🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار هفتم : راه دین جدا و راه دانش جداست (تکهی دو از دو)
هستی آفریدگار و یگانگی و توانایی و دانایی او و جاویدانی روان که از گوهر دین است ، دانشها هرچه پیش رود بر استواری اینها خواهد افزود.
راه جستجو و آزمایش که پایهی دانشهای امروزیست کمتر لغزش دارد. آدمیان هرچه از این راه پیش روند بروند. دین را از آن هیچ گونه ناخرسندی نیست. ناخرسندی دین همه از گزافبافیها و پندارپردازیهای پیشینیانست که مایهی گمراهی مردمان و پراکندگی ایشان گردیده.
نام داروین انگلیسی و فلسفهی او را شنیدهاید. این فلسفه هنگامی که بیرون افتاد و در شرق نیز پراکنده گردید در همه جا پیشروان دین بدشمنی برخاستند ، و مسلمان و جهود و ترسا همگی هیاهو برانگیختند و آن را مایهی گمراهی جهانیان شماردند. کسانی که فلسفهی کهن افلاطون و ارسطو را درس میگفتند با این فلسفه بستیزه برخاستند ، و هنوز سراسر آن را بیدینی میشمارند.
اینان دین را یک رشته باورهایی میشناسند که کسانی از آنجا و از اینجا فراگیرند ، و درست و نادرست بهم درآمیزند ، و بر روی آنها ایستادگی نشان دهند ، و هرگز در بند دلیل نباشند ، و هیچگاه اندیشهی نتیجه نکنند. این شیوهی همهی ایشانست که هر آنچه از پیش دانسته و در دل جا دادهاند از دین شمارند ، و هر آنچه تازه شنوند بیدینی انگارند. اینست ترازویی که از بهر سنجش راست و دروغ در دست میدارند. کسانی که به پیشوایی مردمان برخاستهاند این حال ایشان میباشد.
ولی اگر پای دلیل درمیانست بیدینی آن گزافههای افلاطون و ارسطو و پیروان ایشانست که نه راهی بسوی راستی دارد تا دانش شمرده شود ، و نه سود دیگری را با خود دارد ، و از اینسوی هزارها سال مایهی گمراهی جهانیان و پراکندگی ایشان بوده و گزندها از آن پدید آمده. اما داروین چون پایهی کار او جستجو و آزمایش بوده هر آنچه از این راه بدست آورده درست است و باید پذیرفت و باک از هیچی نکرد ، و اینگونه آگاهیها را با گوهر دین برخوردی نیست. چیزی که هست داروین نیز گاهی بگمان و پندار دست یازیده و در اینجاهاست که باید گفتههای او را همسنگ فلسفهی یونان دانسته نپذیرفت.
در این باره شاگردان داروین از خود او دورتر رفتهاند ، و یکی از بزرگترین لغزشهای ایشانست که آدمی را با دیگر جانوران یکی گرفتهاند و از این راه با لغزشهای بسیاری دچار شدهاند که ما در جای خود خواهیم آورد.
کوتاه سخن : دین با دانش زمینهاش جدا و راهش جداست ، و باهم کمتر پیوستگی دارد. دانش از کارخانه گفتگو دارد و دین در جستجوی پدیدآورندهی کارخانه است. در آنجا نیز که پیوستگی درمیانست باید دین با دانش درست آید و هرگاه نیاید باید از دین کاست. چیزی که هست هر گفتهای دانش نیست و جز آنچه از راه جستجو و آزمایش بدست آید این ارج را ندارند.
🔸 گفتار هفتم : راه دین جدا و راه دانش جداست (تکهی دو از دو)
هستی آفریدگار و یگانگی و توانایی و دانایی او و جاویدانی روان که از گوهر دین است ، دانشها هرچه پیش رود بر استواری اینها خواهد افزود.
راه جستجو و آزمایش که پایهی دانشهای امروزیست کمتر لغزش دارد. آدمیان هرچه از این راه پیش روند بروند. دین را از آن هیچ گونه ناخرسندی نیست. ناخرسندی دین همه از گزافبافیها و پندارپردازیهای پیشینیانست که مایهی گمراهی مردمان و پراکندگی ایشان گردیده.
نام داروین انگلیسی و فلسفهی او را شنیدهاید. این فلسفه هنگامی که بیرون افتاد و در شرق نیز پراکنده گردید در همه جا پیشروان دین بدشمنی برخاستند ، و مسلمان و جهود و ترسا همگی هیاهو برانگیختند و آن را مایهی گمراهی جهانیان شماردند. کسانی که فلسفهی کهن افلاطون و ارسطو را درس میگفتند با این فلسفه بستیزه برخاستند ، و هنوز سراسر آن را بیدینی میشمارند.
اینان دین را یک رشته باورهایی میشناسند که کسانی از آنجا و از اینجا فراگیرند ، و درست و نادرست بهم درآمیزند ، و بر روی آنها ایستادگی نشان دهند ، و هرگز در بند دلیل نباشند ، و هیچگاه اندیشهی نتیجه نکنند. این شیوهی همهی ایشانست که هر آنچه از پیش دانسته و در دل جا دادهاند از دین شمارند ، و هر آنچه تازه شنوند بیدینی انگارند. اینست ترازویی که از بهر سنجش راست و دروغ در دست میدارند. کسانی که به پیشوایی مردمان برخاستهاند این حال ایشان میباشد.
ولی اگر پای دلیل درمیانست بیدینی آن گزافههای افلاطون و ارسطو و پیروان ایشانست که نه راهی بسوی راستی دارد تا دانش شمرده شود ، و نه سود دیگری را با خود دارد ، و از اینسوی هزارها سال مایهی گمراهی جهانیان و پراکندگی ایشان بوده و گزندها از آن پدید آمده. اما داروین چون پایهی کار او جستجو و آزمایش بوده هر آنچه از این راه بدست آورده درست است و باید پذیرفت و باک از هیچی نکرد ، و اینگونه آگاهیها را با گوهر دین برخوردی نیست. چیزی که هست داروین نیز گاهی بگمان و پندار دست یازیده و در اینجاهاست که باید گفتههای او را همسنگ فلسفهی یونان دانسته نپذیرفت.
در این باره شاگردان داروین از خود او دورتر رفتهاند ، و یکی از بزرگترین لغزشهای ایشانست که آدمی را با دیگر جانوران یکی گرفتهاند و از این راه با لغزشهای بسیاری دچار شدهاند که ما در جای خود خواهیم آورد.
کوتاه سخن : دین با دانش زمینهاش جدا و راهش جداست ، و باهم کمتر پیوستگی دارد. دانش از کارخانه گفتگو دارد و دین در جستجوی پدیدآورندهی کارخانه است. در آنجا نیز که پیوستگی درمیانست باید دین با دانش درست آید و هرگاه نیاید باید از دین کاست. چیزی که هست هر گفتهای دانش نیست و جز آنچه از راه جستجو و آزمایش بدست آید این ارج را ندارند.
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
انکیزیسیون در ایران.pdf
3.7 MB
📘 انکیزیسیون در ایران
🖌 احمد کسروی
🔷 پاکدینان چه میگویند و چه میخواهند ، ماهیت کوششهای کسروی و یارانش
🖌 احمد کسروی
🔷 پاکدینان چه میگویند و چه میخواهند ، ماهیت کوششهای کسروی و یارانش
🔶 در پیرامون روان
🔸 نشست دوم : چگونه به هستی روان پی میبریم؟. ـ (تکهی 7)
اینها گفتگویی دربارهی روانست. ما در آدمی یکی هم «خرد» را مییابیم. این خرد که میباید آن را از بستگان روان شماریم ، داور نیک و بد ، و راست و کج ، و سود و زیانست و نکتهای که در این گفتگو بکار میخورد و ارجدار است ، آنست که این خرد در داوریهای خود آزاد است و هیچگاه دربند خودخواهی و سودجویی نیست. بارها رخ داده که خرد هر کسی بزیان او داوری کرده. برای مثال چنین انگارید که شما در خیابان راه میروید و میبینید کسی که جلوتر از شماست پولی از او بزمین افتاد و آن را برمیدارید. خودخواهی خواستار است که آن را بجیب خود گزارید و در راه خوشیهای خود بکار برید. ولی خردتان میگوید : این ستم است ، بد است. شما را وامیدارد که دارندهی پول را صدا کنید و آن را بخودش بازدهید.
این داستان دو چیز را روشن میگرداند : یکی آنکه در جهان نیکها هست و بدها هست و آنها چیزهای پایداریست. آنچه نیکست همیشه نیکست و برای همه نیکست. آنچه بد است همیشه بد است و برای همه بد است. دیگر اینکه در آدمی نیرویی برای شناختن آن نیکها و بدها هست و آن خرد است. و این نشان دیگری از برگزیدگی آدمیست. چه این نیرو تنها دروست.
دربارهی خرد نیز چون تازه سخن میراندیم ایرادهایی گرفته شده که به یکایک آنها پاسخ دادهایم. (1)
گفته شده : شما که میگویید خرد داور راست و کج ، و نیک و بد است پس چرا مردمان گمراه میگردند؟!. چرا راست را از کج نمیشناسند؟!. یا گفته شده : خردها نیز کشاکش دارند. فیلسوفان که از خردمندترین آدمیان بودهاند ، دو تن از ایشان سخنانشان یکی نبوده (2).
پاسخ اینها آنست که چنانکه گفتیم آدمی دارای دو دستگاه جان و روان است. اینست هر آدمی چنانکه دارای خرد میباشد که از بستگان روان است ، دارای پندار[=خیال] و انگار[=فرض] و سَمَرد[=وهم] و خودنمایی و سودجویی و رشک و مانند اینها میباشد که از بستگان جانست. در برابر خرد اینها نیز هست. گمراهی هودهی اینهاست. اگر آدمی تنها خرد را داشتی هرگز گمراه نگشتی.
گمراهیها از اینهاست. مثلاً کیشها را بگیرید : همهی آنها از آنجا برخاسته که نشستهاند و از پندارهای خود چیزها گفتهاند و پیروی از دلیل نکردهاند ، یا از اینجا پدید آمده که فلان مرد برای خودنمایی و سودجویی و یا از راه رشک براهنمایان جهان ، بفریفتن مردم پرداخته و یک راه گمراهی بروی آنان باز کرده. اگر از روی خرد بودی اینها هیچ یک نبودی.
اکنون هم اگر پیروان کیشها داوری خرد را بپذیرند بیپایی همهی این کیشها روشنست و همهی آنها با یک تکان از میان تواند رفت.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ نگاه کنید بکتاب «در پیرامون خرد»
2ـ خواست پرسندگان از فیلسوفان ، فیلسوفان یونان است.
