الشریفة الی یومالدین».
در «کتابخانهی سلطنتی» کتاب هست بنام «صریحالملک». دیههایی که ببارگاه شیخ در اردبیل «وقف» شده بوده ، قبالهها و وقفنامههای آنها در این کتاب گرد آورده شده. در آنجا قبالهها و وقفنامههایی از جهانشاه قراقوینلو و از زن او بیگمخاتون هست که در بسیاری از آنها نام شیخجعفر (1) ، پسر خواجهعلی را برده لقبهای بسیاری برایش میشمارد. مثلاً در یک جا بتاریخ 861 مینویسد : «جناب شیخالاسلام الاعظم مرشد طوائفالامم رقیعالقدر و الهمم خلاصة اطوار بنیآدم جامعالعلوم والحکم معدناللطف والجود والکرم ، افتخار مشایخالعالم نظامالحقیقة والشریعه والدین جعفرالعلوی الصدری الصفوی آدامالله ظلال جلاله علیالعالمین».
در دیگری بتاریخ سال 857 مینویسد : «عالیجناب شیخالاسلام اعظم نقباء الاکابر بینالامم مطلع طوالع سعادات و منبع لوامع کرامات نظام الحق و الشریعة والدین صدرالاسلام والمسلمین الشیخ جعفر الصدری الصفوی اسبغالله ظلاله علیالعالمین».
از اینگونه قبالهها و تومارها از آن زمان بسیار توان یافت. از اینهمه لقبها و ستایشها که شمرده شده ، از هیچیکی سیادت فهمیده نمیشود. اینها دلیلهای دیگریست که سید نبودن شیخصفی و فرزندان و نوادگانش را میرساند. (2)
پابرگیها :
1ـ شیخجعفر پسر خواجهعلی و برادر کوچکتر شیخ ابراهیم میبوده و چنین پیداست که پس از مرگ شیخابراهیم که پسرش شیخجنید جانشین پدر گردیده ، چون جهانشاه قراقوینلو که پادشاه آن زمان میبوده ، با شیخجنید میانهی خوبی نمیداشته و از بسیاری پیروان او بیمناک میبوده ، این شیخجعفر را پیش کشیده بستهی خود گردانیده.
2ـ اینک سه دلیل دیگر :
1) خواجه رشیدالدین فضلالله در سفارش شیخصفی بفرزند خود ، میراحمد ، که وقتی حاکم اردبیل بوده است ، چنین مینویسد : «و نوعی سازی که جناب قطب فلک حقیقت ، و سباح بحار شریعت ، و مساح مضمار طریقت ، شیخالاسلام والمسلمین ، برهانالواصلین ، قدوهی صفهی صفا ، گلبن دوحهی وفا ، شیخصفیالملة والدین ، ادامالله تعالی برکات انفاسه الشریفه ، از تو راضی و شاکر باشد و بر آستانهی ولایتپناه او پیوسته چون پرده سر عجز و سوگواری نهاده باشی و به یقین بشناس که خسرو سیارگان مستفید رای جهانآرای و کاتب فلک مفتون کلام روحافزای اوست ...» ( مکاتبات رشیدی ، ص 309)
2) در مکتوبی که خواجه رشیدالدین به شیخصفیالدین اردبیلی نوشته است ، صفات و القاب او را چنین یاد میکند و هیچ ذکری از سیادت بمیان نمیآورد : «... و از باری ، عز شأنه ، اسباب مواصلت و مصاحبت آن طوطی شکرستان براعت ، و بلبل بوستان فصاحت ، سالک مسالک تحقیق ، مالک ممالک توفیق ، بانی مبانی الوان جلال ، مستحکم اساس فضل و کمال ، کاشف اسرار قرآن ، خلاصهی نوع انسان ، قطب فلک ولایت ، مهر سپهر هدایت ، شجرهی ثمرهی مروت ، ثمرهی شجرهی فتوت ، حامی بیضهی دین ، حارص ملک یقین ...» (مکاتبات رشیدی ، ص 265)
3) در فرمانی به تاریخ 773 از سلطان احمد جلایر ، که خطاب به شیخصدرالدین صادر کرده ، او را چنین خوانده است : «... شیخالاسلام اعظم ، سلطانالمشایخ والمحققین ، قدوةالسالکین ، ناصح الملوک والسلاطین ، مرشد الخلایق اجمعین ، شیخصدرالحق والملة والدین ادامالله برکة حیاته الشریفه ...» چنانکه دیده میشود در اینجا نیز از سیادت شیخ هیچ ذکری نشده است. ـ یحیا ذکاء
🔸 گفتار دوم : تبار شیخصفیالدین ـ تکهی 7
دلیلهای دیگر (دو از دو)
دوم : از زمان شیخصفی و فرزندان او برخی تومارها و قبالهها در دست است که نام شیخ یا یکی از فرزندانش با لقبهایی در آنها برده شده و ما چون مینگریم نه تنها واژه «سید» را در آنها نمییابیم ، از همهی آن لقبها چیزی که سیدی را ـ اگر چه دور باشد ـ بفهماند نمیبینیم.
از جمله توماری هست که بتاریخ «الخامس من صفر سنه سبع عشرة و سبعمأة» (717) به «دارالملک سلطانیه» نوشته شده و زمینهی آن خریدن دیهی و «وقف» کردن آن بزاویهی شیخصفی میباشد و خود «آلتمغا» و «ثبت دفتر دیوانی» را با خط مغولی داراست. در آن تومار لقبهای شیخصفی را چنین میشمارد : «سلطانالمشایخ والمحققین قطب العارفین سالک محجةالیقین صفیالدین زادالله برکته».
در وقفنامهی دیگری ، که بتاریخ «صفر اثنی و تسعین و سبعمأة» (792) نوشته شده ، در زمینهی «وقف» کردن «جزؤی» از قرآن به «حضیرهی مقدسه»ی شیخصدرالدین ، لقبهای او را چنین میشمارد : «افضلالمشلیخ والمتأخرین قطبالسالکین فخرالناسکین شیخصدرالملة و الحق و الدنیا و الدین خلدت میامن انفاسه الشریفة الی یومالدین».
در «کتابخانهی سلطنتی» کتاب هست بنام «صریحالملک». دیههایی که ببارگاه شیخ در اردبیل «وقف» شده بوده ، قبالهها و وقفنامههای آنها در این کتاب گرد آورده شده. در آنجا قبالهها و وقفنامههایی از جهانشاه قراقوینلو و از زن او بیگمخاتون هست که در بسیاری از آنها نام شیخجعفر (1) ، پسر خواجهعلی را برده لقبهای بسیاری برایش میشمارد. مثلاً در یک جا بتاریخ 861 مینویسد : «جناب شیخالاسلام الاعظم مرشد طوائفالامم رقیعالقدر و الهمم خلاصة اطوار بنیآدم جامعالعلوم والحکم معدناللطف والجود والکرم ، افتخار مشایخالعالم نظامالحقیقة والشریعه والدین جعفرالعلوی الصدری الصفوی آدامالله ظلال جلاله علیالعالمین».
در دیگری بتاریخ سال 857 مینویسد : «عالیجناب شیخالاسلام اعظم نقباء الاکابر بینالامم مطلع طوالع سعادات و منبع لوامع کرامات نظام الحق و الشریعة والدین صدرالاسلام والمسلمین الشیخ جعفر الصدری الصفوی اسبغالله ظلاله علیالعالمین».
از اینگونه قبالهها و تومارها از آن زمان بسیار توان یافت. از اینهمه لقبها و ستایشها که شمرده شده ، از هیچیکی سیادت فهمیده نمیشود. اینها دلیلهای دیگریست که سید نبودن شیخصفی و فرزندان و نوادگانش را میرساند. (2)
پابرگیها :
1ـ شیخجعفر پسر خواجهعلی و برادر کوچکتر شیخ ابراهیم میبوده و چنین پیداست که پس از مرگ شیخابراهیم که پسرش شیخجنید جانشین پدر گردیده ، چون جهانشاه قراقوینلو که پادشاه آن زمان میبوده ، با شیخجنید میانهی خوبی نمیداشته و از بسیاری پیروان او بیمناک میبوده ، این شیخجعفر را پیش کشیده بستهی خود گردانیده.
2ـ اینک سه دلیل دیگر :
1) خواجه رشیدالدین فضلالله در سفارش شیخصفی بفرزند خود ، میراحمد ، که وقتی حاکم اردبیل بوده است ، چنین مینویسد : «و نوعی سازی که جناب قطب فلک حقیقت ، و سباح بحار شریعت ، و مساح مضمار طریقت ، شیخالاسلام والمسلمین ، برهانالواصلین ، قدوهی صفهی صفا ، گلبن دوحهی وفا ، شیخصفیالملة والدین ، ادامالله تعالی برکات انفاسه الشریفه ، از تو راضی و شاکر باشد و بر آستانهی ولایتپناه او پیوسته چون پرده سر عجز و سوگواری نهاده باشی و به یقین بشناس که خسرو سیارگان مستفید رای جهانآرای و کاتب فلک مفتون کلام روحافزای اوست ...» ( مکاتبات رشیدی ، ص 309)
2) در مکتوبی که خواجه رشیدالدین به شیخصفیالدین اردبیلی نوشته است ، صفات و القاب او را چنین یاد میکند و هیچ ذکری از سیادت بمیان نمیآورد : «... و از باری ، عز شأنه ، اسباب مواصلت و مصاحبت آن طوطی شکرستان براعت ، و بلبل بوستان فصاحت ، سالک مسالک تحقیق ، مالک ممالک توفیق ، بانی مبانی الوان جلال ، مستحکم اساس فضل و کمال ، کاشف اسرار قرآن ، خلاصهی نوع انسان ، قطب فلک ولایت ، مهر سپهر هدایت ، شجرهی ثمرهی مروت ، ثمرهی شجرهی فتوت ، حامی بیضهی دین ، حارص ملک یقین ...» (مکاتبات رشیدی ، ص 265)
3) در فرمانی به تاریخ 773 از سلطان احمد جلایر ، که خطاب به شیخصدرالدین صادر کرده ، او را چنین خوانده است : «... شیخالاسلام اعظم ، سلطانالمشایخ والمحققین ، قدوةالسالکین ، ناصح الملوک والسلاطین ، مرشد الخلایق اجمعین ، شیخصدرالحق والملة والدین ادامالله برکة حیاته الشریفه ...» چنانکه دیده میشود در اینجا نیز از سیادت شیخ هیچ ذکری نشده است. ـ یحیا ذکاء
🔶 پرسش و پاسخ (رشتهی دوم)
🔸 تکهی 7
در همین دو سه هفته ما در تهران دیدیم : آقای شیخ محمد مردوخ از کردستان آمده ایرانیان را به یگانگی دعوت میکند و میگوید بیایید همه یکی شویم و بسخنان خود دلیلهای آشکار از قرآن میآورد. ملایان در برابر او هایهوی برپا میکنند ، دشنامها نوشته با صد بیشرمی او را «خر دجّال» میخوانند. در برابر دلیلهایش مغالطه میکنند.
او میگوید : اگر خلافت ابوبکر ناحق بوده زنهایی که در زمان او در جنگ اسیر افتاده بودند چون از راه نامشروع بدست آمده بودند بایستی بمسلمانان حلال نباشند. شهربانو دختر یزدگرد هم بایستی بامام حسینبیعلی حلال نباشد. این را ـ راست یا دروغ ـ دلیل میآورد. آنها چون پاسخی نمیتوانند برای تحریک عوام مغالطه میکنند که بامام ما نسبت زنا داده. این نمونهای از رفتار آنها در برابر عنوان اصل اسلام است. (1)
آنگاه مگر داستان وهابیها فراموش شده؟.. مگر محمدبنعبدالوهاب سخن از اصل اسلام نمیراند و دلیل از قرآن نمیآورد؟.. با او چه رفتاری کردند؟. آیا بدلیهایش گردن گزاردند؟!.
وهابیها با آن روشنی دلیل آورده نشان میدهند که بتپرستان قریش که پیغمبر اسلام با آنها به نبرد برخاست رفتارشان با بتهاشان همین بوده که شما با گنبدهای مردگان رفتار میکنید. نشان میدهند که بتپرستان چون در برابر دلیلهای پیغمبر درمانده بودند عذر آورده میگفتند : «ما اینها را خدا نمیدانیم ، بلکه اینها میانجیانی هستند میانهی ما و خدا» ، و این درست همان عقیدهایست که شما دربارهی مردگان خوابیده در زیر گنبدها دارید. با این دلیلهای روشن سخن آنها را نمیپذیرند و در پیش خود آنها را بیرون از اسلام میدانند.
بهتر است کسانی که بعنوان «اصل اسلام» بما ایراد میگیرند اینها را بدانند و به پوچی سخن خود خَستُوان[=معترف] گردند.
پابرگی :
1ـ یک دلیل دیگر بآنکه این کیشها همه همردیفند و یکی را بدیگری برتری نبوده همه تهی از راستیهاست و هیچ یک توانای برانگیختن نیروی راستیپرستی در مردمان نمیباشد آنکه بیش از یک سده است سخن از «اتحاد اسلام» درمیانست و در آنجا هم «اصل اسلام» بمیان میآمده و چون پیش نرفته بیش از پنجاه سالست سخن به «نزدیک گردانیدن کیشها» کشانده شده «دارالتقریب مذاهب» بنیاد گزاشتهاند و تاکنون صدها گفتار در این باره نوشته دهها هَمایش پدید آورده آرزوها در دل پروردهاند ولی آنچه دیده میشود اینست که هر چند سال یک بار یک شاخهی نوی از هر یک از اینها سر برآورده بنامهایی همچون «روشنفکری دینی» یا «نواندیشی دینی» و با آرزوهایی همچون «پروتستانیزم اسلامی» جدا میشوند و از دیگران دورتر میافتند. این در حالیست که دستههایی همچون طالبان و القاعده از سوی دیگر جدا افتادهاند.
