🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 13
نامهی سر باز ـ یکی از پایههای زندگانی ـ (تکهی 1)
در این ماه دو نامه یکی از آذربایجان و دیگری از خراسان رسیده که با آنکه هر یکی از جای دیگری بوده ، هر دوی آنها در یک زمینه پرسشهایی کردهاند و من به هر دو یک پاسخ نوشتم ، و چون پیداست که اینگونه پرسشها در دلهای بسیاری هست اینست بیآنکه نامهها را بیاورم پاسخی را که دادهام مینویسم و در پیرامون هر تکهای سخنانی برای روشنی آن میفزایم. پرسشها را خود خوانندگان خواهند دانست ، و این ورزش اندیشهای برای ایشان خواهد بود که از پاسخها پی به پرسشها برند. اینک پاسخی که داده شده تکه تکه آورده میشود :
هر تودهای باید خودش نیک گردد و شایای زندگی باشد ، و این بگردن بخردان و غیرتمندان توده است که بکوشند و آن را به نیکی آورند.
باید دانست زندگانی را قاعدههای استواری هست و پیشرفت و پسرفت تودهها همه از روی آن قاعدهها باشد. اینکه در ایران شاعرانْ جهان را نکوهش کردهاند و آن را «دونپرور» و «بیوفا» و «بدخوی» خواندهاند اینها گفتههای بیمغزی است که میباید بدور انداخت و فراموش کرد. جهان از روی یک آیینی میگردد و آن را با کسی مهر و دوستی و یا کینه و دشمنی نتواند بود.
دانشها که امروز هست (از فیزیک و شیمی و ستارهشناسی و پزشکی و روانشناسی و مانند اینها) هر کدام از آنها یک رشته از کارهای طبیعت و یا گیتی را گرفته و زمینهی جستجوها و گفتگوهای خود گردانیده ، و چون شما بآنها پردازید خواهید دید هر یکی در زمینهی خود بیک رشته قاعدههای استواری دست یافته ، و خود از دست یافتن بآن قاعدهها بوده که دانش پیدا شده.
زندگانی آدمیان ، و رفتار تودهها با یکدیگر ، و پیشرفت و پسرفت آنها نیز قاعدههای استواری دارد و خوشبخت آن مردمیست که این قاعدهها را بشناسد و همیشه در پیش چشم دارد و از روی آنها زندگی کند و چنین تودهای هرآینه فیروزمند خواهد بود. یکی از آن قاعدهها اینست که میگویم : «هر تودهای باید خودش نیک گردد و شایای زندگی باشد».
چون همیشه میپرسند توده چگونه نیک شود و همیشه آرزوی زور میکنند و کار را بگردن دیگری میاندازند اینست میگویم : «این بگردن بخردان و غیرتمندان است که بکوشند و توده را بنیکی آورند».
ما در شمارهی گذشته راه پیشرفت راستیها را نیک بازنمودهایم. برای پیشرفت آنها بزور یا نیروی دیگری نیاز نیست.
رهایی شما بسته به نیکی شماست. بسته بآنست که براه آیید و از این آلودگیها و پراکندگیها پاک شوید ، و اگر نشوید بجایی نرسید و پیشامدهای جهان هرچه باشد جز بزیانتان بسر نیاید.
بسیاری از مردم چشم به پیشامدهای جهان دوختهاند ، و شما هر گلهای که از آلودگی خویها و از پراکندگی اندیشهها بکنید پاسخ داده گویند : «انشاءالله خوب میشود ، صبر کن فلان کار بشود». این از بدترین نادانیهاست. گذشت زمان هیچگاه نیکی نیاورد و درخت آرزو بار ندارد. چنانکه در زندگانی خودی اگر کسی نکوشد و درپی نان و آب و رخت نباشد گرسنه و لخت ماند و از گذشت زمان دری بروی او باز نشود ، در زندگانی تودهای نیز تا مردمی خودشان نکوشند و نیرومند نباشند هیچگاه از امید و آرزو چیزی بدستشان نیاید و از گذشت زمان گشایش برای آنان رخ ندهد و چون ناتوان و زبون باشند پیشامدها همه بزیان ایشان بسر آید.
آری گاهی تودهای با پیشامدهای نیکی روبرو گردد و فرصت خوبی او را پیش آید ، ولی اگر یک توده آراسته و آماده نباشد از آن فرصت و پیشامد بهرهمندی نتواند. همچنین گاهی برای یک توده سختیهایی پیش آید و میدان بَرو تنگ گردد ، ولی اگر تودهی آراسته و آمادهای باشد آنها را از خود بازگرداند.
این نادانیست که کسانی این آلودگیها را به رو نمیآورند و مینشینند و سخن از پیشامدهای جهان میرانند و خود را بهرهمند از سود و زیان آنها وامینمایند.
پابرگی (از ویراینده) :
1ـ نام گفتار «راستیها چگونه پیش رود؟!..» بوده.
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 13
نامهی سر باز ـ یکی از پایههای زندگانی ـ (تکهی 1)
در این ماه دو نامه یکی از آذربایجان و دیگری از خراسان رسیده که با آنکه هر یکی از جای دیگری بوده ، هر دوی آنها در یک زمینه پرسشهایی کردهاند و من به هر دو یک پاسخ نوشتم ، و چون پیداست که اینگونه پرسشها در دلهای بسیاری هست اینست بیآنکه نامهها را بیاورم پاسخی را که دادهام مینویسم و در پیرامون هر تکهای سخنانی برای روشنی آن میفزایم. پرسشها را خود خوانندگان خواهند دانست ، و این ورزش اندیشهای برای ایشان خواهد بود که از پاسخها پی به پرسشها برند. اینک پاسخی که داده شده تکه تکه آورده میشود :
هر تودهای باید خودش نیک گردد و شایای زندگی باشد ، و این بگردن بخردان و غیرتمندان توده است که بکوشند و آن را به نیکی آورند.
باید دانست زندگانی را قاعدههای استواری هست و پیشرفت و پسرفت تودهها همه از روی آن قاعدهها باشد. اینکه در ایران شاعرانْ جهان را نکوهش کردهاند و آن را «دونپرور» و «بیوفا» و «بدخوی» خواندهاند اینها گفتههای بیمغزی است که میباید بدور انداخت و فراموش کرد. جهان از روی یک آیینی میگردد و آن را با کسی مهر و دوستی و یا کینه و دشمنی نتواند بود.
دانشها که امروز هست (از فیزیک و شیمی و ستارهشناسی و پزشکی و روانشناسی و مانند اینها) هر کدام از آنها یک رشته از کارهای طبیعت و یا گیتی را گرفته و زمینهی جستجوها و گفتگوهای خود گردانیده ، و چون شما بآنها پردازید خواهید دید هر یکی در زمینهی خود بیک رشته قاعدههای استواری دست یافته ، و خود از دست یافتن بآن قاعدهها بوده که دانش پیدا شده.
زندگانی آدمیان ، و رفتار تودهها با یکدیگر ، و پیشرفت و پسرفت آنها نیز قاعدههای استواری دارد و خوشبخت آن مردمیست که این قاعدهها را بشناسد و همیشه در پیش چشم دارد و از روی آنها زندگی کند و چنین تودهای هرآینه فیروزمند خواهد بود. یکی از آن قاعدهها اینست که میگویم : «هر تودهای باید خودش نیک گردد و شایای زندگی باشد».
چون همیشه میپرسند توده چگونه نیک شود و همیشه آرزوی زور میکنند و کار را بگردن دیگری میاندازند اینست میگویم : «این بگردن بخردان و غیرتمندان است که بکوشند و توده را بنیکی آورند».
ما در شمارهی گذشته راه پیشرفت راستیها را نیک بازنمودهایم. برای پیشرفت آنها بزور یا نیروی دیگری نیاز نیست.