🔸 نشست دوم : چگونه به هستی روان پی میبریم؟. ـ (تکهی 7)
اینها گفتگویی دربارهی روانست. ما در آدمی یکی هم «خرد» را مییابیم. این خرد که میباید آن را از بستگان روان شماریم ، داور نیک و بد ، و راست و کج ، و سود و زیانست و نکتهای که در این گفتگو بکار میخورد و ارجدار است ، آنست که این خرد در داوریهای خود آزاد است و هیچگاه دربند خودخواهی و سودجویی نیست. بارها رخ داده که خرد هر کسی بزیان او داوری کرده. برای مثال چنین انگارید که شما در خیابان راه میروید و میبینید کسی که جلوتر از شماست پولی از او بزمین افتاد و آن را برمیدارید. خودخواهی خواستار است که آن را بجیب خود گزارید و در راه خوشیهای خود بکار برید. ولی خردتان میگوید : این ستم است ، بد است. شما را وامیدارد که دارندهی پول را صدا کنید و آن را بخودش بازدهید.
این داستان دو چیز را روشن میگرداند : یکی آنکه در جهان نیکها هست و بدها هست و آنها چیزهای پایداریست. آنچه نیکست همیشه نیکست و برای همه نیکست. آنچه بد است همیشه بد است و برای همه بد است. دیگر اینکه در آدمی نیرویی برای شناختن آن نیکها و بدها هست و آن خرد است. و این نشان دیگری از برگزیدگی آدمیست. چه این نیرو تنها دروست.
دربارهی خرد نیز چون تازه سخن میراندیم ایرادهایی گرفته شده که به یکایک آنها پاسخ دادهایم. (1)
گفته شده : شما که میگویید خرد داور راست و کج ، و نیک و بد است پس چرا مردمان گمراه میگردند؟!. چرا راست را از کج نمیشناسند؟!. یا گفته شده : خردها نیز کشاکش دارند. فیلسوفان که از خردمندترین آدمیان بودهاند ، دو تن از ایشان سخنانشان یکی نبوده (2).
پاسخ اینها آنست که چنانکه گفتیم آدمی دارای دو دستگاه جان و روان است. اینست هر آدمی چنانکه دارای خرد میباشد که از بستگان روان است ، دارای پندار[=خیال] و انگار[=فرض] و سَمَرد[=وهم] و خودنمایی و سودجویی و رشک و مانند اینها میباشد که از بستگان جانست. در برابر خرد اینها نیز هست. گمراهی هودهی اینهاست. اگر آدمی تنها خرد را داشتی هرگز گمراه نگشتی.
گمراهیها از اینهاست. مثلاً کیشها را بگیرید : همهی آنها از آنجا برخاسته که نشستهاند و از پندارهای خود چیزها گفتهاند و پیروی از دلیل نکردهاند ، یا از اینجا پدید آمده که فلان مرد برای خودنمایی و سودجویی و یا از راه رشک براهنمایان جهان ، بفریفتن مردم پرداخته و یک راه گمراهی بروی آنان باز کرده. اگر از روی خرد بودی اینها هیچ یک نبودی.
اکنون هم اگر پیروان کیشها داوری خرد را بپذیرند بیپایی همهی این کیشها روشنست و همهی آنها با یک تکان از میان تواند رفت.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ نگاه کنید بکتاب «در پیرامون خرد»
2ـ خواست پرسندگان از فیلسوفان ، فیلسوفان یونان است.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 7 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (1) تکهی 14
به هر حال ما چون بخواهیم برای نیک و بد بنیادی گزاریم و ترازویی بدست دهیم باید نخست معنی جهان و راه زندگی را روشن گردانیم و معنی آدمیگری و جداییای را که میانهی آدمی و جانورانست بازنماییم. شما اگر ده تن سفر کنید و در راه خود ناگهان بیک باغی رسید و بخواهید چند روزی در آن بیاسایید ، اگر خواهید بدانید در آن باغ چه کاری از شما نیک و چه کاری بد است چنین چیزی پس از آنست که بدانید آن باغ را که ساخته و بهر چه ساخته و آیا خرسندی داده که کسانی بباغ درآیند و یا نداده ، و آیا برای درآمدن بآنجا و میوه چیدن مزدی خواسته یا نخواسته ، نیز بدانید که شما بهر چه بآنجا رفتهاید و آیا میخواهید نشیمن گیرید و بمانید یا چند روزی آسوده بیرون روید ـ تا اینها دانسته نشود گفتگو از نیک و بد در آنجا بیهوده خواهد بود.
در زندگی نیز همینست و ما میباید نخست بدانیم زندگی چیست و ما از آن چه میخواهیم و آیا جهان دستگاه بیهودهایست و یا خواستی از آن درمیانست ، و آیا چه جداییای میانهی آدمیان و جانوران میباشد ، و آیا درپی این زندگی ، زندگی دیگری هست و یا نیست. میباید نخست باینها پردازیم و تا آنجا که راه باز است پیش رویم و از روی اینهاست که میتوان برای نیک و بد بنیادی گزاشت.
🔸 نیک و بد (1) تکهی 14
به هر حال ما چون بخواهیم برای نیک و بد بنیادی گزاریم و ترازویی بدست دهیم باید نخست معنی جهان و راه زندگی را روشن گردانیم و معنی آدمیگری و جداییای را که میانهی آدمی و جانورانست بازنماییم. شما اگر ده تن سفر کنید و در راه خود ناگهان بیک باغی رسید و بخواهید چند روزی در آن بیاسایید ، اگر خواهید بدانید در آن باغ چه کاری از شما نیک و چه کاری بد است چنین چیزی پس از آنست که بدانید آن باغ را که ساخته و بهر چه ساخته و آیا خرسندی داده که کسانی بباغ درآیند و یا نداده ، و آیا برای درآمدن بآنجا و میوه چیدن مزدی خواسته یا نخواسته ، نیز بدانید که شما بهر چه بآنجا رفتهاید و آیا میخواهید نشیمن گیرید و بمانید یا چند روزی آسوده بیرون روید ـ تا اینها دانسته نشود گفتگو از نیک و بد در آنجا بیهوده خواهد بود.
در زندگی نیز همینست و ما میباید نخست بدانیم زندگی چیست و ما از آن چه میخواهیم و آیا جهان دستگاه بیهودهایست و یا خواستی از آن درمیانست ، و آیا چه جداییای میانهی آدمیان و جانوران میباشد ، و آیا درپی این زندگی ، زندگی دیگری هست و یا نیست. میباید نخست باینها پردازیم و تا آنجا که راه باز است پیش رویم و از روی اینهاست که میتوان برای نیک و بد بنیادی گزاشت.
✴️ «یکی از پایههای زندگانی»
[پیشامدهای جهان و راه رهایی تودهها]
«هر تودهای باید خودش نیك گردد و شایای زندگی باشد ، و این بگردن بخردان و غیرتمندان توده است كه بكوشند و آن را بنیكی آورند.
باید دانست زندگانی را قاعدههای استواری هست و پیشرفت و پسرفت تودهها همه از روی آن قاعدهها باشد. اینكه در ایران شاعران جهان را نكوهش كردهاند و آن را «دون پرور» و «بیوفا» و «بدخوی» خواندهاند اینها گفتههای بیمغزی است كه میباید بدور انداخت و فراموش كرد. جهان از روی یك آیینی میگردد و آن را با كسی مهر و دوستی و یا كینه و دشمنی نتواند بود.
دانشها كه امروز هست (از فیزیك و شیمی و ستارهشناسی و پزشكی و روانشناسی و مانند اینها) هر كدام از آنها یك رشته از كارهای طبیعت و یا گیتی را گرفته و زمینهی جستجوها و گفتگوهای خود گردانیده ، و چون شما بآنها پردازید خواهید دید هر یكی در زمینه خود بیك رشته قاعدههای استواری دست یافته ، و خود از دست یافتن بآن قاعدهها بوده كه دانش پیدا شده.
زندگانی آدمیان ، و رفتار تودهها با یكدیگر ، و پیشرفت و پسرفت آنها نیز قاعدههای استواری دارد و خوشبخت آن مردمیست كه این قاعدهها را بشناسد و همیشه در پیش چشم دارد و از روی آنها زندگی كند و چنین تودهای هرآینه فیروزمند خواهد بود. یكی از آن قاعدهها اینست كه میگویم : «هر تودهای باید خودش نیك گردد و شایای زندگی باشد».
چون همیشه میپرسند توده چگونه نیك شود و همیشه آرزوی زور میكنند و كار را بگردن دیگری میاندازند اینست میگویم : «این بگردن بخردان و غیرتمندان است كه بكوشند و توده را بنیكی آورند».
ما در شماره گذشته راه پیشرفت راستیها را نیك بازنمودهایم. برای پیشرفت آنها بزور یا نیروی دیگری نیاز نیست.
👇👇
[پیشامدهای جهان و راه رهایی تودهها]
«هر تودهای باید خودش نیك گردد و شایای زندگی باشد ، و این بگردن بخردان و غیرتمندان توده است كه بكوشند و آن را بنیكی آورند.
باید دانست زندگانی را قاعدههای استواری هست و پیشرفت و پسرفت تودهها همه از روی آن قاعدهها باشد. اینكه در ایران شاعران جهان را نكوهش كردهاند و آن را «دون پرور» و «بیوفا» و «بدخوی» خواندهاند اینها گفتههای بیمغزی است كه میباید بدور انداخت و فراموش كرد. جهان از روی یك آیینی میگردد و آن را با كسی مهر و دوستی و یا كینه و دشمنی نتواند بود.
دانشها كه امروز هست (از فیزیك و شیمی و ستارهشناسی و پزشكی و روانشناسی و مانند اینها) هر كدام از آنها یك رشته از كارهای طبیعت و یا گیتی را گرفته و زمینهی جستجوها و گفتگوهای خود گردانیده ، و چون شما بآنها پردازید خواهید دید هر یكی در زمینه خود بیك رشته قاعدههای استواری دست یافته ، و خود از دست یافتن بآن قاعدهها بوده كه دانش پیدا شده.
زندگانی آدمیان ، و رفتار تودهها با یكدیگر ، و پیشرفت و پسرفت آنها نیز قاعدههای استواری دارد و خوشبخت آن مردمیست كه این قاعدهها را بشناسد و همیشه در پیش چشم دارد و از روی آنها زندگی كند و چنین تودهای هرآینه فیروزمند خواهد بود. یكی از آن قاعدهها اینست كه میگویم : «هر تودهای باید خودش نیك گردد و شایای زندگی باشد».
چون همیشه میپرسند توده چگونه نیك شود و همیشه آرزوی زور میكنند و كار را بگردن دیگری میاندازند اینست میگویم : «این بگردن بخردان و غیرتمندان است كه بكوشند و توده را بنیكی آورند».
ما در شماره گذشته راه پیشرفت راستیها را نیك بازنمودهایم. برای پیشرفت آنها بزور یا نیروی دیگری نیاز نیست.
