🔶 در پیرامون روان
🔸 نشست پنجم : دین در زمینهی خود کمتر از دانشها نیست ـ (تکهی 6 از 6)
ما این زمینه را بارها روشن گردانیدهایم. بارها گفتهایم آدمی که دارای دو دستگاه جان و روانست ، این دو دستگاه همچون دو کفهی ترازوست که همانکه یکی ببالا رفت آن دیگری بپایین خواهد افتاد. یک آدمی گاهی روانش نیرومند است و خیمهای روانی او بر خیمهای ناستودهی جانیش چیره میباشد و گاهی بوارونهی اینست و خیمهای جانی چیره است.
همچنان گفتهایم : آدمی اگر بحال خود بماند (و فرهنگی نبیند) سرشت جانی او چیره خواهد بود و خیمهای ستودهی روانی او جز ناتوان نخواهد بود.
در مردمان وحشی همین حالست. چون فرهنگ ندیده و خودرو بار آمدهاند ، سرشت جانی چیره است و خیمهای روانی درمیان آنان بسیار ناتوان است.
آنچه استواری این گفتههای ما و سستی گفتهی این نامهنویس را روشن تواند گردانید آنست که شما اگر بمیان وحشیان آفریقا بروید و از همان مردم آدمخوار یامیام یکی را برگزینید و با خود همراه و همدم گردانیده از میان آن مردم بیرون آورید و در همان تنهایی آمیغهای زندگانی را بیش یا کم باو یاد دهید ، خواهید دید که تکان خورد و پس از کمی رفتارش دیگر گردید.
همین آزمایش را درمیان ایلهای کوچنشین نیز بکار توان زد. مثلاً لرها و کوهکیلویهایها کمی بهتر از وحشیان آفریقا میباشند و در زندگانی جز راهزنی و تاراجگری نمیشناسند. در همان حال اگر شما به دیهی از دیههای ایشان روید و زمانی (مثلاً یک ماه) به پند دادن پردازید و بدی راهزنی و تاراجگری و زیانهای آنها را بازنمایید و از سود کشاورزی و گلهداری و همدستی با دیگران داشتن و مانند اینها گفتگو کنید ، هرآینه در آنان خواهد هَناید و آنان را براه خواهد آورد. زیرا این کوششهای شما بفهمها و خردهای ایشان تکان داده سرشت روانی آنان را نیرومندتر خواهد گردانید.
اگر گفتهی نامهنویس راست بوده که این خیمها در آدمی «اکتسابی» یا پدید آمده از «اجتماع» بودی ، بایستی سالها بگذرد تا یک دسته از مردمان وحشی آفریقا یا از ایلهای کوچنشین آسیا دارای این خیمها گردد. در حالی که چنین نیست.
یک نکتهی دیگر که راست نبودن سخن نامهنویس را میرساند آنست که چنانکه گفتهایم آدمی در حال آنکه نیکخواهی و اندوهخواری بدیگران و داددوستی و این خیمها را میدارد ، آن خودخواهی را نیز داراست. یک رشته کارهایش نیز از آن راه است. پس گفتن اینکه : «همان خودخواهی فردیست که بخودخواهی اجتماعی تبدیل یافته» راست نیست. از هر راه که درآییم استواری گفتههای ما پیداست.
یک سخن دیگر نامهنویس آنست که این خیمها که ما از آدمی میشماریم در بسیاری از جانوران نیز هست. آنها نیز نیکخواهی بهم میدارند که نامهنویس دو داستانی هم از آهوان و فیلان یاد کرده است.
این ایراد را بارها شنیدهایم. ولی باید دانست که این داستانها که از همدستی چهارپایان و مرغان با یکدیگر و دلسوزی و نیکخواهی ایشان بهمدیگر گفته میشود ، چیزهایی که از راه جستجو یا آزمایش بدست آمده و ارزش دانشی پیدا کند نیست. بیشتر آنها را شکارچیان گفتهاند و بزبانها افتاده و هنوز دانشمندان بآنها نپرداختهاند. رویهمرفته بیچون و چرا نتوان پذیرفت. اینست ما اکنون بپاسخی بآنها نیاز نمیداریم. اگر زمانی آمد و چیزهایی از راه دانش بدست آمد ، در آن هنگام باید دید چیست.
جانورانی که درمیان هستند ، چه از مرغان و چه از گوشتخواران و چه از گیاهخواران ، ما آشکارا میبینیم که این خیمهای ستوده را نمیدارند. همان آهو را میبینیم که چون یکی بیفتد و پایش بشکند ، دیگری را پروایی نیست. از بوزینه همین را میبینیم. با اینحال چه جای آنست که بداستانها و افسانههای شکارچیان که بیشترشان دروغگو باشند گوش دهیم.
در این نشست که بدو نامه پاسخ دادم چند نکته را روشن گردانیدم :
١ـ گفتگوی ما دربارهی روان بیش از همه ، از دیدهی پروا به نیک و بد زندگانیست ، یک جُستار خشک دینی را دنبال نمیکنیم. ما دین را نیز جز برای بهتر گردانیدن زندگانی نمیخواهیم.
٢ـ دین بآن معنی که خواست ماست خود دستگاهیست و زمینهای برای گفتگوهای خود میدارد که ویژهی آنست. لیکن در همان حال با دانشها همدوش است و باهم بستگیها میدارند.
٣ـ خیمهای ستودهی آدمی (خیمهای روانی) از گوهر اوست و در سایهی فرهنگ یا زندگانی تودهای پدید نیامده است و نمیتوانست بیاید.
🔸 نشست پنجم : دین در زمینهی خود کمتر از دانشها نیست ـ (تکهی 6 از 6)
ما این زمینه را بارها روشن گردانیدهایم. بارها گفتهایم آدمی که دارای دو دستگاه جان و روانست ، این دو دستگاه همچون دو کفهی ترازوست که همانکه یکی ببالا رفت آن دیگری بپایین خواهد افتاد. یک آدمی گاهی روانش نیرومند است و خیمهای روانی او بر خیمهای ناستودهی جانیش چیره میباشد و گاهی بوارونهی اینست و خیمهای جانی چیره است.
همچنان گفتهایم : آدمی اگر بحال خود بماند (و فرهنگی نبیند) سرشت جانی او چیره خواهد بود و خیمهای ستودهی روانی او جز ناتوان نخواهد بود.
در مردمان وحشی همین حالست. چون فرهنگ ندیده و خودرو بار آمدهاند ، سرشت جانی چیره است و خیمهای روانی درمیان آنان بسیار ناتوان است.
آنچه استواری این گفتههای ما و سستی گفتهی این نامهنویس را روشن تواند گردانید آنست که شما اگر بمیان وحشیان آفریقا بروید و از همان مردم آدمخوار یامیام یکی را برگزینید و با خود همراه و همدم گردانیده از میان آن مردم بیرون آورید و در همان تنهایی آمیغهای زندگانی را بیش یا کم باو یاد دهید ، خواهید دید که تکان خورد و پس از کمی رفتارش دیگر گردید.
همین آزمایش را درمیان ایلهای کوچنشین نیز بکار توان زد. مثلاً لرها و کوهکیلویهایها کمی بهتر از وحشیان آفریقا میباشند و در زندگانی جز راهزنی و تاراجگری نمیشناسند. در همان حال اگر شما به دیهی از دیههای ایشان روید و زمانی (مثلاً یک ماه) به پند دادن پردازید و بدی راهزنی و تاراجگری و زیانهای آنها را بازنمایید و از سود کشاورزی و گلهداری و همدستی با دیگران داشتن و مانند اینها گفتگو کنید ، هرآینه در آنان خواهد هَناید و آنان را براه خواهد آورد. زیرا این کوششهای شما بفهمها و خردهای ایشان تکان داده سرشت روانی آنان را نیرومندتر خواهد گردانید.
اگر گفتهی نامهنویس راست بوده که این خیمها در آدمی «اکتسابی» یا پدید آمده از «اجتماع» بودی ، بایستی سالها بگذرد تا یک دسته از مردمان وحشی آفریقا یا از ایلهای کوچنشین آسیا دارای این خیمها گردد. در حالی که چنین نیست.
یک نکتهی دیگر که راست نبودن سخن نامهنویس را میرساند آنست که چنانکه گفتهایم آدمی در حال آنکه نیکخواهی و اندوهخواری بدیگران و داددوستی و این خیمها را میدارد ، آن خودخواهی را نیز داراست. یک رشته کارهایش نیز از آن راه است. پس گفتن اینکه : «همان خودخواهی فردیست که بخودخواهی اجتماعی تبدیل یافته» راست نیست. از هر راه که درآییم استواری گفتههای ما پیداست.
یک سخن دیگر نامهنویس آنست که این خیمها که ما از آدمی میشماریم در بسیاری از جانوران نیز هست. آنها نیز نیکخواهی بهم میدارند که نامهنویس دو داستانی هم از آهوان و فیلان یاد کرده است.
این ایراد را بارها شنیدهایم. ولی باید دانست که این داستانها که از همدستی چهارپایان و مرغان با یکدیگر و دلسوزی و نیکخواهی ایشان بهمدیگر گفته میشود ، چیزهایی که از راه جستجو یا آزمایش بدست آمده و ارزش دانشی پیدا کند نیست. بیشتر آنها را شکارچیان گفتهاند و بزبانها افتاده و هنوز دانشمندان بآنها نپرداختهاند. رویهمرفته بیچون و چرا نتوان پذیرفت. اینست ما اکنون بپاسخی بآنها نیاز نمیداریم. اگر زمانی آمد و چیزهایی از راه دانش بدست آمد ، در آن هنگام باید دید چیست.
جانورانی که درمیان هستند ، چه از مرغان و چه از گوشتخواران و چه از گیاهخواران ، ما آشکارا میبینیم که این خیمهای ستوده را نمیدارند. همان آهو را میبینیم که چون یکی بیفتد و پایش بشکند ، دیگری را پروایی نیست. از بوزینه همین را میبینیم. با اینحال چه جای آنست که بداستانها و افسانههای شکارچیان که بیشترشان دروغگو باشند گوش دهیم.
در این نشست که بدو نامه پاسخ دادم چند نکته را روشن گردانیدم :
١ـ گفتگوی ما دربارهی روان بیش از همه ، از دیدهی پروا به نیک و بد زندگانیست ، یک جُستار خشک دینی را دنبال نمیکنیم. ما دین را نیز جز برای بهتر گردانیدن زندگانی نمیخواهیم.
٢ـ دین بآن معنی که خواست ماست خود دستگاهیست و زمینهای برای گفتگوهای خود میدارد که ویژهی آنست. لیکن در همان حال با دانشها همدوش است و باهم بستگیها میدارند.
٣ـ خیمهای ستودهی آدمی (خیمهای روانی) از گوهر اوست و در سایهی فرهنگ یا زندگانی تودهای پدید نیامده است و نمیتوانست بیاید.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 16
قدری هم از اخلاق نویسید
یکی از خوانندگان با سادگی بسیار مینویسد : «گفتگو از دین و از فلسفه و از شعر بس است. قدری هم از اخلاق بنویسید». ما نیز میخواهیم به همان سادگی پاسخ نویسیم.
میگوییم : این کوششها که ما میکنیم بیش از همه برای نیکی خویهاست ، و در همان راهست که باین کشاکشها برخاستهایم و برای آنکه شما نیک آگاه گردید مثلی یاد میکنیم.
یکی از خویهای ستوده مردانگی یا غیرت ، یا بزبان امروزی میهندوستی است. هر کس باید در اندیشهی نگهداری خاندان خود و کشور خود بوده و در رفتار و کردار خود همیشه دلبستگی بآن نماید و در کارهایی که بسود توده و کشور کرده میشود بدلخواه همدستی کند. این یکی از گُهریترین [=اصیلترین] خویهای آدمیانست و در این سالهای آخر صدها گفتار در پیرامون این نوشته شده. ولی آیا مردم چه تأثری از خود در برابر آن گفتارها مینمایند؟!.. اگر شما نمیدانید ما نیک میدانیم که یک دسته ـ یک دستهی کمی ـ همهی آنها را میپذیرند و همیشه بنام میهن و کشور در جنب و جوشند ، ولی دستههای دیگری هر کدام بهانهی دیگری پیش میکشند و هر یکی پاسخ دیگری میدهند. شما چنین انگارید که ده تن را از آشنایان خود گرد آوردهاید و بایشان پیشنهاد میکنید که بیایید فلان کوشش را بسود کشور و تودهی خود بگردن گیریم و کاری انجام دهیم. بیگمان دو سه تنی با شما همداستان خواهند بود. ولی دیگران یک یا دو تنی زبان باز کرده چنین خواهند گفت : «ای بابا ... مگر بیکارید؟!.. مگر دیوانه شدهاید؟!.. امروز چه کسی باین حرفها قیمت میدهد؟!. شما مگر فلسفهی داروین نخواندهاید؟!. ما باید هر یکی در فکر خود باشیم و از دیگران عقب نیفتیم ...» آشکاره بشما این پاسخ را خواهند گفت و در دلهای خود شما را یک مرد سادهدرونی خواهند پنداشت. یک دو تن دیگری پاسخ شما را با شعرهای خیام داده چنین خواهند گفت : «آقا جان! زندگانی در گذر است. هیچ کس نمیداند فردا چه خواهد بود. انسان عاقل آنست که دم غنیمت شناسد و فکر آینده نکند. عجالتاً ما که آسودهایم ...» یکی دیگر سر برآورده خواهد گفت : «من تاکنون ندانستم این میهنپرستی چیست ...» چهارمی خواهد گفت : «فرمایش مولای ما اینست : لیس الفخر لمن یحب الوطن بل لمن یحب العالم (1).» پنجمی خواهد گفت : «انسان باید به تهذیب نفس کوشد بزرگان این را جهاد اکبر نامیدهاند. شما این چیزها را که در آفاق میخواهید ما در اَنفُس (2) میجوییم ...» دیگری پاسخ خواهد داد : «این حرفها بیهوده است. این مردم تاکنون نشدهاند و از این پس هم نخواهند شد». آن یکی خواهد گفت : «من این چیزها سرم نمیشود. من مذهب دارم. من باید در فکر آخرت خود باشم و بزیارت بروم ...» هشتمی زمینه را برگردانیده چنین خواهد سرود : «این چیز مهمی نیست. اول باید ریشهی الکل را برانداخت. من بتازگی کتابی در مفاسد الکل نوشتهام خیلی خواندنیست». پس از همه یکی سر برآورده خواهد گفت : «انصافاً موضوع مهم است و باید تبادل افکار کرد. من بتازگی یک قصیده در مدح وطن ساختهام اگر اجازه بدهید آن را بخوانم ...» ، این خواهد بود نتیجهی پیشنهاد شما.
این چیزیست که میبینیم و میدانیم و جای انکار نیست. نه تنها میهندوستی ، شما هر خوی ستودهی دیگری را گیرید و در راه آن بکوشش پردازید نتیجه جز همین نخواهد بود ، و اینست تا نخست چارهای باندیشههای پراکنده نیندیشیم و ریشهی اینها را نکنیم هر گفتگوی دیگری هدر خواهد بود.