از آنسو هر ساله در کشورهایی همچون عراق و پاکستان در کشاکشهای کیشی خونهای بسیار بر زمین میریزد. شیعی و حنفی و وهابی و دُروزی و علیاللهی و شیخی و کریمخانی و دیگران هر یک بر کیش خود ایستادگی میکنند و نتیجهای که در دست هست جز این نیست که نیروهایی که میباید در آبادی جهان و خرسندی جهانیان و پیشرفت دانشها بکار آید در راه ریختن خون بیگناهان و ویران کردن آبادیها بکار میافتد. آیا نتیجهی برخاستن دینها و پیشرفت دانشها و تمدن باید این باشد؟! ـ ویراینده
🔸 تکهی 7
در همین دو سه هفته ما در تهران دیدیم : آقای شیخ محمد مردوخ از کردستان آمده ایرانیان را به یگانگی دعوت میکند و میگوید بیایید همه یکی شویم و بسخنان خود دلیلهای آشکار از قرآن میآورد. ملایان در برابر او هایهوی برپا میکنند ، دشنامها نوشته با صد بیشرمی او را «خر دجّال» میخوانند. در برابر دلیلهایش مغالطه میکنند.
او میگوید : اگر خلافت ابوبکر ناحق بوده زنهایی که در زمان او در جنگ اسیر افتاده بودند چون از راه نامشروع بدست آمده بودند بایستی بمسلمانان حلال نباشند. شهربانو دختر یزدگرد هم بایستی بامام حسینبیعلی حلال نباشد. این را ـ راست یا دروغ ـ دلیل میآورد. آنها چون پاسخی نمیتوانند برای تحریک عوام مغالطه میکنند که بامام ما نسبت زنا داده. این نمونهای از رفتار آنها در برابر عنوان اصل اسلام است. (1)
آنگاه مگر داستان وهابیها فراموش شده؟.. مگر محمدبنعبدالوهاب سخن از اصل اسلام نمیراند و دلیل از قرآن نمیآورد؟.. با او چه رفتاری کردند؟. آیا بدلیهایش گردن گزاردند؟!.
وهابیها با آن روشنی دلیل آورده نشان میدهند که بتپرستان قریش که پیغمبر اسلام با آنها به نبرد برخاست رفتارشان با بتهاشان همین بوده که شما با گنبدهای مردگان رفتار میکنید. نشان میدهند که بتپرستان چون در برابر دلیلهای پیغمبر درمانده بودند عذر آورده میگفتند : «ما اینها را خدا نمیدانیم ، بلکه اینها میانجیانی هستند میانهی ما و خدا» ، و این درست همان عقیدهایست که شما دربارهی مردگان خوابیده در زیر گنبدها دارید. با این دلیلهای روشن سخن آنها را نمیپذیرند و در پیش خود آنها را بیرون از اسلام میدانند.
بهتر است کسانی که بعنوان «اصل اسلام» بما ایراد میگیرند اینها را بدانند و به پوچی سخن خود خَستُوان[=معترف] گردند.
پابرگی :
1ـ یک دلیل دیگر بآنکه این کیشها همه همردیفند و یکی را بدیگری برتری نبوده همه تهی از راستیهاست و هیچ یک توانای برانگیختن نیروی راستیپرستی در مردمان نمیباشد آنکه بیش از یک سده است سخن از «اتحاد اسلام» درمیانست و در آنجا هم «اصل اسلام» بمیان میآمده و چون پیش نرفته بیش از پنجاه سالست سخن به «نزدیک گردانیدن کیشها» کشانده شده «دارالتقریب مذاهب» بنیاد گزاشتهاند و تاکنون صدها گفتار در این باره نوشته دهها هَمایش پدید آورده آرزوها در دل پروردهاند ولی آنچه دیده میشود اینست که هر چند سال یک بار یک شاخهی نوی از هر یک از اینها سر برآورده بنامهایی همچون «روشنفکری دینی» یا «نواندیشی دینی» و با آرزوهایی همچون «پروتستانیزم اسلامی» جدا میشوند و از دیگران دورتر میافتند. این در حالیست که دستههایی همچون طالبان و القاعده از سوی دیگر جدا افتادهاند.
از آنسو هر ساله در کشورهایی همچون عراق و پاکستان در کشاکشهای کیشی خونهای بسیار بر زمین میریزد. شیعی و حنفی و وهابی و دُروزی و علیاللهی و شیخی و کریمخانی و دیگران هر یک بر کیش خود ایستادگی میکنند و نتیجهای که در دست هست جز این نیست که نیروهایی که میباید در آبادی جهان و خرسندی جهانیان و پیشرفت دانشها بکار آید در راه ریختن خون بیگناهان و ویران کردن آبادیها بکار میافتد. آیا نتیجهی برخاستن دینها و پیشرفت دانشها و تمدن باید این باشد؟! ـ ویراینده
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 خودسری تکهی ۵
نخست داستان اروپاییگری را یادشان خواهیم آورد. اگر فراموش نشده همهی اینان از دانشهای خود آن نتیجه را میگرفتند که شرقیان باید هرچه در اروپاست بگیرند و از هر باره پیروی با اروپاییان نمایند و این را همیشه آشکاره میگفتند ، و در گفتگو از نیک و بد همیشه دلیلشان آن میبود که فلان چیز در اروپا نیز چنین است و یا چنانست ، و پیشوایان چارهی شرق را جز در آن نمیدیدند که مردم از درون و بیرون و از تن و جان اروپایی گردند (1) ، و چون در خود اروپا سختیهایی پیش آمده و میوههای تلخ آن زندگانی کمکم رسیده بود و خود اروپاییان گاهی بگله و ناله برمیخاستند ، اینان در شرق دربارهی آن سختیها چنین میگفتند : «چه باید کرد تمدن این چیزها را با خود دارد. در یک توده تمدن هرچه بیشتر سختیها بیشتر باشد». این بود معنایی که بزندگانی اروپا و بسختیهای آن میدادند ، و همگی بر این بودند که شرقیان ناگزیرند زندگانی اروپا را (که تمدن همانست) از آغاز تا انجام بگیرند و بآن سختیها که اروپاییان دچار گردیدهاند اینان نیز دچار گردند و بنام تمدن در برابر آنها شکیبایی نمایند.
این بود نتیجهای که اینان از دانشها و آگاهیهای خود گرفته بودند و ما نشان دادیم آن خطاست. ما نشان دادیم که شرقیان باید دانشهای اروپا را گیرند ، و افزارهایی را که برای زندگانی یا از بهر جنگ ساختهاند گیرند ، ولی در راه زندگی نباید پیروی بآنان ننمایند. نشان دادیم که اروپاییان خود در این راه گمراهند و گزندها از آن گمراهی میبینند و خواهند دید. نشان دادیم که برای زندگانی آیینی از روی خرد باید بود. این سخنان بر ایشان ناگوار میافتاد و بهیاهو برمیخاستند. ولی چون پاسخی نمیداشتند ناگزیر خاموش شدند.
این را برای مثل یاد میکنم و در اینجا درپی آن نیستم که از اروپاییگری نکوهش نویسم و یا از آیین زندگی سخن رانم. اینها کارهاییست که در جای خود کرده شده و خواهد شد. چنانکه گفتیم اینان چون نمیخواهند براستی گردن گزارند و هیچ باور نمیکنند که بالاتر از دانشهای آنان دانشی باشد و با مغز پربادی خود را کنار میگیرند ما میخواهیم لغزشهای ایشان را به رخشان کشیم. میخواهیم از آن پنداری که گریبانگیرشان شده بکاهیم و این بفهمانیم که بالاتر از دانشهای شما دانشی بس گرانمایه هست ـ دانشی که لغزشهای اروپاییان را باز میکند ، دانشی که راه خرسندی و آسایش را بمردمان یاد میدهد.
اینان باور نمیدارند که پشت سر آن هیاهوها و سرگرمیها که ایشان راست یک رشته راستیهای بسیار گرانبهایی هست. راستیهاییکه اینان هیچ نمیشناسند و بسیار بدورند ، و من برای آنکه اینان را بیاگاهانم ناگزیرم مثل دیگری یاد کنم. اینان آن کسانیند که تو گویی هیچ فهمی از خودشان ندارند و اینست هر آوازی از اروپا برخیزد پای کوبند و دست افشانند و هنوز فراموش نشده که چون چند کسی از شرقشناسان غرب کتابهایی دربارهی چامهسرایان ایران نوشتند و سخنان بیهوده و ننگین زمان مغولان و ترکان را به نیکی ستودند در اندکزمانی هزاران کسان آواز بآواز ایشان انداختند و بگفتگو و جستجو از یاوهبافیهای زمان مغولان پرداختند و صد کتاب در این زمینهها بچاپ رسانیدند.
کنون کسی بپرسد آیا سود آنها چه بود و چه نتیجهای از آنها توان برداشت؟!.. میگویند : سخنان شیوایی سرودهاند. میگویم : بهتر است شما همین زمینه را روشن گردانید و معنی سخن را بما بازنمایید. آیا کسی همینکه سخنان شیوایی گفت باید بزرگش شمرد و گفتههایش را نگه داشت؟!.. شما چرا باید این ندانید که سخن چیز جداگانهای نیست. روشنتر گویم : سخن برای اینست که آدمی اگر معنایی در دل میدارد و میخواهد بکسی فهماند آن را بقالب سخن ریزد و بزبان راند و بآن کس بفهماند ، و اینست جز بهنگام نیاز نشاید. شما اگر نیاز دارید توانید سخن گفتن ، و این سخن که بهنگام افتاده اگر شیوا باشد بهتر خواهد بود و ارج بیشتر خواهد داشت. ولی اگر نیازی نباشد و بخیره[=بیجهت] زبان بسخن باز کنید هرچه گویید یاوه است گو که شیوا باشد! این خود از بدترین زیانکاریهاست که شما چنان سخنان یاوه و بیمغزی را نگه دارید. کسانی که در روز گرفتاری توده برخاستهاند و یک سخنی که بدرد مردم بیچاره خورَد و گره از کارشان گشاید از دهانشان درنیامده ، و بهنگامی که از ملیونها خاندانها فریاد سوگواری برمیخاست آنان همه دم از شادی زدهاند و بخونخواران مغول ستایشها سرودهاند دور از غیرت و مردانگی است که شما چنان بیدردانی را نیک شمارید و گفتههاشان را نگه دارید.
پابرگی :
1ـ گفتهای از حسن تقیزاده بازمانده که بس شناخته شده میباشد : «باید باطناً و ظاهراً و مادتاً و معناً فرنگی باشیم.» ـ ویراینده
🔸 خودسری تکهی ۵
نخست داستان اروپاییگری را یادشان خواهیم آورد. اگر فراموش نشده همهی اینان از دانشهای خود آن نتیجه را میگرفتند که شرقیان باید هرچه در اروپاست بگیرند و از هر باره پیروی با اروپاییان نمایند و این را همیشه آشکاره میگفتند ، و در گفتگو از نیک و بد همیشه دلیلشان آن میبود که فلان چیز در اروپا نیز چنین است و یا چنانست ، و پیشوایان چارهی شرق را جز در آن نمیدیدند که مردم از درون و بیرون و از تن و جان اروپایی گردند (1) ، و چون در خود اروپا سختیهایی پیش آمده و میوههای تلخ آن زندگانی کمکم رسیده بود و خود اروپاییان گاهی بگله و ناله برمیخاستند ، اینان در شرق دربارهی آن سختیها چنین میگفتند : «چه باید کرد تمدن این چیزها را با خود دارد. در یک توده تمدن هرچه بیشتر سختیها بیشتر باشد». این بود معنایی که بزندگانی اروپا و بسختیهای آن میدادند ، و همگی بر این بودند که شرقیان ناگزیرند زندگانی اروپا را (که تمدن همانست) از آغاز تا انجام بگیرند و بآن سختیها که اروپاییان دچار گردیدهاند اینان نیز دچار گردند و بنام تمدن در برابر آنها شکیبایی نمایند.
این بود نتیجهای که اینان از دانشها و آگاهیهای خود گرفته بودند و ما نشان دادیم آن خطاست. ما نشان دادیم که شرقیان باید دانشهای اروپا را گیرند ، و افزارهایی را که برای زندگانی یا از بهر جنگ ساختهاند گیرند ، ولی در راه زندگی نباید پیروی بآنان ننمایند. نشان دادیم که اروپاییان خود در این راه گمراهند و گزندها از آن گمراهی میبینند و خواهند دید. نشان دادیم که برای زندگانی آیینی از روی خرد باید بود. این سخنان بر ایشان ناگوار میافتاد و بهیاهو برمیخاستند. ولی چون پاسخی نمیداشتند ناگزیر خاموش شدند.
این را برای مثل یاد میکنم و در اینجا درپی آن نیستم که از اروپاییگری نکوهش نویسم و یا از آیین زندگی سخن رانم. اینها کارهاییست که در جای خود کرده شده و خواهد شد. چنانکه گفتیم اینان چون نمیخواهند براستی گردن گزارند و هیچ باور نمیکنند که بالاتر از دانشهای آنان دانشی باشد و با مغز پربادی خود را کنار میگیرند ما میخواهیم لغزشهای ایشان را به رخشان کشیم. میخواهیم از آن پنداری که گریبانگیرشان شده بکاهیم و این بفهمانیم که بالاتر از دانشهای شما دانشی بس گرانمایه هست ـ دانشی که لغزشهای اروپاییان را باز میکند ، دانشی که راه خرسندی و آسایش را بمردمان یاد میدهد.