👇👇
✴️ رهایی شما بسته بنیكی شماست. بسته بآنست كه براه آیید و از این آلودگیها و پراكندگیها پاك شوید ، و اگر نشوید بجایی نرسید و پیشامدهای جهان هرچه باشد جز بزیانتان بسر نیآید.
بسیاری از مردم چشم به پیشامدهای جهان دوختهاند ، و شما هر گلهای كه از آلودگی خویها و از پراكندگی اندیشهها بكنید پاسخ داده گویند : «انشاءالله خوب میشود ، صبركن فلان كار بشود». این از بدترین نادانیهاست. گذشت زمان هیچگاه نیكی نیاورد و درخت آرزو بار ندارد. چنانكه در زندگانی خودی اگر كسی نكوشد و درپی نان و آب و رخت نباشد گرسنه و لخت ماند و از گذشت زمان دری بروی او باز نشود ، در زندگانی تودهای نیز تا مردمی خودشان نكوشند و نیرومند نباشند هیچگاه از امید و آرزو چیزی بدستشان نیاید و از گذشت زمان گشایش برای آنان رخ ندهد و چون ناتوان و زبون باشند پیشامدها همه بزیان ایشان بسر آید.
آری گاهی تودهای با پیشامدهای نیكی روبرو گردد و فرصت خوبی او را پیش آید ، ولی اگر یك تودهی آراسته و آماده نباشد از آن فرصت و پیشامد بهرهمندی نتواند. همچنین گاهی برای یك توده سختیهایی پیش آید و میدان برو تنگ گردد ، ولی اگر توده آراسته و آمادهای باشد آنها را از خود بازگرداند.
این نادانیست كه كسانی این آلودگیها را برو نمیآورند و مینشینند و سخن از پیشامدهای جهان میرانند و خود را بهرهمند از سود و زیان آنها وامینمایند.
بسیاری این را شیوهی خود ساختهاند كه همینكه بجایی رسیدند سخن از اروپا و امریكا پیش آورند و با پیشانی باز از جنگ و دیگر رخدادها گفتگو كنند و چنین وانمایند كه بهرهای از آن پیشامدها برای خود چشم میدارند ، و این آلودگیها و گرفتاریهای خود را كه همه میدانند و ما چند سالست پیاپی یادآوری میكنیم بروی خود نیاورند ، و برخی از آنان چندان پافشارند كه اگر یكی خواست بآن سخنان گوش ندهد ازو میرنجند. این نادانیست ، نادانی بسیار بدی. این درست مانند آنست كه كسی در توی لجنزاری فرورود و در آن آلودگی ایستاده و خود را فراموش كرده چشم بآیندگان و روندگان دوزد و از هر یكی سخن دیگری راند و اگر دو تن از ایشان گلاویز شدهاند تماشاگر آنان باشد و از فیروزیِ یكی بر دیگری شادمانی یا دلتنگی نماید. آری مانند آنست و این كسان درخور هر گونه نكوهش و سرزنش میباشند.
گرفتاری برای یك توده ننگ نیست. ولی این ننگ است كه آن گرفتاری بروی خود نیاورند و در اندیشهی چاره نباشند.
شما نیك باشید و از پیشامدها نترسید. یك تودهی غیرتمند و آراسته لگدمال پیشامدها نگردد و از میان نرود.
چون همیشه میگویند : گرفتم كه ما نیك شدیم چه نتیجه خواهد بود و از پیشامدهای بد چگونه ایمن توانیم گردید؟.. اینست گفتهایم شما نیك باشید و از پیشامدها نترسید ، و این یك سخن شاعرانه نمیباشد و از روی یك قاعدهی بس استواریست. یك توده كه نیك باشند و آلودگیها را از خود دور كنند و در راه كشور جانفشانی دریغ نگویند و بخردانه بكوشند خدا پشتیبان آنان باشد و هرآینه فیروز و رستگار گردند.
بسیاری از مردم چشم به پیشامدهای جهان دوختهاند ، و شما هر گلهای كه از آلودگی خویها و از پراكندگی اندیشهها بكنید پاسخ داده گویند : «انشاءالله خوب میشود ، صبركن فلان كار بشود». این از بدترین نادانیهاست. گذشت زمان هیچگاه نیكی نیاورد و درخت آرزو بار ندارد. چنانكه در زندگانی خودی اگر كسی نكوشد و درپی نان و آب و رخت نباشد گرسنه و لخت ماند و از گذشت زمان دری بروی او باز نشود ، در زندگانی تودهای نیز تا مردمی خودشان نكوشند و نیرومند نباشند هیچگاه از امید و آرزو چیزی بدستشان نیاید و از گذشت زمان گشایش برای آنان رخ ندهد و چون ناتوان و زبون باشند پیشامدها همه بزیان ایشان بسر آید.
آری گاهی تودهای با پیشامدهای نیكی روبرو گردد و فرصت خوبی او را پیش آید ، ولی اگر یك تودهی آراسته و آماده نباشد از آن فرصت و پیشامد بهرهمندی نتواند. همچنین گاهی برای یك توده سختیهایی پیش آید و میدان برو تنگ گردد ، ولی اگر توده آراسته و آمادهای باشد آنها را از خود بازگرداند.
این نادانیست كه كسانی این آلودگیها را برو نمیآورند و مینشینند و سخن از پیشامدهای جهان میرانند و خود را بهرهمند از سود و زیان آنها وامینمایند.
بسیاری این را شیوهی خود ساختهاند كه همینكه بجایی رسیدند سخن از اروپا و امریكا پیش آورند و با پیشانی باز از جنگ و دیگر رخدادها گفتگو كنند و چنین وانمایند كه بهرهای از آن پیشامدها برای خود چشم میدارند ، و این آلودگیها و گرفتاریهای خود را كه همه میدانند و ما چند سالست پیاپی یادآوری میكنیم بروی خود نیاورند ، و برخی از آنان چندان پافشارند كه اگر یكی خواست بآن سخنان گوش ندهد ازو میرنجند. این نادانیست ، نادانی بسیار بدی. این درست مانند آنست كه كسی در توی لجنزاری فرورود و در آن آلودگی ایستاده و خود را فراموش كرده چشم بآیندگان و روندگان دوزد و از هر یكی سخن دیگری راند و اگر دو تن از ایشان گلاویز شدهاند تماشاگر آنان باشد و از فیروزیِ یكی بر دیگری شادمانی یا دلتنگی نماید. آری مانند آنست و این كسان درخور هر گونه نكوهش و سرزنش میباشند.
گرفتاری برای یك توده ننگ نیست. ولی این ننگ است كه آن گرفتاری بروی خود نیاورند و در اندیشهی چاره نباشند.
شما نیك باشید و از پیشامدها نترسید. یك تودهی غیرتمند و آراسته لگدمال پیشامدها نگردد و از میان نرود.
چون همیشه میگویند : گرفتم كه ما نیك شدیم چه نتیجه خواهد بود و از پیشامدهای بد چگونه ایمن توانیم گردید؟.. اینست گفتهایم شما نیك باشید و از پیشامدها نترسید ، و این یك سخن شاعرانه نمیباشد و از روی یك قاعدهی بس استواریست. یك توده كه نیك باشند و آلودگیها را از خود دور كنند و در راه كشور جانفشانی دریغ نگویند و بخردانه بكوشند خدا پشتیبان آنان باشد و هرآینه فیروز و رستگار گردند.
✴️ «اعتراف» فریبکاران
چند روز پیش ، در یکی از روزنامههای مرکز[=پایتخت] مقالهای تحت عنوان «ادب و ادبیات» انتشار یافته و در آن چنین مسطور است :
«دانشمندان و محققین اروپا و آمریکا که با ادبیات و کتابهای مشرق زمینی سر و کاری دارند با اینکه نمیتوانند مانند یک ایرانی باسواد به کُنه دقایق معانی و حقایق عرفانی و صنایع شعری و ادبی این استادان پی ببرند اعتراف[1] دارند که این بزرگمردان از نوابغ استادان و راهنمایان بشرند ...».
در جواب باید گفت : چه استادی؟! چه بزرگی چه راهنمایی؟! اینان چه بزرگی کردند؟ چه راه نیکی نشان ما دادند ، کدام یک از دردهای اجتماعی ما را درمان ساختند؟!
البته ما بهمهی شعرا و شعرهاشان ایرادی نداریم ، اما بآن گزافه و بیهودهگوییها چه میگویید؟!.
به آن خیالبافیها و تملقگوییها و چاپلوسیها چه جوابی دارید؟..
مگر نه اینست که این شعرا مردم را به میگساری و صوفیگری و قلندرمآبی و خراباتیگری و هیچ شمردن کار جهان و پوچ شمردن دین و آیین و انکار کردن خدا و آخرت و غیرتکشی و سستی و زبونی و تنپروری خوانده و دعوت کردهاند؟
کنون شما گوش کرده ببینید اینها چه گفتهاند :
ا ـ می خور که ندانی ز کجا آمدهای (بادهخواری کار خوبی است)
ب ـ گر زمین را به آسمان دوزی ندهندت زیاده از روزی
(روزی هر کس از روز اول تعیین شده است)
ج ـ بخت و دولت بکاردانی نیست جز بتأیید آسمانی نیست
(از کوشش بجایی نتوان رسید)
م ـ رضا بده بقضا وز جبین گره بگشای
که بر من و تو در اختیار نگشاده است
(تو سری بخور و دَم نزن)
ی ـ هر آنکس که دندان دهد نان دهد (کار نکنید و نان درنیاورید خدا خودش از آسمان میفرستد)
کنون شما باین سخنان چه ایرادی دارید؟.. آیا بزرگی اینها است؟! آیا راهنمایی اینها است؟!. خیر!. اینها نه بزرگی است و نه راهنمایی!
اینها بلای نیکبختی و گردنفرازی ایرانیانست. هم اینها است که ملیونها ایرانی را بیچاره و درمانده کرده، خردهاشان را از کار انداخته و پست و زبونشان ساخته است.
این آقایان محققین و مستشرقین هم اگر راستش را بخواهیم ، ما را گول میزنند و نمیخواهند ما خوب بشویم و از آلودگیها نجات یابیم. اینها میخواهند ما همیشه زبون و سست اراده باشیم ، تا در موقع مقتضی زیردستمان گردانند و هر گونه فشاری را بر ما تحمیل کنند .. :
از اینجهت است که پیوسته دربارهی شعرا و شعرهای کذاییشان ، گفتارها نوشته و تعریفها نموده و سخنرانیها کردهاند.
اینک اگر نیکمردی خردمند پس از سالیان دراز دوای دردهای ایرانیان را جسته و میگوید : «ای ایرانیان! اگر میخواهید خوب شوید و از این درماندگیها نجات یابید ، باید اندیشهها را یکی گردانید ، اندیشههای پراکنده هم از اثر آن شعرهای بیهوده است. این شعرهای کذایی را باید بدور افکنید و دیوانهای سراسر زیان را بآتش بسوزانید. آنوقت از این پستی و زبونیها نجات خواهید یافت ...»