چنانکه گفتیم این یک پاسخ سادهایست و ما در جای خود پاسخهای دیگر داده و روشن گردانیدهایم که در یک توده تا راه زندگانی دانسته نشود گفتگو از نیک و بد با آنان بیهوده است. گذشته از آنکه ما در همین کشاکش که با فلسفه و کیشهای گوناگون و شعر و صوفیگری و مانند آنها میکنیم با یک رشته خویهای پستی نیز که رشک و خودخواهی و خودنمایی و پافشاری بر نادانی و مانند اینها باشد در نبردیم. کسانی که در برابر ما ایستادگی مینمایند با این خویهای پست ، آلودهاند و همینها یکی از انگیزههای ایستادگی آنان میباشد.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ معنی : دوستاری میهن سرفرازی ندارد ، این دوستاری جهانست که دارد. سخنی است از پیشوایان بهائی که برای کنار گرفتن خود از وظایف میهنی پیش کشیدهاند.
2ـ آفاق : جهان بیرونی (ظاهری) و انفس : جهان درونی (باطنی). جملهی بالا از سخنان صوفیان بوده که از راه برتریفروشی به دیگران بکار بردهاند.
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 16
قدری هم از اخلاق نویسید
یکی از خوانندگان با سادگی بسیار مینویسد : «گفتگو از دین و از فلسفه و از شعر بس است. قدری هم از اخلاق بنویسید». ما نیز میخواهیم به همان سادگی پاسخ نویسیم.
میگوییم : این کوششها که ما میکنیم بیش از همه برای نیکی خویهاست ، و در همان راهست که باین کشاکشها برخاستهایم و برای آنکه شما نیک آگاه گردید مثلی یاد میکنیم.
یکی از خویهای ستوده مردانگی یا غیرت ، یا بزبان امروزی میهندوستی است. هر کس باید در اندیشهی نگهداری خاندان خود و کشور خود بوده و در رفتار و کردار خود همیشه دلبستگی بآن نماید و در کارهایی که بسود توده و کشور کرده میشود بدلخواه همدستی کند. این یکی از گُهریترین [=اصیلترین] خویهای آدمیانست و در این سالهای آخر صدها گفتار در پیرامون این نوشته شده. ولی آیا مردم چه تأثری از خود در برابر آن گفتارها مینمایند؟!.. اگر شما نمیدانید ما نیک میدانیم که یک دسته ـ یک دستهی کمی ـ همهی آنها را میپذیرند و همیشه بنام میهن و کشور در جنب و جوشند ، ولی دستههای دیگری هر کدام بهانهی دیگری پیش میکشند و هر یکی پاسخ دیگری میدهند. شما چنین انگارید که ده تن را از آشنایان خود گرد آوردهاید و بایشان پیشنهاد میکنید که بیایید فلان کوشش را بسود کشور و تودهی خود بگردن گیریم و کاری انجام دهیم. بیگمان دو سه تنی با شما همداستان خواهند بود. ولی دیگران یک یا دو تنی زبان باز کرده چنین خواهند گفت : «ای بابا ... مگر بیکارید؟!.. مگر دیوانه شدهاید؟!.. امروز چه کسی باین حرفها قیمت میدهد؟!. شما مگر فلسفهی داروین نخواندهاید؟!. ما باید هر یکی در فکر خود باشیم و از دیگران عقب نیفتیم ...» آشکاره بشما این پاسخ را خواهند گفت و در دلهای خود شما را یک مرد سادهدرونی خواهند پنداشت. یک دو تن دیگری پاسخ شما را با شعرهای خیام داده چنین خواهند گفت : «آقا جان! زندگانی در گذر است. هیچ کس نمیداند فردا چه خواهد بود. انسان عاقل آنست که دم غنیمت شناسد و فکر آینده نکند. عجالتاً ما که آسودهایم ...» یکی دیگر سر برآورده خواهد گفت : «من تاکنون ندانستم این میهنپرستی چیست ...» چهارمی خواهد گفت : «فرمایش مولای ما اینست : لیس الفخر لمن یحب الوطن بل لمن یحب العالم (1).» پنجمی خواهد گفت : «انسان باید به تهذیب نفس کوشد بزرگان این را جهاد اکبر نامیدهاند. شما این چیزها را که در آفاق میخواهید ما در اَنفُس (2) میجوییم ...» دیگری پاسخ خواهد داد : «این حرفها بیهوده است. این مردم تاکنون نشدهاند و از این پس هم نخواهند شد». آن یکی خواهد گفت : «من این چیزها سرم نمیشود. من مذهب دارم. من باید در فکر آخرت خود باشم و بزیارت بروم ...» هشتمی زمینه را برگردانیده چنین خواهد سرود : «این چیز مهمی نیست. اول باید ریشهی الکل را برانداخت. من بتازگی کتابی در مفاسد الکل نوشتهام خیلی خواندنیست». پس از همه یکی سر برآورده خواهد گفت : «انصافاً موضوع مهم است و باید تبادل افکار کرد. من بتازگی یک قصیده در مدح وطن ساختهام اگر اجازه بدهید آن را بخوانم ...» ، این خواهد بود نتیجهی پیشنهاد شما.
این چیزیست که میبینیم و میدانیم و جای انکار نیست. نه تنها میهندوستی ، شما هر خوی ستودهی دیگری را گیرید و در راه آن بکوشش پردازید نتیجه جز همین نخواهد بود ، و اینست تا نخست چارهای باندیشههای پراکنده نیندیشیم و ریشهی اینها را نکنیم هر گفتگوی دیگری هدر خواهد بود.
چنانکه گفتیم این یک پاسخ سادهایست و ما در جای خود پاسخهای دیگر داده و روشن گردانیدهایم که در یک توده تا راه زندگانی دانسته نشود گفتگو از نیک و بد با آنان بیهوده است. گذشته از آنکه ما در همین کشاکش که با فلسفه و کیشهای گوناگون و شعر و صوفیگری و مانند آنها میکنیم با یک رشته خویهای پستی نیز که رشک و خودخواهی و خودنمایی و پافشاری بر نادانی و مانند اینها باشد در نبردیم. کسانی که در برابر ما ایستادگی مینمایند با این خویهای پست ، آلودهاند و همینها یکی از انگیزههای ایستادگی آنان میباشد.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ معنی : دوستاری میهن سرفرازی ندارد ، این دوستاری جهانست که دارد. سخنی است از پیشوایان بهائی که برای کنار گرفتن خود از وظایف میهنی پیش کشیدهاند.
2ـ آفاق : جهان بیرونی (ظاهری) و انفس : جهان درونی (باطنی). جملهی بالا از سخنان صوفیان بوده که از راه برتریفروشی به دیگران بکار بردهاند.
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار هفدهم : خراباتیگری (تکهی یک از چهار)
باید از خراباتیان بازتر و روشنتر سخن رانیم. کمتر کسانی داستان اینان را میشناسند و از ایشان آگاهند. خراباتیگری نیز از میان مسلمانان برخاسته ولی پیوستگی نزدیک با فلسفهی یونان میداشته. بلهوسانی جستجوی فلسفه را دربارهی آغاز و انجام جهان و رازهای آفرینش سست و کوتاه یافتهاند ، و چون خود بجستجو پرداختهاند راه بجایی نبرده جز پریشانی اندیشه و سرگردانی خرد نتیجه در دست نکردهاند و اینست چنین گفتهاند : «ما چون نمیدانیم از کجا میآییم و بکجا میرویم باید همواره مست و بیخود باشیم و بگذشته و آینده نپرداخته دمی را که در آنیم ارجمند شماریم و جز با خوشی نگزاریم».
یکی از لغزشهای اینان آن بوده که دین را برای بازنمودن رازهای نهان آفرینش پنداشتهاند ، و چون این نتیجه را از آن در دست نکردهاند رو برگردانیده زبان بخردهگیری باز نمودهاند ، و پارهای نابسامانیهایی که در زیست آدمیان و مانند آن (1) دیدهاند ، از سراسر سامان جهان چشم پوشیده و آن را جز دستگاه بیهودهای نشناختهاند و هر زمان ایراد دیگری گرفتهاند ، و همچون جبریان آدمی را در کارهای خود ناچار دانسته و به خرد و دانش او ارجی ننهادهاند. بلکه خرد را سخت خوار داشتهاند. یکباره بگویم : همچون بسیار دیگران جهان را هیچ و پوچ شمارده و خواهان ویرانی آن بودهاند و زندگی را بجز از مستی و بیخودی شایسته نشناختهاند ، و چون اینان بیشتر در میخانهها بسر بردندی و میخانهها را که در آن زمانها جز در بیرون شهر و میان ویرانهها یافت نشدی «خرابات» یا ویرانهها نامیدندی ، از اینرو آنان را هم خراباتیان یا بگفتهی پارسی «ویرانهنشینان» نامیدهاند. ولی بهتر بودی اگر «ویرانهخواهان» نامیدندی. زیرا که جز ویرانی جهان نخواستندی.
این کارهای اینان و پندارهایی که داشتهاند نادرست و نتیجهای که از آنها گرفتهاند نادرستتر بوده ، و ما چون از بیهودگی و نادرستی همهی این پندارها سخن راندهایم در اینجا تنها از بیهودگی نتیجه گفتگو میداریم.
باید پرسید گیرم که شما ندانید از کجا میآیید و کجا میروید چرا همواره مست و بیخود باشید؟.. این دو چیز را چه پیوستگی درمیانست؟!. این خود بدان میماند که کودک شلتاقکاری گوید : چون فلان بازیچه را برای من نخریدید من خوراک نیز نمیخورم. یا بدان میماند که راهروی که از میان یک بیابان بیکران بیمناکی میگذرد راه را رها کرده بهوس خواهد از گوشههای آن بیابان آگاهی پیدا کند ، گاهی از اینسو دَود و هنگامی از آنسو شتابد ، و بهیچی نرسیده براه بازگردد و چون بیتاب باشد پیش خود چنین گوید : من چون از آغاز و انجام این بیابان آگاهی نیافتم باید در اینجا افتم و خوش بغنَوَم. این گفته میان راه بغنَوَد ، و هنگامی بیدار گردد که شب تاریک فرارسیده و گرگان درنده گِردش را فراگرفتهاند. خراباتیان هم این کار را کردند. زیرا بدستاویز آنکه نمیدانیم از کجا آمدهایم و بکجا میرویم بزندگانی پشت پا زده جز درپی مستی و سستی نشدند و دیگران را نیز بآن واداشتند و تو گفتیی با خدا بداوری نشستهاند و جز آن کاری در جهان ندارند ، پیاپی خرده بر دستگاه آفرینش گرفتند و مردمان را با این پندارهای بیهوده سرگرم ساخته از یاد گذشته و اندیشهی آینده بازداشتند. تا بدینسان شب تاریک قرن هفتم فرارسید و ناگهان گرگان درندهی مغول را بر گرد خود یافتند و شد آنچه هرگز از یادها نخواهد رفت.
این شگفت که با آن گزندی که دیدند بخود نیامدند ، بلکه بر نادانی افزودند. زیرا خراباتیگری اگرچه پیش از مغولان پیدا شده و یکی از بنیادگزارانش خیام نیشابوریست که دو بیتیهایی سروده لیکن رواج بیشتر آن با صوفیگری در زمان مغولان بوده و در این زمان هر دو رنگ دیگری بخود گرفته.
مغولان که ملیونها مردان را کشتند و ملیونها زنان را پرده دریدند و بر سراسر ایران دست یافتند و خلافت بغداد را برانداختند این بسود ایشان بود که ایرانیان آلودهی مِیخوارگی گردند و یا سرگرم پندارهای بیهوده باشند تا کمتر یادی از گرفتاری خود کنند. ایران در آن روز با همهی زبونی با یک تکانی میتوانست بیاری دولت نیرومند شام و مصر دست مغولان را از ایران برتابد. اگر این کار را در روزهای نخست نتوانستی پس از چند سالی بیگمان توانستی. پس چرا هیچ تکانی بخود ندادند؟!.. در پاسخ اینست که باید حال ایرانیان را در آن روز نیک جستجو کرد.
پابرگی :
1ـ نابسامانیهایی که ما از آنها گفتگو خواهیم داشت.
🔸 گفتار هفدهم : خراباتیگری (تکهی یک از چهار)
باید از خراباتیان بازتر و روشنتر سخن رانیم. کمتر کسانی داستان اینان را میشناسند و از ایشان آگاهند. خراباتیگری نیز از میان مسلمانان برخاسته ولی پیوستگی نزدیک با فلسفهی یونان میداشته. بلهوسانی جستجوی فلسفه را دربارهی آغاز و انجام جهان و رازهای آفرینش سست و کوتاه یافتهاند ، و چون خود بجستجو پرداختهاند راه بجایی نبرده جز پریشانی اندیشه و سرگردانی خرد نتیجه در دست نکردهاند و اینست چنین گفتهاند : «ما چون نمیدانیم از کجا میآییم و بکجا میرویم باید همواره مست و بیخود باشیم و بگذشته و آینده نپرداخته دمی را که در آنیم ارجمند شماریم و جز با خوشی نگزاریم».
یکی از لغزشهای اینان آن بوده که دین را برای بازنمودن رازهای نهان آفرینش پنداشتهاند ، و چون این نتیجه را از آن در دست نکردهاند رو برگردانیده زبان بخردهگیری باز نمودهاند ، و پارهای نابسامانیهایی که در زیست آدمیان و مانند آن (1) دیدهاند ، از سراسر سامان جهان چشم پوشیده و آن را جز دستگاه بیهودهای نشناختهاند و هر زمان ایراد دیگری گرفتهاند ، و همچون جبریان آدمی را در کارهای خود ناچار دانسته و به خرد و دانش او ارجی ننهادهاند. بلکه خرد را سخت خوار داشتهاند. یکباره بگویم : همچون بسیار دیگران جهان را هیچ و پوچ شمارده و خواهان ویرانی آن بودهاند و زندگی را بجز از مستی و بیخودی شایسته نشناختهاند ، و چون اینان بیشتر در میخانهها بسر بردندی و میخانهها را که در آن زمانها جز در بیرون شهر و میان ویرانهها یافت نشدی «خرابات» یا ویرانهها نامیدندی ، از اینرو آنان را هم خراباتیان یا بگفتهی پارسی «ویرانهنشینان» نامیدهاند. ولی بهتر بودی اگر «ویرانهخواهان» نامیدندی. زیرا که جز ویرانی جهان نخواستندی.
این کارهای اینان و پندارهایی که داشتهاند نادرست و نتیجهای که از آنها گرفتهاند نادرستتر بوده ، و ما چون از بیهودگی و نادرستی همهی این پندارها سخن راندهایم در اینجا تنها از بیهودگی نتیجه گفتگو میداریم.