رهایی شما بسته به نیکی شماست. بسته بآنست که براه آیید و از این آلودگیها و پراکندگیها پاک شوید ، و اگر نشوید بجایی نرسید و پیشامدهای جهان هرچه باشد جز بزیانتان بسر نیاید.
بسیاری از مردم چشم به پیشامدهای جهان دوختهاند ، و شما هر گلهای که از آلودگی خویها و از پراکندگی اندیشهها بکنید پاسخ داده گویند : «انشاءالله خوب میشود ، صبر کن فلان کار بشود». این از بدترین نادانیهاست. گذشت زمان هیچگاه نیکی نیاورد و درخت آرزو بار ندارد. چنانکه در زندگانی خودی اگر کسی نکوشد و درپی نان و آب و رخت نباشد گرسنه و لخت ماند و از گذشت زمان دری بروی او باز نشود ، در زندگانی تودهای نیز تا مردمی خودشان نکوشند و نیرومند نباشند هیچگاه از امید و آرزو چیزی بدستشان نیاید و از گذشت زمان گشایش برای آنان رخ ندهد و چون ناتوان و زبون باشند پیشامدها همه بزیان ایشان بسر آید.
آری گاهی تودهای با پیشامدهای نیکی روبرو گردد و فرصت خوبی او را پیش آید ، ولی اگر یک توده آراسته و آماده نباشد از آن فرصت و پیشامد بهرهمندی نتواند. همچنین گاهی برای یک توده سختیهایی پیش آید و میدان بَرو تنگ گردد ، ولی اگر تودهی آراسته و آمادهای باشد آنها را از خود بازگرداند.
این نادانیست که کسانی این آلودگیها را به رو نمیآورند و مینشینند و سخن از پیشامدهای جهان میرانند و خود را بهرهمند از سود و زیان آنها وامینمایند.
پابرگی (از ویراینده) :
1ـ نام گفتار «راستیها چگونه پیش رود؟!..» بوده.
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار شانزدهم : باطنیگری (تکهی یک از سه)
باطنیگری در قرنهای پیشین اسلام از میان مسلمانان برخاسته ، و تاریخچهی آن را چنین نوشتهاند که چون راستی و مردانگی و پاکدامنی و این گونه چیزها که دین از پیروان خود خواستار است بر گروهی دشوار میافتاد و این نمیتوانستند از آنها گردن پیچند اینست این راه را پیش آوردند که هر یکی از دستورهای دینی را بلکه هر سخن دیگری را نیز ـ گذشته از معنی بیرونی که دارد و هر کسی آن را فهمد ، معنی درونی دیگری باشد و آنان که این معنیهای درونی را فهمیدند و بکار بستند از معنیهای بیرونی بینیاز گردند. بدین دستاویز یکایک دستورهای دینی را با گزارش[=تأویل] از معنی خود بدر بردند ، و از اینجا ایشان را درونیان یا باطنیان نامیدند. این آغاز کار ایشان بود.
این چیزیست که نوشتهاند. ولی هرگاه کسی نیک اندیشد این دسته که بنامهای اسماعیلی و قَرمَطی و مُلحِد نیز خوانده شدهاند بیش از هر کاری با خرد نبرد نموده و بآشفتگی اندیشهها کوشیدهاند. همیشه کسانی از آشفتگی اندیشهها و درماندگی فهمها بهره بردارند و مردمان را فریفته بپشت سر خود اندازند. باید گفت : از این کسان بودهاند آنان که باطنیگری را بنیاد نهادهاند و خواستشان بیش از همه درماندگی خردها و از کار افتادن آنها بوده.
برای هر سخنی معنای درونی دیگری انگاشتن و آن را بگزارش کشیدن که گام نخست باطنیان بوده گواه گفتهی ماست. زیرا سخن یکی از دربایستهای زندگانیست و کار جهان بیآن سامان نگیرد. نیز هر سخنی یک معنی بیشتر ندارد ، همان معنایی که هر شنوندهای آن را فهمد. اینکه شنونده از این معنی چشم پوشد و بدلخواه معنی دیگری بآن دهد بیکبار از خرد دور است و چنین کاری سخن را بیهوده گرداند و راه فهمیدن و فهمانیدن را بروی آدمیان بسته دارد. ببینید : اگر کسان و فرزندان شما با دستورهاتان این رفتار را نمایند چه نابسامانیها در زندگیتان پدید آید!.
گامهای دیگر باطنیان نیز جز زورگویی آشکار و ستیزگی با خرد نبوده. اینان اسماعیل پسر امام جعفر را که پیش از پدر خود مرده بود بامامی پذیرفتند و مرگ او را که در آشکار رخ داده و کسان بسیاری دیده بودند باور نکرده چنین گفتند : «او نمرده ، مردم چنان دیدهاند» سخن را که از کار انداخته بودند دیدن را نیز از کار انداختند.
در معنی امام نیز اینان راه دیگری پیش گرفته بر آن شدند که هر کسی باید فهم و خرد خود را کنار نهاده سر بامام سپارد و در برابر او بهیچ چون و چرایی برنخیزد.
حسن زادهی صباح که یکی از پیشروان این گروه بود و در ایران و الموت بنیاد فرمانروایی گزاشت آشکاره میگفتی : خرد براهنمایی جهانیان بس نیست و باید رشتهی کارها در دست یک تنی باشد که دیگران گردن به پیشوایی او گزارند.
از هر باره میکوشیدند مردمان را از فهم و خرد بیگانه گردانند و همه را درمانده و کوردل ساخته ابزار کار گیرند ، اینان کار گستاخی را بجایی رسانیدند که بگویند : «خدا گاهی بکالبد کسانی درآید چنانکه در کالبد امام علیابنابیطالب بوده». این را عنوان نمودند تا خدا بودن امامان خود را رسانند و یکی از امامان ایشان در مصر بنام الحاکم بامرالله آشکار لاف خدایی زد و میگویند هنوز دُرزیان (1) (در سوریا) او را خدا میشناسند.
پابرگی :
1ـ دُروزیان یا دُرزیان از شاخههای باطنیانند. سوریا (شام) را انگلیس و فرانسه پس از جنگ جهانی دوم تکه تکه کردند که کشورهای سوریه ، اردن ، لبنان ، فلسطین که زیستگاه دروزیان میباشد از آن پدید آمد. ـ ویراینده
🔸 گفتار شانزدهم : باطنیگری (تکهی یک از سه)
باطنیگری در قرنهای پیشین اسلام از میان مسلمانان برخاسته ، و تاریخچهی آن را چنین نوشتهاند که چون راستی و مردانگی و پاکدامنی و این گونه چیزها که دین از پیروان خود خواستار است بر گروهی دشوار میافتاد و این نمیتوانستند از آنها گردن پیچند اینست این راه را پیش آوردند که هر یکی از دستورهای دینی را بلکه هر سخن دیگری را نیز ـ گذشته از معنی بیرونی که دارد و هر کسی آن را فهمد ، معنی درونی دیگری باشد و آنان که این معنیهای درونی را فهمیدند و بکار بستند از معنیهای بیرونی بینیاز گردند. بدین دستاویز یکایک دستورهای دینی را با گزارش[=تأویل] از معنی خود بدر بردند ، و از اینجا ایشان را درونیان یا باطنیان نامیدند. این آغاز کار ایشان بود.
این چیزیست که نوشتهاند. ولی هرگاه کسی نیک اندیشد این دسته که بنامهای اسماعیلی و قَرمَطی و مُلحِد نیز خوانده شدهاند بیش از هر کاری با خرد نبرد نموده و بآشفتگی اندیشهها کوشیدهاند. همیشه کسانی از آشفتگی اندیشهها و درماندگی فهمها بهره بردارند و مردمان را فریفته بپشت سر خود اندازند. باید گفت : از این کسان بودهاند آنان که باطنیگری را بنیاد نهادهاند و خواستشان بیش از همه درماندگی خردها و از کار افتادن آنها بوده.