اینان باور نمیدارند که پشت سر آن هیاهوها و سرگرمیها که ایشان راست یک رشته راستیهای بسیار گرانبهایی هست. راستیهاییکه اینان هیچ نمیشناسند و بسیار بدورند ، و من برای آنکه اینان را بیاگاهانم ناگزیرم مثل دیگری یاد کنم. اینان آن کسانیند که تو گویی هیچ فهمی از خودشان ندارند و اینست هر آوازی از اروپا برخیزد پای کوبند و دست افشانند و هنوز فراموش نشده که چون چند کسی از شرقشناسان غرب کتابهایی دربارهی چامهسرایان ایران نوشتند و سخنان بیهوده و ننگین زمان مغولان و ترکان را به نیکی ستودند در اندکزمانی هزاران کسان آواز بآواز ایشان انداختند و بگفتگو و جستجو از یاوهبافیهای زمان مغولان پرداختند و صد کتاب در این زمینهها بچاپ رسانیدند.
کنون کسی بپرسد آیا سود آنها چه بود و چه نتیجهای از آنها توان برداشت؟!.. میگویند : سخنان شیوایی سرودهاند. میگویم : بهتر است شما همین زمینه را روشن گردانید و معنی سخن را بما بازنمایید. آیا کسی همینکه سخنان شیوایی گفت باید بزرگش شمرد و گفتههایش را نگه داشت؟!.. شما چرا باید این ندانید که سخن چیز جداگانهای نیست. روشنتر گویم : سخن برای اینست که آدمی اگر معنایی در دل میدارد و میخواهد بکسی فهماند آن را بقالب سخن ریزد و بزبان راند و بآن کس بفهماند ، و اینست جز بهنگام نیاز نشاید. شما اگر نیاز دارید توانید سخن گفتن ، و این سخن که بهنگام افتاده اگر شیوا باشد بهتر خواهد بود و ارج بیشتر خواهد داشت. ولی اگر نیازی نباشد و بخیره[=بیجهت] زبان بسخن باز کنید هرچه گویید یاوه است گو که شیوا باشد! این خود از بدترین زیانکاریهاست که شما چنان سخنان یاوه و بیمغزی را نگه دارید. کسانی که در روز گرفتاری توده برخاستهاند و یک سخنی که بدرد مردم بیچاره خورَد و گره از کارشان گشاید از دهانشان درنیامده ، و بهنگامی که از ملیونها خاندانها فریاد سوگواری برمیخاست آنان همه دم از شادی زدهاند و بخونخواران مغول ستایشها سرودهاند دور از غیرت و مردانگی است که شما چنان بیدردانی را نیک شمارید و گفتههاشان را نگه دارید.
پابرگی :
1ـ گفتهای از حسن تقیزاده بازمانده که بس شناخته شده میباشد : «باید باطناً و ظاهراً و مادتاً و معناً فرنگی باشیم.» ـ ویراینده
🔶 شیخ صفی و تبارش
🔸 گفتار دوم : تبار شیخصفیالدین ـ تکهی 8
بیپرواییای که شاهاسماعیل به سیادت مینموده
یک چیز دانستنی آنکه شاهاسماعیل که بنیاد پادشاهی صفویان را گزارده ، به سیادت پروایی نمیداشته و درپی نشان دادن چنان تباری نمیبوده : در شعرهایش خود را غلام «غلام آلحیدر» و «مرید و چاکر و لالای قنبر» میخوانده که از یک سید شاینده نمیبوده (1). از لقبهایی که برایش میشماردهاند نیز سیدی فهمیده نمیشود. مثلاً مسجد ساوه را در سال 924 در زمان پادشاهی او ساختهاند و نوشتهی سردر آن چنین است :
قد اتفق بناء المسجد العالی و اتمامه فی زمان الدولة السلطان الاعدل الاعظم الخاقان الاشجع الافخم مالک رقاب الامم مولی ملوک العرب و العجم ظلالله فی الارضین و عون الضعفاء و غوث الملهوفین بساط الامن والامان قامع قواعد الظام والطغیان مؤسس ارکان الدین والدولة مشید بنیانالملک والملة والسلطان ابوالمظفر شاهاسماعیل بهادرخان خلدالله ملکه و سلطانیه و افاض علیالعالمین عدله و احسانه. (2)
ولی شاهتهماسب بوارونهی پدر خود ، پروای بسیاری به سیادت میداشته و دلبستگی به نشان دادن آن تبار مینموده که خود را «تهماسب الحسینی الموسوی الصفوی» مینویسانیده و امامان را نیای خود میشمارده (3). چنانکه گفتیم با دستور او بوده که میرابوالفتح به «تنقیح صفوةالصفا» پرداخته ، و کسی چه داند که با دستور او نسخههای کهنی را از کتاب ابنُبَزّاز نابود نگردانیده باشند.
پابرگیها :
1ـ خطایی در غلام آلحیدر مرید و چاکر و لالای قنبر
2ـ بازماندهی نوشته لقبهای سازندهی مسجد و تاریخ ساختن است ، این نوشته را خود من در ساوه از روی سردر مسجد رونویس کردهام. غلطی که در واژهی «الدوله» دیده میشود همچنان میبوده.
3ـ «تذکرهی شاهتهماسب» که در جلد دوم «مطلعالشمس» و همچنین جداگانه بچاپ رسیده دیده میشود. در آنجا در خوابی که دیده امامان باو گفتهاند : «فرزند».
🔸 گفتار دوم : تبار شیخصفیالدین ـ تکهی 8
بیپرواییای که شاهاسماعیل به سیادت مینموده
یک چیز دانستنی آنکه شاهاسماعیل که بنیاد پادشاهی صفویان را گزارده ، به سیادت پروایی نمیداشته و درپی نشان دادن چنان تباری نمیبوده : در شعرهایش خود را غلام «غلام آلحیدر» و «مرید و چاکر و لالای قنبر» میخوانده که از یک سید شاینده نمیبوده (1). از لقبهایی که برایش میشماردهاند نیز سیدی فهمیده نمیشود. مثلاً مسجد ساوه را در سال 924 در زمان پادشاهی او ساختهاند و نوشتهی سردر آن چنین است :
قد اتفق بناء المسجد العالی و اتمامه فی زمان الدولة السلطان الاعدل الاعظم الخاقان الاشجع الافخم مالک رقاب الامم مولی ملوک العرب و العجم ظلالله فی الارضین و عون الضعفاء و غوث الملهوفین بساط الامن والامان قامع قواعد الظام والطغیان مؤسس ارکان الدین والدولة مشید بنیانالملک والملة والسلطان ابوالمظفر شاهاسماعیل بهادرخان خلدالله ملکه و سلطانیه و افاض علیالعالمین عدله و احسانه. (2)
ولی شاهتهماسب بوارونهی پدر خود ، پروای بسیاری به سیادت میداشته و دلبستگی به نشان دادن آن تبار مینموده که خود را «تهماسب الحسینی الموسوی الصفوی» مینویسانیده و امامان را نیای خود میشمارده (3). چنانکه گفتیم با دستور او بوده که میرابوالفتح به «تنقیح صفوةالصفا» پرداخته ، و کسی چه داند که با دستور او نسخههای کهنی را از کتاب ابنُبَزّاز نابود نگردانیده باشند.
پابرگیها :
1ـ خطایی در غلام آلحیدر مرید و چاکر و لالای قنبر
2ـ بازماندهی نوشته لقبهای سازندهی مسجد و تاریخ ساختن است ، این نوشته را خود من در ساوه از روی سردر مسجد رونویس کردهام. غلطی که در واژهی «الدوله» دیده میشود همچنان میبوده.
3ـ «تذکرهی شاهتهماسب» که در جلد دوم «مطلعالشمس» و همچنین جداگانه بچاپ رسیده دیده میشود. در آنجا در خوابی که دیده امامان باو گفتهاند : «فرزند».
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
كافنامه.pdf
277.2 KB
🔶 کافنامه
🖌 احمد کسروی
زبانشناسی ، بررسی پسوند «کاف»
🖌 احمد کسروی
زبانشناسی ، بررسی پسوند «کاف»
🔶 پرسش و پاسخ (رشتهی دوم)
🔸 تکهی 8
گذشته از همهی اینها آنان نمیدانند که امروز یک کار بسیار بزرگ و بسیار دشوار نبرد کردن با گمراهیهاست. همان پیغمبر اسلام با یک بتپرستی روبرو بود و سالها با آن به نبرد پرداخت و تا آن را نینداخت راه کار خود را صاف نگردانید.
امروز ما در همین کشور با ده گونه گمراهی روبرو میباشیم که باید با یکایک آنها نبرد کنیم و بیپایی هر یکی را روشن گردانیم ، و ایستادگیهای سختی را که پیروان هر یکی از آنها میکنند بشکنیم. ما در برابر اینها به نیرویی ده برابر نیروی اسلام نیاز داشتیم. این گمراهیهای گوناگون مردم را بیکبار گیج گردانیده و خردها و فهمهاشان را از کار انداخته است.
اکنون دوازده سالست که ما با این گمراهیها در نبردیم و تیشهها بریشهی هر یکی فرود آوردهایم ، و در چنین هنگامی میبینیم کسانی زبان باز کرده میگویند : «شما بایستی اصل اسلام را پیش کشید». بگفتهی عوام چیزی هم از ما طلبکار درآمدهاند.
دانسته میشود این کوششها که ما کردهایم و در برابر گمراهیهای هزار ساله بالا افراشته بکندن بنیاد آنها تلاش کردهایم کار بدی بوده. ما راه کوشش را نشناختهایم. بایستی از این بزرگواران شور خواهیم ، از این استادان دستور گیریم. اینست معنی سخن آنها.
چنانکه گفتیم «اصل اسلام» عنوانیست بدهان اینها افتاده. شنیدهاند و یاد گرفتهاند و نافهمیده بزبان میآورند. شما اگر پرسشهایی کنید خواهید دید که درماندند و پاسخی نتوانستند. در همانحال ، این عنوان سنگری برای آنهاست. سنگر دوم است که در آن خود را نگه دارند و از میدان درنروند.
اینها در گمراهیهای کیشی خود پافشارند : روضه میخوانند ، بزیارت میروند ، مردههای خود را از گور درآورده با صد رسوایی به قم و نجف میفرستند ... ، و اگر شما باین نادانیهاشان ایراد گرفتید تا بتوانند با شما مجادله میکنند و ایستادگی نشان میدهند. ولی هنگامی که شکست خوردند و بایرادهای شما پاسخ نتوانستند در آن هنگامست که یک سنگر پس نشسته میگویند : «اینها در اصل اسلام نبوده ، و ما تابع اصل اسلامیم». این شیوهایست که ما در این دوازده سال از آنان دیدهایم. خواستشان پافشاری بروی کیش خودشانست و عنوان «اصل اسلام» سپری در دست آنهاست.
بارها این مثل را زدهایم که دین در نزد اینها مانند رخت است که دو دست از آن دارند : یکی کهنه و چرکآلود و ناپاک که به تن خود میکنند و با آن زندگی بسر میبرند ، دیگری تازه و پاکیزه که در بقچه نگه میدارند و بمیهمانان و بیگانگان نشان میدهند.
یکی بآنان نمیگوید : شما اگر کسی هستید که رستگاری از گمراهی بازشناسید پس آنهمه گمراهیها و نادانیها چیست که گرفتار میباشید؟. اگر نیستید پس چگونه است که بما دستور میدهید. شما در لجنزار گمراهیهای گوناگون فرورفته بودید و ما کوشیدهایم که بیرونتان آوریم. ولی شما بروی خود نیاورده در همان حال میخواهید راهنمایی کنید و بما دستورهایی دهید ، و من نمیدانم باین کار شما چه نامی دهم.
🔸 تکهی 8
گذشته از همهی اینها آنان نمیدانند که امروز یک کار بسیار بزرگ و بسیار دشوار نبرد کردن با گمراهیهاست. همان پیغمبر اسلام با یک بتپرستی روبرو بود و سالها با آن به نبرد پرداخت و تا آن را نینداخت راه کار خود را صاف نگردانید.
امروز ما در همین کشور با ده گونه گمراهی روبرو میباشیم که باید با یکایک آنها نبرد کنیم و بیپایی هر یکی را روشن گردانیم ، و ایستادگیهای سختی را که پیروان هر یکی از آنها میکنند بشکنیم. ما در برابر اینها به نیرویی ده برابر نیروی اسلام نیاز داشتیم. این گمراهیهای گوناگون مردم را بیکبار گیج گردانیده و خردها و فهمهاشان را از کار انداخته است.
اکنون دوازده سالست که ما با این گمراهیها در نبردیم و تیشهها بریشهی هر یکی فرود آوردهایم ، و در چنین هنگامی میبینیم کسانی زبان باز کرده میگویند : «شما بایستی اصل اسلام را پیش کشید». بگفتهی عوام چیزی هم از ما طلبکار درآمدهاند.
دانسته میشود این کوششها که ما کردهایم و در برابر گمراهیهای هزار ساله بالا افراشته بکندن بنیاد آنها تلاش کردهایم کار بدی بوده. ما راه کوشش را نشناختهایم. بایستی از این بزرگواران شور خواهیم ، از این استادان دستور گیریم. اینست معنی سخن آنها.
چنانکه گفتیم «اصل اسلام» عنوانیست بدهان اینها افتاده. شنیدهاند و یاد گرفتهاند و نافهمیده بزبان میآورند. شما اگر پرسشهایی کنید خواهید دید که درماندند و پاسخی نتوانستند. در همانحال ، این عنوان سنگری برای آنهاست. سنگر دوم است که در آن خود را نگه دارند و از میدان درنروند.