در این صورت چه معنی دارد که بیخردانی چند ، عَلَم هوسبازی برافراشته و سر بهوچیگری و بیهودهگویی بردارند!. آری شرقشناسان از اینهمه کارها فقط یک منظور دارند آن اینست که ما توسری بخوریم و دم نزنیم!
اینک روی سخن ما با شما آقای کسروی است! ما میدانیم که شما هرگز پاسخی باینگونه یاوهگویان نخواهید داد ، جواب شما خاموشی است و شاهد حقیقتگویی و حقیقتپرستی شما و خوانندگان نامههایی است که تحت عنوان «داوری توده» بادارهی پرچم میرسد و روز بروز بر شمارهی آنها افزوده میشود.
هواداران پاکدل و حقیقتپرست پرچم رفتهرفته رو بازدیاد هستند و پیوسته بسوی راستیها میگرایند. اینان کسانی هستند که حق را از باطل و دروغ را از راست تمیز توانند داد.
اینان طبقهی جوانان و حساس و روشنفکری هستند که خردهاشان از کار نیفتاده و حقایق را نیک درک توانند کرد. بالاخره این دوایی که شما برای درمان دردهای ایرانیان یافتهاید حقا که نیکو دوایی است اما بشرط اینکه ایرانیان باخرد آن را بکار برده قدرش را بدانند.
هـ . پاکزاد
(پرچم روزانه ش 175)
[1] : اینکه این «اعتراف» است یا فریبکاری از همینجا آشکار میشود. گفتهاند : آفتاب آمد دلیل آفتاب.
هزاران ایرانی باسواد معنی بسیاری از شعرهای حافظ را نمیفهمند و اندر معنای آن درماندهاند. فرنگیِ فریبکار که تازه بیاری «همدستان» ایرانی خود یک معنای تاریکی از آنها درمییابد ولی چون فهمیده دیوان او برای یک توده زهر کشنده است و آنها را به گردن گرفتن یوغ زیردستی آماده میگرداند ، به ستودن او و به نبوغش «اعتراف» میکند.
چند روز پیش ، در یکی از روزنامههای مرکز[=پایتخت] مقالهای تحت عنوان «ادب و ادبیات» انتشار یافته و در آن چنین مسطور است :
«دانشمندان و محققین اروپا و آمریکا که با ادبیات و کتابهای مشرق زمینی سر و کاری دارند با اینکه نمیتوانند مانند یک ایرانی باسواد به کُنه دقایق معانی و حقایق عرفانی و صنایع شعری و ادبی این استادان پی ببرند اعتراف[1] دارند که این بزرگمردان از نوابغ استادان و راهنمایان بشرند ...».
در جواب باید گفت : چه استادی؟! چه بزرگی چه راهنمایی؟! اینان چه بزرگی کردند؟ چه راه نیکی نشان ما دادند ، کدام یک از دردهای اجتماعی ما را درمان ساختند؟!
البته ما بهمهی شعرا و شعرهاشان ایرادی نداریم ، اما بآن گزافه و بیهودهگوییها چه میگویید؟!.
به آن خیالبافیها و تملقگوییها و چاپلوسیها چه جوابی دارید؟..
مگر نه اینست که این شعرا مردم را به میگساری و صوفیگری و قلندرمآبی و خراباتیگری و هیچ شمردن کار جهان و پوچ شمردن دین و آیین و انکار کردن خدا و آخرت و غیرتکشی و سستی و زبونی و تنپروری خوانده و دعوت کردهاند؟
کنون شما گوش کرده ببینید اینها چه گفتهاند :
ا ـ می خور که ندانی ز کجا آمدهای (بادهخواری کار خوبی است)
ب ـ گر زمین را به آسمان دوزی ندهندت زیاده از روزی
(روزی هر کس از روز اول تعیین شده است)
ج ـ بخت و دولت بکاردانی نیست جز بتأیید آسمانی نیست
(از کوشش بجایی نتوان رسید)
م ـ رضا بده بقضا وز جبین گره بگشای
که بر من و تو در اختیار نگشاده است
(تو سری بخور و دَم نزن)
ی ـ هر آنکس که دندان دهد نان دهد (کار نکنید و نان درنیاورید خدا خودش از آسمان میفرستد)
کنون شما باین سخنان چه ایرادی دارید؟.. آیا بزرگی اینها است؟! آیا راهنمایی اینها است؟!. خیر!. اینها نه بزرگی است و نه راهنمایی!
اینها بلای نیکبختی و گردنفرازی ایرانیانست. هم اینها است که ملیونها ایرانی را بیچاره و درمانده کرده، خردهاشان را از کار انداخته و پست و زبونشان ساخته است.
این آقایان محققین و مستشرقین هم اگر راستش را بخواهیم ، ما را گول میزنند و نمیخواهند ما خوب بشویم و از آلودگیها نجات یابیم. اینها میخواهند ما همیشه زبون و سست اراده باشیم ، تا در موقع مقتضی زیردستمان گردانند و هر گونه فشاری را بر ما تحمیل کنند .. :
از اینجهت است که پیوسته دربارهی شعرا و شعرهای کذاییشان ، گفتارها نوشته و تعریفها نموده و سخنرانیها کردهاند.
اینک اگر نیکمردی خردمند پس از سالیان دراز دوای دردهای ایرانیان را جسته و میگوید : «ای ایرانیان! اگر میخواهید خوب شوید و از این درماندگیها نجات یابید ، باید اندیشهها را یکی گردانید ، اندیشههای پراکنده هم از اثر آن شعرهای بیهوده است. این شعرهای کذایی را باید بدور افکنید و دیوانهای سراسر زیان را بآتش بسوزانید. آنوقت از این پستی و زبونیها نجات خواهید یافت ...»
در این صورت چه معنی دارد که بیخردانی چند ، عَلَم هوسبازی برافراشته و سر بهوچیگری و بیهودهگویی بردارند!. آری شرقشناسان از اینهمه کارها فقط یک منظور دارند آن اینست که ما توسری بخوریم و دم نزنیم!
اینک روی سخن ما با شما آقای کسروی است! ما میدانیم که شما هرگز پاسخی باینگونه یاوهگویان نخواهید داد ، جواب شما خاموشی است و شاهد حقیقتگویی و حقیقتپرستی شما و خوانندگان نامههایی است که تحت عنوان «داوری توده» بادارهی پرچم میرسد و روز بروز بر شمارهی آنها افزوده میشود.
هواداران پاکدل و حقیقتپرست پرچم رفتهرفته رو بازدیاد هستند و پیوسته بسوی راستیها میگرایند. اینان کسانی هستند که حق را از باطل و دروغ را از راست تمیز توانند داد.
اینان طبقهی جوانان و حساس و روشنفکری هستند که خردهاشان از کار نیفتاده و حقایق را نیک درک توانند کرد. بالاخره این دوایی که شما برای درمان دردهای ایرانیان یافتهاید حقا که نیکو دوایی است اما بشرط اینکه ایرانیان باخرد آن را بکار برده قدرش را بدانند.
هـ . پاکزاد
(پرچم روزانه ش 175)
[1] : اینکه این «اعتراف» است یا فریبکاری از همینجا آشکار میشود. گفتهاند : آفتاب آمد دلیل آفتاب.
هزاران ایرانی باسواد معنی بسیاری از شعرهای حافظ را نمیفهمند و اندر معنای آن درماندهاند. فرنگیِ فریبکار که تازه بیاری «همدستان» ایرانی خود یک معنای تاریکی از آنها درمییابد ولی چون فهمیده دیوان او برای یک توده زهر کشنده است و آنها را به گردن گرفتن یوغ زیردستی آماده میگرداند ، به ستودن او و به نبوغش «اعتراف» میکند.
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار هشتم : جان و روان (تکهی یک از دو)
میباید در اینجا سخنانی نیز از روان برانیم. این نیز از دینست. این هم در نهاد آدمی نهاده شده که میخواهد بداند آیا پس از مرگ بیکبار نابود خواهد شد و یا روان او بازخواهد ماند. در این باره هم هرگاه راه روشنی در پیش نباشد پندارهای گوناگون بمیان آید و مایهی پراکندگی شود. آنگاه این نیز با آیین زندگانی که آدمیان در پیش گیرند پیوسته است. کسی اگر بداند جهان دیگری پس از مرگ درمیان است زندگی را هیچ و پوچ نشناخته پرهیزکارانه زید. ولی کسی که پس از مرگ بهستی دیگری امیدوار نیست چه شگفت که در جهان در بند هیچی نباشد؟!.
آدمی میباید پیش از همه خود را شناسد. در این باره هم فیلسوفان از دیرین و نوین ، پراکندهگویی فراوان کردهاند ، و این شگفت که هیچ کدام بآگاهی درستی دست نیافتهاند. اینان آدمی را با چرندگان و درندگان بلکه با رستنیها نیز ـ بیک رشته کشیده ، و او را هم دارای یک سرشت تنها شماردهاند ، و این نمونهی دیگری از درماندگی آنان و از بنبستی راه ایشان میباشد.
این بر کسانی گران میافتد که ما فیلسوفان را بدینسان خوار میداریم و نادانیهاشان برمیشماریم. بارها میشنویم گله مینمایند. لیکن چه باید کرد؟!. آیا میتوان بپاس دلخواه ایشان از راستیها چشم پوشید؟!. این چه بیماریایست آنان میدارند؟! اگر میگویند راست نیست بنویسند. این گفتههای ما در زمینهی «جان و روان» روشنترین و راستترین آگاهی در آن باره میباشد. آنان هر خردهای میدارند بنویسند. بنویسند تا دانسته شود راستیها چیست.
باید دانست آدمی اگر از جنس جانوران است با آنان یکی نیست. جانوران تنی و جانی بیشتر نمیدارند ، ولی آدمی گذشته از تن و جان دارای «روان» هم میباشد.
شاید کسانی جان را با روان یکی شمارند ، ولی نه چنانست. جان مایهی زندگی و همانست که از گردش خون پدید آید ، و جداگانه از تن نتواند بود ، ولی روان نه چنانست.
روشنتر گویم : جانور یک جان میدارد که با آن زنده میباشد ، میخورد ، و میخوابد ، کام میگزارد ، با دیگران کشاکش میکند ، سرچشمهی کارهای او «خودخواهی» (1) است. هر چیز را بهر خود میخواهد ، هر کوششی را بسود خویش میکند. از خرد بیبهره است و چیزی را باندیشه درنیابد.
لیکن آدمی گذشته از تن و جان گوهر دیگری را داراست که «روان» میباشد ، و همین گوهر است که او را از چرندگان و درندگان جدا میگرداند ، خرد و اندیشه از ویژههای اوست.