برای هر سخنی معنای درونی دیگری انگاشتن و آن را بگزارش کشیدن که گام نخست باطنیان بوده گواه گفتهی ماست. زیرا سخن یکی از دربایستهای زندگانیست و کار جهان بیآن سامان نگیرد. نیز هر سخنی یک معنی بیشتر ندارد ، همان معنایی که هر شنوندهای آن را فهمد. اینکه شنونده از این معنی چشم پوشد و بدلخواه معنی دیگری بآن دهد بیکبار از خرد دور است و چنین کاری سخن را بیهوده گرداند و راه فهمیدن و فهمانیدن را بروی آدمیان بسته دارد. ببینید : اگر کسان و فرزندان شما با دستورهاتان این رفتار را نمایند چه نابسامانیها در زندگیتان پدید آید!.
گامهای دیگر باطنیان نیز جز زورگویی آشکار و ستیزگی با خرد نبوده. اینان اسماعیل پسر امام جعفر را که پیش از پدر خود مرده بود بامامی پذیرفتند و مرگ او را که در آشکار رخ داده و کسان بسیاری دیده بودند باور نکرده چنین گفتند : «او نمرده ، مردم چنان دیدهاند» سخن را که از کار انداخته بودند دیدن را نیز از کار انداختند.
در معنی امام نیز اینان راه دیگری پیش گرفته بر آن شدند که هر کسی باید فهم و خرد خود را کنار نهاده سر بامام سپارد و در برابر او بهیچ چون و چرایی برنخیزد.
حسن زادهی صباح که یکی از پیشروان این گروه بود و در ایران و الموت بنیاد فرمانروایی گزاشت آشکاره میگفتی : خرد براهنمایی جهانیان بس نیست و باید رشتهی کارها در دست یک تنی باشد که دیگران گردن به پیشوایی او گزارند.
از هر باره میکوشیدند مردمان را از فهم و خرد بیگانه گردانند و همه را درمانده و کوردل ساخته ابزار کار گیرند ، اینان کار گستاخی را بجایی رسانیدند که بگویند : «خدا گاهی بکالبد کسانی درآید چنانکه در کالبد امام علیابنابیطالب بوده». این را عنوان نمودند تا خدا بودن امامان خود را رسانند و یکی از امامان ایشان در مصر بنام الحاکم بامرالله آشکار لاف خدایی زد و میگویند هنوز دُرزیان (1) (در سوریا) او را خدا میشناسند.
پابرگی :
1ـ دُروزیان یا دُرزیان از شاخههای باطنیانند. سوریا (شام) را انگلیس و فرانسه پس از جنگ جهانی دوم تکه تکه کردند که کشورهای سوریه ، اردن ، لبنان ، فلسطین که زیستگاه دروزیان میباشد از آن پدید آمد. ـ ویراینده
🔶 در پیرامون روان
🔸 نشست پنجم : دین در زمینهی خود کمتر از دانشها نیست ـ (تکهی 4)
٣ـ نویسندهی نامه گفتگو از مانندگیهایی که میانهی آدمی با جانورانست سخن رانده و چنین نتیجه گرفته که «انسان از تحولات حیوانات بوجود آمده است». این سخن با گفتههای ما ناسازگار نیست. ما خود نیز میگوییم که آدمی از دیدهی تن و جان مانندهی جانورانست و برخاستن آدمی را از بوزینه ، ما ناسازگار با سخنان خود نمیشناسیم.
٤ـ در پایان نامه مینویسد : «من خوب میدانم قبل از انتشار کتاب «دربارهی جان و روان» باصول عقاید دانشمندان نامبردهی بالا وارد گردید» ، میباید بگویم : این سخن پرتست. زیرا ما چیزی را که با دلیل دانستهایم باید بگیریم و برویش پافشاریم ، (بویژه با آن همبستگی که به نیکی زندگانی میدارد) و نیازی بآنکه به «اصول عقاید دانشمندان» درآییم نیست.
آنچه ما دربارهی دوسرشتی آدمی و خیمهای نیک او ، و همچنان دربارهی نبرد زندگانی و مانند اینها گفتهایم ، با دلیلها توأم و خود چیزهای بیگمانست ، ما باید اینها را بگیریم. اینکه گفتههای دانشمندان با اینها ناسازگار است ، بر ایشان است که گفتههای خود را راست گردانند. من نمیخواهم گفتههای خود را دوباره بگویم. دانشمندان در این زمینه بلغزش بسیار زیانآوری افتاده و یک راه گمراهی بسیار بدی بروی جهانیان گشاده بودند و باید خشنود باشند که ما با این کوششهای خود از آن راه جلو میگیریم.
نویسندهی این نامه و برخی دیگر از جوانان ، همانا چنین میدانند که دانشمندان هرچه گفتند دانش است و دیگران نباید ایراد گیرند. ولی چنین نیست ، و چهبسا لغزشها که از دانشمندان سر تواند زد. چنانکه از باستانزمان گفتهاند : در هر سخنی ما باید دربند دلیل باشیم و بگویندهی سخن ننگریم.
در اینجا بهتر میدانم برای روشنی این سخنان همبستگیای را که میانهی دین با دانش است بگفتگو گزارم. در جای دیگر نیز گفتهام : باید دین با دانش همدوش باشند و هر دو بسوی یک خواست پیش روند و باید پشتیبان یکدیگر باشند. دین در معنی راستش چنین باید بود.
از دانشها دو هوده گرفته میشود : یکی پی بردن برازهای نهفتهی سپهر و دانستن نادانستهها ، دیگری پدید آوردن افزارها برای آسانی زندگانی. از اینسو دین زبان سپهر است و باید از آن نیز دو هوده خواسته شود : یکی تکان دادن بفهمها و خردها و افزودن به بینش مردم و بازنمودن آمیغهایی در زمینهی زندگانی ، دیگری پدید آوردن راهی برای همزیستن و جلوگیری از برخوردها و کشاکشها.
پس دین و دانش زمینههاشان جداست. لیکن در همان حال هر دو رو به یکسو میدارند ، خواستهایی که دنبال میکنند بهم ماننده است ، از اینرو کمکهایی بهم توانند کرد و در پیشرفت ، همبستگیها با یکدیگر توانند داشت.
برای مثل میگویم : دین که یکی از خواستهایش شناسانیدن جهان و زندگانیست ، در این باره از دانشها سودها تواند جست (چنانکه ما همین کار را کردهایم و امروز ما جهان را بدانسان میشناسیم که دانشها نشان میدهند و به بسیاری از گفتههای خود از دانشها دلیل یاد میکنیم).
از اینسو دانشها که در دویست سال گذشته تکانی بجهان داده و افزارهای نوین بسیار برای زندگانی پدید آورده ، چه دانشمندان و چه دیگران ، راه بهرهمندی از آنها را نمیشناسند و امروز این یک گرفتاری بزرگی برای جهانست که از همان دانشها و افزارهای نوین آنها ، بجای سود زیان برده میشود و این بایای دینست که به پشتیبانی دانشها برخیزد و راه بهرهمندی از آنها را نشان دهد.
اینها مثل است. خواستم از این سخنان آنست که دین در زمینهی خود کمتر از دانشها نیست بلکه والاتر از آنهاست. این نه پذیرفتنیست که در زمینهی گوهر آدمیگری و چگونگی همزیستن و مانند اینها که ویژهی دینست و یکسره با آیین زندگانی بستگی میدارد ما بسخنی برنخیزیم و درپی آن باشیم که دانشمندان چه گفتهاند و چه خواهند گفت.