باید پرسید گیرم که شما ندانید از کجا میآیید و کجا میروید چرا همواره مست و بیخود باشید؟.. این دو چیز را چه پیوستگی درمیانست؟!. این خود بدان میماند که کودک شلتاقکاری گوید : چون فلان بازیچه را برای من نخریدید من خوراک نیز نمیخورم. یا بدان میماند که راهروی که از میان یک بیابان بیکران بیمناکی میگذرد راه را رها کرده بهوس خواهد از گوشههای آن بیابان آگاهی پیدا کند ، گاهی از اینسو دَود و هنگامی از آنسو شتابد ، و بهیچی نرسیده براه بازگردد و چون بیتاب باشد پیش خود چنین گوید : من چون از آغاز و انجام این بیابان آگاهی نیافتم باید در اینجا افتم و خوش بغنَوَم. این گفته میان راه بغنَوَد ، و هنگامی بیدار گردد که شب تاریک فرارسیده و گرگان درنده گِردش را فراگرفتهاند. خراباتیان هم این کار را کردند. زیرا بدستاویز آنکه نمیدانیم از کجا آمدهایم و بکجا میرویم بزندگانی پشت پا زده جز درپی مستی و سستی نشدند و دیگران را نیز بآن واداشتند و تو گفتیی با خدا بداوری نشستهاند و جز آن کاری در جهان ندارند ، پیاپی خرده بر دستگاه آفرینش گرفتند و مردمان را با این پندارهای بیهوده سرگرم ساخته از یاد گذشته و اندیشهی آینده بازداشتند. تا بدینسان شب تاریک قرن هفتم فرارسید و ناگهان گرگان درندهی مغول را بر گرد خود یافتند و شد آنچه هرگز از یادها نخواهد رفت.
این شگفت که با آن گزندی که دیدند بخود نیامدند ، بلکه بر نادانی افزودند. زیرا خراباتیگری اگرچه پیش از مغولان پیدا شده و یکی از بنیادگزارانش خیام نیشابوریست که دو بیتیهایی سروده لیکن رواج بیشتر آن با صوفیگری در زمان مغولان بوده و در این زمان هر دو رنگ دیگری بخود گرفته.
مغولان که ملیونها مردان را کشتند و ملیونها زنان را پرده دریدند و بر سراسر ایران دست یافتند و خلافت بغداد را برانداختند این بسود ایشان بود که ایرانیان آلودهی مِیخوارگی گردند و یا سرگرم پندارهای بیهوده باشند تا کمتر یادی از گرفتاری خود کنند. ایران در آن روز با همهی زبونی با یک تکانی میتوانست بیاری دولت نیرومند شام و مصر دست مغولان را از ایران برتابد. اگر این کار را در روزهای نخست نتوانستی پس از چند سالی بیگمان توانستی. پس چرا هیچ تکانی بخود ندادند؟!.. در پاسخ اینست که باید حال ایرانیان را در آن روز نیک جستجو کرد.
پابرگی :
1ـ نابسامانیهایی که ما از آنها گفتگو خواهیم داشت.
Nik-o-Bade 2 - t2.pdf
421.6 KB
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 2
🔸 3ـ نتیجههایی که از این سخنان بدست میآید :
🔸 نامهی سر باز (یکی از پایههای زندگانی)
🔸 نومیدیهای بیجا
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 2
🔸 3ـ نتیجههایی که از این سخنان بدست میآید :
🔸 نامهی سر باز (یکی از پایههای زندگانی)
🔸 نومیدیهای بیجا
🔶 در پیرامون روان
🔸 نشست ششم : ما روان را بدانسان که فهمیدهی دیگرانست نمیشناسیم ـ (تکهی 1)
برای این نشست گفتگویی در اندیشه میداشتم. ولی میباید آن را بکنار گزارم. امروز جوانی کتابی بدست من داد که چون نگاه کردم دیدم از نوشتههای شادروان دکتر ارانیست که زیر عنوان «بشر از نظر مادّی» بچاپ رسیده و چند ساتی[صفحه] را از آن خواندم. اینست میخواهم گفتگومان در آن زمینه باشد.
آن جوان میخواست من این کتاب را خوانده در برابرش کتابی نویسم. من از اینجا به نکتهای پی بردم. ما چون نام روان میبریم و آن را جز تن و جان میشماریم ، از اینجا یک بدفهمی بمیان میآید. کسانی میپندارند که ما دربارهی روان همان باور را میداریم که صوفیان و پیروان کیشها داشتهاند.
صوفیان و پیروان کیشها تن را قالبی یا قفسی شناخته همهی کارهای آدمی و نشانههای زندگی را که دروست ازآن روان میشماردهاند. کسانی میپندارند که ما نیز بآن باوریم و اینست جستجوهایی را که دانشمندان دربارهی آدمی و همبستگی دریافتها و سَهِشها بآن کردهاند بآخشیج گفتههای ما میشناسند.
بارها دیدهام کسانی چنین ایراد میگیرند : کسی که خشم میگیرد میبینیم که تنش میلرزد. کسی که شرم میکند رنگش سرخ میشود. اگر اینها از روانست پس به تن چه کار دارد؟!. از این ایرادها و مانندهای آن پیداست که سخنان ما را نفهمیدهاند. چیزی شنیده و از دور ایستاده بایراد پرداختهاند.
من در نشستهای گذشته روشن گردانیدم که خواست ما از گفتگویی که دربارهی روان میکنیم بیش از همه نشان دادن سرشت نیک و ستودهی آدمیست ، نشان دادن آن گوهریست که آدمی فزونتر از جانوران میدارد و او را برگزیدهی آفریدگان میگرداند. به هر حال ما روان را بدان گونه که فهمیدهی صوفیان و پیروان کیشها بوده نمیشناسیم.
آن سخنانی که دانشمندان دربارهی دریافتها و سهشهای آدمی و همبستگی آنها با مغز میگویند ، ما هیچگاه انکار نمیکنیم و هیچگاه خواستمان آن نیست که همهی کارها از روانست و خود یکسره آنها را بانجام میرساند. هیچگاه خواستمان آن نیست که تن آدمی همچون غلاف یا قفس است.
ما در نوشتههای خود بارها مثل زده گفتهایم : داستان تن و جان با روان داستان اسب با سوار آنست. یک آدمی که سوار اسب گردیده پیداست که اسب جدا و سوار جداست و هر یکی از آنها سَهِشها و دریافتهای دیگری میدارد که چهبسا باهم ناسازگار است. ولی اگر سوار توانا باشد لگام اسب را استوار گرفته او را راه تواند برد و خواهاکها و سَهِشهای خود را بدستیاری آن بکار تواند بست.
این مثل برای روشنی سخنست و در اینجا این نکته را روشن میگرداند که تن و جان در تنهایی چیزیست و دارای سهشها و دریافتها میباشد. روان نیز سهشها و دریافتهایش را بدستیاری همان تن و جان بکار میبندد. افزار کارهای او تن و جانست.
🔸 نشست ششم : ما روان را بدانسان که فهمیدهی دیگرانست نمیشناسیم ـ (تکهی 1)
برای این نشست گفتگویی در اندیشه میداشتم. ولی میباید آن را بکنار گزارم. امروز جوانی کتابی بدست من داد که چون نگاه کردم دیدم از نوشتههای شادروان دکتر ارانیست که زیر عنوان «بشر از نظر مادّی» بچاپ رسیده و چند ساتی[صفحه] را از آن خواندم. اینست میخواهم گفتگومان در آن زمینه باشد.
آن جوان میخواست من این کتاب را خوانده در برابرش کتابی نویسم. من از اینجا به نکتهای پی بردم. ما چون نام روان میبریم و آن را جز تن و جان میشماریم ، از اینجا یک بدفهمی بمیان میآید. کسانی میپندارند که ما دربارهی روان همان باور را میداریم که صوفیان و پیروان کیشها داشتهاند.
صوفیان و پیروان کیشها تن را قالبی یا قفسی شناخته همهی کارهای آدمی و نشانههای زندگی را که دروست ازآن روان میشماردهاند. کسانی میپندارند که ما نیز بآن باوریم و اینست جستجوهایی را که دانشمندان دربارهی آدمی و همبستگی دریافتها و سَهِشها بآن کردهاند بآخشیج گفتههای ما میشناسند.
بارها دیدهام کسانی چنین ایراد میگیرند : کسی که خشم میگیرد میبینیم که تنش میلرزد. کسی که شرم میکند رنگش سرخ میشود. اگر اینها از روانست پس به تن چه کار دارد؟!. از این ایرادها و مانندهای آن پیداست که سخنان ما را نفهمیدهاند. چیزی شنیده و از دور ایستاده بایراد پرداختهاند.
من در نشستهای گذشته روشن گردانیدم که خواست ما از گفتگویی که دربارهی روان میکنیم بیش از همه نشان دادن سرشت نیک و ستودهی آدمیست ، نشان دادن آن گوهریست که آدمی فزونتر از جانوران میدارد و او را برگزیدهی آفریدگان میگرداند. به هر حال ما روان را بدان گونه که فهمیدهی صوفیان و پیروان کیشها بوده نمیشناسیم.
آن سخنانی که دانشمندان دربارهی دریافتها و سهشهای آدمی و همبستگی آنها با مغز میگویند ، ما هیچگاه انکار نمیکنیم و هیچگاه خواستمان آن نیست که همهی کارها از روانست و خود یکسره آنها را بانجام میرساند. هیچگاه خواستمان آن نیست که تن آدمی همچون غلاف یا قفس است.
ما در نوشتههای خود بارها مثل زده گفتهایم : داستان تن و جان با روان داستان اسب با سوار آنست. یک آدمی که سوار اسب گردیده پیداست که اسب جدا و سوار جداست و هر یکی از آنها سَهِشها و دریافتهای دیگری میدارد که چهبسا باهم ناسازگار است. ولی اگر سوار توانا باشد لگام اسب را استوار گرفته او را راه تواند برد و خواهاکها و سَهِشهای خود را بدستیاری آن بکار تواند بست.
این مثل برای روشنی سخنست و در اینجا این نکته را روشن میگرداند که تن و جان در تنهایی چیزیست و دارای سهشها و دریافتها میباشد. روان نیز سهشها و دریافتهایش را بدستیاری همان تن و جان بکار میبندد. افزار کارهای او تن و جانست.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 17
آن کسی که میگوید : «قدری هم از اخلاق بنویسید»
اخلاق یا خویهای نیک و بد تنها آن نیست که در کتاب اخلاق ناصری یا احیاءالعلوم شمردهاند ، و ما هم این نخواهیم کرد که همچو ایشان خویها را یکایک بشماریم و نیک و بدش را بشناسیم. ما باید آلودگیهایی را که در توده است گرفته و روشن گردانیده و بچاره کوشیم و این خود آلودگی بسیار بدیست که دستهی بزرگی با هر کوشش دشمنی مینمایند.
میباید بچارهی این کوشید. خواهید گفت : از چه راه؟!. میگویم : از این راه که آن کسان را پست شمارید و پستیشان را برخشان کشید ، و چون در جایی مینشینند و سینه بجلو میآورند و از توده نکوهش میکنند خاموش ننشسته بپاسخ برخیزند. بگویید چرا از خود سخن نمیرانی؟!.. آخر تو چه چیز تودهای؟!. تاکنون چه کار سودمندی را انجام دادهای؟!.. در راه توده از کدام سودی چشم پوشیده و بکدام زیان گردن گزاردهای؟!.. ...
نتیجهی این سخنان آن خواهد شد که یک دسته بخود آیند و دیگران که پافشاری نمایند شناخته گردند و این خود نتیجهی سودمندیست. زیرا از گرفتاریها در ایران درهم بودن نیکان و بدان میباشد و ما از نخست این نتیجه را خواستار بودهایم که آنان از یکدیگر جدا گردند.
در هشت سال پیش چون در نشستی گفتگو بمیان میآمد میدیدیم همه از آلودگی توده گله میکنند و هر یکی آرزوی نیکی از خود مینمایند. در آن روز شناختن راستگو از دروغگو نشدنی بود. ولی اکنون که پای آزمایش بمیان آمده و کوششهایی در راه نیکی توده میشود بآسانی شناخته خواهد شد چه کسانی براستی خواهان نیکی بودند و چه کسانی دروغ میگفتند و این خود نتیجههای نیکی را درپی خواهد داشت. نیکان که جدا گردند و پاکدلانه دست بهم دهند بآسانی چاره بدان توانند.
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 17
آن کسی که میگوید : «قدری هم از اخلاق بنویسید»
اخلاق یا خویهای نیک و بد تنها آن نیست که در کتاب اخلاق ناصری یا احیاءالعلوم شمردهاند ، و ما هم این نخواهیم کرد که همچو ایشان خویها را یکایک بشماریم و نیک و بدش را بشناسیم. ما باید آلودگیهایی را که در توده است گرفته و روشن گردانیده و بچاره کوشیم و این خود آلودگی بسیار بدیست که دستهی بزرگی با هر کوشش دشمنی مینمایند.
میباید بچارهی این کوشید. خواهید گفت : از چه راه؟!. میگویم : از این راه که آن کسان را پست شمارید و پستیشان را برخشان کشید ، و چون در جایی مینشینند و سینه بجلو میآورند و از توده نکوهش میکنند خاموش ننشسته بپاسخ برخیزند. بگویید چرا از خود سخن نمیرانی؟!.. آخر تو چه چیز تودهای؟!. تاکنون چه کار سودمندی را انجام دادهای؟!.. در راه توده از کدام سودی چشم پوشیده و بکدام زیان گردن گزاردهای؟!.. ...
نتیجهی این سخنان آن خواهد شد که یک دسته بخود آیند و دیگران که پافشاری نمایند شناخته گردند و این خود نتیجهی سودمندیست. زیرا از گرفتاریها در ایران درهم بودن نیکان و بدان میباشد و ما از نخست این نتیجه را خواستار بودهایم که آنان از یکدیگر جدا گردند.
در هشت سال پیش چون در نشستی گفتگو بمیان میآمد میدیدیم همه از آلودگی توده گله میکنند و هر یکی آرزوی نیکی از خود مینمایند. در آن روز شناختن راستگو از دروغگو نشدنی بود. ولی اکنون که پای آزمایش بمیان آمده و کوششهایی در راه نیکی توده میشود بآسانی شناخته خواهد شد چه کسانی براستی خواهان نیکی بودند و چه کسانی دروغ میگفتند و این خود نتیجههای نیکی را درپی خواهد داشت. نیکان که جدا گردند و پاکدلانه دست بهم دهند بآسانی چاره بدان توانند.
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار هفدهم : خراباتیگری (تکهی دو از چهار)
گویا تا زمان مغول میخانه را در ایران جز یهودیان و ترسایان و زردشتیان ، آن هم در بیرون شهر میانهی ویرانهها ، نداشتندی و کسانی جز در نهان نزد ایشان نرفتندی. در زمان مغول میخانهها را بدرون شهر آوردند و رفتن بآنجاها آزاد گردید. خراباتیان زمان را بدلخواه خود یافته بفراوانی رو بآنجا آوردند و بآواز چنگ و چَغانه باده گسارده در داوری با خدا و بیهودهگویی جای آرزو نگزاردند و همه چیز را فراموش کرده جز باین نادانیها نپرداختند. در این زمانست که زهرناکترین بدآموزیها را با فریبندهترین زبانی بیرون ریختند و در این زمان است که خراباتیگری رونق دیگری یافت.