اینها در گمراهیهای کیشی خود پافشارند : روضه میخوانند ، بزیارت میروند ، مردههای خود را از گور درآورده با صد رسوایی به قم و نجف میفرستند ... ، و اگر شما باین نادانیهاشان ایراد گرفتید تا بتوانند با شما مجادله میکنند و ایستادگی نشان میدهند. ولی هنگامی که شکست خوردند و بایرادهای شما پاسخ نتوانستند در آن هنگامست که یک سنگر پس نشسته میگویند : «اینها در اصل اسلام نبوده ، و ما تابع اصل اسلامیم». این شیوهایست که ما در این دوازده سال از آنان دیدهایم. خواستشان پافشاری بروی کیش خودشانست و عنوان «اصل اسلام» سپری در دست آنهاست.
بارها این مثل را زدهایم که دین در نزد اینها مانند رخت است که دو دست از آن دارند : یکی کهنه و چرکآلود و ناپاک که به تن خود میکنند و با آن زندگی بسر میبرند ، دیگری تازه و پاکیزه که در بقچه نگه میدارند و بمیهمانان و بیگانگان نشان میدهند.
یکی بآنان نمیگوید : شما اگر کسی هستید که رستگاری از گمراهی بازشناسید پس آنهمه گمراهیها و نادانیها چیست که گرفتار میباشید؟. اگر نیستید پس چگونه است که بما دستور میدهید. شما در لجنزار گمراهیهای گوناگون فرورفته بودید و ما کوشیدهایم که بیرونتان آوریم. ولی شما بروی خود نیاورده در همان حال میخواهید راهنمایی کنید و بما دستورهایی دهید ، و من نمیدانم باین کار شما چه نامی دهم.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 خودسری تکهی ۶
شما این را نمیدانید که در یک توده چون سخن فراوان بود زیانها از آن زاید و اندیشهها پراکنده گردد. میگویید اینان پند سرودهاند و آن نمیدانید که پند سرودن کار هر کس نیست و در جایی که مردان تردامن و بیدرد پندسرایی کنند پند از ارج افتد و دیگر کارگر نباشد. نمیدانید که همان پندها صد زیان دربر میدارد ، و این نتیجهی آنهاست که امروز بیشتر ایرانیان نیکی را تنها گفتن آن میشناسند و هیچگاه دربند کار بستن نمیباشند.
در یک توده یکی از چیزهایی که خویهای ستوده را رواج گرداند شناختن نیک از بد میباشد که نیک را ارج شناسند و گرامی دارند و بد را خوار شمارند و از نکوهش بازنایستند. ولی ببینید شما چگونه فریب میخورید که مردانی را که سراسر بدی بودهاند و خودشان بدیهای خود را بیرون ریختهاند بدینسان بزرگ میدارید. ولی مردان دلیر و بزرگی را که در تاریخ پیدا شدهاند همه خوار میگیرید و نامی از آنان نمیبرید. ببینید چگونه نمیفهمید و بزیان خود میکوشید.
از اینگونه لغزشها اگر بشمارم بسیار است. آنان اینها را آسان میشمارند ولی بسیار گرانست و بسیار بزرگست. همین چیزهاست که یک توده را افزار دست بیگانگان گردانَد. همین چیزهاست که یک توده را از رستگاری و سرفرازی بیبهره گزارد.
اینان بسیار بیمایهاند. آن اندازه دانش یا آگاهی که اینان راست نه چیزیست که یک مردی را بجایی رساند. یک توده که سرمایهی یکان یکانش اینها باشد با تودههای بزرگ جهان همسری نتواند. همه چیز بکنار ، اینان زیان خودسری و جدا اندیشیدن را نمیدانند که باید گفت معنی زندگی را نمیدانند. مردانی سر بلند میدارند و بخود میبالند و کمی در خود سراغ نمیدارند ولی این کار ایشانست که هر یکی جدا میاندیشند و جدا میزیند و هر یکی آنچه را میخواهد نیک مینامد و آنچه را نمیخواهد بد میخواند ـ اینچنان میزیند و آن نمیفهمند که یک توده با چنین حالی جز نابودی سرنوشت دیگری ندارد.
🔸 خودسری تکهی ۶
شما این را نمیدانید که در یک توده چون سخن فراوان بود زیانها از آن زاید و اندیشهها پراکنده گردد. میگویید اینان پند سرودهاند و آن نمیدانید که پند سرودن کار هر کس نیست و در جایی که مردان تردامن و بیدرد پندسرایی کنند پند از ارج افتد و دیگر کارگر نباشد. نمیدانید که همان پندها صد زیان دربر میدارد ، و این نتیجهی آنهاست که امروز بیشتر ایرانیان نیکی را تنها گفتن آن میشناسند و هیچگاه دربند کار بستن نمیباشند.
در یک توده یکی از چیزهایی که خویهای ستوده را رواج گرداند شناختن نیک از بد میباشد که نیک را ارج شناسند و گرامی دارند و بد را خوار شمارند و از نکوهش بازنایستند. ولی ببینید شما چگونه فریب میخورید که مردانی را که سراسر بدی بودهاند و خودشان بدیهای خود را بیرون ریختهاند بدینسان بزرگ میدارید. ولی مردان دلیر و بزرگی را که در تاریخ پیدا شدهاند همه خوار میگیرید و نامی از آنان نمیبرید. ببینید چگونه نمیفهمید و بزیان خود میکوشید.
از اینگونه لغزشها اگر بشمارم بسیار است. آنان اینها را آسان میشمارند ولی بسیار گرانست و بسیار بزرگست. همین چیزهاست که یک توده را افزار دست بیگانگان گردانَد. همین چیزهاست که یک توده را از رستگاری و سرفرازی بیبهره گزارد.
اینان بسیار بیمایهاند. آن اندازه دانش یا آگاهی که اینان راست نه چیزیست که یک مردی را بجایی رساند. یک توده که سرمایهی یکان یکانش اینها باشد با تودههای بزرگ جهان همسری نتواند. همه چیز بکنار ، اینان زیان خودسری و جدا اندیشیدن را نمیدانند که باید گفت معنی زندگی را نمیدانند. مردانی سر بلند میدارند و بخود میبالند و کمی در خود سراغ نمیدارند ولی این کار ایشانست که هر یکی جدا میاندیشند و جدا میزیند و هر یکی آنچه را میخواهد نیک مینامد و آنچه را نمیخواهد بد میخواند ـ اینچنان میزیند و آن نمیفهمند که یک توده با چنین حالی جز نابودی سرنوشت دیگری ندارد.
🔶 شیخ صفی و تبارش
🔸 گفتار دوم : تبار شیخصفیالدین ـ تکهی 9
سیادت شیخصفی در کتابهای «انساب»
چنانکه در پیش گفتهایم میرابوالفتح در تنقیح صفوةالصفا چون «شجرهی نسب» شیخصفی را آورده مینویسد : «نسب عالی حضرت شیخ ، قُدس سره ، بر وجهی که مذکور شد ، در کتب معتبرهی انساب به تفصیل سمت تقریر و تحریر یافته». اسکندربیک در عالمآرا مینویسد : «اتفاق جمهور علمای انساب از اولاد نامدار حضرت کاظم علیهالسلام» است.
کاش این نویسندگان روشن گردانیدندی که در کدام کتابها این تبار نوشته شده و نامهایی را از «علمای انساب» یاد کردندی. آنچه ما میدانیم و نوشتیم تبارنامهی شیخصفی سرچشمهای جز کتاب ابنُبَزّاز نداشته. چنانکه خود میرابوالفتح و اسکندربیک از همان کتاب برداشتهاند (1). از اینسوی در کتاب ابنُبَزّاز این تَبارنامه را بنام برداشتن از یک «کتاب نسبی» نیاورده ، بلکه میگوید : «جمعی که به تحقیق انساب و تفتیش اعقاب اشتهار دارند» ، تَبار شیخ را به امام موسا رسانیدهاند و پیداست که خواست او از این «جمعی» برخی از پیروان خاندان صفوی بوده که چنانکه بازنمودیم با خواب و بازگویی از زبان شیخ و مانند اینها تبار سیادت برای آن خاندان درست میکردهاند ، و بیگمان خواست او «علمای انساب» نمیبوده ، و اگر نه آنان را نام بردی و کتابهاشان یاد کردی.
باشد که خواست اسکندربیک و میرابوالفتح آن «کتاب انساب» و «علما» بوده که فرزندان موسیالکاظم را تا پنج و شش نژاد بلکه بیشتر شمردهاند.
پیداست که موسا را فرزندان بسیار بوده و خانوادههای بسیاری از نژاد او ، بویژه از نژاد حمزةبنموسا (2) ، در ایران پدید آمده بوده که در کتابها یاد کردهاند. لیکن بودن شیخصفی را از نژاد او ، که همهی سخنها بر سر آنست ، در کدام «کتاب انساب» نوشتهاند؟! آیا شمردن «علمای انساب» فرزندان موسیالکاظم و نژادهای ایشان را دلیل است که براستیِ تبارِ شیخصفی «اتفاق» کردهاند ، در حالی که کمترین یادی ازو و از پدران راستش در نوشتههای آنان نیست؟!
آنگاه اگر سیادت شیخصفی «در کتاب معتبرهی انساب به تفصیل سمت تقریر و تحریر یافته» بوده و «جمهور علمای النساب» دربارهی آن «اتفاق» میداشتهاند ، پس بَهر چه شیخ در زمان خود به سیدی شناخته نمیبوده؟! پس آن «اشتباه» شیخصدرالدین ، دربارهی اینکه علویند یا شریف ، حسنیاند یا حسینی ، چه شُوَندی (3) میداشته؟ پس آن نیازمندی بخواب دیدن سیدهاشم مکی از چه راه میبوده؟!
یکی از «کتب انساب» که شناخته میباشد ، «عمدةالطالب فی انساب آل ابیطالب» است که مؤلف آن «السید جمالالدین احمد بن علی بن الحسین» در عراق میزیسته و در سال 828 (نود و سه سال پس از مرگ شیخصفی) در کرمان درگذشته. بیگمانست که این تبارشناس ، خواجهعلی ، نوهی شیخ را که همزمان او میبوده ، شنیده و میشناخته. با اینهمه نامی از خاندان صفوی در کتاب خود نمیبرد ، باآنکه همهی خانوادههای بنام را از نژاد حمزةبنموسا شمرده است. پیداست که سیدی صفویان تا آن زمان شناخته نمیبوده ، وگرنه این تبارشناس یادی از آن کرده باری دروغ بودنش را بازنمودی (چنانکه دروغ بودن سیادت شیخعبدالقادر را بازنموده).
پابرگیها :
1ـ میرابوالفتح را میدانیم که پایهی کتابش «صفوةالصفا» بوده ، اسکندربیک نیز چون مینویسد که تاریخچهی زندگانی پدران شیخصفی را از کتاب ابنُبَزّاز برداشته بیگمانست که «شجره» را نیز از آن کتاب برداشته ، «حبیبالسیر» و «لبالتواریخ» نیز حال اسکندربیک را داشتهاند که چون در نوشتن تاریخچهی شیخ و پدرانش نام «صفوةالصفا» را میبرند ، بآسانی توان دانست که تبارنامه را جز از آنجا برنداشتهاند.
2ـ در «عمدةالطالب» دربارهی او مینویسد : «وَ عَقُبِةُ کثیرٌ بِبِلادِ العَجَمِ»
3ـ شوند (همچون بلند) = سبب ـ ویراینده
🔸 گفتار دوم : تبار شیخصفیالدین ـ تکهی 9
سیادت شیخصفی در کتابهای «انساب»
چنانکه در پیش گفتهایم میرابوالفتح در تنقیح صفوةالصفا چون «شجرهی نسب» شیخصفی را آورده مینویسد : «نسب عالی حضرت شیخ ، قُدس سره ، بر وجهی که مذکور شد ، در کتب معتبرهی انساب به تفصیل سمت تقریر و تحریر یافته». اسکندربیک در عالمآرا مینویسد : «اتفاق جمهور علمای انساب از اولاد نامدار حضرت کاظم علیهالسلام» است.
کاش این نویسندگان روشن گردانیدندی که در کدام کتابها این تبار نوشته شده و نامهایی را از «علمای انساب» یاد کردندی. آنچه ما میدانیم و نوشتیم تبارنامهی شیخصفی سرچشمهای جز کتاب ابنُبَزّاز نداشته. چنانکه خود میرابوالفتح و اسکندربیک از همان کتاب برداشتهاند (1). از اینسوی در کتاب ابنُبَزّاز این تَبارنامه را بنام برداشتن از یک «کتاب نسبی» نیاورده ، بلکه میگوید : «جمعی که به تحقیق انساب و تفتیش اعقاب اشتهار دارند» ، تَبار شیخ را به امام موسا رسانیدهاند و پیداست که خواست او از این «جمعی» برخی از پیروان خاندان صفوی بوده که چنانکه بازنمودیم با خواب و بازگویی از زبان شیخ و مانند اینها تبار سیادت برای آن خاندان درست میکردهاند ، و بیگمان خواست او «علمای انساب» نمیبوده ، و اگر نه آنان را نام بردی و کتابهاشان یاد کردی.
باشد که خواست اسکندربیک و میرابوالفتح آن «کتاب انساب» و «علما» بوده که فرزندان موسیالکاظم را تا پنج و شش نژاد بلکه بیشتر شمردهاند.