جان دربند طبیعت و همهی کارهایش از روی خودخواهی ، ولی روان والاتر و از بند طبیعت آزاد است.
سخن را با دلیلهایی روشن گردانیم : بارها دیدهاید گوسفندی را که سر میبرند گوسفندان دیگر پهلوی آن آسوده میچرند ، اسبی که لغزیده پایش شکسته اسب همراهش پروایی نمیکند. مرغی که به بند افتاده از گرسنگی نزدیک بمرگ میباشد مرغ دیگری باو نمیپردازد.
از همهی چرندگان و درندگان و پرندگان هیچ یکی پروای دیگری را ندارد ، و خود باید ندارد. از بریدن سر و شکستن پا و از گرسنگی شکم این آن را چه زیانست؟!.
ولی آدمیان آیا توانند از درد یکدیگر ناآگاه باشند؟!.. آیا نه اینست که چون یکی میافتد و پایش میشکند دیگران را دل بدرد میآید؟!. چون یکی بیمار میگردد دیگران ناآرام میشوند؟!. چون یکی گرسنه میباشد همه بَرو بخشوده نان برایش میبرند؟!... آیا اینها با خودخواهی که قانون طبیعی است چه سازش دارد؟!.
چه بسیار مردانی که در سال گرانی گرسنه مانده نان خود را به بینوایان بخشند!. چه فراوان کسانی که در راه آسایش دیگران خود را دچار آسیب سازند!. آزادهمردانی که جان در راه دیگران باختهاند کم نیستند!.
آن کارهای جانوران و این کارهای آدمیان. پیداست آدمی دارای گوهر دیگریست و آن در بند طبیعت و قانونهای آن نیست ، و این گوهر است که ما «روان» مینامیم.
پابرگی :
1ـ از خودخواهی در اینجا معنای ریشهای آن خواسته میشود که خواستن و دوست داشتن خود باشد (حبالذات).
🔸 گفتار هشتم : جان و روان (تکهی یک از دو)
میباید در اینجا سخنانی نیز از روان برانیم. این نیز از دینست. این هم در نهاد آدمی نهاده شده که میخواهد بداند آیا پس از مرگ بیکبار نابود خواهد شد و یا روان او بازخواهد ماند. در این باره هم هرگاه راه روشنی در پیش نباشد پندارهای گوناگون بمیان آید و مایهی پراکندگی شود. آنگاه این نیز با آیین زندگانی که آدمیان در پیش گیرند پیوسته است. کسی اگر بداند جهان دیگری پس از مرگ درمیان است زندگی را هیچ و پوچ نشناخته پرهیزکارانه زید. ولی کسی که پس از مرگ بهستی دیگری امیدوار نیست چه شگفت که در جهان در بند هیچی نباشد؟!.
آدمی میباید پیش از همه خود را شناسد. در این باره هم فیلسوفان از دیرین و نوین ، پراکندهگویی فراوان کردهاند ، و این شگفت که هیچ کدام بآگاهی درستی دست نیافتهاند. اینان آدمی را با چرندگان و درندگان بلکه با رستنیها نیز ـ بیک رشته کشیده ، و او را هم دارای یک سرشت تنها شماردهاند ، و این نمونهی دیگری از درماندگی آنان و از بنبستی راه ایشان میباشد.
این بر کسانی گران میافتد که ما فیلسوفان را بدینسان خوار میداریم و نادانیهاشان برمیشماریم. بارها میشنویم گله مینمایند. لیکن چه باید کرد؟!. آیا میتوان بپاس دلخواه ایشان از راستیها چشم پوشید؟!. این چه بیماریایست آنان میدارند؟! اگر میگویند راست نیست بنویسند. این گفتههای ما در زمینهی «جان و روان» روشنترین و راستترین آگاهی در آن باره میباشد. آنان هر خردهای میدارند بنویسند. بنویسند تا دانسته شود راستیها چیست.
باید دانست آدمی اگر از جنس جانوران است با آنان یکی نیست. جانوران تنی و جانی بیشتر نمیدارند ، ولی آدمی گذشته از تن و جان دارای «روان» هم میباشد.
شاید کسانی جان را با روان یکی شمارند ، ولی نه چنانست. جان مایهی زندگی و همانست که از گردش خون پدید آید ، و جداگانه از تن نتواند بود ، ولی روان نه چنانست.
روشنتر گویم : جانور یک جان میدارد که با آن زنده میباشد ، میخورد ، و میخوابد ، کام میگزارد ، با دیگران کشاکش میکند ، سرچشمهی کارهای او «خودخواهی» (1) است. هر چیز را بهر خود میخواهد ، هر کوششی را بسود خویش میکند. از خرد بیبهره است و چیزی را باندیشه درنیابد.
لیکن آدمی گذشته از تن و جان گوهر دیگری را داراست که «روان» میباشد ، و همین گوهر است که او را از چرندگان و درندگان جدا میگرداند ، خرد و اندیشه از ویژههای اوست.
جان دربند طبیعت و همهی کارهایش از روی خودخواهی ، ولی روان والاتر و از بند طبیعت آزاد است.
سخن را با دلیلهایی روشن گردانیم : بارها دیدهاید گوسفندی را که سر میبرند گوسفندان دیگر پهلوی آن آسوده میچرند ، اسبی که لغزیده پایش شکسته اسب همراهش پروایی نمیکند. مرغی که به بند افتاده از گرسنگی نزدیک بمرگ میباشد مرغ دیگری باو نمیپردازد.
از همهی چرندگان و درندگان و پرندگان هیچ یکی پروای دیگری را ندارد ، و خود باید ندارد. از بریدن سر و شکستن پا و از گرسنگی شکم این آن را چه زیانست؟!.
ولی آدمیان آیا توانند از درد یکدیگر ناآگاه باشند؟!.. آیا نه اینست که چون یکی میافتد و پایش میشکند دیگران را دل بدرد میآید؟!. چون یکی بیمار میگردد دیگران ناآرام میشوند؟!. چون یکی گرسنه میباشد همه بَرو بخشوده نان برایش میبرند؟!... آیا اینها با خودخواهی که قانون طبیعی است چه سازش دارد؟!.
چه بسیار مردانی که در سال گرانی گرسنه مانده نان خود را به بینوایان بخشند!. چه فراوان کسانی که در راه آسایش دیگران خود را دچار آسیب سازند!. آزادهمردانی که جان در راه دیگران باختهاند کم نیستند!.
آن کارهای جانوران و این کارهای آدمیان. پیداست آدمی دارای گوهر دیگریست و آن در بند طبیعت و قانونهای آن نیست ، و این گوهر است که ما «روان» مینامیم.
پابرگی :
1ـ از خودخواهی در اینجا معنای ریشهای آن خواسته میشود که خواستن و دوست داشتن خود باشد (حبالذات).
🔶 در پیرامون روان
🔸 نشست دوم : چگونه به هستی روان پی میبریم؟. ـ (تکهی 8)
آمدیم بر سر فیلسوفان : این گزافه است که آنان «از خردمندترین آدمیان» بودهاند. فیلسوفان کالاهاشان جز پنداربافی نبوده است و کمتر بوده که پروای خرد کنند و پیروی از دستور آن نمایند.
این دستور خرد است که به هر چیزی که راه نیست باید در برابرش بازایستاد و به پندار یا انگار نگرایید. فیلسوفان این دستور را نااندیشیده گرفته مردمان را با پندارها و انگارهای خود گیج گردانیدهاند. نام «فلسفه» دررفته و مردمان از پشت سر آن آمیغهای ارجداری را میبیوسند (1). ولی ما از فیلسوفان کارهایی میبینیم که به بازیچههای کودکان مانندهتر میبوده.
برای مثل میگویم :
بطلمیوس ستارهشناس یونانی که خورشید و ماه و ستارگان را گردنده بگرد خورشید میشناخته چرخهایی (افلاک) برای گردش آنها انگاشته بوده ـ خود او گفته است : این چرخها انگاریست. من انگاشتهام برای آنکه حساب ماه و خورشید و ستارگان را بسامانی اندازم. با اینحال اگر شما کتابی از فلسفه که در فارسی و عربی بسیار است بدست آورید خواهید دید دری در آن بنام «فلکیات» باز کرده و فیلسوفان دربارهی گردش چرخها و انگیزهی آن «گردش» گفتگو داشتهاند و هر یکی از پندار خود سخنی گفته. این گفته : گردش چرخها از «عشق» است. آن گفته : چرخها جان دارند. سومی گفته : هر چرخی را ستارهای که دروست میچرخاند. ببینید بروی انگاری چه پندارهایی بنیاد نهادهاند. این نمونهای از رفتار فیلسوفانست. این نشان از دوری آنان از خرد میباشد.
* * *
در این نشست چند چیز را روشن گردانیدم :
١ـ هستی روان و اینکه چگونه بآن پی میبریم.
٢ـ روان نه تنها پیرو خودخواهی نیست ، خواهاکها و کناکهایش بآخشیج آنست.
٣ـ آدمی با داشتن روان آفریدهی ویژهی برگزیدهایست.
٤ـ آدمی دارای خرد است که داور نیک و بد و راست و کج و خود در داوریهایش آزاد میباشد.
پابرگی ( از ویراینده) :
1ـ بیوسیدن (biusidan) = منتظر بودن
🔸 نشست دوم : چگونه به هستی روان پی میبریم؟. ـ (تکهی 8)
آمدیم بر سر فیلسوفان : این گزافه است که آنان «از خردمندترین آدمیان» بودهاند. فیلسوفان کالاهاشان جز پنداربافی نبوده است و کمتر بوده که پروای خرد کنند و پیروی از دستور آن نمایند.
این دستور خرد است که به هر چیزی که راه نیست باید در برابرش بازایستاد و به پندار یا انگار نگرایید. فیلسوفان این دستور را نااندیشیده گرفته مردمان را با پندارها و انگارهای خود گیج گردانیدهاند. نام «فلسفه» دررفته و مردمان از پشت سر آن آمیغهای ارجداری را میبیوسند (1). ولی ما از فیلسوفان کارهایی میبینیم که به بازیچههای کودکان مانندهتر میبوده.
برای مثل میگویم :
بطلمیوس ستارهشناس یونانی که خورشید و ماه و ستارگان را گردنده بگرد خورشید میشناخته چرخهایی (افلاک) برای گردش آنها انگاشته بوده ـ خود او گفته است : این چرخها انگاریست. من انگاشتهام برای آنکه حساب ماه و خورشید و ستارگان را بسامانی اندازم. با اینحال اگر شما کتابی از فلسفه که در فارسی و عربی بسیار است بدست آورید خواهید دید دری در آن بنام «فلکیات» باز کرده و فیلسوفان دربارهی گردش چرخها و انگیزهی آن «گردش» گفتگو داشتهاند و هر یکی از پندار خود سخنی گفته. این گفته : گردش چرخها از «عشق» است. آن گفته : چرخها جان دارند. سومی گفته : هر چرخی را ستارهای که دروست میچرخاند. ببینید بروی انگاری چه پندارهایی بنیاد نهادهاند. این نمونهای از رفتار فیلسوفانست. این نشان از دوری آنان از خرد میباشد.