🔸 نشست پنجم : دین در زمینهی خود کمتر از دانشها نیست ـ (تکهی 4)
٣ـ نویسندهی نامه گفتگو از مانندگیهایی که میانهی آدمی با جانورانست سخن رانده و چنین نتیجه گرفته که «انسان از تحولات حیوانات بوجود آمده است». این سخن با گفتههای ما ناسازگار نیست. ما خود نیز میگوییم که آدمی از دیدهی تن و جان مانندهی جانورانست و برخاستن آدمی را از بوزینه ، ما ناسازگار با سخنان خود نمیشناسیم.
٤ـ در پایان نامه مینویسد : «من خوب میدانم قبل از انتشار کتاب «دربارهی جان و روان» باصول عقاید دانشمندان نامبردهی بالا وارد گردید» ، میباید بگویم : این سخن پرتست. زیرا ما چیزی را که با دلیل دانستهایم باید بگیریم و برویش پافشاریم ، (بویژه با آن همبستگی که به نیکی زندگانی میدارد) و نیازی بآنکه به «اصول عقاید دانشمندان» درآییم نیست.
آنچه ما دربارهی دوسرشتی آدمی و خیمهای نیک او ، و همچنان دربارهی نبرد زندگانی و مانند اینها گفتهایم ، با دلیلها توأم و خود چیزهای بیگمانست ، ما باید اینها را بگیریم. اینکه گفتههای دانشمندان با اینها ناسازگار است ، بر ایشان است که گفتههای خود را راست گردانند. من نمیخواهم گفتههای خود را دوباره بگویم. دانشمندان در این زمینه بلغزش بسیار زیانآوری افتاده و یک راه گمراهی بسیار بدی بروی جهانیان گشاده بودند و باید خشنود باشند که ما با این کوششهای خود از آن راه جلو میگیریم.
نویسندهی این نامه و برخی دیگر از جوانان ، همانا چنین میدانند که دانشمندان هرچه گفتند دانش است و دیگران نباید ایراد گیرند. ولی چنین نیست ، و چهبسا لغزشها که از دانشمندان سر تواند زد. چنانکه از باستانزمان گفتهاند : در هر سخنی ما باید دربند دلیل باشیم و بگویندهی سخن ننگریم.
در اینجا بهتر میدانم برای روشنی این سخنان همبستگیای را که میانهی دین با دانش است بگفتگو گزارم. در جای دیگر نیز گفتهام : باید دین با دانش همدوش باشند و هر دو بسوی یک خواست پیش روند و باید پشتیبان یکدیگر باشند. دین در معنی راستش چنین باید بود.
از دانشها دو هوده گرفته میشود : یکی پی بردن برازهای نهفتهی سپهر و دانستن نادانستهها ، دیگری پدید آوردن افزارها برای آسانی زندگانی. از اینسو دین زبان سپهر است و باید از آن نیز دو هوده خواسته شود : یکی تکان دادن بفهمها و خردها و افزودن به بینش مردم و بازنمودن آمیغهایی در زمینهی زندگانی ، دیگری پدید آوردن راهی برای همزیستن و جلوگیری از برخوردها و کشاکشها.
پس دین و دانش زمینههاشان جداست. لیکن در همان حال هر دو رو به یکسو میدارند ، خواستهایی که دنبال میکنند بهم ماننده است ، از اینرو کمکهایی بهم توانند کرد و در پیشرفت ، همبستگیها با یکدیگر توانند داشت.
برای مثل میگویم : دین که یکی از خواستهایش شناسانیدن جهان و زندگانیست ، در این باره از دانشها سودها تواند جست (چنانکه ما همین کار را کردهایم و امروز ما جهان را بدانسان میشناسیم که دانشها نشان میدهند و به بسیاری از گفتههای خود از دانشها دلیل یاد میکنیم).
از اینسو دانشها که در دویست سال گذشته تکانی بجهان داده و افزارهای نوین بسیار برای زندگانی پدید آورده ، چه دانشمندان و چه دیگران ، راه بهرهمندی از آنها را نمیشناسند و امروز این یک گرفتاری بزرگی برای جهانست که از همان دانشها و افزارهای نوین آنها ، بجای سود زیان برده میشود و این بایای دینست که به پشتیبانی دانشها برخیزد و راه بهرهمندی از آنها را نشان دهد.
اینها مثل است. خواستم از این سخنان آنست که دین در زمینهی خود کمتر از دانشها نیست بلکه والاتر از آنهاست. این نه پذیرفتنیست که در زمینهی گوهر آدمیگری و چگونگی همزیستن و مانند اینها که ویژهی دینست و یکسره با آیین زندگانی بستگی میدارد ما بسخنی برنخیزیم و درپی آن باشیم که دانشمندان چه گفتهاند و چه خواهند گفت.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 14
نامهی سر باز ـ یکی از پایههای زندگانی ـ (تکهی 2 از 2)
بسیاری این را شیوهی خود ساختهاند که همینکه بجایی رسیدند سخن از اروپا و امریکا پیش آورند و با پیشانی باز از جنگ و دیگر رخدادها گفتگو کنند و چنین وانمایند که بهرهای از آن پیشامدها برای خود چشم میدارند ، و این آلودگیها و گرفتاریهای خود را که همه میدانند و ما چند سالست پیاپی یادآوری میکنیم بروی خود نیاورند ، و برخی از آنان چندان پافشارند که اگر یکی خواست بآن سخنان گوش ندهد ازو میرنجند. این نادانیست ، نادانی بسیار بدی. این درست مانند آنست که کسی در توی لجنزاری فرورود و در آن آلودگی ایستاده و خود را فراموش کرده چشم بآیندگان و روندگان دوزد و از هر یکی سخن دیگری راند و اگر دو تن از ایشان گلاویز شدهاند تماشاگر آنان باشد و از فیروزی یکی بر دیگری شادمانی یا دلتنگی نماید. آری مانند آنست و این کسان درخور هرگونه نکوهش و سرزنش میباشند. گرفتاری برای یک توده ننگ نیست. ولی این ننگ است که آن گرفتاری را بروی خود نیاورند و در اندیشهی چاره نباشند.
شما نیک باشید و از پیشامدها نترسید. یک توده غیرتمند و آراسته لگدمال پیشامدها نگردد و از میان نرود.
چون همیشه میگویند : گرفتم که ما نیک شدیم چه نتیجه خواهد بود و از پیشامدهای بد چگونه ایمن توانیم گردید؟.. اینست گفتهایم شما نیک باشید و از پیشامدها نترسید ، و این یک سخن شاعرانه نمیباشد و از روی یک قاعدهی بس استواریست. یک توده که نیک باشند و آلودگیها را از خود دور کنند و در راه کشور جانفشانی دریغ نگویند و بخردانه بکوشند خدا پشتیبان آنان باشد و هرآینه فیروز و رستگار گردند.
دشمن شما بر فراز آسمان نیست ، بروی زمین هم نیست ، در دلهای خودتان و درمیان خودتانست. دشمن شما ـ دشمن ریشهبراندازی که باید از آن در هراس باشید ـ این اندیشههای پراکنده ، این خویهای ناستوده ، این بدآموزیهای فراوان ، این پتیارهی خودخواهی و رشک میباشد ـ اینهاست که شما را بدینسان گرفتار ساخته و اگر بچاره نکوشید نابودتان گرداند.
چیزیست بسیار آشکار : تودهی پراکنده خودشان دشمن خودشان باشند. زیرا میان خود بچند دسته گردند و هر دستهای بزیان دیگران کوشند و نیروهایی را که بایستی در راه نگهداری توده بکار اندازند در راه نابودی آن بکار برند. اینست بارها میگوییم : یک توده را پراکندگی مرگ است و مرگ خود جز پراکندگی نیست. بارها میگوییم : زیانکارترین دشمنان کشور آنانند که پراکندگی بمیان توده انداخته و از این راه شکوه و دارایی اندوختهاند ، و برای سود خودشانست که با کوششهایی که ما در راه برداشتن پراکندگی بکار میبریم دشمنی مینمایند. دربارهی خویها ناستوده و بدآموزیهای فراوان و رشک و خودخواهی نیز آنچه گفتنی است گفتهایم و این بسیار راست است که مایهی گرفتاری شرقیان بیش از همه اینهاست. این بسیار راست است که دشمن ریشهبرانداز ما اینهاست.