پیداست که موسا را فرزندان بسیار بوده و خانوادههای بسیاری از نژاد او ، بویژه از نژاد حمزةبنموسا (2) ، در ایران پدید آمده بوده که در کتابها یاد کردهاند. لیکن بودن شیخصفی را از نژاد او ، که همهی سخنها بر سر آنست ، در کدام «کتاب انساب» نوشتهاند؟! آیا شمردن «علمای انساب» فرزندان موسیالکاظم و نژادهای ایشان را دلیل است که براستیِ تبارِ شیخصفی «اتفاق» کردهاند ، در حالی که کمترین یادی ازو و از پدران راستش در نوشتههای آنان نیست؟!
آنگاه اگر سیادت شیخصفی «در کتاب معتبرهی انساب به تفصیل سمت تقریر و تحریر یافته» بوده و «جمهور علمای النساب» دربارهی آن «اتفاق» میداشتهاند ، پس بَهر چه شیخ در زمان خود به سیدی شناخته نمیبوده؟! پس آن «اشتباه» شیخصدرالدین ، دربارهی اینکه علویند یا شریف ، حسنیاند یا حسینی ، چه شُوَندی (3) میداشته؟ پس آن نیازمندی بخواب دیدن سیدهاشم مکی از چه راه میبوده؟!
یکی از «کتب انساب» که شناخته میباشد ، «عمدةالطالب فی انساب آل ابیطالب» است که مؤلف آن «السید جمالالدین احمد بن علی بن الحسین» در عراق میزیسته و در سال 828 (نود و سه سال پس از مرگ شیخصفی) در کرمان درگذشته. بیگمانست که این تبارشناس ، خواجهعلی ، نوهی شیخ را که همزمان او میبوده ، شنیده و میشناخته. با اینهمه نامی از خاندان صفوی در کتاب خود نمیبرد ، باآنکه همهی خانوادههای بنام را از نژاد حمزةبنموسا شمرده است. پیداست که سیدی صفویان تا آن زمان شناخته نمیبوده ، وگرنه این تبارشناس یادی از آن کرده باری دروغ بودنش را بازنمودی (چنانکه دروغ بودن سیادت شیخعبدالقادر را بازنموده).
پابرگیها :
1ـ میرابوالفتح را میدانیم که پایهی کتابش «صفوةالصفا» بوده ، اسکندربیک نیز چون مینویسد که تاریخچهی زندگانی پدران شیخصفی را از کتاب ابنُبَزّاز برداشته بیگمانست که «شجره» را نیز از آن کتاب برداشته ، «حبیبالسیر» و «لبالتواریخ» نیز حال اسکندربیک را داشتهاند که چون در نوشتن تاریخچهی شیخ و پدرانش نام «صفوةالصفا» را میبرند ، بآسانی توان دانست که تبارنامه را جز از آنجا برنداشتهاند.
2ـ در «عمدةالطالب» دربارهی او مینویسد : «وَ عَقُبِةُ کثیرٌ بِبِلادِ العَجَمِ»
3ـ شوند (همچون بلند) = سبب ـ ویراینده
🔶 پرسش و پاسخ (رشتهی دوم)
🔸 تکهی 9
برای آنکه این زمینه نیک روشن گردد این را هم میگویم : دوازده سال پیش هنگامی که من کوشش آغاز کردم در گام نخست یکی هم به بازنمودن گوهر اسلام کوشیدم. گفتارها در آن زمینه در پیمان نوشتم. سپس هم کتاب «در پیرامون اسلام» را پدید آوردم. گوهر اسلام چیست؟.. گوهر اسلام خدا را به یگانگی شناختن و با او نیایش داشتن و جز او کسی و چیزی را دست دارنده در کارهای جهان نشناختن و جز او بکسی سجده نکردن و با خرد زیستن و راستگو و درستکار و نیکوکردار بودنست.
من اینها را نیک بازنمودم ، و این در نشان دادن بیپایی کیشهای شیعی و باطنی و شیخی و کریمخانی و مانند اینها که از اسلام جدا گردیده سودمند بود. زیرا ما نشان دادیم که این کیشها با گوهر اسلام منافیست. ولی در برابر گمراهیهای دیگر چه سودی از این توانستی بود؟.. آیا در برابر خراباتیگری و سخنان تند خیام و حافظ نیز از اینها سودی توانستی بود؟. آیا میتوانستیم گفت اینها با اسلام منافیست و از چنین سخنی نتیجه توانستی بود؟.. آیا در برابر فلسفهی یونان که در جهان اسلام یکی از گرفتاریهای بزرگست نشان دادن گوهر اسلام اثری توانستی داشت؟!. مگر فلسفهی یونان شالودهی خود را بروی بنیاد اسلام گزارده بود؟!.
این فلسفه از روزی که درمیان مسلمانان پیدا شد همه دانستند که با اسلام ناسازگار است. ولی چون برای خود بنیادی داشت و در اسلام چیزی که بنیاد آن را متزلزل گرداند نبود بهمین جهت پایدار ماند. پیشروان اسلام توانستند گروندگان بآن فلسفه را تکفیر کنند و گاهی هم کسانی را بکشند. ولی نتوانستند از پیشرفت آن جلو گیرند. زیرا نتوانستند بیپایی آن را نشان دهند. سپس هم آن فلسفه چیره درآمد و کار بجایی رسید که خود پیشروان اسلام آن را درس میخواندند و با تأویل و تکلیف آموزاکهای[=تعلیمات] اسلامی را با آن سازگار میگردانیدند. با اینحال ما از اصل اسلام در برابر این چه نتیجه چشم توانستیم داشت؟.
از اینها میگذریم : گمراهی بزرگ این زمان مادّیگریست. این گمراهی ریشهدارترین گمراهیست که جهان بخود دیده. این را بپای بتپرستی و مانند آنها نتوان برد. این یک گمراهیست که دانشمندان و پرفسوران دچار آن بودهاند. یک گمراهیست که شالودهاش بروی دانشها گزارده شده.
بزرگترین نتیجهی جنبش و کوشش ما جلوگیری از این گمراهی بایستی بود. ما بایستی میانهی دانشها و مادّیگری جدایی پدید آوریم. دانشها که سراپا حقایقست و پیشرفت آنها بسود جهان میباشد در جای خود باشد ولی بیپایی مادّیگری را روشن گردانیم.
اکنون من از شما میپرسم : آیا چارهی این گمراهی با نشان دادن اصل اسلام توانستی بود؟!. مثلاً ما کتابی دربارهی روان و خرد (1) نوشتهایم و با پیروان فلسفهی مادّی که هیچ یک از آنها را نمیپذیرند بگفتگوی دراز پرداختهایم و دلیلها آوردهایم ـ آیا در آن زمینه میتوانستیم آیهی قرآن یاد کنیم یا حدیث بیاوریم؟!. بگویید از کجای قرآن یا حدیثها جملهای که در این زمینه سودمند باشد توان یافت؟!.
اساساً من نمیدانم این ایراد به چه معنیست؟.. نمیدانم آنها از من چه میخواهند؟. هرچه میاندیشم این را جز یک بهانهی پوچی نمیدانم. آنان یا بایستی بسخنانی که ما گفتهایم ایرادی پیدا کنند. مثلاً بگویند : «فلان سخن که در برابر صوفیگری یا شیعیگری یا فلسفه گفتهاید راست نیست» ، و یا اگر ایرادی ندارند و همه راستست با خشنودی بپذیرند. وگرنه گفتن اینکه بایستی اصل اسلام را ترویج کند بیمعنیست.
شنیدنیست ما بکاری باین بزرگی برخاستهایم که با ده دوازده رشته گمراهیها و نادانیها میجنگیم و بجهانیان راه زندگی میآموزیم ، بکاری باین بزرگی برخاستهایم که اگر ملایان و کشیشان همه گرد آمدندی و نیروهای خود را رویهم ریختندی چنین کاری نتوانستندی ـ در برابر چنین کاری کسانی زبان باز میکنند و میگویند : «بایستی اصل اسلام را ترویج کند.»
از همهی اینها میگذریم : آنها از کجا میدانند که این بنیادی که ما گزاردهایم گوهر اسلام نیست؟!. آنها چه میدانند گوهر اسلام چیست؟!. من بارها روشن گردانیدهام که بنیاد همهی دینها یکیست. ما همان چیزها را میخواهیم که اسلام خواسته است. بارها گفتهام : ما با این کوششهای خود اسلام را زنده میگردانیم.
در پایان سخن بار دیگر میگویم : اگر آنها کسانیند که چیزی بفهمند و کاری از دستشان برآید چرا خودشان بکوشش برنخاسته بودند؟!.. چرا این گمراهیها را میدیدند و آوازی درنمیآوردند؟!. و اگر چیزی را نمیفهمند و کاری از دستشان برنمیآید بسیار بیجاست که بما دستور دهند.
پابرگی :
1ـ کتابهای «در پیرامون روان» و «در پیرامون خرد» ـ ویراینده
🔸 تکهی 9
برای آنکه این زمینه نیک روشن گردد این را هم میگویم : دوازده سال پیش هنگامی که من کوشش آغاز کردم در گام نخست یکی هم به بازنمودن گوهر اسلام کوشیدم. گفتارها در آن زمینه در پیمان نوشتم. سپس هم کتاب «در پیرامون اسلام» را پدید آوردم. گوهر اسلام چیست؟.. گوهر اسلام خدا را به یگانگی شناختن و با او نیایش داشتن و جز او کسی و چیزی را دست دارنده در کارهای جهان نشناختن و جز او بکسی سجده نکردن و با خرد زیستن و راستگو و درستکار و نیکوکردار بودنست.
من اینها را نیک بازنمودم ، و این در نشان دادن بیپایی کیشهای شیعی و باطنی و شیخی و کریمخانی و مانند اینها که از اسلام جدا گردیده سودمند بود. زیرا ما نشان دادیم که این کیشها با گوهر اسلام منافیست. ولی در برابر گمراهیهای دیگر چه سودی از این توانستی بود؟.. آیا در برابر خراباتیگری و سخنان تند خیام و حافظ نیز از اینها سودی توانستی بود؟. آیا میتوانستیم گفت اینها با اسلام منافیست و از چنین سخنی نتیجه توانستی بود؟.. آیا در برابر فلسفهی یونان که در جهان اسلام یکی از گرفتاریهای بزرگست نشان دادن گوهر اسلام اثری توانستی داشت؟!. مگر فلسفهی یونان شالودهی خود را بروی بنیاد اسلام گزارده بود؟!.
این فلسفه از روزی که درمیان مسلمانان پیدا شد همه دانستند که با اسلام ناسازگار است. ولی چون برای خود بنیادی داشت و در اسلام چیزی که بنیاد آن را متزلزل گرداند نبود بهمین جهت پایدار ماند. پیشروان اسلام توانستند گروندگان بآن فلسفه را تکفیر کنند و گاهی هم کسانی را بکشند. ولی نتوانستند از پیشرفت آن جلو گیرند. زیرا نتوانستند بیپایی آن را نشان دهند. سپس هم آن فلسفه چیره درآمد و کار بجایی رسید که خود پیشروان اسلام آن را درس میخواندند و با تأویل و تکلیف آموزاکهای[=تعلیمات] اسلامی را با آن سازگار میگردانیدند. با اینحال ما از اصل اسلام در برابر این چه نتیجه چشم توانستیم داشت؟.
از اینها میگذریم : گمراهی بزرگ این زمان مادّیگریست. این گمراهی ریشهدارترین گمراهیست که جهان بخود دیده. این را بپای بتپرستی و مانند آنها نتوان برد. این یک گمراهیست که دانشمندان و پرفسوران دچار آن بودهاند. یک گمراهیست که شالودهاش بروی دانشها گزارده شده.
بزرگترین نتیجهی جنبش و کوشش ما جلوگیری از این گمراهی بایستی بود. ما بایستی میانهی دانشها و مادّیگری جدایی پدید آوریم. دانشها که سراپا حقایقست و پیشرفت آنها بسود جهان میباشد در جای خود باشد ولی بیپایی مادّیگری را روشن گردانیم.
اکنون من از شما میپرسم : آیا چارهی این گمراهی با نشان دادن اصل اسلام توانستی بود؟!. مثلاً ما کتابی دربارهی روان و خرد (1) نوشتهایم و با پیروان فلسفهی مادّی که هیچ یک از آنها را نمیپذیرند بگفتگوی دراز پرداختهایم و دلیلها آوردهایم ـ آیا در آن زمینه میتوانستیم آیهی قرآن یاد کنیم یا حدیث بیاوریم؟!. بگویید از کجای قرآن یا حدیثها جملهای که در این زمینه سودمند باشد توان یافت؟!.
اساساً من نمیدانم این ایراد به چه معنیست؟.. نمیدانم آنها از من چه میخواهند؟. هرچه میاندیشم این را جز یک بهانهی پوچی نمیدانم. آنان یا بایستی بسخنانی که ما گفتهایم ایرادی پیدا کنند. مثلاً بگویند : «فلان سخن که در برابر صوفیگری یا شیعیگری یا فلسفه گفتهاید راست نیست» ، و یا اگر ایرادی ندارند و همه راستست با خشنودی بپذیرند. وگرنه گفتن اینکه بایستی اصل اسلام را ترویج کند بیمعنیست.
شنیدنیست ما بکاری باین بزرگی برخاستهایم که با ده دوازده رشته گمراهیها و نادانیها میجنگیم و بجهانیان راه زندگی میآموزیم ، بکاری باین بزرگی برخاستهایم که اگر ملایان و کشیشان همه گرد آمدندی و نیروهای خود را رویهم ریختندی چنین کاری نتوانستندی ـ در برابر چنین کاری کسانی زبان باز میکنند و میگویند : «بایستی اصل اسلام را ترویج کند.»