* * *
در این نشست چند چیز را روشن گردانیدم :
١ـ هستی روان و اینکه چگونه بآن پی میبریم.
٢ـ روان نه تنها پیرو خودخواهی نیست ، خواهاکها و کناکهایش بآخشیج آنست.
٣ـ آدمی با داشتن روان آفریدهی ویژهی برگزیدهایست.
٤ـ آدمی دارای خرد است که داور نیک و بد و راست و کج و خود در داوریهایش آزاد میباشد.
پابرگی ( از ویراینده) :
1ـ بیوسیدن (biusidan) = منتظر بودن
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 7 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (1) تکهی 15
ما این زمینه را بپایان آوردهایم
این خود سخن روشنیست و نیاز بدلیل نمیدارد ، و ما خشنودیم که این زمینه را بپایان رسانیدهایم. در سالهای گذشتهی پیمان از جهان و زندگانی و آدمیگری سخن رانده و معنی هر یکی را تا آنجا که میبایست روشن گردانیدهایم.
ما گفتهایم : اینجهان دستگاه بیهودهای نیست و بیگمان آن را آفریدگار دانا و توانایی پدید آورده.
گفتهایم : خواست آفریدگار آسایش و خرسندی جهانیانست و چنین خواسته که جهان گام بگام پیش رود و زندگی زمان بزمان بسامانتر و پرشکوهتر گردد و این نه راست است که خدا اینجهان را خوار میدارد.
گفتهایم : آدمیان برگزیدهی آفریدگانند و خدا جهان را بدست آنان سپارده و خرد را راهنمای آنان گردانیده.
گفتهایم : آدمی را نیاز به نبرد و کشاکش نیست و این نه راست است که زندگی نبردگاه میباشد. آدمی باید بجای نبرد با همدستی زید و هر یکی از آنان دربند آسایش و خرسندی دیگران باشد.
گفتهایم : مرگ آدمی پایان هستی او نیست و روان نه از تن است که با مرگ آن نابود گردد.
گفتهایم : آبادی آنجهان بسته بآبادی اینجهانست و کارهای بیهودهای که در اینجهان سودی نمیدارد در آنجهان نیز سود نخواهد داشت و جز مایهی پشیمانی نخواهد بود.
گفتهایم : کسی را در کارهای خدا دستی نتواند بود و افسانهی میانجیگری نه راست میباشد و اینست پرداختن بمردگان و چشم پشتیبانی از آنها داشتن جز خداناشناسی و نادانی نیست.
گفتهایم : همهی آنچه صوفیان و باطنیان و خراباتیان و فیلسوفان گفتهاند و یا در کیشهای پراکنده اندیشیدهاند بیپا و بیهوده است و همه را باید از میان برداشت.
🔸 نیک و بد (1) تکهی 15
ما این زمینه را بپایان آوردهایم
این خود سخن روشنیست و نیاز بدلیل نمیدارد ، و ما خشنودیم که این زمینه را بپایان رسانیدهایم. در سالهای گذشتهی پیمان از جهان و زندگانی و آدمیگری سخن رانده و معنی هر یکی را تا آنجا که میبایست روشن گردانیدهایم.
ما گفتهایم : اینجهان دستگاه بیهودهای نیست و بیگمان آن را آفریدگار دانا و توانایی پدید آورده.
گفتهایم : خواست آفریدگار آسایش و خرسندی جهانیانست و چنین خواسته که جهان گام بگام پیش رود و زندگی زمان بزمان بسامانتر و پرشکوهتر گردد و این نه راست است که خدا اینجهان را خوار میدارد.
گفتهایم : آدمیان برگزیدهی آفریدگانند و خدا جهان را بدست آنان سپارده و خرد را راهنمای آنان گردانیده.
گفتهایم : آدمی را نیاز به نبرد و کشاکش نیست و این نه راست است که زندگی نبردگاه میباشد. آدمی باید بجای نبرد با همدستی زید و هر یکی از آنان دربند آسایش و خرسندی دیگران باشد.
گفتهایم : مرگ آدمی پایان هستی او نیست و روان نه از تن است که با مرگ آن نابود گردد.
گفتهایم : آبادی آنجهان بسته بآبادی اینجهانست و کارهای بیهودهای که در اینجهان سودی نمیدارد در آنجهان نیز سود نخواهد داشت و جز مایهی پشیمانی نخواهد بود.
گفتهایم : کسی را در کارهای خدا دستی نتواند بود و افسانهی میانجیگری نه راست میباشد و اینست پرداختن بمردگان و چشم پشتیبانی از آنها داشتن جز خداناشناسی و نادانی نیست.
گفتهایم : همهی آنچه صوفیان و باطنیان و خراباتیان و فیلسوفان گفتهاند و یا در کیشهای پراکنده اندیشیدهاند بیپا و بیهوده است و همه را باید از میان برداشت.
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار هشتم : جان و روان (تکهی دو از دو)
چیزی که هست آدمی خویها و کارهای جانوران را نیز دارد ، و همچون ایشان خورد و خوابد و کام گزارد و بخشم و کینه برخیزد و بستیزه و کشاکش پردازد. روشنتر بگویم : او نیز کارهایی از روی خودخواهی دارد. از اینجاست میگوییم آدمی دارای دو سرشت است : یکی سرشت تن و جان که در آن با جانوران اَنباز[=شریک] است ، دیگری سرشت روان که در آن از جانوران جداست. کارهایش نیز از روی این دو سرشت است.
کسی را میبینید این زمان بر سر اندک پولی با برادر خود کشاکش میکند و ستم فرونمیگزارد ، و زمان دیگری پول بسیاری به بیگانگان میبخشد و دستگیری دریغ نمیگوید. آن از سرشت جانوریش بوده و این از سرشت مردمیش میباشد.
همیشه از آدمی کارهای آخشیج هم سر زند ، و همیشه دو دلی ازو هویدا باشد. با یکی در خشم شده مشت بَرو نوازد و پس از اندکی پشیمان شده بازگردیده پوزش خواهد. از بیچیزی ، بر سر راه ، دستگیری دریغ گفته درمیگذرد و پس از چند گامی پشیمان شده بازگردد. از نادانی بیآزرمی بیند و کینهی او را در دل گیرد و بارها خواهد بر سر او رفته کیفرش دهد و چیزی از درون او را بازدارد. اینها از کجاست؟.. یک چیزی چگونه برانگیزد و بازدارد؟!.
اگر کسی نیک پاید همیشه خود را از درون در کشاکش یابد ، همواره خود را میان دو نیرو بیند. خویهای نیک و بد نیز از اینجاست : یک سو سرشت جانوری با خویهای آن از کینه و خشم و آز و رشک و خودخواهی و چاپلوسی و دروغگویی و دغلکاری و زبونکشی ، یکسو سرشت روانی با رهنماییهای خرد. نیکی آدمی جز این نیست که براهنماییهای خرد ارج بیشتر نهاده آن را بگرایشهای تن و جان برگزیند. اگر در آدمی تنها یک سرشت است عنوان نیکخویی و بدخویی از کجاست؟!.
این گفتگو از روان بسیار سودمند است. اگرچه گوهر روان شناختنی نیست و ما راهی بآن نداریم ، لیکن از این آگاهیها در پیرامون آن تاریکیهای بسیاری روشن میگردد ، و ارج آدمی و جایگاه او شناخته میشود. این بدترین گمراهی است که در فلسفهی نوین آدمی را با چرندگان و درندگان یکسان میگیرند. بزرگا نادانیا که کسانی خود را نشناسند!.
هم باید دانست روان خرد و اندیشه را با خود دارد. اینها از بستگان آن باشند. بدینسان کالبد آدمی دو دستگاهست : یکی تن و جان با گرایشها و دریافتها و خویهای جانوران ، و دیگری روان با خرد و اندیشه و گرایشها و دریافتهای مردمی.
خرد داور نیک و بد و سود و زیانست و ما آن را سپس خواهیم شناخت اما اندیشه ، پی بردن از چیزی بچیز دیگری است. جانوران این را ندارند. این راست است بسیاری از ایشان دریافتهایی را دارند که آدمی را نیست ، مثلاً سگ هوش شگفتانگیزی دارد و امروز در پیدا کردن دزدان و آدمکشان کارهای نادیدهای ازو سر میزند ، با این حال او از اندیشه بیبهره است ، و بارها در سگکشیها دیده میشود که یکی که خوراک زهرآلود را خورده درمیغلتد دیگری این درنمییابد که از آن پرهیز جوید و نخورد.
این خود شگفت خواهد نمود که ما در اینجا بچنین سخنانی میپردازیم. چه باید کرد؟!. از بس خردها سست شده و مغزها درآشفته ما ناچاریم آسانترین چیزها را نیز بنویسیم و رشته بدست بهانهجویان ندهیم. امروز بسیار کسان سخنی را که میشنوند بجای آنکه نیک بسنجند و دمی در پیرامون آن بیندیشند پیاپی میخواهند خرده گیرند. بارها میبینیم چیزی را که با اندک اندیشه توانند دریافت ، نیندیشیده آن را عنوانی ساخته با ما روبرو میشوند. زینهار از پستی خردها !.. خدایا زینهار!..
ما چون میگوییم جانوران پروای همدیگر ندارند و غم یکدیگر نخورند کسانی بیدرنگ پرستاریای را که چهارپایان و ددان از بچههای خود دارند و مهری را که نرینه و مادینه باهم ورزند برخ ما میکشند ، و این نمیاندیشند که پرستاری آنها از بچههای خود نه از راه غمخواریست ، و باید گفت آن را ناچار و ناخواه انجام میدهند. باید گفت : این چیزیست آفریدگار در نهاد آنها نهاده تا بچهها بزرگ شوند و نژاد آنها پایدار ماند. اگر آن از روی غمخواریست از چیست بچهها چون بزرگ شوند بیکبار از آنها بیزاری جویند؟!.. از چیست به بچهی دیگری از جنس خود نپردازند؟!.
اما مهری که نرینهها با مادینهها دارند جز از راه خودخواهی نیست. هر یکی نه دیگری بلکه خوشی خویش را خواهد.
🔸 گفتار هشتم : جان و روان (تکهی دو از دو)
چیزی که هست آدمی خویها و کارهای جانوران را نیز دارد ، و همچون ایشان خورد و خوابد و کام گزارد و بخشم و کینه برخیزد و بستیزه و کشاکش پردازد. روشنتر بگویم : او نیز کارهایی از روی خودخواهی دارد. از اینجاست میگوییم آدمی دارای دو سرشت است : یکی سرشت تن و جان که در آن با جانوران اَنباز[=شریک] است ، دیگری سرشت روان که در آن از جانوران جداست. کارهایش نیز از روی این دو سرشت است.