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 14
نامهی سر باز ـ یکی از پایههای زندگانی ـ (تکهی 2 از 2)
بسیاری این را شیوهی خود ساختهاند که همینکه بجایی رسیدند سخن از اروپا و امریکا پیش آورند و با پیشانی باز از جنگ و دیگر رخدادها گفتگو کنند و چنین وانمایند که بهرهای از آن پیشامدها برای خود چشم میدارند ، و این آلودگیها و گرفتاریهای خود را که همه میدانند و ما چند سالست پیاپی یادآوری میکنیم بروی خود نیاورند ، و برخی از آنان چندان پافشارند که اگر یکی خواست بآن سخنان گوش ندهد ازو میرنجند. این نادانیست ، نادانی بسیار بدی. این درست مانند آنست که کسی در توی لجنزاری فرورود و در آن آلودگی ایستاده و خود را فراموش کرده چشم بآیندگان و روندگان دوزد و از هر یکی سخن دیگری راند و اگر دو تن از ایشان گلاویز شدهاند تماشاگر آنان باشد و از فیروزی یکی بر دیگری شادمانی یا دلتنگی نماید. آری مانند آنست و این کسان درخور هرگونه نکوهش و سرزنش میباشند. گرفتاری برای یک توده ننگ نیست. ولی این ننگ است که آن گرفتاری را بروی خود نیاورند و در اندیشهی چاره نباشند.
شما نیک باشید و از پیشامدها نترسید. یک توده غیرتمند و آراسته لگدمال پیشامدها نگردد و از میان نرود.
چون همیشه میگویند : گرفتم که ما نیک شدیم چه نتیجه خواهد بود و از پیشامدهای بد چگونه ایمن توانیم گردید؟.. اینست گفتهایم شما نیک باشید و از پیشامدها نترسید ، و این یک سخن شاعرانه نمیباشد و از روی یک قاعدهی بس استواریست. یک توده که نیک باشند و آلودگیها را از خود دور کنند و در راه کشور جانفشانی دریغ نگویند و بخردانه بکوشند خدا پشتیبان آنان باشد و هرآینه فیروز و رستگار گردند.
دشمن شما بر فراز آسمان نیست ، بروی زمین هم نیست ، در دلهای خودتان و درمیان خودتانست. دشمن شما ـ دشمن ریشهبراندازی که باید از آن در هراس باشید ـ این اندیشههای پراکنده ، این خویهای ناستوده ، این بدآموزیهای فراوان ، این پتیارهی خودخواهی و رشک میباشد ـ اینهاست که شما را بدینسان گرفتار ساخته و اگر بچاره نکوشید نابودتان گرداند.
چیزیست بسیار آشکار : تودهی پراکنده خودشان دشمن خودشان باشند. زیرا میان خود بچند دسته گردند و هر دستهای بزیان دیگران کوشند و نیروهایی را که بایستی در راه نگهداری توده بکار اندازند در راه نابودی آن بکار برند. اینست بارها میگوییم : یک توده را پراکندگی مرگ است و مرگ خود جز پراکندگی نیست. بارها میگوییم : زیانکارترین دشمنان کشور آنانند که پراکندگی بمیان توده انداخته و از این راه شکوه و دارایی اندوختهاند ، و برای سود خودشانست که با کوششهایی که ما در راه برداشتن پراکندگی بکار میبریم دشمنی مینمایند. دربارهی خویها ناستوده و بدآموزیهای فراوان و رشک و خودخواهی نیز آنچه گفتنی است گفتهایم و این بسیار راست است که مایهی گرفتاری شرقیان بیش از همه اینهاست. این بسیار راست است که دشمن ریشهبرانداز ما اینهاست.
✴️ خدا با ماست
من که این گفتار را مینویسم یکی از بازاریانم. چون کارم مناسبتی با نویسندگی ندارد اینست هرگز بفکر گفتارنویسی نبودهام. و اساساً این یکی از گرفتاریهاست که هر کسی هرچه باندیشهی نارسایش رسید آن را روی کاغذ آورده صفحات روزنامه را جولانگاه اندیشههای خام قرار دهد ، روزنامهنویس نیز برای پر کردن ستونهای روزنامه آزادی قلم را عنوان و آن را بچاپ رساند.
همین پراکندهنویسی روزنامه و مجلات سبب شده من از هفت سال باز که با پیمان آشنا شدهام خواناکهای (کتب ، مجلات ، روزنامهها) دیگر را جز بمنظور استفادهی تجاری بدست نگیرم. اینست از مطالبی که در برخی از روزنامهها بر علیه آقای کسروی نوشتهاند کاملاً ناآگاهم و در اینجا هم از نوشتن این مختصر که عنوان (داوری توده) خواهد داشت قصدم شرح دادن زیانهای شعر و یاوهبافیهای شاعران نیست زیرا این بت مدتی است شکسته شده و آن ناپاکانی که هنوز هم گرد این بتکده را گرفته سنگ مفاخر قلندرمآب خود را بسینه میزنند جز سیهرویی و آشکار کردن نهاد بد خود بهره نخواهند برد.
بلکه مقصودم اینست که از روزنامهی پرچم درخواست کنم این زمینه را جدیتر دنبال کند و اکنون آزادگان دستهی نیرومندی هستند و این بر ما بسیار ناگوار است در جایی که تودههای بشری بزرگترین جانبازیها و فداکاریها را در راه سرفرازی خود مینماید رادیوی تهران همه روزه اشعار غیرتکش و عفت بر بادده (ای خوشا عاشقی و مستی و بیپروایی) و مانند آن را بوسیلهی خوانندگان خوشآهنگ خود بگوش جوانان سادهدل برساند!
لذا خواستاریم نظر بنگاه رادیو تهران باین موضوع جلب تا لااقل آوازخوانان را از خواندن اینگونه اشعار بازدارند و همچنین صفحاتی را که در رادیو نواخته میشود قبلاً بازرسی کنند که زیانآور نباشد. شگفت است در این کشور هر سازمانی که پایهی آن با خون دل مردم گزاشته میشود جز بزیان کشور و توده کار نمیکند!