از همهی اینها میگذریم : آنها از کجا میدانند که این بنیادی که ما گزاردهایم گوهر اسلام نیست؟!. آنها چه میدانند گوهر اسلام چیست؟!. من بارها روشن گردانیدهام که بنیاد همهی دینها یکیست. ما همان چیزها را میخواهیم که اسلام خواسته است. بارها گفتهام : ما با این کوششهای خود اسلام را زنده میگردانیم.
در پایان سخن بار دیگر میگویم : اگر آنها کسانیند که چیزی بفهمند و کاری از دستشان برآید چرا خودشان بکوشش برنخاسته بودند؟!.. چرا این گمراهیها را میدیدند و آوازی درنمیآوردند؟!. و اگر چیزی را نمیفهمند و کاری از دستشان برنمیآید بسیار بیجاست که بما دستور دهند.
پابرگی :
1ـ کتابهای «در پیرامون روان» و «در پیرامون خرد» ـ ویراینده
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 6 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 خودسری تکهی ۷
سوم : اینان از یک شایستگی خدادادی خود را بیبهره میگردانند. زیرا چنانکه بارها گفتهایم یکی از خویهای نیک آدمی راستیپرستی است که چون سخنی را شنوَد و آن را براست دارد بهواداری برخیزد و چون یکی را در کوشش برای نیکی مردم بیند همراهی نماید. این را هم گفتهایم که همهی پیشرفتها در جهان نتیجهی این خوی نیک است. زیرا راه پیشرفت این است که یکی برخیزد و سخنانی راند و یا بکوشش در راه مردم پردازد ، و دیگران با وی همراهی نمایند و راه پیشرفت را باز نمایند.
ولی اینان چون سخنی را بشنوند و یا کسی را در کوشش سودمندی بینند از همدستی و همراهی بازایستند و هرگز نزدیک نشوند ، و این کار را برای آن کنند که بخودسری و خودخواهیشان برنخورد و پیروی از کسی یا از سخنی فهمیده نشود ، و گاهی بر آن سخن یا بر آن کوشش ایرادهای خنکی گیرند و بهانههای کودکانه آورند. این شیوهای در ایشانست که یک چیزی را که شنوند پیش از همه یک ریشخندی نمایند و پشت سر آن نافهمیده و نااندیشیده بایرادها برخیزند و همهی اینها را بنام همان سرخودی کنند و این خواهند که پیروی ننمودن خویش را نشان دهند. اگر ما در همان هنگام دلهای آنان را بشکافیم خواهیم دید از یکسو خوی راستیپرستی که در نهاد هر نیک و هر بدی هست بر این وامیداردشان که آن را بیندیشند و بفهمند و بپذیرند ، و از یکسو خودخواهی و خودسری جلوشان را میگیرد ، و آن ریشخندها و ایرادگیریها هیاهوییست که این دو خوی ناستوده در برابر آن خوی خجسته و برای جلوگیری از آن برپا میکنند ، و اینست یک چیزی هرچه بهتر باشد اینان ریشخند و ایراد بیشتر کنند.
اینان بهمهی نیکیهای جهان پشت پا زدهاند و تنها باین بسنده کردهاند که تا زندهاند رشتهی سرخودی را از دست ندهند و بهیچ راستی گردن نگزارند. اگر شما میخواهید اندازهی بیچارگی و گرفتاری اینان را بشناسید هنگامی که مینشینند و پیاپی گله میکنند و از توده نکوهش مینمایند بپرسید : «پس چاره چیست؟!.. آیا نباید به یک راهی درآمد و آن را پیش گرفت؟!..» و ببینید چگونه سر را به پشت تکان میدهند و میگویند : «ما نمیشویم ، ما نمیشویم» آری چون از دست خودشان هیچی برنمیآید ، و از آنسوی نمیخواهند یکی دیگری بکاری برخیزد و اینان همراهی نمایند ناگزیرند بآن نتیجه رسند که «ما نمیشویم». بمانند آنان که گرفتار رشک پلید هم هستند و از درون دل دوست میدارند که این توده بیکبار نابود گردد و نباشد آنکه کسی برهایی آن برخیزد و نامی میان مردم پیدا کند.
این درد بسیار جانگزاتر از آنست که من با این خونسردی و آرامی برشتهی نوشتن میکشم. برای یک توده دردی بیمناکتر از این نیست. ولی من چون نخستین بار است که از این بیماری سخن میرانم نمیخواهم بیکبار همهی گفتنیها را بگویم و این است از رو میگذرم و بسخنان کمژرفا بس میکنم.
🔸 خودسری تکهی ۷
سوم : اینان از یک شایستگی خدادادی خود را بیبهره میگردانند. زیرا چنانکه بارها گفتهایم یکی از خویهای نیک آدمی راستیپرستی است که چون سخنی را شنوَد و آن را براست دارد بهواداری برخیزد و چون یکی را در کوشش برای نیکی مردم بیند همراهی نماید. این را هم گفتهایم که همهی پیشرفتها در جهان نتیجهی این خوی نیک است. زیرا راه پیشرفت این است که یکی برخیزد و سخنانی راند و یا بکوشش در راه مردم پردازد ، و دیگران با وی همراهی نمایند و راه پیشرفت را باز نمایند.
ولی اینان چون سخنی را بشنوند و یا کسی را در کوشش سودمندی بینند از همدستی و همراهی بازایستند و هرگز نزدیک نشوند ، و این کار را برای آن کنند که بخودسری و خودخواهیشان برنخورد و پیروی از کسی یا از سخنی فهمیده نشود ، و گاهی بر آن سخن یا بر آن کوشش ایرادهای خنکی گیرند و بهانههای کودکانه آورند. این شیوهای در ایشانست که یک چیزی را که شنوند پیش از همه یک ریشخندی نمایند و پشت سر آن نافهمیده و نااندیشیده بایرادها برخیزند و همهی اینها را بنام همان سرخودی کنند و این خواهند که پیروی ننمودن خویش را نشان دهند. اگر ما در همان هنگام دلهای آنان را بشکافیم خواهیم دید از یکسو خوی راستیپرستی که در نهاد هر نیک و هر بدی هست بر این وامیداردشان که آن را بیندیشند و بفهمند و بپذیرند ، و از یکسو خودخواهی و خودسری جلوشان را میگیرد ، و آن ریشخندها و ایرادگیریها هیاهوییست که این دو خوی ناستوده در برابر آن خوی خجسته و برای جلوگیری از آن برپا میکنند ، و اینست یک چیزی هرچه بهتر باشد اینان ریشخند و ایراد بیشتر کنند.
اینان بهمهی نیکیهای جهان پشت پا زدهاند و تنها باین بسنده کردهاند که تا زندهاند رشتهی سرخودی را از دست ندهند و بهیچ راستی گردن نگزارند. اگر شما میخواهید اندازهی بیچارگی و گرفتاری اینان را بشناسید هنگامی که مینشینند و پیاپی گله میکنند و از توده نکوهش مینمایند بپرسید : «پس چاره چیست؟!.. آیا نباید به یک راهی درآمد و آن را پیش گرفت؟!..» و ببینید چگونه سر را به پشت تکان میدهند و میگویند : «ما نمیشویم ، ما نمیشویم» آری چون از دست خودشان هیچی برنمیآید ، و از آنسوی نمیخواهند یکی دیگری بکاری برخیزد و اینان همراهی نمایند ناگزیرند بآن نتیجه رسند که «ما نمیشویم». بمانند آنان که گرفتار رشک پلید هم هستند و از درون دل دوست میدارند که این توده بیکبار نابود گردد و نباشد آنکه کسی برهایی آن برخیزد و نامی میان مردم پیدا کند.
این درد بسیار جانگزاتر از آنست که من با این خونسردی و آرامی برشتهی نوشتن میکشم. برای یک توده دردی بیمناکتر از این نیست. ولی من چون نخستین بار است که از این بیماری سخن میرانم نمیخواهم بیکبار همهی گفتنیها را بگویم و این است از رو میگذرم و بسخنان کمژرفا بس میکنم.
✴️ من خود از شعرهای خراباتیان زیان دیدهام
آقای کسروی دارندهی پرچم :
من خود از شعرهای خراباتیان زیان دیدهام و در نتیجهی همان پندارها از همسالان و همدوره[ای]های خویش پس ماندهام. من نیز مانند خراباتیان جهان را جز یک دستگاه بیهوده نمیشناختم. کار کردن و رنج بردن در برنامهی زندگی من نبود. آدمیان را در هیچ کار آزاد نمیدانستم شعرهای
کس نتواند گرفت دامن دولت بزور
کوشش بیفایده است وسمه بر ابروی کور
رضا بداده بده وز جبین گره بگشای
که بر من و تو در اختیار نگشاده است
و هزاران مانند این در مغز من کار خود را کرده بود. بیاد دارم معلم درس میگفت و من قافیه جفت میکردم. سرانجام بمصداق این شعر
عقل در کوی عشق نابیناست عاقلی کار بوعلی سیناست
از خرد و دانش بیزاری جسته و شعرهای دیوانگانِ پراکندهگو را که چنین درس میدهند سرمشق قرار دادم :
از مدرسه برنخاست یک اهل دلی
ویران شود این خرابه دارالجهلست
ای دل طلب علوم در مدرسه چند
تکمیل علوم حکمت و هندسه چند
هر علم که جز علم خدا وسواس است
شرمی ز خدا نمای این وسوسه چند
من هم میخواستم (تحصیل علم خدا کنم) همان علمی که پایانش دیوانگی و دم از خدایی زدن است. کوتاه سخن روزگار جوانی را بدینگونه از دست داده کنون را در دریای غم و پشیمانی غوطهورم. آری من ویران کنندهی کاخ سعادت خود و تودهی خود را همان شاعران پستنهادی که برواج پندارهای پست بیپا کوشیدهاند میدانم.
باری روزگاری در آن حال مالیخولیا گذراندم تا اینکه چند شمارهی پیمان بدستم رسید و خواندم. سپس راه رستگاری را خوانده همه را در پاکی و راستی یافته راستیپرستانه از باورهای سست و بیخردانه دست برداشته و خود را از آن آلودگیها مصفا ساختم.
آقای کسروی من شما را نجات دهندهی خود میدانم و در هر موقع نیاز در راه پیشرفت مقاصد شما از هیچگونه جانبازی دریغ نمیکنم.
کنون از آن زباندراز درمانده میپرسم : شما چسودی از شعرهای خراباتیان بردهاید؟ آیا این شعرها جز کشتن جوش و غیرت چسودی تواند داشت؟ آیا شما میخواهید شرق همیشه بازیچهی دست سیاستگران آزمند غرب باشد؟ آیا از پیشامد شهریور[1320] و درماندگی تودهی خود متأثر نیستید؟ آیا انگیزهی این زبونی و درماندگی را جستجو مینمایید؟ آیا کشور خود را با کشورهای کوچکی مانند فنلاند و یونان مقایسه میکنید؟ آیا انگیزهی خودکامه بودن شاهان کشور خود را میدانید؟ یقین دارم نمیدانید. کنون من بشما معرفی میکنم : مسببین این درماندگیها را. مگر نه آن چاپلوسان درمانده بودهاند که نه کرسی فلک را زیر پا نهادهاند تا بوسه بر رکاب قزل ارسلان زنند؟ مگر نه آن یاوهبافان بودهاند که مردم را بگوشهگیری و جبریگری و خراباتیگری و صوفیگری خواندهاند؟
شما میپندارید این چاپلوسها و این یاوهبافها شاهی سرکش و خودکامه و تودهای زبون و درمانده بار نخواهد آورد؟ شما همه از 20 سال فرمانروایی اعلیحضرت شاهِ رفته گلهمندید در حالی که جای گله بازنمانده. آخر ای بیخردان از یک تن چکاری ساخته است؟ چشده که چند ملیون مردم هر روز گردن بفرمان یک تن یا چند تنی میگزارند و زیر بار همه گونه زور شکیبایی مینمایند؟
آیا با این کیشهای پراکنده که خردها را از کار انداخته و با این بیقیدیهای خراباتیانه که مردم را بمستی و سستی میکشاند و با این بتپرستیهای حقکشانه که هرگاه این و آن را خدا خوانده و چنین شعری میسراید :
در پس پرده نهان بودی و قومی بظلالت
حرمت ذات تو نشناخته گفتند خدایی
شما از تودهی خود چشم رستگاری دارید و میخواهید چنین مردمی زیر بار زور نروند؟
ای بیخردِ نابکار چند صد سال است که استادان ما مولوی و سعدی و حافظ و خیام بودهاند بگویید ببینیم چکاری توانستهایم؟!
آری از هزار سال پیش شرق گرفتار اینها بوده و کسی بچاره برنخاسته کنون را که پاکمردی از میان خود ما برخاسته و صد رنج بخود هموار نموده و زیانهای خراباتیگری و صوفیگری و فلسفه و کیشهای پراکندهی بیپا را که کسی از آنها آگاهی نداشته بازنموده علت گرفتاریهای شرق را دریافته و با دلی پردرد بچاره برخاسته بجای اینکه یاری دریغ نگفته همگی همآهنگ شده گامی پیش گزاریم از در کارشکنی و دشمنی درمیآیید و از هیچگونه زباندرازی نیز بازنمیایستید بدانید ای روسیاهان رسوا دیگر کالای شما خریدار ندارد راستیها جای خود را در دلها باز کرده و شما بیخردان ابوجهلوار جلوی یک جنبش خدایی را نمیتوانید گرفت.
باری آقای کسروی شما بگویید و بنویسید و بما راه نشان دهید خدا با شماست و هواخواهان شما فداکار و از جان گذشتهاند.