کسی اگر در گفتههای ایشان نیک بنگرد اگرچه بیرون آشکار آنها داوری با خدا و خرد و بیهودهگوییهای خراباتیانه است ولی درون آنها همگی کشتن جوش و غیرت در دلهای مردم و نگهداری پادشاهی مغولان بوده. از اینجاست که باید گفت این میکدهها هر کدام دانشکدهای بوده و مغولان با دست ترسایان و جهودان یکمشت فرومایگان بدنهاد را در راه سیاست خود بکار میبردهاند.
پیداست چندین کشور بزرگی را که در دست داشتندی تنها با شمشیر نگهداری نتوانستندی و ناگزیر بودند که نیرنگهایی نیز بکار برند ، و ما میدانیم جهودان و ترسایان که از قرنها کینهی ایرانیان را در دل داشته بودند در این هنگام از هر راهی بکینهجویی میکوشیدند و مغولان را بهترین یاوران خود میدیدند ، و میتوانیم باور کنیم که این راه را بمغولان آنان نمودهاند.
از سخنانی که همیشه در میخانهها میرفته و با چنگ و چغانه سروده میشده داستان «جبریگری» است. اگر شعرهای خراباتیان را بخوانید پیاپی آن را یاد میکنند. اینان آن را دستاویز کارهای خود میداشتهاند : «هر نیک و بدی که از من برآید تو بر سر من نوشتهای و من ناگزیرم». لیکن بسود مغولان هم میبود که مردم هر نیک و بد را از خدا شناسند و خود را بکاری توانا ندانند ، تا بدین دستاویز از یکسو بهیچ جنبشی برنخیزند و باندیشهی آزادی ملیونها دختران ایران که هنوز در مغولستان میزیستند نباشند ، از یکسو نیز خونخواریها و بیدادگریهای چنگیز و هلاکو را سرنوشت خدایی شمرده بر آنان خشمناک نباشند.
این خواست را تا دیری در پرده پیش میبردند ، و رسید روزی که بیپردهاش ساختند و بیشرمانه چنگیز را فرستادهی خدا (فرستادهی خشم خدا) نامیدند. (1)
سخن دیگر ایشان از گذشته و آینده چشم پوشیدن و جز درپی خوشی خود نبودن است که گفتم همیشه آن را بزبان میداشتند و در این اندازه هم نایستاده خرد بکار بردن ، و نیک و بد اندیشیدن ، و بر مردهای غم خوردن ، و هرچه از اینگونه است نکوهش کردهاند. اینها بیش از همه بکار مغولان میخورده و از هر باره بسود ایشان بوده که ایران از آنهمه کشتارها و پردهدریها که رو داده بود چشم پوشند و هیچگاه اندیشهی آینده نکنند و غم کشتگان را نخورند و دربند گرفتاران مغولستان نباشند.
یکایک نمیشماریم. رویهمرفته نادانیهای اینان بیش از همه مایهی پیشرفت کار مغولان بوده. چه مغولان اینان را برانگیخته باشند و چه نباشند بیگفتگوست که این نادانیها بسود آنان بوده.
کسی اگر میخواهد اندازهی فرومایگی و سیاهکاری این دسته را بشناسد همین بس بیاد آورد که در آن روزی که میبایست مردمان را بغیرت و جانبازی برانگیزند و بآنان امیدواری و دلگرمی دهند همه را بسستی و نومیدی و بیپروایی برانگیختهاند.
در اینجا یک داستان شنیدنی هست که باید بگویم : در این هنگام صوفیان نیز بازار گرمی میداشتند. آن دلشکستگی و نومیدی که در آن زمان دلها را بود برواج کار آنان میافزود و بیگمان مغولان نیز از یاوری و پشتیبانی بازنمیایستادند. (2) در چنان هنگامی که سراسر کشور بآتش بیداد سوخته و خاندانها همه سوگوار و اندوهناک میبودند اینان با دلهای آسوده در خانقاهها پای کوفته و دست میافشاندند ، و ترانهها سروده بخود میبالیدند ، و گفتیم که داستان کشته شدن مجدالدین بغدادی را دستاویز ساخته زبان سرکوفت بمردم دلشکستهی بیچاره دراز میداشتند.
👇
🔸 گفتار هفدهم : خراباتیگری (تکهی دو از چهار)
گویا تا زمان مغول میخانه را در ایران جز یهودیان و ترسایان و زردشتیان ، آن هم در بیرون شهر میانهی ویرانهها ، نداشتندی و کسانی جز در نهان نزد ایشان نرفتندی. در زمان مغول میخانهها را بدرون شهر آوردند و رفتن بآنجاها آزاد گردید. خراباتیان زمان را بدلخواه خود یافته بفراوانی رو بآنجا آوردند و بآواز چنگ و چَغانه باده گسارده در داوری با خدا و بیهودهگویی جای آرزو نگزاردند و همه چیز را فراموش کرده جز باین نادانیها نپرداختند. در این زمانست که زهرناکترین بدآموزیها را با فریبندهترین زبانی بیرون ریختند و در این زمان است که خراباتیگری رونق دیگری یافت.
کسی اگر در گفتههای ایشان نیک بنگرد اگرچه بیرون آشکار آنها داوری با خدا و خرد و بیهودهگوییهای خراباتیانه است ولی درون آنها همگی کشتن جوش و غیرت در دلهای مردم و نگهداری پادشاهی مغولان بوده. از اینجاست که باید گفت این میکدهها هر کدام دانشکدهای بوده و مغولان با دست ترسایان و جهودان یکمشت فرومایگان بدنهاد را در راه سیاست خود بکار میبردهاند.
پیداست چندین کشور بزرگی را که در دست داشتندی تنها با شمشیر نگهداری نتوانستندی و ناگزیر بودند که نیرنگهایی نیز بکار برند ، و ما میدانیم جهودان و ترسایان که از قرنها کینهی ایرانیان را در دل داشته بودند در این هنگام از هر راهی بکینهجویی میکوشیدند و مغولان را بهترین یاوران خود میدیدند ، و میتوانیم باور کنیم که این راه را بمغولان آنان نمودهاند.
از سخنانی که همیشه در میخانهها میرفته و با چنگ و چغانه سروده میشده داستان «جبریگری» است. اگر شعرهای خراباتیان را بخوانید پیاپی آن را یاد میکنند. اینان آن را دستاویز کارهای خود میداشتهاند : «هر نیک و بدی که از من برآید تو بر سر من نوشتهای و من ناگزیرم». لیکن بسود مغولان هم میبود که مردم هر نیک و بد را از خدا شناسند و خود را بکاری توانا ندانند ، تا بدین دستاویز از یکسو بهیچ جنبشی برنخیزند و باندیشهی آزادی ملیونها دختران ایران که هنوز در مغولستان میزیستند نباشند ، از یکسو نیز خونخواریها و بیدادگریهای چنگیز و هلاکو را سرنوشت خدایی شمرده بر آنان خشمناک نباشند.
این خواست را تا دیری در پرده پیش میبردند ، و رسید روزی که بیپردهاش ساختند و بیشرمانه چنگیز را فرستادهی خدا (فرستادهی خشم خدا) نامیدند. (1)
سخن دیگر ایشان از گذشته و آینده چشم پوشیدن و جز درپی خوشی خود نبودن است که گفتم همیشه آن را بزبان میداشتند و در این اندازه هم نایستاده خرد بکار بردن ، و نیک و بد اندیشیدن ، و بر مردهای غم خوردن ، و هرچه از اینگونه است نکوهش کردهاند. اینها بیش از همه بکار مغولان میخورده و از هر باره بسود ایشان بوده که ایران از آنهمه کشتارها و پردهدریها که رو داده بود چشم پوشند و هیچگاه اندیشهی آینده نکنند و غم کشتگان را نخورند و دربند گرفتاران مغولستان نباشند.
یکایک نمیشماریم. رویهمرفته نادانیهای اینان بیش از همه مایهی پیشرفت کار مغولان بوده. چه مغولان اینان را برانگیخته باشند و چه نباشند بیگفتگوست که این نادانیها بسود آنان بوده.
کسی اگر میخواهد اندازهی فرومایگی و سیاهکاری این دسته را بشناسد همین بس بیاد آورد که در آن روزی که میبایست مردمان را بغیرت و جانبازی برانگیزند و بآنان امیدواری و دلگرمی دهند همه را بسستی و نومیدی و بیپروایی برانگیختهاند.
در اینجا یک داستان شنیدنی هست که باید بگویم : در این هنگام صوفیان نیز بازار گرمی میداشتند. آن دلشکستگی و نومیدی که در آن زمان دلها را بود برواج کار آنان میافزود و بیگمان مغولان نیز از یاوری و پشتیبانی بازنمیایستادند. (2) در چنان هنگامی که سراسر کشور بآتش بیداد سوخته و خاندانها همه سوگوار و اندوهناک میبودند اینان با دلهای آسوده در خانقاهها پای کوفته و دست میافشاندند ، و ترانهها سروده بخود میبالیدند ، و گفتیم که داستان کشته شدن مجدالدین بغدادی را دستاویز ساخته زبان سرکوفت بمردم دلشکستهی بیچاره دراز میداشتند.
👇
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ «بدبختی ایرانیان در زمان مغول خود داستان درازیست که باید کتابها دربارهاش نوشت. پستی اندیشهها تا بجایی بوده که چنگیز را برانگیختهی خدا ـ برانگیختهی خشم خدا ـ میستودهاند و با مغولان کینه نمیورزیدهاند. حمدالله مستوفی که یکی از مردان بافهم زمان خود بوده چنگیز را از «اولوالأمر» شناخته دربارهاش شعرهایی میسراید». صوفیگری ص 67
2ـ جواد قهرمانی مینویسد : «مدارک مهمی که از دورهی ایلخانان مغول بما رسیده حاکی از آنست که چگونه ایلخانان بزرگ چون غازانخان و اولجایتو و سلطان ابوسعید را توجهی خاص و تمایلی مخصوص به متصوفه و اهل خانقاه بوده ...» برای آگاهیهای بیشتر به پایاننامهی او «یادداشتهایی دربارهی عرفان و تصوف» ، ص 51 از 55 نشر اینترنتی نگاه شود.
1ـ «بدبختی ایرانیان در زمان مغول خود داستان درازیست که باید کتابها دربارهاش نوشت. پستی اندیشهها تا بجایی بوده که چنگیز را برانگیختهی خدا ـ برانگیختهی خشم خدا ـ میستودهاند و با مغولان کینه نمیورزیدهاند. حمدالله مستوفی که یکی از مردان بافهم زمان خود بوده چنگیز را از «اولوالأمر» شناخته دربارهاش شعرهایی میسراید». صوفیگری ص 67
2ـ جواد قهرمانی مینویسد : «مدارک مهمی که از دورهی ایلخانان مغول بما رسیده حاکی از آنست که چگونه ایلخانان بزرگ چون غازانخان و اولجایتو و سلطان ابوسعید را توجهی خاص و تمایلی مخصوص به متصوفه و اهل خانقاه بوده ...» برای آگاهیهای بیشتر به پایاننامهی او «یادداشتهایی دربارهی عرفان و تصوف» ، ص 51 از 55 نشر اینترنتی نگاه شود.
🔶 در پیرامون روان
🔸 نشست ششم : ما روان را بدانسان که فهمیدهی دیگرانست نمیشناسیم ـ (تکهی 2)
روزی یکی چنین میگفت : «کسی که مریض میشود ما میبینیم حواس او نیز از کار میافتد». این را دلیل میآورد که دریافتها و سهشهای آدمی همه از تن مادّی اوست و میخواست ایرادی بگفتههای ما بگیرد.
گفتم : سخنتان دربارهی بیمار راستست. ولی ما نخواهیم توانست با این ایرادها از سخنانی که دربارهی روان گفتهایم و خود چیزهای بسیار روشن و آشکاریست بازگردیم. اگر دشواریهایی درمیانست باید دانشمندان یا ما از راهش بآنها درآییم و دشواری را از میان برداریم. مثلاً داستان بیمار و از کار افتادن دریافتهای او که شما میگویید ، ایرادی بما نیست. زیرا ما نگفتهایم که روان خود یکسره درمییابد یا کارهایی بانجام میرساند.کارهای روان بدستیاری تن و جانست و چون تن و جان بیمار بود ، روان از کار باز خواهد ماند.
این کسان باید کتابهای ما را بخوانند و سخنان ما را نیک فهمند. اما دربارهی کتاب دکتر ارانی ، چند ساتی را که از آغازش خواندم ، شادروان دکتر بگفتگو از آدمی پرداخته و آن را از دیدهی دانشهای مادّی زیر جستجو گرفته. آنچه من دیدم در این زمینه است که سرچشمهی همهی دریافتها و سهشهای آدمی مغز اوست ، و برای بسیاری از دریافتها و سهشها جایگاهی در مغز نشان داده است. این جملهها را برای نمونه از گفتههای او میآورم :
«در دورههای گذشته روح را موجود مستقل میدانستند. حکمای قدیم یونان مانند بقراط محل روح را در سلسلهی عصبی میدانستند. دکارت روح را موجود سیالی فرض میکرد. عرفان عقیده داشت روح بجسم عاشق میشود. علم جدید خط قرمز بروی این موهومات کشیده ثابت نموده است که روح بعنوان موجود مستقل وجود ندارد بلکه مجموعهای از خواص مادّه است.
هوش ، ذکاوت ، اراده ، از خواص طبقهی خاکستری خارج دماغ بزرگ است. اگر دماغ کبوتری را بردارند نمیمیرد. ولی ارادهی وی سلب میشود. مثلاً اگر غذا بدهند میخورد و هضم میکند و اگر ندهند و دانه را نزد وی بریزند (نمیخورد) و از گرسنگی میمیرد.»
🔸 نشست ششم : ما روان را بدانسان که فهمیدهی دیگرانست نمیشناسیم ـ (تکهی 2)
روزی یکی چنین میگفت : «کسی که مریض میشود ما میبینیم حواس او نیز از کار میافتد». این را دلیل میآورد که دریافتها و سهشهای آدمی همه از تن مادّی اوست و میخواست ایرادی بگفتههای ما بگیرد.
گفتم : سخنتان دربارهی بیمار راستست. ولی ما نخواهیم توانست با این ایرادها از سخنانی که دربارهی روان گفتهایم و خود چیزهای بسیار روشن و آشکاریست بازگردیم. اگر دشواریهایی درمیانست باید دانشمندان یا ما از راهش بآنها درآییم و دشواری را از میان برداریم. مثلاً داستان بیمار و از کار افتادن دریافتهای او که شما میگویید ، ایرادی بما نیست. زیرا ما نگفتهایم که روان خود یکسره درمییابد یا کارهایی بانجام میرساند.کارهای روان بدستیاری تن و جانست و چون تن و جان بیمار بود ، روان از کار باز خواهد ماند.