بنگاه رادیو که بنای تازهایست بجای خود ، ببینید این وزارت فرهنگ با بودجهی گزافی که بمصرف میرساند در مدت سی سالی که مشروطه گرفته شده برای ایران چه سودی رسانده؟! جز پروردن یک مشت شاعر ، رماننویس ، فیلسوف ، یاوهباف ، دکتر در ادبیات چه کاری کرده؟
آیا اروپاییان هم از معارف همین بهره را میبرند و بس! ببینید وزارت فرهنگ برای یک شاعر که در باریکترین روزهای ایران خوش زیسته و خوشی و بیقیدی خود را با گفتن :
«نتوان مُرد بسختی که من آنجا زادم» یا
در آن فرصت که ما را وقت خوش بود ز هجرت ششصدوپنجاهوشش بود
آشکار کرده جشن هفتصدساله میگیرد! اما همین وزارت معارف برای سلطان جلالالدین خوارزمشاه که در مقابل توفان سهمگین مغول بزرگترین جانبازیها را نموده چه ارزشی قائلست؟
امروز شما از هر شیرازی بپرسید نام حافظ و سعدی را میشناسند و آنها را مایهی افتخار شیراز میدانند. از نام شاه منصور که آن دلیری و مردانگی بیمانندی را در برابر تیمور لنگ پستفطرت کرد و راستی روی ایرانیان را سفید گردانید ناآگاهست و اگر نامش را شنیده آن شاهکار تاریخیش را نمیداند و جایی در دلش برای آن مرد دلیر شیرازی باز نکرده است آیا این نتیجهی چیست؟ آیا نه نتیجهی آنست که وزارت فرهنگ یا دیگران پیاپی از حافظ و سعدی تجلیل نموده ولی شاه منصور را بهیچی نشمردهاند؟
آیا این رویه جز ترغیب جوانان به بیغیرتی و یاوهبافی نتیجهی دیگری خواهد داد؟! اینک از آن روزنامهنویس باید پرسید آیا باین دردها نباید چاره کرد؟
بآن روزنامهنویس باید گفت آیا شما آقای کسروی را همانند خود پنداشته و این جنبش خدایی را از آن هوسبازیهای خودتانی میدانید که بزباندرازیهای بیادبانه برمیخیزید؟! اگر چنین است بخطا رفتهاید! اکنون من بشما میگویم :
این جنبش که بخواست خدا پدید آمده (و جز رضای او منظوری ندارد) در تاریخ آیندهی جهان بنام سنگ سر پیچ تاریخ ثبت خواهد شد.
محمد وحدت
(پرچم روزانه شمارهی 178)
من که این گفتار را مینویسم یکی از بازاریانم. چون کارم مناسبتی با نویسندگی ندارد اینست هرگز بفکر گفتارنویسی نبودهام. و اساساً این یکی از گرفتاریهاست که هر کسی هرچه باندیشهی نارسایش رسید آن را روی کاغذ آورده صفحات روزنامه را جولانگاه اندیشههای خام قرار دهد ، روزنامهنویس نیز برای پر کردن ستونهای روزنامه آزادی قلم را عنوان و آن را بچاپ رساند.
همین پراکندهنویسی روزنامه و مجلات سبب شده من از هفت سال باز که با پیمان آشنا شدهام خواناکهای (کتب ، مجلات ، روزنامهها) دیگر را جز بمنظور استفادهی تجاری بدست نگیرم. اینست از مطالبی که در برخی از روزنامهها بر علیه آقای کسروی نوشتهاند کاملاً ناآگاهم و در اینجا هم از نوشتن این مختصر که عنوان (داوری توده) خواهد داشت قصدم شرح دادن زیانهای شعر و یاوهبافیهای شاعران نیست زیرا این بت مدتی است شکسته شده و آن ناپاکانی که هنوز هم گرد این بتکده را گرفته سنگ مفاخر قلندرمآب خود را بسینه میزنند جز سیهرویی و آشکار کردن نهاد بد خود بهره نخواهند برد.
بلکه مقصودم اینست که از روزنامهی پرچم درخواست کنم این زمینه را جدیتر دنبال کند و اکنون آزادگان دستهی نیرومندی هستند و این بر ما بسیار ناگوار است در جایی که تودههای بشری بزرگترین جانبازیها و فداکاریها را در راه سرفرازی خود مینماید رادیوی تهران همه روزه اشعار غیرتکش و عفت بر بادده (ای خوشا عاشقی و مستی و بیپروایی) و مانند آن را بوسیلهی خوانندگان خوشآهنگ خود بگوش جوانان سادهدل برساند!
لذا خواستاریم نظر بنگاه رادیو تهران باین موضوع جلب تا لااقل آوازخوانان را از خواندن اینگونه اشعار بازدارند و همچنین صفحاتی را که در رادیو نواخته میشود قبلاً بازرسی کنند که زیانآور نباشد. شگفت است در این کشور هر سازمانی که پایهی آن با خون دل مردم گزاشته میشود جز بزیان کشور و توده کار نمیکند!
بنگاه رادیو که بنای تازهایست بجای خود ، ببینید این وزارت فرهنگ با بودجهی گزافی که بمصرف میرساند در مدت سی سالی که مشروطه گرفته شده برای ایران چه سودی رسانده؟! جز پروردن یک مشت شاعر ، رماننویس ، فیلسوف ، یاوهباف ، دکتر در ادبیات چه کاری کرده؟
آیا اروپاییان هم از معارف همین بهره را میبرند و بس! ببینید وزارت فرهنگ برای یک شاعر که در باریکترین روزهای ایران خوش زیسته و خوشی و بیقیدی خود را با گفتن :
«نتوان مُرد بسختی که من آنجا زادم» یا
در آن فرصت که ما را وقت خوش بود ز هجرت ششصدوپنجاهوشش بود
آشکار کرده جشن هفتصدساله میگیرد! اما همین وزارت معارف برای سلطان جلالالدین خوارزمشاه که در مقابل توفان سهمگین مغول بزرگترین جانبازیها را نموده چه ارزشی قائلست؟
امروز شما از هر شیرازی بپرسید نام حافظ و سعدی را میشناسند و آنها را مایهی افتخار شیراز میدانند. از نام شاه منصور که آن دلیری و مردانگی بیمانندی را در برابر تیمور لنگ پستفطرت کرد و راستی روی ایرانیان را سفید گردانید ناآگاهست و اگر نامش را شنیده آن شاهکار تاریخیش را نمیداند و جایی در دلش برای آن مرد دلیر شیرازی باز نکرده است آیا این نتیجهی چیست؟ آیا نه نتیجهی آنست که وزارت فرهنگ یا دیگران پیاپی از حافظ و سعدی تجلیل نموده ولی شاه منصور را بهیچی نشمردهاند؟
آیا این رویه جز ترغیب جوانان به بیغیرتی و یاوهبافی نتیجهی دیگری خواهد داد؟! اینک از آن روزنامهنویس باید پرسید آیا باین دردها نباید چاره کرد؟
بآن روزنامهنویس باید گفت آیا شما آقای کسروی را همانند خود پنداشته و این جنبش خدایی را از آن هوسبازیهای خودتانی میدانید که بزباندرازیهای بیادبانه برمیخیزید؟! اگر چنین است بخطا رفتهاید! اکنون من بشما میگویم :
این جنبش که بخواست خدا پدید آمده (و جز رضای او منظوری ندارد) در تاریخ آیندهی جهان بنام سنگ سر پیچ تاریخ ثبت خواهد شد.
محمد وحدت
(پرچم روزانه شمارهی 178)
✴️ از پشتیبانان پیمان
آقایان هورفر ، علی باستانی ، شریف نجفی ، محمدعلیجزایری
هر چهار تن از یاران خوزستانند.
برخی خوانندگان با نوشتههای شادروان دکتر محمدعلیجزایری که دربارهی پاکدینی در رسانههای غربی نوشته و نیز دیباچهی او به کتاب «نوشتههای کسروی در زمینهی زبان فارسی» آشنایند.
شادروان جزایری از یاران کوشا در راه پاکدینیست. یادش گرامی باد.
آقایان هورفر ، علی باستانی ، شریف نجفی ، محمدعلیجزایری
هر چهار تن از یاران خوزستانند.
برخی خوانندگان با نوشتههای شادروان دکتر محمدعلیجزایری که دربارهی پاکدینی در رسانههای غربی نوشته و نیز دیباچهی او به کتاب «نوشتههای کسروی در زمینهی زبان فارسی» آشنایند.
شادروان جزایری از یاران کوشا در راه پاکدینیست. یادش گرامی باد.