کسی را میبینید این زمان بر سر اندک پولی با برادر خود کشاکش میکند و ستم فرونمیگزارد ، و زمان دیگری پول بسیاری به بیگانگان میبخشد و دستگیری دریغ نمیگوید. آن از سرشت جانوریش بوده و این از سرشت مردمیش میباشد.
همیشه از آدمی کارهای آخشیج هم سر زند ، و همیشه دو دلی ازو هویدا باشد. با یکی در خشم شده مشت بَرو نوازد و پس از اندکی پشیمان شده بازگردیده پوزش خواهد. از بیچیزی ، بر سر راه ، دستگیری دریغ گفته درمیگذرد و پس از چند گامی پشیمان شده بازگردد. از نادانی بیآزرمی بیند و کینهی او را در دل گیرد و بارها خواهد بر سر او رفته کیفرش دهد و چیزی از درون او را بازدارد. اینها از کجاست؟.. یک چیزی چگونه برانگیزد و بازدارد؟!.
اگر کسی نیک پاید همیشه خود را از درون در کشاکش یابد ، همواره خود را میان دو نیرو بیند. خویهای نیک و بد نیز از اینجاست : یک سو سرشت جانوری با خویهای آن از کینه و خشم و آز و رشک و خودخواهی و چاپلوسی و دروغگویی و دغلکاری و زبونکشی ، یکسو سرشت روانی با رهنماییهای خرد. نیکی آدمی جز این نیست که براهنماییهای خرد ارج بیشتر نهاده آن را بگرایشهای تن و جان برگزیند. اگر در آدمی تنها یک سرشت است عنوان نیکخویی و بدخویی از کجاست؟!.
این گفتگو از روان بسیار سودمند است. اگرچه گوهر روان شناختنی نیست و ما راهی بآن نداریم ، لیکن از این آگاهیها در پیرامون آن تاریکیهای بسیاری روشن میگردد ، و ارج آدمی و جایگاه او شناخته میشود. این بدترین گمراهی است که در فلسفهی نوین آدمی را با چرندگان و درندگان یکسان میگیرند. بزرگا نادانیا که کسانی خود را نشناسند!.
هم باید دانست روان خرد و اندیشه را با خود دارد. اینها از بستگان آن باشند. بدینسان کالبد آدمی دو دستگاهست : یکی تن و جان با گرایشها و دریافتها و خویهای جانوران ، و دیگری روان با خرد و اندیشه و گرایشها و دریافتهای مردمی.
خرد داور نیک و بد و سود و زیانست و ما آن را سپس خواهیم شناخت اما اندیشه ، پی بردن از چیزی بچیز دیگری است. جانوران این را ندارند. این راست است بسیاری از ایشان دریافتهایی را دارند که آدمی را نیست ، مثلاً سگ هوش شگفتانگیزی دارد و امروز در پیدا کردن دزدان و آدمکشان کارهای نادیدهای ازو سر میزند ، با این حال او از اندیشه بیبهره است ، و بارها در سگکشیها دیده میشود که یکی که خوراک زهرآلود را خورده درمیغلتد دیگری این درنمییابد که از آن پرهیز جوید و نخورد.
این خود شگفت خواهد نمود که ما در اینجا بچنین سخنانی میپردازیم. چه باید کرد؟!. از بس خردها سست شده و مغزها درآشفته ما ناچاریم آسانترین چیزها را نیز بنویسیم و رشته بدست بهانهجویان ندهیم. امروز بسیار کسان سخنی را که میشنوند بجای آنکه نیک بسنجند و دمی در پیرامون آن بیندیشند پیاپی میخواهند خرده گیرند. بارها میبینیم چیزی را که با اندک اندیشه توانند دریافت ، نیندیشیده آن را عنوانی ساخته با ما روبرو میشوند. زینهار از پستی خردها !.. خدایا زینهار!..
ما چون میگوییم جانوران پروای همدیگر ندارند و غم یکدیگر نخورند کسانی بیدرنگ پرستاریای را که چهارپایان و ددان از بچههای خود دارند و مهری را که نرینه و مادینه باهم ورزند برخ ما میکشند ، و این نمیاندیشند که پرستاری آنها از بچههای خود نه از راه غمخواریست ، و باید گفت آن را ناچار و ناخواه انجام میدهند. باید گفت : این چیزیست آفریدگار در نهاد آنها نهاده تا بچهها بزرگ شوند و نژاد آنها پایدار ماند. اگر آن از روی غمخواریست از چیست بچهها چون بزرگ شوند بیکبار از آنها بیزاری جویند؟!.. از چیست به بچهی دیگری از جنس خود نپردازند؟!.
اما مهری که نرینهها با مادینهها دارند جز از راه خودخواهی نیست. هر یکی نه دیگری بلکه خوشی خویش را خواهد.
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
شهریاران_گمنام_اسکن.pdf
49.6 MB
🔸 شهریاران گمنام (اسکن)
🖌 احمد کسروی
☀️ تاریخی
🖌 احمد کسروی
☀️ تاریخی
✴️ شادروان مهدیه از پشتیبانان پیمان و پرچم
آقای مهدیه یکی از کسانیست که از چند سال پیش با پیمان آشنا و پاکدلانه به پشتیبانی پرداختهاند و کنون از پیشروان آزادگان تبریز هستند.
خدا میداند که این نیکمردان در آن چند سال چه نیشهای زبانی از مردم خوردهاند و چه زهرها چشیدهاند.
یکمشت مردم بیفرهنگ که چون در برابر دلیل درمیمانند زبان به تلخگویی میگشایند و از بیفرهنگی بازنمیایستند ، از دلخراشترین کارها درافتادن با آنانست.
(پرچم روزانه ش 232)
آقای مهدیه یکی از کسانیست که از چند سال پیش با پیمان آشنا و پاکدلانه به پشتیبانی پرداختهاند و کنون از پیشروان آزادگان تبریز هستند.
خدا میداند که این نیکمردان در آن چند سال چه نیشهای زبانی از مردم خوردهاند و چه زهرها چشیدهاند.
یکمشت مردم بیفرهنگ که چون در برابر دلیل درمیمانند زبان به تلخگویی میگشایند و از بیفرهنگی بازنمیایستند ، از دلخراشترین کارها درافتادن با آنانست.
(پرچم روزانه ش 232)
🔶 در پیرامون روان
🔸 نشست سوم : هودههای مادّیگری همه بیپاست ـ (تکهی 1)
در نشست گذشته بازنمودم که چگونه ما بهستی روان (و همچنان بهستی خرد) پی میبریم. این جُستار روان بسیار ارجدار است. این بیپایی فلسفهی مادّی را نیک میرساند. چندانکه فلسفهی مادّی زیانمند و شوم است ، این جستار سودمند و ارجدار میباشد.
فلسفهی مادّی که جهان را جز این دستگاه سَتَرسا[=محسوس] نمیشناسد و آدمی را همین تن و جان میشمارد ، ما از راه این جُستار ، کوتاهی دانش و بینش پیروان آن فلسفه را برخشان کشیده نشانشان میدهیم که ما در آدمی جز از تن و جان دستگاه دیگری بنام روان (که خرد و فهم و اندیشه هم از بستگان اوست) مییابیم ـ دستگاهی که آنان پی نبردهاند ـ و همین را نشان میگیریم که در پشت سر اینجهان مادّی نیز جهان دیگری هست و آنان پی نبردهاند ، و بدینسان سستی پایههای آن فلسفه را روشن میگردانیم. ولی چون در این باره بسخن درازی نیاز هست و خود از زمینهی گفتگو بیرون میباشد در اینجا بآن نمیپردازیم.
گفتگوی ما در اینجا از روانست و چنانکه گفتیم در این زمینه سخن ما از دیدهی سود و زیان زندگانیست و بیش از هر چیزی با هودههای مادّیگری کار میداریم.
هودههای مادّیگری را برایتان شمردم و اینک یکایک آنها را یاد کرده بیپاییش را بازمینمایم :
١ـ چنانکه گفتیم نخست هودهی مادّیگری بیارج و پست گردانیدن آدمیست. پیروان مادّیگری آدمی را با جانوران به یک رشته میکشند ، و این دُژفهمی (1) از آنجاست که از گوهر روانی آدمی ناآگاهند ، از آنجاست که تنها گوهر جانی او را بدیده میگیرند. راستش هم آنست که اگر آدمی تنها همین تن و جان بودی جز برتری کمی بجانوران نداشتی. ولی چنانکه گفتیم آدمی تنها تن و جان نیست و درو گوهر روان هست که بسیار والاست و دارای خیمهای[خصلت] بسیار ستودهای از نیکخواهی بجهان و دلسوزی بدیگران و آمیغپژوهی و آبادیدوستی و مانند اینها میباشد. دوباره میگویم : آدمی اگر از جنس جانورانست با آنان نه یکسانست.
آدمی اگر برخاسته از بوزینه است گو باشد. آفریدهی ویژه است ، برگزیدهی آفریدگانست. میوهی درخت آفرش است.
پیروان مادّیگری (پاردیان) باین سخنان ریشخند میکنند و از خودخواهی آدمی میدانند که خود را برگزیدهی آفریدگان میشمارد و جهان را آفریده بهر خود میپندارد.
ولی میباید گفت : جای ریشخند نیست. سخن با دلیل چه جای ریشخند است؟!. آدمی بدانسان که ما میشناسیم در رشتهی دیگر آفریدگان نیست. این غلطست که شما آن را با چهارپایان به یک رشته کشید و بالادست لیمور و بوزینه نشانید. این دُژفهمی از شما بوده.
چیزیست بسیار روشن : درمیان آفریدگان ، جنبندگان و زیندگان برتری بدیگران میدارند. درمیان زیندگان نیز آدمی از همه برتر است. گذشته از فزونیهای تنی و مغزی که فلسفهی مادّی نیز آنها را شناخته و پذیرفته یک فزونی بسیار ارجداری درمیانست ، و آن اینکه جانوران ، دست و پا بستهی زنجیر خودخواهیند و هر یکی جز درپی خوشیهای خود نتواند بود. ولی آدمی ، آزاد و دست و پایش باز است. آدمی اگر گوهر روانیش نیرومند گردد ، سرچشمهی خواهاکها و کناکهایش نیکخواهی و آبادیدوستی و دادگری و اینگونه خیمهای بسیار والاست و اینها چیزهاییست که جز درو نیست و خود مایهی شایندگی[=لیاقت] او میباشد. اینهاست دلیل آنکه آدمی برگزیدهی آفریدگانست.
اما جهان بسیار بزرگست و ما نمیدانیم خدا آن را بهر که آفریده. این میدانیم این زمین را بهر آدمیان آفریده و زیستگاه آنان گردانیده. این میدانیم که زمین را بدست آدمیان سپارده که آبادش کنند و از بدیها (تا آنجا که تواند بود) بپیرایند.