این کسان باید کتابهای ما را بخوانند و سخنان ما را نیک فهمند. اما دربارهی کتاب دکتر ارانی ، چند ساتی را که از آغازش خواندم ، شادروان دکتر بگفتگو از آدمی پرداخته و آن را از دیدهی دانشهای مادّی زیر جستجو گرفته. آنچه من دیدم در این زمینه است که سرچشمهی همهی دریافتها و سهشهای آدمی مغز اوست ، و برای بسیاری از دریافتها و سهشها جایگاهی در مغز نشان داده است. این جملهها را برای نمونه از گفتههای او میآورم :
«در دورههای گذشته روح را موجود مستقل میدانستند. حکمای قدیم یونان مانند بقراط محل روح را در سلسلهی عصبی میدانستند. دکارت روح را موجود سیالی فرض میکرد. عرفان عقیده داشت روح بجسم عاشق میشود. علم جدید خط قرمز بروی این موهومات کشیده ثابت نموده است که روح بعنوان موجود مستقل وجود ندارد بلکه مجموعهای از خواص مادّه است.
هوش ، ذکاوت ، اراده ، از خواص طبقهی خاکستری خارج دماغ بزرگ است. اگر دماغ کبوتری را بردارند نمیمیرد. ولی ارادهی وی سلب میشود. مثلاً اگر غذا بدهند میخورد و هضم میکند و اگر ندهند و دانه را نزد وی بریزند (نمیخورد) و از گرسنگی میمیرد.»
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 18
گفتههای پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ1ـ تکهی 1
باآنکه ما گفتار از بیرون نپذیریم و همیشه میخواهیم جز بسخنانی که خود عنوان کردهایم پرداخته نشود باز گاهی کسانی از آوردن و فرستادن گفتار خودداری نمیکنند و ما بااینکه بچاپ نمیرسانیم از دیدن و خواندن آنها بچیزهایی برمیخوریم و بکوتاهی اندیشهها و درماندگی فهمها پی میبریم ، و بتازگی دو گفتاری آورده شده که من از خواندن آنها بیاد چیزهایی افتادهام و اینک در اینجا بگفتگو میپردازم.
یکی از گرفتاریهای امروز یک رشته کلمههای تاریک و جملههای پا در هوای بیمغزیست که رواج یافته و دستهی انبوهی از مردم سرمایهشان جز آنها نیست و چون خوانندگان خواست مرا نخواهند دانست اینست آن را روشن میگردانم :
ببینید : کلمههای تربیت ، تمدن ، اخلاق ، ادبیات ، دین ، جامعه ، سعادت بشر ، نبوت ، امامت ، عشق ، ذوق و بسیار مانند اینها کلمههاییست که بر زبانها میگردد و بزرگ و کوچک و دانا و کانا آنها را در گفتگو بکار میبرند. ولی آیا میتوان گفت که معنیهای آنها را میفهمند؟!. چنانکه بارها گفتهایم اگر بیازمایید خواهید دید بیشترشان معنیهای اینها را ندانستهاند و نمیدانند ، و چون شما بپرسید آن هنگامست که باندیشه پرداخته خواهند خواست معنی درست آنها را دریابند و بشما پاسخ گویند و هر یکی بچیزهای دیگری خواهند چسبید.
از دو گفتاری که برای چاپ کردن آوردند یکی این عنوان را داشت : «باید دختران را موافق احتیاجات زمان تربیت کرد». از آورنده پرسیدم از این چه نتیجه میخواهی؟!.. خواست مرا درنیافت. زیرا پرسشی بود که نخستین بار میشنید. گفتم این سخن را که میگویی و دستور دربارهی تربیت دختران میدهی یا باید کسانی زیر دست تو باشند و گوش بگفتهی تو دارند و تو این دستور را بآنان دهی و یا تو کس پرمایه و بنامی باشی و دانش و آگاهی شایانی از خود نشان داده باشی و مردم بگفتههای تو ارج گزارند و این را بپذیرند. وگرنه این سخن هدر خواهد شد و نتیجهای از آن بدست نخواهد آمد. گرفتم که ما بچاپ رسانیدیم کسی آن را نخواهد خواند و اگرهم خواند ارج نخواهد گزاشت. اگر از کار خود نتیجه میخواهی از این گفتار هیچ نتیجهای نخواهد برخاست و اگر دربند نتیجه نیستی و بهوس یا برای خودنمایی چیزی نوشتهای جای بسیار افسوسست که بچنین کاری برخاستهای. خواست پاسخ دهد ، گفتم سخنم بپایان نرسیده. تو گذشته از آنکه بیک کار بلهوسانه برخاستهای خود این جمله که عنوان گفتار و فشارهی آن میباشد بیمغز و پا درهواست و معنایی از آن بدست نمیآید.
میگویی : «باید دختران را موافق احتیاجات زمان تربیت کرد» من میپرسم : «احتیاجات زمان» چیست؟!. میبایست از این سخن رانی که نراندهای. گفت : «مگر مردم نمیدانند احتیاجات زمان چیست؟» گفتم : اگر میدانند پس چه نیاز بگفتن تو هست؟. این درست بدان ماند که یکی بگوید : «خوراکهای زیانآور نخورید» ، این گوید و بهمین بس کند ، و اگر گویند چرا خوراکهای زیانآور را نشمردی بگوید مگر خود مردم نمیدانند خوراکهای زیانآور چیست.
کدام کسی این نمیداند که باید دختران را چنانکه بایستهی زمانست بار آورد؟!. این نه چیزیست که نیاز بیاد دادن باشد. آنچه مردم نمیدانند و باید یادشان داد آنست که «بایستهی زمان» (یا بگفتهی تو احتیاجات زمان) چیست؟!
از این هم میگذریم. بگو ببینم از تربیت چه معنایی میخواهی؟ گفت : مگر معنی تربیت روشن نیست؟!. گفتم نمیدانم روشنست یا روشن نیست به هر حال میخواهم شما معنایی را که خواستهاید بگویید. چند بار خواست معنایی گوید درماند و ناگزیر بخاموشی گراییده لب فروبست.
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 18
گفتههای پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ1ـ تکهی 1
باآنکه ما گفتار از بیرون نپذیریم و همیشه میخواهیم جز بسخنانی که خود عنوان کردهایم پرداخته نشود باز گاهی کسانی از آوردن و فرستادن گفتار خودداری نمیکنند و ما بااینکه بچاپ نمیرسانیم از دیدن و خواندن آنها بچیزهایی برمیخوریم و بکوتاهی اندیشهها و درماندگی فهمها پی میبریم ، و بتازگی دو گفتاری آورده شده که من از خواندن آنها بیاد چیزهایی افتادهام و اینک در اینجا بگفتگو میپردازم.
یکی از گرفتاریهای امروز یک رشته کلمههای تاریک و جملههای پا در هوای بیمغزیست که رواج یافته و دستهی انبوهی از مردم سرمایهشان جز آنها نیست و چون خوانندگان خواست مرا نخواهند دانست اینست آن را روشن میگردانم :
ببینید : کلمههای تربیت ، تمدن ، اخلاق ، ادبیات ، دین ، جامعه ، سعادت بشر ، نبوت ، امامت ، عشق ، ذوق و بسیار مانند اینها کلمههاییست که بر زبانها میگردد و بزرگ و کوچک و دانا و کانا آنها را در گفتگو بکار میبرند. ولی آیا میتوان گفت که معنیهای آنها را میفهمند؟!. چنانکه بارها گفتهایم اگر بیازمایید خواهید دید بیشترشان معنیهای اینها را ندانستهاند و نمیدانند ، و چون شما بپرسید آن هنگامست که باندیشه پرداخته خواهند خواست معنی درست آنها را دریابند و بشما پاسخ گویند و هر یکی بچیزهای دیگری خواهند چسبید.
از دو گفتاری که برای چاپ کردن آوردند یکی این عنوان را داشت : «باید دختران را موافق احتیاجات زمان تربیت کرد». از آورنده پرسیدم از این چه نتیجه میخواهی؟!.. خواست مرا درنیافت. زیرا پرسشی بود که نخستین بار میشنید. گفتم این سخن را که میگویی و دستور دربارهی تربیت دختران میدهی یا باید کسانی زیر دست تو باشند و گوش بگفتهی تو دارند و تو این دستور را بآنان دهی و یا تو کس پرمایه و بنامی باشی و دانش و آگاهی شایانی از خود نشان داده باشی و مردم بگفتههای تو ارج گزارند و این را بپذیرند. وگرنه این سخن هدر خواهد شد و نتیجهای از آن بدست نخواهد آمد. گرفتم که ما بچاپ رسانیدیم کسی آن را نخواهد خواند و اگرهم خواند ارج نخواهد گزاشت. اگر از کار خود نتیجه میخواهی از این گفتار هیچ نتیجهای نخواهد برخاست و اگر دربند نتیجه نیستی و بهوس یا برای خودنمایی چیزی نوشتهای جای بسیار افسوسست که بچنین کاری برخاستهای. خواست پاسخ دهد ، گفتم سخنم بپایان نرسیده. تو گذشته از آنکه بیک کار بلهوسانه برخاستهای خود این جمله که عنوان گفتار و فشارهی آن میباشد بیمغز و پا درهواست و معنایی از آن بدست نمیآید.
میگویی : «باید دختران را موافق احتیاجات زمان تربیت کرد» من میپرسم : «احتیاجات زمان» چیست؟!. میبایست از این سخن رانی که نراندهای. گفت : «مگر مردم نمیدانند احتیاجات زمان چیست؟» گفتم : اگر میدانند پس چه نیاز بگفتن تو هست؟. این درست بدان ماند که یکی بگوید : «خوراکهای زیانآور نخورید» ، این گوید و بهمین بس کند ، و اگر گویند چرا خوراکهای زیانآور را نشمردی بگوید مگر خود مردم نمیدانند خوراکهای زیانآور چیست.
کدام کسی این نمیداند که باید دختران را چنانکه بایستهی زمانست بار آورد؟!. این نه چیزیست که نیاز بیاد دادن باشد. آنچه مردم نمیدانند و باید یادشان داد آنست که «بایستهی زمان» (یا بگفتهی تو احتیاجات زمان) چیست؟!
از این هم میگذریم. بگو ببینم از تربیت چه معنایی میخواهی؟ گفت : مگر معنی تربیت روشن نیست؟!. گفتم نمیدانم روشنست یا روشن نیست به هر حال میخواهم شما معنایی را که خواستهاید بگویید. چند بار خواست معنایی گوید درماند و ناگزیر بخاموشی گراییده لب فروبست.
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار هفدهم : خراباتیگری (تکهی سه از چهار)
هرچه بود صوفیان عنوان پارسایی میداشتندی و از بادهگساری و چنگ و چغانهنوازی پرهیز مینمودندی ، و این زمان که در شهر با خراباتیان نزدیک افتاده بودند ناچار پردهدریهای آنان را برنتافته زبان از نکوهش بازنمیداشتند و شاید مردم را بایشان میشورانیدند. از اینجا میانهی دو دسته دشمنی سختی برخاست و کشاکشها رفت ، و خراباتیان یا بگفتهی خودشان رندان ، با آن خیرهرویی و چیرهزبانی نه آن میبودند که از میدان بگریزند. زبان باز کرده و آنچه بدگویی و نکوهش میتوانستند دریغ نگفتند و پردهی سالوس صوفیان را چاک چاک کردند.
اگر شعرهای اینان را بخوانید پر از نکوهش شیخ و زاهد و صوفی است. باید گفت صوفیان سزای بیشرمیهای خود را از دست اینان مییافتند.
سپس خراباتیان بیک کار شگفتی برخاستند ـ کاری که آغازش جز بازیچه نبود و بانجام رویهی راستی بخود گرفت ـ و آن اینکه خواستند بریشخند و زورگویی میخانه را پهلوی خانقاه جا دهند و همچون صوفیان دعوی خداطلبی و راستیجویی نمایند. اینست بِهر چیزی از صوفیان پاسخدهی از دستگاه خود نشان دادند. بدینسان که صوفیان دم از عشق زدندی ، اینان نیز دعوی عشق کردند و خدا را بمیخانه کشیدند و بصوفیان پیامها فرستادند : «آن کس که از ترس وی بمیخانه نمیآیید پنهان از شما در میخانه است». در برابر بیشرمیهای صوفیان اینان نیز بیشرمیها نموده سخنانی از «فروغ خدا» و «شاهد» سرودند.
آنان در هر خانقاهی پیری میداشتند. اینان پیرهجهود مِیفروش را با آن ریش و پشم مِیآلود بجای پیر گرفتند و بریشخند سخنان پندآمیزی از زبان او ساخته بازگفتند.
آنان دعوی وارستگی و از جهان گذشتگی نمودندی ، اینان گفتند : «بهترین راه وارستگی رندیست. زیرا یک رند پشت پا بهمه چیز زده و جهان را بیک پیاله مِی فروشد».
آنان همیشه دعوی «از خود رستن و بخدا پیوستن» مینمودند و این خود پیشرفت بزرگی در راه صوفیگری شمرده شدی. اینان بریشخند گفتند : «اینهمه رنج بر خود چرا مینهید؟!. اگر یک ساغر باده بسر کشید بیکبار از خود رسته بخدا پیوندید».
اگر گاهی رخ دادی که صوفیای از خانقاه بیزاری نموده رو بمیخانه آوردی و برندان پیوستی ، اینان آن را داستان درازی ساخته با چنگ و رود سرودندی : «فلان صوفیک چون دید از خانقاه گشایشی پیدا نشد بمیخانه شتافت ، و آنچه در آنجا با سالها سختیکشی نیافته بود در اینجا با یک پیاله یافت».
چون صوفی خرقهاش همه چیزش بودی و بس گرانبهایش شمردی اینان آن را مایهی ریشخند گرفتندی و چون با صوفی خرقهپوشی دچار آمدندی چنین گفتندی : «آن بهتر که این خرقه را گرو گزاری و یک پیاله بگیری و بسر کشی و رنجهای چند ساله را هدر کنی».
اگر شعرهای اینان را بخوانید بارها چنین داستانی میسرایند ؛ «صوفیای بدر خانقاه آمد و در کوفت و کسی باز نکرد و ترسا بچه یا مُغبچهی بادهفروش از دریچه او را دیده گفت : چه میخواهی؟!. اگر میخواهی باینجا بیایی برو شستشو کن و آنگاه بیا تا اینجا را آلوده نکنی» یا گفت : «این نه مسجد است که بیسر و پا باینجا شتابی!» چنین پیداست اینان چون در میخانه گرد آمدندی روز را جز با بدمستیها و جست و خیزها و بازیهای بیهوده بسر نبردندی ، و چهبسا یکی از ایشان برخاسته بازی صوفیان را درآوردی. بدینسان که رخت صوفیان پوشیدی و بدر میخانه آمده آن را زدی و چنین نمودی که میخواهد بدرون آید و شاگرد میخانه در باز نکرده از دریچه آن پاسخها را دادی و سرکوفت و ریشخند دریغ نگفتی.