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار شانزدهم : باطنیگری (تکهی دو از سه)
اینها بدآموزیهای آشکار ایشان بوده. در نهان بسخنان دیگری برخاستندی و بفرجامْ باین بدآموزی رسیدندی که جهان پوچ و هیچست و باید جز پی خوشیهای خود نبود و پروای هیچ کس و هیچ چیز را نکرد. چنانکه الموتیان در ایران زمانی این راز را از پرده بیرون آوردند و با دستور پیشوای خود «علی ذکرهِ السّلام» دستگاه لجامگسیختگی و بیدینی را پهن گستردند. اینان از میان مسلمانان برخاسته بودند. ولی کمکم بفلسفه نزدیک شدند و بسیاری از بدآموزیهای فیلسوفان را ـ از بیآغاز و بیانجام بودن جهان و مانند این ـ گرفته با گمراهیهای خود درهم آمیختند. در زمانهای آخر هواداران فلسفه اینان میبودند و در ایران دزهای الموتیان پناهگاه فیلسوفان میبود.
اینان را نیز گفتار فراوان و داستان دراز است. اینان پیش از صوفیان برخاستند و تندتر از ایشان پیش رفتند ، و باندک زمانی نیرو اندوخته بجنگ و خونریزی برخاستند. گروهی از ایشان در آفریقا بنیاد فرمانروایی نهادند و سپس بمصر دست یافتند و قرنها در آنجا پایدار بودند. گروهی در بحرین (1) نیرو گرفته سالیان دراز پتیارهی[بلا] جان مردمان عربستان و عراق بودند و بارها تاختن بُرده کشتار و تاراج دریغ نگفتند. در ایران نیز حسن پسر صباح در الموت بنیاد فرمانروایی نهاد که تا خراسان سراسر کوهستان در دست او و جانشینانش بود و آدمکشیهای فداییان او از شگفتترین داستانهای تاریخی است.
چنانکه گفتیم چون بنیاد کار اینان ستیزه با خرد و دشمنی با سامان و آسایش جهان بوده ، پیروانی که بار میآوردند همگی تشنهی خون مردم میبودند و از کشتن و ترسانیدن و بهم زدن آسایش آنها لذت مییافتند و میتوان گفت در این باره تا بپایهی دیوانگی بالا میرفتند. زادهی صباح آن بنیاد را در الموت گزاشت. ولی جز این چه نتیجهای بدست آورد که فداییان او کسان بسیاری از فرمانروایان و دیگران را کارد زدند و یک قرن و نیم در سراسر ایران و عراق و شام دلها از بیم ایشان لرزان میبود ، ولی چون چنگیزخان لشکر بایران آورد و آنهمه خونها را ریخت و خانهها را برانداخت یک فدایی این نکرد او را کارد زند و کینهی برادران خود را بازجوید. کسانی که بمردم خویش آن چیرگی را مینمودند در برابر بیگانه این بیرگی را نشان دادند. پس از سی سال هم چون هلاکو بایران آمد الموتیان با یکصدوچهار دز استوار خود در برابر ایشان ایستادگی نتوانستند و خوار و زبون خود را بدست دشمن سپاردند و همگی نابود شدند.
این بهترین نمونه است که آن آدمکشیهای اینان نه از راه دلیری بلکه از روی مردمآزاری و دیوانگی میبوده و این نتیجهی بدآموزیهاییست که فراگرفته بودند.
فرمانرواییهایی که باطنیان بنیاد نهاده بودند یکایک برافتاد و نیروی ایشان درهم شکست و بسیاری از کتابهای آنان بآتش سوخته گردید ، با اینهمه بدآموزیهای ایشان از میان نرفت. هنوز در ایران و عراق و هند ، اسماعیلیان دستههای انبوهی هستند. از اینسوی بسیاری از کیشهای دیگر هر کدام چیزهایی را از باطنیان برگرفتهاند ، و چون نمیخواهم با این کیش و آن کیش بکشاکش پردازم از بردن نام آنها خودداری میکنم.
پابرگی :
1ـ باید دانست بحرین در تاریخ نه این جزیره بوده که امروز ما باین نام میخوانیم بلکه سرزمینی است که امروز اَحساء نامیده میشود و آن میانِ خلیج فارس و نجد افتاده. (با یاری واژهنامهی دهخدا) ـ ویراینده
🔸 گفتار شانزدهم : باطنیگری (تکهی دو از سه)
اینها بدآموزیهای آشکار ایشان بوده. در نهان بسخنان دیگری برخاستندی و بفرجامْ باین بدآموزی رسیدندی که جهان پوچ و هیچست و باید جز پی خوشیهای خود نبود و پروای هیچ کس و هیچ چیز را نکرد. چنانکه الموتیان در ایران زمانی این راز را از پرده بیرون آوردند و با دستور پیشوای خود «علی ذکرهِ السّلام» دستگاه لجامگسیختگی و بیدینی را پهن گستردند. اینان از میان مسلمانان برخاسته بودند. ولی کمکم بفلسفه نزدیک شدند و بسیاری از بدآموزیهای فیلسوفان را ـ از بیآغاز و بیانجام بودن جهان و مانند این ـ گرفته با گمراهیهای خود درهم آمیختند. در زمانهای آخر هواداران فلسفه اینان میبودند و در ایران دزهای الموتیان پناهگاه فیلسوفان میبود.
اینان را نیز گفتار فراوان و داستان دراز است. اینان پیش از صوفیان برخاستند و تندتر از ایشان پیش رفتند ، و باندک زمانی نیرو اندوخته بجنگ و خونریزی برخاستند. گروهی از ایشان در آفریقا بنیاد فرمانروایی نهادند و سپس بمصر دست یافتند و قرنها در آنجا پایدار بودند. گروهی در بحرین (1) نیرو گرفته سالیان دراز پتیارهی[بلا] جان مردمان عربستان و عراق بودند و بارها تاختن بُرده کشتار و تاراج دریغ نگفتند. در ایران نیز حسن پسر صباح در الموت بنیاد فرمانروایی نهاد که تا خراسان سراسر کوهستان در دست او و جانشینانش بود و آدمکشیهای فداییان او از شگفتترین داستانهای تاریخی است.
چنانکه گفتیم چون بنیاد کار اینان ستیزه با خرد و دشمنی با سامان و آسایش جهان بوده ، پیروانی که بار میآوردند همگی تشنهی خون مردم میبودند و از کشتن و ترسانیدن و بهم زدن آسایش آنها لذت مییافتند و میتوان گفت در این باره تا بپایهی دیوانگی بالا میرفتند. زادهی صباح آن بنیاد را در الموت گزاشت. ولی جز این چه نتیجهای بدست آورد که فداییان او کسان بسیاری از فرمانروایان و دیگران را کارد زدند و یک قرن و نیم در سراسر ایران و عراق و شام دلها از بیم ایشان لرزان میبود ، ولی چون چنگیزخان لشکر بایران آورد و آنهمه خونها را ریخت و خانهها را برانداخت یک فدایی این نکرد او را کارد زند و کینهی برادران خود را بازجوید. کسانی که بمردم خویش آن چیرگی را مینمودند در برابر بیگانه این بیرگی را نشان دادند. پس از سی سال هم چون هلاکو بایران آمد الموتیان با یکصدوچهار دز استوار خود در برابر ایشان ایستادگی نتوانستند و خوار و زبون خود را بدست دشمن سپاردند و همگی نابود شدند.
این بهترین نمونه است که آن آدمکشیهای اینان نه از راه دلیری بلکه از روی مردمآزاری و دیوانگی میبوده و این نتیجهی بدآموزیهاییست که فراگرفته بودند.
فرمانرواییهایی که باطنیان بنیاد نهاده بودند یکایک برافتاد و نیروی ایشان درهم شکست و بسیاری از کتابهای آنان بآتش سوخته گردید ، با اینهمه بدآموزیهای ایشان از میان نرفت. هنوز در ایران و عراق و هند ، اسماعیلیان دستههای انبوهی هستند. از اینسوی بسیاری از کیشهای دیگر هر کدام چیزهایی را از باطنیان برگرفتهاند ، و چون نمیخواهم با این کیش و آن کیش بکشاکش پردازم از بردن نام آنها خودداری میکنم.