احمد سروش
(پرچم روزانه ش 171)
آقای کسروی دارندهی پرچم :
من خود از شعرهای خراباتیان زیان دیدهام و در نتیجهی همان پندارها از همسالان و همدوره[ای]های خویش پس ماندهام. من نیز مانند خراباتیان جهان را جز یک دستگاه بیهوده نمیشناختم. کار کردن و رنج بردن در برنامهی زندگی من نبود. آدمیان را در هیچ کار آزاد نمیدانستم شعرهای
کس نتواند گرفت دامن دولت بزور
کوشش بیفایده است وسمه بر ابروی کور
رضا بداده بده وز جبین گره بگشای
که بر من و تو در اختیار نگشاده است
و هزاران مانند این در مغز من کار خود را کرده بود. بیاد دارم معلم درس میگفت و من قافیه جفت میکردم. سرانجام بمصداق این شعر
عقل در کوی عشق نابیناست عاقلی کار بوعلی سیناست
از خرد و دانش بیزاری جسته و شعرهای دیوانگانِ پراکندهگو را که چنین درس میدهند سرمشق قرار دادم :
از مدرسه برنخاست یک اهل دلی
ویران شود این خرابه دارالجهلست
ای دل طلب علوم در مدرسه چند
تکمیل علوم حکمت و هندسه چند
هر علم که جز علم خدا وسواس است
شرمی ز خدا نمای این وسوسه چند
من هم میخواستم (تحصیل علم خدا کنم) همان علمی که پایانش دیوانگی و دم از خدایی زدن است. کوتاه سخن روزگار جوانی را بدینگونه از دست داده کنون را در دریای غم و پشیمانی غوطهورم. آری من ویران کنندهی کاخ سعادت خود و تودهی خود را همان شاعران پستنهادی که برواج پندارهای پست بیپا کوشیدهاند میدانم.
باری روزگاری در آن حال مالیخولیا گذراندم تا اینکه چند شمارهی پیمان بدستم رسید و خواندم. سپس راه رستگاری را خوانده همه را در پاکی و راستی یافته راستیپرستانه از باورهای سست و بیخردانه دست برداشته و خود را از آن آلودگیها مصفا ساختم.
آقای کسروی من شما را نجات دهندهی خود میدانم و در هر موقع نیاز در راه پیشرفت مقاصد شما از هیچگونه جانبازی دریغ نمیکنم.
کنون از آن زباندراز درمانده میپرسم : شما چسودی از شعرهای خراباتیان بردهاید؟ آیا این شعرها جز کشتن جوش و غیرت چسودی تواند داشت؟ آیا شما میخواهید شرق همیشه بازیچهی دست سیاستگران آزمند غرب باشد؟ آیا از پیشامد شهریور[1320] و درماندگی تودهی خود متأثر نیستید؟ آیا انگیزهی این زبونی و درماندگی را جستجو مینمایید؟ آیا کشور خود را با کشورهای کوچکی مانند فنلاند و یونان مقایسه میکنید؟ آیا انگیزهی خودکامه بودن شاهان کشور خود را میدانید؟ یقین دارم نمیدانید. کنون من بشما معرفی میکنم : مسببین این درماندگیها را. مگر نه آن چاپلوسان درمانده بودهاند که نه کرسی فلک را زیر پا نهادهاند تا بوسه بر رکاب قزل ارسلان زنند؟ مگر نه آن یاوهبافان بودهاند که مردم را بگوشهگیری و جبریگری و خراباتیگری و صوفیگری خواندهاند؟
شما میپندارید این چاپلوسها و این یاوهبافها شاهی سرکش و خودکامه و تودهای زبون و درمانده بار نخواهد آورد؟ شما همه از 20 سال فرمانروایی اعلیحضرت شاهِ رفته گلهمندید در حالی که جای گله بازنمانده. آخر ای بیخردان از یک تن چکاری ساخته است؟ چشده که چند ملیون مردم هر روز گردن بفرمان یک تن یا چند تنی میگزارند و زیر بار همه گونه زور شکیبایی مینمایند؟
آیا با این کیشهای پراکنده که خردها را از کار انداخته و با این بیقیدیهای خراباتیانه که مردم را بمستی و سستی میکشاند و با این بتپرستیهای حقکشانه که هرگاه این و آن را خدا خوانده و چنین شعری میسراید :
در پس پرده نهان بودی و قومی بظلالت
حرمت ذات تو نشناخته گفتند خدایی
شما از تودهی خود چشم رستگاری دارید و میخواهید چنین مردمی زیر بار زور نروند؟
ای بیخردِ نابکار چند صد سال است که استادان ما مولوی و سعدی و حافظ و خیام بودهاند بگویید ببینیم چکاری توانستهایم؟!
آری از هزار سال پیش شرق گرفتار اینها بوده و کسی بچاره برنخاسته کنون را که پاکمردی از میان خود ما برخاسته و صد رنج بخود هموار نموده و زیانهای خراباتیگری و صوفیگری و فلسفه و کیشهای پراکندهی بیپا را که کسی از آنها آگاهی نداشته بازنموده علت گرفتاریهای شرق را دریافته و با دلی پردرد بچاره برخاسته بجای اینکه یاری دریغ نگفته همگی همآهنگ شده گامی پیش گزاریم از در کارشکنی و دشمنی درمیآیید و از هیچگونه زباندرازی نیز بازنمیایستید بدانید ای روسیاهان رسوا دیگر کالای شما خریدار ندارد راستیها جای خود را در دلها باز کرده و شما بیخردان ابوجهلوار جلوی یک جنبش خدایی را نمیتوانید گرفت.
باری آقای کسروی شما بگویید و بنویسید و بما راه نشان دهید خدا با شماست و هواخواهان شما فداکار و از جان گذشتهاند.
احمد سروش
(پرچم روزانه ش 171)
🔶 شیخ صفی و تبارش
🔸 گفتار دوم : تبار شیخصفیالدین ـ تکهی 10
تبار راست شیخصفی
اکنون ببینیم تبار راست شیخصفی چه میبوده؟ در فصل یکم از باب یکم صفوةالصفا ، که از تبار شیخ سخن میراند ، پس از آوردن «شجرهی نسب» و آن سه حکایت که یاد کردیم ، گفتگو از پدران شیخ چنین آغاز مییابد :
و چون نسبت فیروز را که در ذکر نسب رفت ، صورت حال او آنچنان بود وقتی که لشگر کرد با پادشاهی از فرزندان شیخ ارباب الطریق ، ابراهیم ادهم قُدس سِره از طرف سنجار خروج کردند و آذربایجان را بکلی بگشادند ، سکان مغان و مردم آران و الیوان و داربوم ، تمامت کافر بودند. چون استیلای این لشگر اسلام بر این اقالیم شد ، این مواضع را تعالیم اسلام کردند و در مسلمانی آوردند. شعر :
عَلَم و رایت دین پیدا شد عالم از زینت آن زیبا شد
و چون تسخیر این نواحی میسر شد ، ولایت اردبیل و توابع آن بر فیروزشاه رحمةالله علیه ، مقرر داشتند و فیروز مرد متمول و صاحب ثروت و مکنت بود و از صامت و ناطق حظی عظیم داشت و به سبب کثرت مواشی که داشتند در کنار بیشهی گیلان مقامی که آن را رنگین خوانند و مَعَلف قوی است اختیار کرده و مدت حیات خود آنجا بود. از فواضل اموال و جود او فقرا و خلق مُتَحَظّی میبودند تا داعی حق را اجابت کرد ...
همانا این نوشته در خود کتاب ابنُبَزّاز نمیبوده ـ پس از افزودن آن سه حکایت و «شجرةالنسب» جملهی ابنُبَزّاز را هم دیگر گردانیدهاند به دو دلیل :
نخست : از نابسامانی آغازش پیداست که دستی در آن بردهاند.
دوم : آمدن لشگر کرد به آذربایجان و دست یافتن ایشان به مغان و آران و دیگر جاها دروغ آشکاریست. زیرا فیروزشاه ، که پدر هفتم شیخصفی میبوده ، از روی حسابی که ما دربارهی تبارنامهها میداریم و برای صد سال سه تن شماریم ، او در آخرهای قرن پنجم هجری میزیسته ، و در آن زمان که هنگام پادشاهی سلجوقیان میبوده ، تاریخ آذربایجان بسیار روشنست و از چنین لشگرکشی نشانی در آن هنگامها نتوان یافت. از این گذشته مردم آران و مغان از قرنهای یکم و دوم هجری مسلمان میبودهاند و نیازی بلشگرکشی کردان برای مسلمان گردانیدن ایشان نمیبوده.
پس جای پرسشست که این دروغ را بَهر چه ساختهاند؟! راستست که پیروان دلداده از دروغ ساختن بسود پیران خود باکی نداشتندی ، لیکن میباید دید سود این دروغ بخاندان صفوی چه میبوده؟!
آنچه ما گمان میبریم ابراهیم ادهم ، که نامش درمیان صوفیان شناخته میبوده و او را از پادشاهان میشماردهاند که تاج و تخت را رها کرده به صوفیان پیوسته ، شیخصفی خود را از نژاد او میپنداشته است ، و آن دروغ را بَهر این ساختهاند.
پس میباید گفت : نوشتهی ابنُبَزّاز بدینسان آغاز مییافته : «فیروزشاه از فرزندان شیخِ اربابِ الطریق ابراهیم ادهم قدس سره بود وقتی با لشگر کرد از طرف سنجار خروج کرد ...»
آنچه باین گمان ما یاوری میکند آنست که در یک نسخهی کهن از صفوةالصفا (1) که در دستست در تبارنامهی شیخصفی ، فیروزشاه را چنین یاد میکند : «الکردی السبحانی پیروزشاه زرینکلاه» پیداست که «السبحانی» غلط و خود دیگر شده از «السنجانی» (2) یا «السنجاری» میباشد. همانا در نوشتهی ابنُبَزّاز ، فیروزشاه با این لقبها یاد شده بوده که سپس چون داستان سیادت پیش آمده و فیروزشاه را پسر محمدبنشرفشاه گردانیده تا موسیالکاظم رسانیدهاند. بیشتری از رونویسان ناسازگاری این لقبها را با سیدی دریافته آنها را انداختهاند. برخی نیز درنیافته به همان حال خود گزاردهاند.
کوتاهسخن : آنچه ما میفهمیم پدران شیخصفی از کردستان ، از سنجار یا از پیرامونهای آن آمده بودهاند ، و چنانکه نوشته شده دور نیست که فیروزشاه مرد توانگر و بنامی میبوده است.
پابرگیها :
1ـ این همان نسخه است که دربارهی «مذهب شیخصفی» نیز جدا از نسخههای چاپی و نسخههای خطی دیگر میباشد و ما جملههای آن را در این باره در صفحهی 10 این کتاب آوردهایم.
2ـ سنجار را «سنجان» نیز میگفتهاند.
🔸 گفتار دوم : تبار شیخصفیالدین ـ تکهی 10
تبار راست شیخصفی
اکنون ببینیم تبار راست شیخصفی چه میبوده؟ در فصل یکم از باب یکم صفوةالصفا ، که از تبار شیخ سخن میراند ، پس از آوردن «شجرهی نسب» و آن سه حکایت که یاد کردیم ، گفتگو از پدران شیخ چنین آغاز مییابد :
و چون نسبت فیروز را که در ذکر نسب رفت ، صورت حال او آنچنان بود وقتی که لشگر کرد با پادشاهی از فرزندان شیخ ارباب الطریق ، ابراهیم ادهم قُدس سِره از طرف سنجار خروج کردند و آذربایجان را بکلی بگشادند ، سکان مغان و مردم آران و الیوان و داربوم ، تمامت کافر بودند. چون استیلای این لشگر اسلام بر این اقالیم شد ، این مواضع را تعالیم اسلام کردند و در مسلمانی آوردند. شعر :
عَلَم و رایت دین پیدا شد عالم از زینت آن زیبا شد
و چون تسخیر این نواحی میسر شد ، ولایت اردبیل و توابع آن بر فیروزشاه رحمةالله علیه ، مقرر داشتند و فیروز مرد متمول و صاحب ثروت و مکنت بود و از صامت و ناطق حظی عظیم داشت و به سبب کثرت مواشی که داشتند در کنار بیشهی گیلان مقامی که آن را رنگین خوانند و مَعَلف قوی است اختیار کرده و مدت حیات خود آنجا بود. از فواضل اموال و جود او فقرا و خلق مُتَحَظّی میبودند تا داعی حق را اجابت کرد ...
همانا این نوشته در خود کتاب ابنُبَزّاز نمیبوده ـ پس از افزودن آن سه حکایت و «شجرةالنسب» جملهی ابنُبَزّاز را هم دیگر گردانیدهاند به دو دلیل :
نخست : از نابسامانی آغازش پیداست که دستی در آن بردهاند.
دوم : آمدن لشگر کرد به آذربایجان و دست یافتن ایشان به مغان و آران و دیگر جاها دروغ آشکاریست. زیرا فیروزشاه ، که پدر هفتم شیخصفی میبوده ، از روی حسابی که ما دربارهی تبارنامهها میداریم و برای صد سال سه تن شماریم ، او در آخرهای قرن پنجم هجری میزیسته ، و در آن زمان که هنگام پادشاهی سلجوقیان میبوده ، تاریخ آذربایجان بسیار روشنست و از چنین لشگرکشی نشانی در آن هنگامها نتوان یافت. از این گذشته مردم آران و مغان از قرنهای یکم و دوم هجری مسلمان میبودهاند و نیازی بلشگرکشی کردان برای مسلمان گردانیدن ایشان نمیبوده.