این کشاکش ـ یا بهتر گویم : بازیچه و ریشخند ـ میانهی رندان و صوفیان دامنهی درازی دارد و هزارها شعر در آن باره سروده شده. آن روز که ایران بدست مغول افتاده سیاهترین روزهای خود را میپیمود ، گروهی از مردم کشور بیرگانه با این نادانیها روز میگزاردند ، و چون شما شعرهای آنان را بخوانید چندان سختی و پافشاری از خود مینمایند که تو گویی برهایی کشور از دست بیگانه میکوشیدهاند ، یا تو گویی با نکوهش صوفیان همهی آرزوها برآمدی!
🔸 گفتار هفدهم : خراباتیگری (تکهی سه از چهار)
هرچه بود صوفیان عنوان پارسایی میداشتندی و از بادهگساری و چنگ و چغانهنوازی پرهیز مینمودندی ، و این زمان که در شهر با خراباتیان نزدیک افتاده بودند ناچار پردهدریهای آنان را برنتافته زبان از نکوهش بازنمیداشتند و شاید مردم را بایشان میشورانیدند. از اینجا میانهی دو دسته دشمنی سختی برخاست و کشاکشها رفت ، و خراباتیان یا بگفتهی خودشان رندان ، با آن خیرهرویی و چیرهزبانی نه آن میبودند که از میدان بگریزند. زبان باز کرده و آنچه بدگویی و نکوهش میتوانستند دریغ نگفتند و پردهی سالوس صوفیان را چاک چاک کردند.
اگر شعرهای اینان را بخوانید پر از نکوهش شیخ و زاهد و صوفی است. باید گفت صوفیان سزای بیشرمیهای خود را از دست اینان مییافتند.
سپس خراباتیان بیک کار شگفتی برخاستند ـ کاری که آغازش جز بازیچه نبود و بانجام رویهی راستی بخود گرفت ـ و آن اینکه خواستند بریشخند و زورگویی میخانه را پهلوی خانقاه جا دهند و همچون صوفیان دعوی خداطلبی و راستیجویی نمایند. اینست بِهر چیزی از صوفیان پاسخدهی از دستگاه خود نشان دادند. بدینسان که صوفیان دم از عشق زدندی ، اینان نیز دعوی عشق کردند و خدا را بمیخانه کشیدند و بصوفیان پیامها فرستادند : «آن کس که از ترس وی بمیخانه نمیآیید پنهان از شما در میخانه است». در برابر بیشرمیهای صوفیان اینان نیز بیشرمیها نموده سخنانی از «فروغ خدا» و «شاهد» سرودند.
آنان در هر خانقاهی پیری میداشتند. اینان پیرهجهود مِیفروش را با آن ریش و پشم مِیآلود بجای پیر گرفتند و بریشخند سخنان پندآمیزی از زبان او ساخته بازگفتند.
آنان دعوی وارستگی و از جهان گذشتگی نمودندی ، اینان گفتند : «بهترین راه وارستگی رندیست. زیرا یک رند پشت پا بهمه چیز زده و جهان را بیک پیاله مِی فروشد».
آنان همیشه دعوی «از خود رستن و بخدا پیوستن» مینمودند و این خود پیشرفت بزرگی در راه صوفیگری شمرده شدی. اینان بریشخند گفتند : «اینهمه رنج بر خود چرا مینهید؟!. اگر یک ساغر باده بسر کشید بیکبار از خود رسته بخدا پیوندید».
اگر گاهی رخ دادی که صوفیای از خانقاه بیزاری نموده رو بمیخانه آوردی و برندان پیوستی ، اینان آن را داستان درازی ساخته با چنگ و رود سرودندی : «فلان صوفیک چون دید از خانقاه گشایشی پیدا نشد بمیخانه شتافت ، و آنچه در آنجا با سالها سختیکشی نیافته بود در اینجا با یک پیاله یافت».
چون صوفی خرقهاش همه چیزش بودی و بس گرانبهایش شمردی اینان آن را مایهی ریشخند گرفتندی و چون با صوفی خرقهپوشی دچار آمدندی چنین گفتندی : «آن بهتر که این خرقه را گرو گزاری و یک پیاله بگیری و بسر کشی و رنجهای چند ساله را هدر کنی».
اگر شعرهای اینان را بخوانید بارها چنین داستانی میسرایند ؛ «صوفیای بدر خانقاه آمد و در کوفت و کسی باز نکرد و ترسا بچه یا مُغبچهی بادهفروش از دریچه او را دیده گفت : چه میخواهی؟!. اگر میخواهی باینجا بیایی برو شستشو کن و آنگاه بیا تا اینجا را آلوده نکنی» یا گفت : «این نه مسجد است که بیسر و پا باینجا شتابی!» چنین پیداست اینان چون در میخانه گرد آمدندی روز را جز با بدمستیها و جست و خیزها و بازیهای بیهوده بسر نبردندی ، و چهبسا یکی از ایشان برخاسته بازی صوفیان را درآوردی. بدینسان که رخت صوفیان پوشیدی و بدر میخانه آمده آن را زدی و چنین نمودی که میخواهد بدرون آید و شاگرد میخانه در باز نکرده از دریچه آن پاسخها را دادی و سرکوفت و ریشخند دریغ نگفتی.
این کشاکش ـ یا بهتر گویم : بازیچه و ریشخند ـ میانهی رندان و صوفیان دامنهی درازی دارد و هزارها شعر در آن باره سروده شده. آن روز که ایران بدست مغول افتاده سیاهترین روزهای خود را میپیمود ، گروهی از مردم کشور بیرگانه با این نادانیها روز میگزاردند ، و چون شما شعرهای آنان را بخوانید چندان سختی و پافشاری از خود مینمایند که تو گویی برهایی کشور از دست بیگانه میکوشیدهاند ، یا تو گویی با نکوهش صوفیان همهی آرزوها برآمدی!
🔶 در پیرامون روان
🔸 نشست ششم : ما روان را بدانسان که فهمیدهی دیگرانست نمیشناسیم ـ (تکهی 3)
در این باره نخست باید دانست که این گفتهها پیش از سخنان ما گفته شده. سخنان ما تازهتر از اینهاست. اگر دکتر ارانی زنده بودی و سخنان ما را شنیدی گمانِ بیشتر آنست که تکانی در اندیشهی او پدید آمدی.
دوم این چیزها که دکتر ارانی و دیگر پیروان فلسفهی مادّی نوشتهاند هنوز بیگمان نشده و کسانی از دانشمندان اروپا آخشیج آنها را نوشتهاند. از جمله فلاماریون دانشمند ستارهشناس فرانسهای کتابی زیر عنوان «رازهای مرگ» نوشته که بفارسی نیز ترجمه شده که باشد کسانی از شما آن را خواندهاند. در این کتاب فلاماریون بگفتار درازی در برابر گفتههای پیروان مادّیگری برخاسته ، و چون برخی از نوشتههای او درخور ارجست تکههایی نیز از آن بعنوان نمونه برایتان میخوانم. میگوید :
«حال ببینیم مغز چیست؟. مغز عضو فکر است و در این تردیدی نیست. ولی از طرف دیگر برخلاف عقاید متقدمین تمامی آن نیز برای فکر و زندگی لازم نیست. دوست دانشمند من (ادموند پریه) در فرهنگستان علوم در جلسهی ٢٢ دسامبر ١٩١٣ چنین گفت : مردی مغزش به یک مجموعهی چرکی مبدل شده بود و معهذا بدون هیچ گونه درد و اختلال روحی تا یک سال بزیست.
در ژوییهی ١٩١٤ دکتر هالوپر در هیئت جراحان چنین بیان کرد : دختر جوانی بواسطهی سقوط از قطار مغزش آسیب دیده بود. قسمتی از استخوان را برداشتم و در معاینهی مغز دیده شد که قسمت عمدهی آن بکلی له شده است. اگرچه معالجات طبی نمیتوانند عضو لطیفی چون مغز را پس از له شدن بحال اولیه برگردانند معذلک بیمار نجات یافت.
در ٢٤ مارس ١٩١٧ در فرهنگستان علوم ، دکتر کپن سرباز مجروحی را عمل کرد. قسمتی از مغز را برداشت. مریض شفا یافت بدون آنکه در حالات روحی او اختلالی ایجاد شود.
از این مثالها فراوان میتوان ذکر کرد. ولی به اِطالهی کلام نپردازیم. چیزی که هست در این قبیل موارد قسمتی از مغز باقی خواهد ماند و همین یک قسمت ولو آنکه مقدار کمی هم باشد ، مورد استفادهی روح قرار خواهد گرفت.
اگر متخصصین فن کالبدشکافی ، روح را در نوک چاقوی خود نمییابند بدلیل اینست که روح آنجا نیست و اگر پزشکان و فیزیولوژیستها قوای روحی انسان را خاصیت مادّهی مغز میپندارند در اشتباه بزرگی هستند. در وجود انسان غیر از مادّهی خاکستری و سفید مغز چیز دیگری هم هست».
این هم گفتههای فلاماریون. اگرچه من باین دانشمند فرانسهای چندان دلگرمی نمیدارم و بسیاری از سخنان او در همین کتاب جز از روی پندارپرستی نیست ، ولی چون این تکهها رویهی دانشی میدارد و داستان آزمایشهاییست که دانشمندانی کردهاند میباید ارج گزاریم و شما میبینید که اینها بوارونهی گفتههای دکتر ارانیست. این را میگویم تا بدانید که این سخنان درمیان خود دانشمندان بیچون و چرا نگردیده.
اگر گفتههای دکارت و دیگران دربارهی روان خام میبوده دلیل این نیست که هرچه پیروان مادّیگری در برابر آنها گفتند بیچون و چرا پذیرفته شود.
🔸 نشست ششم : ما روان را بدانسان که فهمیدهی دیگرانست نمیشناسیم ـ (تکهی 3)
در این باره نخست باید دانست که این گفتهها پیش از سخنان ما گفته شده. سخنان ما تازهتر از اینهاست. اگر دکتر ارانی زنده بودی و سخنان ما را شنیدی گمانِ بیشتر آنست که تکانی در اندیشهی او پدید آمدی.
دوم این چیزها که دکتر ارانی و دیگر پیروان فلسفهی مادّی نوشتهاند هنوز بیگمان نشده و کسانی از دانشمندان اروپا آخشیج آنها را نوشتهاند. از جمله فلاماریون دانشمند ستارهشناس فرانسهای کتابی زیر عنوان «رازهای مرگ» نوشته که بفارسی نیز ترجمه شده که باشد کسانی از شما آن را خواندهاند. در این کتاب فلاماریون بگفتار درازی در برابر گفتههای پیروان مادّیگری برخاسته ، و چون برخی از نوشتههای او درخور ارجست تکههایی نیز از آن بعنوان نمونه برایتان میخوانم. میگوید :
«حال ببینیم مغز چیست؟. مغز عضو فکر است و در این تردیدی نیست. ولی از طرف دیگر برخلاف عقاید متقدمین تمامی آن نیز برای فکر و زندگی لازم نیست. دوست دانشمند من (ادموند پریه) در فرهنگستان علوم در جلسهی ٢٢ دسامبر ١٩١٣ چنین گفت : مردی مغزش به یک مجموعهی چرکی مبدل شده بود و معهذا بدون هیچ گونه درد و اختلال روحی تا یک سال بزیست.
در ژوییهی ١٩١٤ دکتر هالوپر در هیئت جراحان چنین بیان کرد : دختر جوانی بواسطهی سقوط از قطار مغزش آسیب دیده بود. قسمتی از استخوان را برداشتم و در معاینهی مغز دیده شد که قسمت عمدهی آن بکلی له شده است. اگرچه معالجات طبی نمیتوانند عضو لطیفی چون مغز را پس از له شدن بحال اولیه برگردانند معذلک بیمار نجات یافت.
در ٢٤ مارس ١٩١٧ در فرهنگستان علوم ، دکتر کپن سرباز مجروحی را عمل کرد. قسمتی از مغز را برداشت. مریض شفا یافت بدون آنکه در حالات روحی او اختلالی ایجاد شود.
از این مثالها فراوان میتوان ذکر کرد. ولی به اِطالهی کلام نپردازیم. چیزی که هست در این قبیل موارد قسمتی از مغز باقی خواهد ماند و همین یک قسمت ولو آنکه مقدار کمی هم باشد ، مورد استفادهی روح قرار خواهد گرفت.
اگر متخصصین فن کالبدشکافی ، روح را در نوک چاقوی خود نمییابند بدلیل اینست که روح آنجا نیست و اگر پزشکان و فیزیولوژیستها قوای روحی انسان را خاصیت مادّهی مغز میپندارند در اشتباه بزرگی هستند. در وجود انسان غیر از مادّهی خاکستری و سفید مغز چیز دیگری هم هست».
این هم گفتههای فلاماریون. اگرچه من باین دانشمند فرانسهای چندان دلگرمی نمیدارم و بسیاری از سخنان او در همین کتاب جز از روی پندارپرستی نیست ، ولی چون این تکهها رویهی دانشی میدارد و داستان آزمایشهاییست که دانشمندانی کردهاند میباید ارج گزاریم و شما میبینید که اینها بوارونهی گفتههای دکتر ارانیست. این را میگویم تا بدانید که این سخنان درمیان خود دانشمندان بیچون و چرا نگردیده.
اگر گفتههای دکارت و دیگران دربارهی روان خام میبوده دلیل این نیست که هرچه پیروان مادّیگری در برابر آنها گفتند بیچون و چرا پذیرفته شود.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 19
گفتههای پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ1ـ - تکهی 2
گفتار دیگر در ستایش دانش ، و عنوان آن «بدانش بود نیک فرجام تو» بود. گفتم دانش بسیار است و تو کدام یکی را ستایش میکنی؟!. آن کدام دانش است که مایهی نیکفرجامی شود؟... آیا دانشهای طبیعی؟!. یا ریاضی؟.. یا فقه و اصول؟.. یا فلسفه؟.. یا زبانشناسی؟.. کدام یکی از اینهاست که فرجام آدمی را نیک گرداند؟!. و آنگاه خواست تو از «نیکی فرجام» چیست؟!. آیا آدمی توانگر شود؟!.. یا تندرست باشد؟!. یا ارجمند و گرامی گردد؟!.. آخر چه معنایی میخواهی؟!.. گذشته از اینها شما این سخن را از کجا میگویی و دلیلت چیست؟!.. آیا آزمودهای؟!. یا از روی دلیل بدست آوردهای؟!. کدام یکی از اینهاست؟!.
پاسخی که داد بیمغزتر از گفتارش بود. پس از آنکه بسخنانم گوش داد چنین گفت : «پس مقاله هم ننویسیم؟!.»