زمین سپارده بدست آدمیانست و آدمیان براه بردن آن ، هم توانا و هم شایایند[=لایقند].
پابرگی :
1ـ دُژ پیشوندیست بمعنی بدیای که با درشتی توأم باشد. ـ ویراینده
🔸 نشست سوم : هودههای مادّیگری همه بیپاست ـ (تکهی 1)
در نشست گذشته بازنمودم که چگونه ما بهستی روان (و همچنان بهستی خرد) پی میبریم. این جُستار روان بسیار ارجدار است. این بیپایی فلسفهی مادّی را نیک میرساند. چندانکه فلسفهی مادّی زیانمند و شوم است ، این جستار سودمند و ارجدار میباشد.
فلسفهی مادّی که جهان را جز این دستگاه سَتَرسا[=محسوس] نمیشناسد و آدمی را همین تن و جان میشمارد ، ما از راه این جُستار ، کوتاهی دانش و بینش پیروان آن فلسفه را برخشان کشیده نشانشان میدهیم که ما در آدمی جز از تن و جان دستگاه دیگری بنام روان (که خرد و فهم و اندیشه هم از بستگان اوست) مییابیم ـ دستگاهی که آنان پی نبردهاند ـ و همین را نشان میگیریم که در پشت سر اینجهان مادّی نیز جهان دیگری هست و آنان پی نبردهاند ، و بدینسان سستی پایههای آن فلسفه را روشن میگردانیم. ولی چون در این باره بسخن درازی نیاز هست و خود از زمینهی گفتگو بیرون میباشد در اینجا بآن نمیپردازیم.
گفتگوی ما در اینجا از روانست و چنانکه گفتیم در این زمینه سخن ما از دیدهی سود و زیان زندگانیست و بیش از هر چیزی با هودههای مادّیگری کار میداریم.
هودههای مادّیگری را برایتان شمردم و اینک یکایک آنها را یاد کرده بیپاییش را بازمینمایم :
١ـ چنانکه گفتیم نخست هودهی مادّیگری بیارج و پست گردانیدن آدمیست. پیروان مادّیگری آدمی را با جانوران به یک رشته میکشند ، و این دُژفهمی (1) از آنجاست که از گوهر روانی آدمی ناآگاهند ، از آنجاست که تنها گوهر جانی او را بدیده میگیرند. راستش هم آنست که اگر آدمی تنها همین تن و جان بودی جز برتری کمی بجانوران نداشتی. ولی چنانکه گفتیم آدمی تنها تن و جان نیست و درو گوهر روان هست که بسیار والاست و دارای خیمهای[خصلت] بسیار ستودهای از نیکخواهی بجهان و دلسوزی بدیگران و آمیغپژوهی و آبادیدوستی و مانند اینها میباشد. دوباره میگویم : آدمی اگر از جنس جانورانست با آنان نه یکسانست.
آدمی اگر برخاسته از بوزینه است گو باشد. آفریدهی ویژه است ، برگزیدهی آفریدگانست. میوهی درخت آفرش است.
پیروان مادّیگری (پاردیان) باین سخنان ریشخند میکنند و از خودخواهی آدمی میدانند که خود را برگزیدهی آفریدگان میشمارد و جهان را آفریده بهر خود میپندارد.
ولی میباید گفت : جای ریشخند نیست. سخن با دلیل چه جای ریشخند است؟!. آدمی بدانسان که ما میشناسیم در رشتهی دیگر آفریدگان نیست. این غلطست که شما آن را با چهارپایان به یک رشته کشید و بالادست لیمور و بوزینه نشانید. این دُژفهمی از شما بوده.
چیزیست بسیار روشن : درمیان آفریدگان ، جنبندگان و زیندگان برتری بدیگران میدارند. درمیان زیندگان نیز آدمی از همه برتر است. گذشته از فزونیهای تنی و مغزی که فلسفهی مادّی نیز آنها را شناخته و پذیرفته یک فزونی بسیار ارجداری درمیانست ، و آن اینکه جانوران ، دست و پا بستهی زنجیر خودخواهیند و هر یکی جز درپی خوشیهای خود نتواند بود. ولی آدمی ، آزاد و دست و پایش باز است. آدمی اگر گوهر روانیش نیرومند گردد ، سرچشمهی خواهاکها و کناکهایش نیکخواهی و آبادیدوستی و دادگری و اینگونه خیمهای بسیار والاست و اینها چیزهاییست که جز درو نیست و خود مایهی شایندگی[=لیاقت] او میباشد. اینهاست دلیل آنکه آدمی برگزیدهی آفریدگانست.
اما جهان بسیار بزرگست و ما نمیدانیم خدا آن را بهر که آفریده. این میدانیم این زمین را بهر آدمیان آفریده و زیستگاه آنان گردانیده. این میدانیم که زمین را بدست آدمیان سپارده که آبادش کنند و از بدیها (تا آنجا که تواند بود) بپیرایند.
زمین سپارده بدست آدمیانست و آدمیان براه بردن آن ، هم توانا و هم شایایند[=لایقند].
پابرگی :
1ـ دُژ پیشوندیست بمعنی بدیای که با درشتی توأم باشد. ـ ویراینده
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 7 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (1) تکهی 16
ما چه میخواهیم و درپی چه هستیم؟..
ما اینها را روشن گردانیده و بدینسان معنی جهان و زندگی را تا آنجا که میتوانستهایم بازنمودهایم. کنون ببینیم ما خود چه میخواهیم و درپی چه هستیم. زیرا این هم دانستنی است و یک توده که برای خود در زندگانی خواستی یا آرمانی ندارد از پیشرفت بیبهره گردد ، و خود باید گفت پیشرفت برای او معنایی ندارد. آخر تو کجا را آهنگ کردهای تا بسوی آن پیش روی؟!.. یک تودهی بیآرمان هرگز بپای دیگران نرسد. ببینید جدایی از کجا تا بکجاست : شما چند تن از خانه بیرون آمدهاید و آهنگ یک جای دوری میدارید که یک کار ارجمندی را انجام دهید ، چون یک خواهشی را دنبال میکنید در خیابان نایستید و یکسر بآنجا شتابید و از گام زدن نفرسایید و با همراهان گویان و شنوان و دلشادان راه پیمایید. ولی اگر از خانه بیرون آمدهاید و آهنگ هیچ جا را نمیدارید ، ناچار ندانید کجا روید و در راه درمانید و خیابان را هم درازا و هم پهنایش را پیمایید و راهی را که رفتهاید نافهمیده بازگردید و همراهانتان یکی باین کوچه پیچد و یکی بآن دکان دررود و بدینسان پراکنده شوید و بهیچ نتیجهای نرسید. اینست جدایی میانهی آن تودهای که در زندگی خواستی را دنبال میکند و با تودهای که نمیداند چه میخواهد و درپی چیست.
خواهید گفت : خواست ما در زندگی چه باشد؟.. میگویم : ما باید چند خواست [را] در یک جا دنبال کنیم :
نخست : به پیشرفت جهان کوشیم که خود پیش رویم و دیگران را هم پیش بریم. زیرا چنانکه گفتیم این خواست آفریدگار است و همیشه چنین بوده است و خواهد بود.
دوم : تودهی خود را نیرومند و انبوه گردانیم تا در میدان نبردی که میان تودههای جهان باز شده ، لگدمال و نابود نشویم.
سوم : در کردار و رفتار خود دربند آسایش همگان باشیم و خوشی و آسودگی خود را در خوشی و آسودگی همگان شناسیم.
چهارم : هر یکی خود را ستوده و آراسته گردانیم و به نیکخویی و پاکدرونی کوشیم و بدینسان بر ارج خود بیفزاییم.
اینها خواستهاییست که باید همگی داریم و در شناختن نیک و بد نیز اینها را بدیده گیریم که هر آنچه با اینها میسازد و مایهی پیشرفت اینها میباشد نیک ، و هر آنچه با اینها نمیسازد بد شناسیم.
🔸 نیک و بد (1) تکهی 16
ما چه میخواهیم و درپی چه هستیم؟..
ما اینها را روشن گردانیده و بدینسان معنی جهان و زندگی را تا آنجا که میتوانستهایم بازنمودهایم. کنون ببینیم ما خود چه میخواهیم و درپی چه هستیم. زیرا این هم دانستنی است و یک توده که برای خود در زندگانی خواستی یا آرمانی ندارد از پیشرفت بیبهره گردد ، و خود باید گفت پیشرفت برای او معنایی ندارد. آخر تو کجا را آهنگ کردهای تا بسوی آن پیش روی؟!.. یک تودهی بیآرمان هرگز بپای دیگران نرسد. ببینید جدایی از کجا تا بکجاست : شما چند تن از خانه بیرون آمدهاید و آهنگ یک جای دوری میدارید که یک کار ارجمندی را انجام دهید ، چون یک خواهشی را دنبال میکنید در خیابان نایستید و یکسر بآنجا شتابید و از گام زدن نفرسایید و با همراهان گویان و شنوان و دلشادان راه پیمایید. ولی اگر از خانه بیرون آمدهاید و آهنگ هیچ جا را نمیدارید ، ناچار ندانید کجا روید و در راه درمانید و خیابان را هم درازا و هم پهنایش را پیمایید و راهی را که رفتهاید نافهمیده بازگردید و همراهانتان یکی باین کوچه پیچد و یکی بآن دکان دررود و بدینسان پراکنده شوید و بهیچ نتیجهای نرسید. اینست جدایی میانهی آن تودهای که در زندگی خواستی را دنبال میکند و با تودهای که نمیداند چه میخواهد و درپی چیست.
خواهید گفت : خواست ما در زندگی چه باشد؟.. میگویم : ما باید چند خواست [را] در یک جا دنبال کنیم :
نخست : به پیشرفت جهان کوشیم که خود پیش رویم و دیگران را هم پیش بریم. زیرا چنانکه گفتیم این خواست آفریدگار است و همیشه چنین بوده است و خواهد بود.
دوم : تودهی خود را نیرومند و انبوه گردانیم تا در میدان نبردی که میان تودههای جهان باز شده ، لگدمال و نابود نشویم.
سوم : در کردار و رفتار خود دربند آسایش همگان باشیم و خوشی و آسودگی خود را در خوشی و آسودگی همگان شناسیم.
چهارم : هر یکی خود را ستوده و آراسته گردانیم و به نیکخویی و پاکدرونی کوشیم و بدینسان بر ارج خود بیفزاییم.
اینها خواستهاییست که باید همگی داریم و در شناختن نیک و بد نیز اینها را بدیده گیریم که هر آنچه با اینها میسازد و مایهی پیشرفت اینها میباشد نیک ، و هر آنچه با اینها نمیسازد بد شناسیم.