پس جای پرسشست که این دروغ را بَهر چه ساختهاند؟! راستست که پیروان دلداده از دروغ ساختن بسود پیران خود باکی نداشتندی ، لیکن میباید دید سود این دروغ بخاندان صفوی چه میبوده؟!
آنچه ما گمان میبریم ابراهیم ادهم ، که نامش درمیان صوفیان شناخته میبوده و او را از پادشاهان میشماردهاند که تاج و تخت را رها کرده به صوفیان پیوسته ، شیخصفی خود را از نژاد او میپنداشته است ، و آن دروغ را بَهر این ساختهاند.
پس میباید گفت : نوشتهی ابنُبَزّاز بدینسان آغاز مییافته : «فیروزشاه از فرزندان شیخِ اربابِ الطریق ابراهیم ادهم قدس سره بود وقتی با لشگر کرد از طرف سنجار خروج کرد ...»
آنچه باین گمان ما یاوری میکند آنست که در یک نسخهی کهن از صفوةالصفا (1) که در دستست در تبارنامهی شیخصفی ، فیروزشاه را چنین یاد میکند : «الکردی السبحانی پیروزشاه زرینکلاه» پیداست که «السبحانی» غلط و خود دیگر شده از «السنجانی» (2) یا «السنجاری» میباشد. همانا در نوشتهی ابنُبَزّاز ، فیروزشاه با این لقبها یاد شده بوده که سپس چون داستان سیادت پیش آمده و فیروزشاه را پسر محمدبنشرفشاه گردانیده تا موسیالکاظم رسانیدهاند. بیشتری از رونویسان ناسازگاری این لقبها را با سیدی دریافته آنها را انداختهاند. برخی نیز درنیافته به همان حال خود گزاردهاند.
کوتاهسخن : آنچه ما میفهمیم پدران شیخصفی از کردستان ، از سنجار یا از پیرامونهای آن آمده بودهاند ، و چنانکه نوشته شده دور نیست که فیروزشاه مرد توانگر و بنامی میبوده است.
پابرگیها :
1ـ این همان نسخه است که دربارهی «مذهب شیخصفی» نیز جدا از نسخههای چاپی و نسخههای خطی دیگر میباشد و ما جملههای آن را در این باره در صفحهی 10 این کتاب آوردهایم.
2ـ سنجار را «سنجان» نیز میگفتهاند.
🔶 پرسش و پاسخ (رشتهی دوم)
🔸 تکهی 10
الف ـ من ایراد آنها را شنیده بودم بشما نقل کردم. ولی با این توضیحات میبینم ایرادشان بسیار بیپا بوده. مخصوصاً این نکته بسیار مهم است که بر فرض آنکه کسی اصل اسلام را عنوان کند باز یک دسته مخالفت خواهند کرد و اختلاف خواهند انداخت.
د ـ اساس مطلب همینست که یک دسته در جستجوی حقایق باشند یا غرضهای پست خود را دنبال کنند. آنان که در جستجوی حقایق نیستند ما از هر راهی که درآییم آنها ایستادگی نشان خواهند داد و دشمنی و کارشکنی خواهند نمود. برای شما مثلی یاد کنم :
من در آغاز جوانی هیئت بطلمیوسی خوانده بودم. چنانکه میدانید از روی آن هیئت زمین مرکز جهانست و ماه و آفتاب و ستارگان همه بگرد آن میچرخند. من اینها را درس خوانده فراگرفته بودم. در همان حال چون میشنیدم اروپاییها هیئت دیگری دارند که بیکبار جداست در آرزو بودم که چیزی هم از آن بفهمم. کتابی بدست آورده بخوانم ، یا از کسی که از آن آگاهست بپرسم. مدتها در این آرزو بودم تا روزی نسخهای از کتاب هیئت فلاماریون (که طالبوف آن را از روسی بفارسی ترجمه کرده و بارها بچاپ رسیده) بدستم افتاد. با دلخوشی آن را گرفته و بخانه آوردم و بخواندن پرداختم. از بس شوق داشتم بیآموزگار آن را درس خواندم. مطالب آن از هر باره مخالف فراگرفتههای من بود. ولی چون دلیل داشت هر کدام را که میخواندم با لذت بسیار میپذیرفتم. درست بیاد دارم هنگامی که بموضوع زمین رسیدم و چنین خواندم که زمین بگرد خورشید میچرخد ، این گذشته از آنکه مخالف هیئت بطلمیوسیست با محسوسات من هم مخالف بود. ما با دیده میبینیم که زمین ایستاده است و آن خورشید است که هر روز از یکسو بیرون میآید و در سوی دیگر فرومیرود ، پس چگونه میتوان پذیرفت که زمین بگرد خورشید میچرخد ـ سخت در شگفت شدم ، و آنچه نوشته بود چند بار با دقت خواندم و چون سخنش از روی دلیلهای استوار بود پذیرفتم و چنان مرا خوشحال گردانید که برخاستم و در اتاق چند بار این سو و آن سو رفتم. افسوس میخوردم که چرا این را زودتر از این ندانسته بودم.
این حال من بود که در جستجوی حقایق بودم. از آنسو بودند کسانی که همانکه میشنیدند که فرنگیها گفتهاند زمین میچرخد بیآنکه بفهمند دلیلشان چیست بدشمنی برمیخاستند و همان را عنوان کرده باین و آن بد میگفتند. در تبریز حاج ملاعلی نام واعظی بود. این همانکه به بالای منبر میرفت میگفت : «یک دسته لامذهب پیدا شدهاند میگویند زمین گرد است ، زمین بدور خورشید میچرخد ...» اینها را کالای تازهای برای خود گردانیده بود.
یک داستان دیگر بگویم : در همان سالها روزی در تبریز در خانه نشسته بودم و باز کتابی در هیئت اروپایی با زبان عربی در دستم بود. یک بار دو تن ملا از در کوچه درآمدند. یکی آقاشیخحسین استاد فقه و اصول من و دیگری حسنآقا خالهاُغلی از پیشنمازان بنام تبریز بود. من کتاب را همانطور که باز بود روی تاقچه گزارده به پیشواز آنها شتافتم و بجلوشان افتاده باتاق آوردم. چون کتاب را دیدند گفتند : «چه میخواندید؟.. این کتاب در چیست؟». گفتم : این در علم هیئت است. گفتند : «هیئت فرنگی؟». گفتم : آری هیئت فرنگی. آقا شیخحسین کمی دیدهاش باز بود و سخنی نگفت ، ولی خالهاُغلی موضوع را دنبال کرده گفت : «آخر این فرنگیها ، این لامذهبها چه میگویند؟..». گفتم : در علم هیئت یا در این کتاب چیزی دربارهی مذهب نیست. گفت : «در همینجا که باز است چه میگوید؟». گفتم : اینجا از ستارهی مشتری گفتگو میکند. میگوید : آن چهار ماه دارد که هر یکی برنگ دیگریست. موضوع را برایش شرح دادم. گفت : «اینها دلیلش چیست؟..» گفتم : اینها دلیلش دیدنست. با تلسکوپ ماههای چهارگانهی مشتری را میبینند و بدیگران هم نشان میدهند. گفت : «په! من میگویم شما در درون آن تلسکوپ تقلب کردهاید ..» من دیگر سخنی نگفتم. آقاشیخ حسین هم مطلب دیگری بمیان آورده موضوع را تغییر داد.
اینها را برای مثل گفتم. در همه چیز چنینست. فرقست میان آن که کسی در جستجوی حقایق باشد با آن که بخواهد بروی نادانیهای خود پافشاری نشان دهد. فرقست میانهی آن که کسی دلش بحال بدبختی این تودهی گمراه بسوزد با آن که جز درپی خودفروشی[=خودنمایی بیرون از اندازه] و سودجویی و دکانداری نباشد. این کسانی که امروز با ما دشمنی نشان میدهند و کارشکنی مینمایند خودفروشان و سودجویانند که ما از هر راه که میآمدیم چون با سود آنها سازگار نبود بهانه جسته دشمنی مینمودند. ولی این کسان ریشه ندارند و با این تکانی که ما پدید آوردهایم بزودی همهی آنها از میان خواهند رفت.
🔸 تکهی 10
الف ـ من ایراد آنها را شنیده بودم بشما نقل کردم. ولی با این توضیحات میبینم ایرادشان بسیار بیپا بوده. مخصوصاً این نکته بسیار مهم است که بر فرض آنکه کسی اصل اسلام را عنوان کند باز یک دسته مخالفت خواهند کرد و اختلاف خواهند انداخت.
د ـ اساس مطلب همینست که یک دسته در جستجوی حقایق باشند یا غرضهای پست خود را دنبال کنند. آنان که در جستجوی حقایق نیستند ما از هر راهی که درآییم آنها ایستادگی نشان خواهند داد و دشمنی و کارشکنی خواهند نمود. برای شما مثلی یاد کنم :
من در آغاز جوانی هیئت بطلمیوسی خوانده بودم. چنانکه میدانید از روی آن هیئت زمین مرکز جهانست و ماه و آفتاب و ستارگان همه بگرد آن میچرخند. من اینها را درس خوانده فراگرفته بودم. در همان حال چون میشنیدم اروپاییها هیئت دیگری دارند که بیکبار جداست در آرزو بودم که چیزی هم از آن بفهمم. کتابی بدست آورده بخوانم ، یا از کسی که از آن آگاهست بپرسم. مدتها در این آرزو بودم تا روزی نسخهای از کتاب هیئت فلاماریون (که طالبوف آن را از روسی بفارسی ترجمه کرده و بارها بچاپ رسیده) بدستم افتاد. با دلخوشی آن را گرفته و بخانه آوردم و بخواندن پرداختم. از بس شوق داشتم بیآموزگار آن را درس خواندم. مطالب آن از هر باره مخالف فراگرفتههای من بود. ولی چون دلیل داشت هر کدام را که میخواندم با لذت بسیار میپذیرفتم. درست بیاد دارم هنگامی که بموضوع زمین رسیدم و چنین خواندم که زمین بگرد خورشید میچرخد ، این گذشته از آنکه مخالف هیئت بطلمیوسیست با محسوسات من هم مخالف بود. ما با دیده میبینیم که زمین ایستاده است و آن خورشید است که هر روز از یکسو بیرون میآید و در سوی دیگر فرومیرود ، پس چگونه میتوان پذیرفت که زمین بگرد خورشید میچرخد ـ سخت در شگفت شدم ، و آنچه نوشته بود چند بار با دقت خواندم و چون سخنش از روی دلیلهای استوار بود پذیرفتم و چنان مرا خوشحال گردانید که برخاستم و در اتاق چند بار این سو و آن سو رفتم. افسوس میخوردم که چرا این را زودتر از این ندانسته بودم.
این حال من بود که در جستجوی حقایق بودم. از آنسو بودند کسانی که همانکه میشنیدند که فرنگیها گفتهاند زمین میچرخد بیآنکه بفهمند دلیلشان چیست بدشمنی برمیخاستند و همان را عنوان کرده باین و آن بد میگفتند. در تبریز حاج ملاعلی نام واعظی بود. این همانکه به بالای منبر میرفت میگفت : «یک دسته لامذهب پیدا شدهاند میگویند زمین گرد است ، زمین بدور خورشید میچرخد ...» اینها را کالای تازهای برای خود گردانیده بود.
یک داستان دیگر بگویم : در همان سالها روزی در تبریز در خانه نشسته بودم و باز کتابی در هیئت اروپایی با زبان عربی در دستم بود. یک بار دو تن ملا از در کوچه درآمدند. یکی آقاشیخحسین استاد فقه و اصول من و دیگری حسنآقا خالهاُغلی از پیشنمازان بنام تبریز بود. من کتاب را همانطور که باز بود روی تاقچه گزارده به پیشواز آنها شتافتم و بجلوشان افتاده باتاق آوردم. چون کتاب را دیدند گفتند : «چه میخواندید؟.. این کتاب در چیست؟». گفتم : این در علم هیئت است. گفتند : «هیئت فرنگی؟». گفتم : آری هیئت فرنگی. آقا شیخحسین کمی دیدهاش باز بود و سخنی نگفت ، ولی خالهاُغلی موضوع را دنبال کرده گفت : «آخر این فرنگیها ، این لامذهبها چه میگویند؟..». گفتم : در علم هیئت یا در این کتاب چیزی دربارهی مذهب نیست. گفت : «در همینجا که باز است چه میگوید؟». گفتم : اینجا از ستارهی مشتری گفتگو میکند. میگوید : آن چهار ماه دارد که هر یکی برنگ دیگریست. موضوع را برایش شرح دادم. گفت : «اینها دلیلش چیست؟..» گفتم : اینها دلیلش دیدنست. با تلسکوپ ماههای چهارگانهی مشتری را میبینند و بدیگران هم نشان میدهند. گفت : «په! من میگویم شما در درون آن تلسکوپ تقلب کردهاید ..» من دیگر سخنی نگفتم. آقاشیخ حسین هم مطلب دیگری بمیان آورده موضوع را تغییر داد.
اینها را برای مثل گفتم. در همه چیز چنینست. فرقست میان آن که کسی در جستجوی حقایق باشد با آن که بخواهد بروی نادانیهای خود پافشاری نشان دهد. فرقست میانهی آن که کسی دلش بحال بدبختی این تودهی گمراه بسوزد با آن که جز درپی خودفروشی[=خودنمایی بیرون از اندازه] و سودجویی و دکانداری نباشد. این کسانی که امروز با ما دشمنی نشان میدهند و کارشکنی مینمایند خودفروشان و سودجویانند که ما از هر راه که میآمدیم چون با سود آنها سازگار نبود بهانه جسته دشمنی مینمودند. ولی این کسان ریشه ندارند و با این تکانی که ما پدید آوردهایم بزودی همهی آنها از میان خواهند رفت.