اینان کاری که میکنند خود نمیدانند برای چیست و چه نتیجه از آن باید خواست. آنچه میبینند دیگران میکنند اینان هم میکنند بیآنکه معنایش را فهمند و دربند نتیجهای باشند. چهل سال پیش زنجیر زدن رواج میداشت و یک جوان چون برمیخاستی بهوس زنجیرزنی افتادی (1) و امروز هم نویسندگی و اینگونه کارها رواج میدارد و باینهاست که هوس مینمایند ، و آنگاه چون خامه بدست میگیرند جز بگفتههای پا در هوایی که از اینجا و آنجا فراگرفتهاند دسترس نمیدارند و هم آنها را بهم بافته کتاب یا گفتار پدید میآورند و اینست ما چون میپرسیم این کار را چرا کردهاید درمیمانند ، باز میپرسیم این سخن چه معنی میدهد درمیمانند.
سخن از گفتههای پا در هواست. اینگونه جملهها را که معنی روشنی از آنها بدست نیاید و نادانستهای دانسته نگردد «پا در هوا» مینامیم ، و شما اگر نیک جویید صدها از این جملههای گنگ را در گفتهها و نوشتهها خواهید یافت ، و اگر راستی را خواهیم بیشتر نویسندگان و گویندگان و کتابنویسان و پندآموزان سرمایهشان جز از اینها نیست.
فلان کس سخن میراند : «میهنپرست باشید ، بتهذیب اخلاق خود بکوشید ، ترقی و تعالی یک ملت در سایهی اخلاق عالیه است ، فرزندان خود را با میهنپرستی پرورش دهید ، دلهای آنها را پر از محبت میهن گردانید ، در شاهراه تعالی قدم زنید ...» اینگونه جملههاست که از دهان او برآید ، جملههایی که هزار بار بگوشها رسیده است.
این بتازگی رخ داده که یکی از اینان بدبیرستانی رفته و در آنجا بآموزگاران پند داده و چنین گفته : «شاگردان خود را میهنپرست و دلیر تربیت کنید» یکی گفته : «راهش را بگویید!» گفته : «راهش را مگر نمیدانید؟!.. ببینید دیگران چه کار میکنند شما هم یاد گیرید».
اینها را که مینویسم برگپارهای در پیش رویم است. صفحهی نخست شمارهی نخست یک روزنامهی «فکاهی» است. برداشته میبینم نویسنده از راه و خواست روزنامه سخن رانده و چنین میگوید : «ما با جهالت مبارزه میکنیم». همین جمله را بشکافیم : «جهالت» بمعنی نادانیست و نادانی صدگونه بیشتر میباشد. آنهمه دانشها و دانستنیها که هست هر کدام را که ندانند نادانی است. ببینیم روزنامهنویس کدام یکی را میخواهد؟!. با کدام یکیست که نبرد میکند؟!. پیداست که هیچ نیندیشیده و ندانسته ، و شما اگر با وی روبرو شوید و بپرسید ، باید زمانی بیندیشد تا تواند پاسخی دهد ، و چهبسا که هیچ نتواند.
ما چنین میگیریم که خواستش «ندانستن معنی زندگانی و آگاه نبودن از چگونگی زمان و جهان» بوده. زیرا جهالت یا نادانی بیشتر در این معنی بکار رود. در اینجا هم میپرسیم : از چه راه با چنین نادانی نبرد کردن میخواستید؟!.. با کدام دانش و کدام سرمایه بچنین کاری برخاستهاید؟!.. یک روزنامهی فکاهی کجا و چنین سخنی کجا؟!.
بیگمان هیچ نیندیشیده ، و جملهایست که از زبانها شنیده و بیآنکه معنایش را بفهمد و بداند بیاد سپرده و در اینجا بکار برده.
باز اینان روزنامهنویسند و چنین کاری از ایشان بس دور نیست. کسانی که دعوی برانگیختگی کردهاند و بنیاد دین نهادهاند ، ما گفتههای آنان را از اینگونه مییابیم : «باید مانند نهنگ بخروشند و تلافی سالهای جنگ نمایند و بآهنگ مستانه و ترانهی عاشقانه آن اقلیم را باهتزاز و حرکت آرند ...» یکی نگفته چه کار کنند؟!.. آهنگ مستانه چیست؟!.. ترانهی عاشقانه چگونه میباشد؟!.. کسی که میخواسته جهانیان را براه آورد اینها بوده سرمایهی او!
پابرگی (از ویراینده) :
1ـ این گفتار در سال 1319 در زمان رضاشاه نوشته شده که زنجیرزنی و قمهزنی و شبیهسازی و اینگونه نمایشها ممنوع بوده و جوانان به کارهای دیگر رو میآوردند.
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 19
گفتههای پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ1ـ - تکهی 2
گفتار دیگر در ستایش دانش ، و عنوان آن «بدانش بود نیک فرجام تو» بود. گفتم دانش بسیار است و تو کدام یکی را ستایش میکنی؟!. آن کدام دانش است که مایهی نیکفرجامی شود؟... آیا دانشهای طبیعی؟!. یا ریاضی؟.. یا فقه و اصول؟.. یا فلسفه؟.. یا زبانشناسی؟.. کدام یکی از اینهاست که فرجام آدمی را نیک گرداند؟!. و آنگاه خواست تو از «نیکی فرجام» چیست؟!. آیا آدمی توانگر شود؟!.. یا تندرست باشد؟!. یا ارجمند و گرامی گردد؟!.. آخر چه معنایی میخواهی؟!.. گذشته از اینها شما این سخن را از کجا میگویی و دلیلت چیست؟!.. آیا آزمودهای؟!. یا از روی دلیل بدست آوردهای؟!. کدام یکی از اینهاست؟!.
پاسخی که داد بیمغزتر از گفتارش بود. پس از آنکه بسخنانم گوش داد چنین گفت : «پس مقاله هم ننویسیم؟!.»
اینان کاری که میکنند خود نمیدانند برای چیست و چه نتیجه از آن باید خواست. آنچه میبینند دیگران میکنند اینان هم میکنند بیآنکه معنایش را فهمند و دربند نتیجهای باشند. چهل سال پیش زنجیر زدن رواج میداشت و یک جوان چون برمیخاستی بهوس زنجیرزنی افتادی (1) و امروز هم نویسندگی و اینگونه کارها رواج میدارد و باینهاست که هوس مینمایند ، و آنگاه چون خامه بدست میگیرند جز بگفتههای پا در هوایی که از اینجا و آنجا فراگرفتهاند دسترس نمیدارند و هم آنها را بهم بافته کتاب یا گفتار پدید میآورند و اینست ما چون میپرسیم این کار را چرا کردهاید درمیمانند ، باز میپرسیم این سخن چه معنی میدهد درمیمانند.
سخن از گفتههای پا در هواست. اینگونه جملهها را که معنی روشنی از آنها بدست نیاید و نادانستهای دانسته نگردد «پا در هوا» مینامیم ، و شما اگر نیک جویید صدها از این جملههای گنگ را در گفتهها و نوشتهها خواهید یافت ، و اگر راستی را خواهیم بیشتر نویسندگان و گویندگان و کتابنویسان و پندآموزان سرمایهشان جز از اینها نیست.
فلان کس سخن میراند : «میهنپرست باشید ، بتهذیب اخلاق خود بکوشید ، ترقی و تعالی یک ملت در سایهی اخلاق عالیه است ، فرزندان خود را با میهنپرستی پرورش دهید ، دلهای آنها را پر از محبت میهن گردانید ، در شاهراه تعالی قدم زنید ...» اینگونه جملههاست که از دهان او برآید ، جملههایی که هزار بار بگوشها رسیده است.
این بتازگی رخ داده که یکی از اینان بدبیرستانی رفته و در آنجا بآموزگاران پند داده و چنین گفته : «شاگردان خود را میهنپرست و دلیر تربیت کنید» یکی گفته : «راهش را بگویید!» گفته : «راهش را مگر نمیدانید؟!.. ببینید دیگران چه کار میکنند شما هم یاد گیرید».
اینها را که مینویسم برگپارهای در پیش رویم است. صفحهی نخست شمارهی نخست یک روزنامهی «فکاهی» است. برداشته میبینم نویسنده از راه و خواست روزنامه سخن رانده و چنین میگوید : «ما با جهالت مبارزه میکنیم». همین جمله را بشکافیم : «جهالت» بمعنی نادانیست و نادانی صدگونه بیشتر میباشد. آنهمه دانشها و دانستنیها که هست هر کدام را که ندانند نادانی است. ببینیم روزنامهنویس کدام یکی را میخواهد؟!. با کدام یکیست که نبرد میکند؟!. پیداست که هیچ نیندیشیده و ندانسته ، و شما اگر با وی روبرو شوید و بپرسید ، باید زمانی بیندیشد تا تواند پاسخی دهد ، و چهبسا که هیچ نتواند.
ما چنین میگیریم که خواستش «ندانستن معنی زندگانی و آگاه نبودن از چگونگی زمان و جهان» بوده. زیرا جهالت یا نادانی بیشتر در این معنی بکار رود. در اینجا هم میپرسیم : از چه راه با چنین نادانی نبرد کردن میخواستید؟!.. با کدام دانش و کدام سرمایه بچنین کاری برخاستهاید؟!.. یک روزنامهی فکاهی کجا و چنین سخنی کجا؟!.
بیگمان هیچ نیندیشیده ، و جملهایست که از زبانها شنیده و بیآنکه معنایش را بفهمد و بداند بیاد سپرده و در اینجا بکار برده.
باز اینان روزنامهنویسند و چنین کاری از ایشان بس دور نیست. کسانی که دعوی برانگیختگی کردهاند و بنیاد دین نهادهاند ، ما گفتههای آنان را از اینگونه مییابیم : «باید مانند نهنگ بخروشند و تلافی سالهای جنگ نمایند و بآهنگ مستانه و ترانهی عاشقانه آن اقلیم را باهتزاز و حرکت آرند ...» یکی نگفته چه کار کنند؟!.. آهنگ مستانه چیست؟!.. ترانهی عاشقانه چگونه میباشد؟!.. کسی که میخواسته جهانیان را براه آورد اینها بوده سرمایهی او!
پابرگی (از ویراینده) :
1ـ این گفتار در سال 1319 در زمان رضاشاه نوشته شده که زنجیرزنی و قمهزنی و شبیهسازی و اینگونه نمایشها ممنوع بوده و جوانان به کارهای دیگر رو میآوردند.
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار هفدهم : خراباتیگری (تکهی چهار از چهار)
این شگفتتر که کمکم بازیچه رویهی راستی پیدا کرده و خود راهی گردیده که هزاران کسان کوردلانه از آن پیروی کردهاند. چون بسیاری از خراباتیان مردان زبانداری بودهاند و یکی از ایشان (حافظ) همهی این سخنان را با زبان گیرایی بشعر سروده و او با صد بیدینی که از خود مینماید گاهی نیز بدعوی دین برمیخیزد ، کسانی پس از وی چگونگی را ندانسته و چنین پنداشتهاند که این خود راهی برای خداجویی است و کوردلانه به پیروی برخاستهاند ، و صدها کسان بیآنکه روی میخانه را دیده باشند و یا دشمنی با صوفیان خواهند هر یکی سخنانی در نکوهش شیخ و صوفی ، و ستایش میخانه و سرسپاری به پیر میفروش سروده ، بدروغ لاف میخواری و مستی زدهاند و بخیره نام بیدینی و بیننگی بخویش نهادهاند ، و چنین دانستهاند این را میبایست کردن. بسیاری در مسجد نشسته بستایش میخانه پرداختهاند. بسیاری خود بمکه رفته و با زبان سرزنشها از آن سرودهاند. نه تنها در ایران در هند و ترکستان و عربستان نیز این نادانی رواج یافته.
کار بآنجا رسیده که خود صوفیان آن را گرفتهاند. در قرنهای آخر این شیوهی همگی ایشان بوده که به پیروی از خراباتیان دم از مستی زدندی و از خانقاه و خرقه نکوهشها سرودندی و لاف بیدینی زدندی. میتوان گفت : چون این سخنان تازگی داشته و رواج یافته بوده صوفیان نیز بآنها گراییده و نخواستهاند از دیگران بازمانند. باید گفت در قرنهای آخر صوفیگری و خراباتیگری بهم درآمیخته است و کنون در زمان ما کمتر کسی از داستان آنها آگاهست و جدایی درمیانه میشناسد.
ریشهی نادانی برافتاد! آنهمه شعرها سرودهاند و اگر کسی از ایشان پرسیدی : «این چیست که یکی بدروغ دم از مستی زند ، دیندار باشد و لاف بیدینی سراید ، بخیره ستایشهای گزافهآمیز از مِی و میخانه نماید. آیا آنها چه سودی دارد و از بهر چیست؟..» بیگمان پاسخی نتوانستندی ، با این حال با آن تندی و سرگرمی آن راه را پیش گرفتهاند و آنهمه شعرها سروده بیرون ریختهاند.
گذشتگان گذشته و رفتهاند. کسانی که امروز هواداری از آنان مینمایند و کتابهای آنان را بدست جوانان میدهند شما پاسخ آن پرسش را از اینان طلبید ، ببینید آیا یک سخن خردپذیر توانید شنید؟!. سخنان دیگر بر کنار ، تنها این را بپرسید : «آیا پیر مِیفروش چیست؟..» ، پاسخهای گوناگونی را که میدهند فراگیرید و با شعرهای خود خراباتیان بسنجید تا ببینید که چگونه سخن از هوا میرانند.
از آنان بپرسید : «یک رشته سخنانی که نکوهش صوفی را با بدگویی از دین و دانش و خرد و غیرت ، و رواج دادن بیپروایی و مستی ، بهم درآمیخته و در سراسر آن گفتگو از بدآموزی جبریگری میرود ، آیا چه سودی مردم را از یاد گرفتن آنها تواند بود؟!. این بدآموزیها که جز آشفتگی اندیشهها ، و سستی خردها ، و از جوش افتادن خونها ، نتیجه ندارد و برای یک توده جای زهر کشنده را دارد اگر شما زیان آنها را درنمییابید از بدترین نادانان جهانید ، و اگر آن زیانها را دریافته بدینسان برواج آنها میکوشید از روسیاهترین خیانتکاران میباشید!
هر زمان که ما این ایرادها را میگیریم بیشرمانه بهیاهو برمیخیزند. ای روسیاهان آیا با آن هیاهو از گناه پاک میشوید؟! آیا با برآغالیدن (1) یکمشت جوانان ناآگاه و پیران تیرهدرون راستیها از میان میرود؟!.
اگر راستی شما دشمن مردم خود نیستید و بسود بیگانگان نمیکوشید بآرامی پاسخ این پرسشها را بنگارید. این تاریخچه را که ما دربارهی خراباتیان نوشتیم و آغاز و انجام سرگذشت آنان را بازنمودیم شما آن را خوانده بِهر جملهاش که ایراد دارید بنگارید. اگر این تاریخچه و داستان درست نیست شما درست آن را بنویسید. پس از همه بازنمایید که از بدآموزی جبریگری و اینکه مردم همه کار را از خدا شناسند و دست از کار و کوشش بردارند چه نتیجه در یک تودهای پدید آید؟!.
کسانی در آینده در شگفت خواهند بود که ما در چنین کتابی ببازنمودن تاریخچهی خراباتیان پرداختهایم. چه دانند که ما با چه بدآموزیهایی روبرو بوده و با چه دغلکاران روسیاهی دچار آمدهایم.
پابرگی :
1ـ برآغالیدن = بهایهوی و دشمنی برانگیختن. کسروی سپس «برآغالانیدن» را گذرا (فعل متعدی) و این را ناگذرا (فعل لازم ، بمعنی بدشمنی برانگیخته شدن) بکار برده. ـ ویراینده
🔸 گفتار هفدهم : خراباتیگری (تکهی چهار از چهار)
این شگفتتر که کمکم بازیچه رویهی راستی پیدا کرده و خود راهی گردیده که هزاران کسان کوردلانه از آن پیروی کردهاند. چون بسیاری از خراباتیان مردان زبانداری بودهاند و یکی از ایشان (حافظ) همهی این سخنان را با زبان گیرایی بشعر سروده و او با صد بیدینی که از خود مینماید گاهی نیز بدعوی دین برمیخیزد ، کسانی پس از وی چگونگی را ندانسته و چنین پنداشتهاند که این خود راهی برای خداجویی است و کوردلانه به پیروی برخاستهاند ، و صدها کسان بیآنکه روی میخانه را دیده باشند و یا دشمنی با صوفیان خواهند هر یکی سخنانی در نکوهش شیخ و صوفی ، و ستایش میخانه و سرسپاری به پیر میفروش سروده ، بدروغ لاف میخواری و مستی زدهاند و بخیره نام بیدینی و بیننگی بخویش نهادهاند ، و چنین دانستهاند این را میبایست کردن. بسیاری در مسجد نشسته بستایش میخانه پرداختهاند. بسیاری خود بمکه رفته و با زبان سرزنشها از آن سرودهاند. نه تنها در ایران در هند و ترکستان و عربستان نیز این نادانی رواج یافته.
کار بآنجا رسیده که خود صوفیان آن را گرفتهاند. در قرنهای آخر این شیوهی همگی ایشان بوده که به پیروی از خراباتیان دم از مستی زدندی و از خانقاه و خرقه نکوهشها سرودندی و لاف بیدینی زدندی. میتوان گفت : چون این سخنان تازگی داشته و رواج یافته بوده صوفیان نیز بآنها گراییده و نخواستهاند از دیگران بازمانند. باید گفت در قرنهای آخر صوفیگری و خراباتیگری بهم درآمیخته است و کنون در زمان ما کمتر کسی از داستان آنها آگاهست و جدایی درمیانه میشناسد.
ریشهی نادانی برافتاد! آنهمه شعرها سرودهاند و اگر کسی از ایشان پرسیدی : «این چیست که یکی بدروغ دم از مستی زند ، دیندار باشد و لاف بیدینی سراید ، بخیره ستایشهای گزافهآمیز از مِی و میخانه نماید. آیا آنها چه سودی دارد و از بهر چیست؟..» بیگمان پاسخی نتوانستندی ، با این حال با آن تندی و سرگرمی آن راه را پیش گرفتهاند و آنهمه شعرها سروده بیرون ریختهاند.
گذشتگان گذشته و رفتهاند. کسانی که امروز هواداری از آنان مینمایند و کتابهای آنان را بدست جوانان میدهند شما پاسخ آن پرسش را از اینان طلبید ، ببینید آیا یک سخن خردپذیر توانید شنید؟!. سخنان دیگر بر کنار ، تنها این را بپرسید : «آیا پیر مِیفروش چیست؟..» ، پاسخهای گوناگونی را که میدهند فراگیرید و با شعرهای خود خراباتیان بسنجید تا ببینید که چگونه سخن از هوا میرانند.
از آنان بپرسید : «یک رشته سخنانی که نکوهش صوفی را با بدگویی از دین و دانش و خرد و غیرت ، و رواج دادن بیپروایی و مستی ، بهم درآمیخته و در سراسر آن گفتگو از بدآموزی جبریگری میرود ، آیا چه سودی مردم را از یاد گرفتن آنها تواند بود؟!. این بدآموزیها که جز آشفتگی اندیشهها ، و سستی خردها ، و از جوش افتادن خونها ، نتیجه ندارد و برای یک توده جای زهر کشنده را دارد اگر شما زیان آنها را درنمییابید از بدترین نادانان جهانید ، و اگر آن زیانها را دریافته بدینسان برواج آنها میکوشید از روسیاهترین خیانتکاران میباشید!
هر زمان که ما این ایرادها را میگیریم بیشرمانه بهیاهو برمیخیزند. ای روسیاهان آیا با آن هیاهو از گناه پاک میشوید؟! آیا با برآغالیدن (1) یکمشت جوانان ناآگاه و پیران تیرهدرون راستیها از میان میرود؟!.
اگر راستی شما دشمن مردم خود نیستید و بسود بیگانگان نمیکوشید بآرامی پاسخ این پرسشها را بنگارید. این تاریخچه را که ما دربارهی خراباتیان نوشتیم و آغاز و انجام سرگذشت آنان را بازنمودیم شما آن را خوانده بِهر جملهاش که ایراد دارید بنگارید. اگر این تاریخچه و داستان درست نیست شما درست آن را بنویسید. پس از همه بازنمایید که از بدآموزی جبریگری و اینکه مردم همه کار را از خدا شناسند و دست از کار و کوشش بردارند چه نتیجه در یک تودهای پدید آید؟!.
کسانی در آینده در شگفت خواهند بود که ما در چنین کتابی ببازنمودن تاریخچهی خراباتیان پرداختهایم. چه دانند که ما با چه بدآموزیهایی روبرو بوده و با چه دغلکاران روسیاهی دچار آمدهایم.
پابرگی :
1ـ برآغالیدن = بهایهوی و دشمنی برانگیختن. کسروی سپس «برآغالانیدن» را گذرا (فعل متعدی) و این را ناگذرا (فعل لازم ، بمعنی بدشمنی برانگیخته شدن) بکار برده. ـ ویراینده
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
دادگاه.pdf
1.4 MB
🔶 دادگاه
🖌 احمد کسروی
🔍 جستار : داستان کتابسوزان ، «کمپانی خیانت» و کارهای او در ایران
📊 شمار ساتها : ۷۶
کتابخانهی پاکدینی
🔸 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
🖌 احمد کسروی
🔍 جستار : داستان کتابسوزان ، «کمپانی خیانت» و کارهای او در ایران
📊 شمار ساتها : ۷۶
کتابخانهی پاکدینی
🔸 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
🔶 در پیرامون روان
🔸 نشست ششم : ما روان را بدانسان که فهمیدهی دیگرانست نمیشناسیم ـ (تکهی 4)
سوم این جُستار که دریافتها و خواهاکها همبستگی با مغز دارد چندان که پنداشته میشود ، ناسازگار با گفتههای ما نیست. زیرا چنانکه بارها روشن گردانیدهایم ما جانوران را بهمان گونه میشناسیم که دانشها نشان میدهد. دربارهی کارهای تنی و مغزی آنها هرچه دانشمندان با دلیل بگویند ما پذیرفتهایم و میپذیریم. آدمی نیز از روی سرشت جانی همان حال را دارد. اگر این روشن گردیده که سرچشمهی دریافتها و خواهاکهای آدمی مغز اوست ما در زمینهی دریافتها و خواهاکهای جانی ایرادی نخواهیم داشت. اینها ناسازگار با گفتههای ما نیست.
گفتگوی ما همه دربارهی دریافتهای روانیست. گفتههای پیروان مادّیگری در این باره با آمیغهایی که ما میدانیم راست نمیآید. نیک روشنست که جستجوی آنان در این زمینه خامست ، نارساست.
زیرا چنانکه دیدید آنان این بخش از خیمها و دریافتهای آدمی را کم شناخته بلکه هیچ نشناختهاند و آدمی را از هر باره با چهارپایان یکسان گرفته از برتریها و فزونیهای آدمی که بسیار روشنست چشم پوشیدهاند. دیگر چه خامی بدتر از این؟!. چه نارسایی بیشتر از این؟!.
آنگاه ما دلیلهای روشن بلغزش فهمها و اندیشههای این دانشمندان میداریم. چنانکه یک بار دیگر هم گفتهام دکتر ارانی دربارهی اندیشه و مغز آدمی چنین مینویسد : «فقط با مغز میتوان فکر کرد. مغز مادّه و فکر یکی از خواص این مادّه است. تجربه بما نشان میدهد که اگر محیط مادّی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره ) تغییر کند در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور میرسد. مغز نیز کاملاً تابع آن قانونست». ما همین جملهها را برسیدگی گزاریم :
اینها از دیدهی دانشها راستست. از روی برداشتی که دانشها و فلسفهی مادّی برداشته است نه تنها اندیشه ، همهی سهشها و دریافتها از «خواص» مادّه است.
ولی از آنسو اگر این جملهها راستست باید در جهان نیک و بد و زشت و زیبا نباشد. زیرا نیک و بد و زشت و زیبا بسته باندیشه یا دریافت آدمیست. در حالی که اینها نیز بسته به «محیط» است که اگر عوض شد اندیشه یا دریافت نیز عوض خواهد شد. مثلاً شما چیزی را در اینجا نیک میشناسید. ولی اگر بجای دیگری رفتید یا حالتان دیگر شد چهبسا که آن را بد شناسید.
پیروان فلسفهی مادّی همین را پذیرفتهاند و چنانکه گفتهایم یکی از هودههای بسیار زیانمند مادّیگری همین نشناختن نیک و بد میباشد. زیرا این عنوان بدست دغلکاران و هوسبازان و بدکاران داده است که به هر کار پست و بدی که میخواهند برمیخیزند و چون کسی ایراد گرفت که این کار بدیست بفلسفهبافی پرداخته میگویند : «نیک و بد چیست؟!. هر کسی هر چیزی را که خواست نیک میشناسد نخواست بد میشمارد».
از آنسو بسیاری از مردم شنیده و یاد گرفتهاند : «طرز تفکر هر کسی جداست. بسته بساختمان مغز است». اینها را دستاویز گرفتهاند که در برابر آمیغها بایستند و بهیچ راهی درنیایند.
در حالی که اینها همه غلطست. آنچه انکار کردنی نیست نیک و بد است. همان فیلسوف مادّی اگر شبی دزد بخانهاش رود و کالایش را برد ، آن را بد خواهد شمرد و در جستجوی دزد بوده او را بدادگاه خواهد کشانید ، و اگر دزد فلسفهی خودش را برخش کشیده گفت : «من کار بدی نکردهام. دزدیدن کالا چون بزیان شماست آن را بد میشمارید ، ولی من آن را بد نمیشمارم» از این فلسفه خواهد رنجید.
🔸 نشست ششم : ما روان را بدانسان که فهمیدهی دیگرانست نمیشناسیم ـ (تکهی 4)
سوم این جُستار که دریافتها و خواهاکها همبستگی با مغز دارد چندان که پنداشته میشود ، ناسازگار با گفتههای ما نیست. زیرا چنانکه بارها روشن گردانیدهایم ما جانوران را بهمان گونه میشناسیم که دانشها نشان میدهد. دربارهی کارهای تنی و مغزی آنها هرچه دانشمندان با دلیل بگویند ما پذیرفتهایم و میپذیریم. آدمی نیز از روی سرشت جانی همان حال را دارد. اگر این روشن گردیده که سرچشمهی دریافتها و خواهاکهای آدمی مغز اوست ما در زمینهی دریافتها و خواهاکهای جانی ایرادی نخواهیم داشت. اینها ناسازگار با گفتههای ما نیست.
گفتگوی ما همه دربارهی دریافتهای روانیست. گفتههای پیروان مادّیگری در این باره با آمیغهایی که ما میدانیم راست نمیآید. نیک روشنست که جستجوی آنان در این زمینه خامست ، نارساست.
زیرا چنانکه دیدید آنان این بخش از خیمها و دریافتهای آدمی را کم شناخته بلکه هیچ نشناختهاند و آدمی را از هر باره با چهارپایان یکسان گرفته از برتریها و فزونیهای آدمی که بسیار روشنست چشم پوشیدهاند. دیگر چه خامی بدتر از این؟!. چه نارسایی بیشتر از این؟!.
آنگاه ما دلیلهای روشن بلغزش فهمها و اندیشههای این دانشمندان میداریم. چنانکه یک بار دیگر هم گفتهام دکتر ارانی دربارهی اندیشه و مغز آدمی چنین مینویسد : «فقط با مغز میتوان فکر کرد. مغز مادّه و فکر یکی از خواص این مادّه است. تجربه بما نشان میدهد که اگر محیط مادّی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره ) تغییر کند در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور میرسد. مغز نیز کاملاً تابع آن قانونست». ما همین جملهها را برسیدگی گزاریم :
اینها از دیدهی دانشها راستست. از روی برداشتی که دانشها و فلسفهی مادّی برداشته است نه تنها اندیشه ، همهی سهشها و دریافتها از «خواص» مادّه است.
ولی از آنسو اگر این جملهها راستست باید در جهان نیک و بد و زشت و زیبا نباشد. زیرا نیک و بد و زشت و زیبا بسته باندیشه یا دریافت آدمیست. در حالی که اینها نیز بسته به «محیط» است که اگر عوض شد اندیشه یا دریافت نیز عوض خواهد شد. مثلاً شما چیزی را در اینجا نیک میشناسید. ولی اگر بجای دیگری رفتید یا حالتان دیگر شد چهبسا که آن را بد شناسید.
پیروان فلسفهی مادّی همین را پذیرفتهاند و چنانکه گفتهایم یکی از هودههای بسیار زیانمند مادّیگری همین نشناختن نیک و بد میباشد. زیرا این عنوان بدست دغلکاران و هوسبازان و بدکاران داده است که به هر کار پست و بدی که میخواهند برمیخیزند و چون کسی ایراد گرفت که این کار بدیست بفلسفهبافی پرداخته میگویند : «نیک و بد چیست؟!. هر کسی هر چیزی را که خواست نیک میشناسد نخواست بد میشمارد».
از آنسو بسیاری از مردم شنیده و یاد گرفتهاند : «طرز تفکر هر کسی جداست. بسته بساختمان مغز است». اینها را دستاویز گرفتهاند که در برابر آمیغها بایستند و بهیچ راهی درنیایند.
در حالی که اینها همه غلطست. آنچه انکار کردنی نیست نیک و بد است. همان فیلسوف مادّی اگر شبی دزد بخانهاش رود و کالایش را برد ، آن را بد خواهد شمرد و در جستجوی دزد بوده او را بدادگاه خواهد کشانید ، و اگر دزد فلسفهی خودش را برخش کشیده گفت : «من کار بدی نکردهام. دزدیدن کالا چون بزیان شماست آن را بد میشمارید ، ولی من آن را بد نمیشمارم» از این فلسفه خواهد رنجید.