پابرگی :
1ـ باید دانست بحرین در تاریخ نه این جزیره بوده که امروز ما باین نام میخوانیم بلکه سرزمینی است که امروز اَحساء نامیده میشود و آن میانِ خلیج فارس و نجد افتاده. (با یاری واژهنامهی دهخدا) ـ ویراینده
🔶 در پیرامون روان
🔸 نشست پنجم : دین در زمینهی خود کمتر از دانشها نیست ـ (تکهی 5)
اگر شما سخنانی را که در نشستهای گذشته بگفتگو گزاردهایم فراموش نکردهاید میدانید که دانشمندان چه در زمینهی روان و چه در زمینهی خرد دچار چه لغزشهای بسیار آشکاری بودهاند که ما آنها را بازنمودهایم. با اینحال چه جای آنست که چنین سخنی از نویسندهی نامه شنویم.
این بجوانان گران میافتد که در برابر دانشها سخنانی گفته شود. ولی باید بدانند اینها نیز دانش است. «هر آنچه با دلیل بدست آید دانش است». اینها سخنانیست همه بادلیل. بارها گفتهایم ، ما در سخنان خود همان راه را پیش گرفتهایم که دانشمندان در دانشها : هیچ سخنی بیدلیل نمیگوییم.
اینهاست آنچه میخواستم دربارهی این نامه بگویم. در این هفته نامهای نیز از خراسان رسیده که یکی از جوانان که کتابهای ما را خوانده به یک رشته پرسشهایی برخاسته و چون یکی از آنها در پیرامون روانست برایتان میخوانم که دربارهی آن نیز سخن رانیم. مینویسد :
در جُستار روان از زبان ماتریالیستها (مادّیون) گفتهاید : «سرچشمهی همهی خواهاکها و کناکهای آدمی خودخواهی یا حبالذاتست» و از روی آن ، شفقتها ، کمکها ، مهرورزیها ، و فداکاریها که آدمی به همنوعانش میکند (با مثالهای فراوانی که یاد نمودهاید) چون بآخشیج آن غریزه دانستهاید ، چنان یاد کردهاید که آنها باید از گوهری دیگر باشد که آن گوهر خود بآخشیج مادّه است و ازو نیست و نامش روانست.
باید گفت در انسانهایی چون وحشیان و کسانی که تربیت نشدهاند این فداکاری و شفقت که بآخشیج خودخواهیست ، پیدا نمیتوان کرد. میگویید : در آنها این سَهِشها هست ولی بیدار نشده است. میگویم : این حس اکتسابیست و این فداکاریها و مهرورزیها و کمکها و غیر آن که در نزد تودههای کاملتر بیشتر و بهتر میتوان یافت همان حس خودخواهی فردیست که بانگیزهی تکامل اجتماعی بخودخواهی اجتماعی تبدیل شده است و شما که خود بگوهر روان در نزد حیوانات باوری نمیدارید از آنها نمونههای فراوانی در دست است که بانگیزهی همآهنگی منافع و اشتراک مرتع و دیگر چیزها از این حس بیبهره نیستند. چون آهوانی که بچرا مشغولند و یکی فداکاری کرده بر سر بلندی میایستد و چرا نمیکند و چون پیلان که بهنگام آب خوردن یکی ایستاده و نگران حال آنها است و بسیاری نمونههای دیگر ...
تا اینجاست جملههایی که میخواستم بخوانم. در این جملهها دو سخنی گفته شده :
یکی آنکه نیکخواهی و داددوستی و راستیپژوهی و این گونه خیمها که ما در آدمی سراغ گرفته و آن را دلیل ببودن روان و دستگاه آن شمردهایم در مردمان وحشی نیست. آنها از این خیمها بیبهرهاند. نویسندهی نامه از این سخن نتیجه میگیرد که این خیمها در آدمیان گوهری (ذاتی) نیست و «اکتسابی» است. میگوید : «همان حس خودخواهی فردیست که بانگیزهی تکامل اجتماعی بخودخواهی اجتماعی تبدیل شده است».
ولی باین سخن چند خُرده توان گرفت : نخست نیکخواهی و اندوهخواری و داددوستی و مانند اینها که گفته میشود ، بآخشیج خودخواهیست. آنها را خودخواهی نامیدن جز زورگویی شمرده نتواند بود. در نشستهای گذشته در این باره سخنان بسیار راندیم.
دوم این خیمها چندان بستگی به «اجتماع» یا همزیستن با دیگران ندارد. اگر کسانی در بیابان زاییده شوند و در بیابان زندگی کنند باز دارای این خیمها خواهند بود. مثلاً ایلهای کوچنشین ایران که از زندگانی تودهای بهره بسیار کم میدارند و خود بهمزنندهی زندگانی «اجتماعی» هستند ، این خیمها در آنان کمتر از دیگران نمیباشد.
دربارهی مردمان وحشی نیز جملههای این نامهنویس راست نیست. زیرا آنان با همان وحشیگری از این خیمها بیبهره نیستند. چیزی که هست این خیمها در آنان ناتوانست.
🔸 نشست پنجم : دین در زمینهی خود کمتر از دانشها نیست ـ (تکهی 5)
اگر شما سخنانی را که در نشستهای گذشته بگفتگو گزاردهایم فراموش نکردهاید میدانید که دانشمندان چه در زمینهی روان و چه در زمینهی خرد دچار چه لغزشهای بسیار آشکاری بودهاند که ما آنها را بازنمودهایم. با اینحال چه جای آنست که چنین سخنی از نویسندهی نامه شنویم.
این بجوانان گران میافتد که در برابر دانشها سخنانی گفته شود. ولی باید بدانند اینها نیز دانش است. «هر آنچه با دلیل بدست آید دانش است». اینها سخنانیست همه بادلیل. بارها گفتهایم ، ما در سخنان خود همان راه را پیش گرفتهایم که دانشمندان در دانشها : هیچ سخنی بیدلیل نمیگوییم.
اینهاست آنچه میخواستم دربارهی این نامه بگویم. در این هفته نامهای نیز از خراسان رسیده که یکی از جوانان که کتابهای ما را خوانده به یک رشته پرسشهایی برخاسته و چون یکی از آنها در پیرامون روانست برایتان میخوانم که دربارهی آن نیز سخن رانیم. مینویسد :
در جُستار روان از زبان ماتریالیستها (مادّیون) گفتهاید : «سرچشمهی همهی خواهاکها و کناکهای آدمی خودخواهی یا حبالذاتست» و از روی آن ، شفقتها ، کمکها ، مهرورزیها ، و فداکاریها که آدمی به همنوعانش میکند (با مثالهای فراوانی که یاد نمودهاید) چون بآخشیج آن غریزه دانستهاید ، چنان یاد کردهاید که آنها باید از گوهری دیگر باشد که آن گوهر خود بآخشیج مادّه است و ازو نیست و نامش روانست.
باید گفت در انسانهایی چون وحشیان و کسانی که تربیت نشدهاند این فداکاری و شفقت که بآخشیج خودخواهیست ، پیدا نمیتوان کرد. میگویید : در آنها این سَهِشها هست ولی بیدار نشده است. میگویم : این حس اکتسابیست و این فداکاریها و مهرورزیها و کمکها و غیر آن که در نزد تودههای کاملتر بیشتر و بهتر میتوان یافت همان حس خودخواهی فردیست که بانگیزهی تکامل اجتماعی بخودخواهی اجتماعی تبدیل شده است و شما که خود بگوهر روان در نزد حیوانات باوری نمیدارید از آنها نمونههای فراوانی در دست است که بانگیزهی همآهنگی منافع و اشتراک مرتع و دیگر چیزها از این حس بیبهره نیستند. چون آهوانی که بچرا مشغولند و یکی فداکاری کرده بر سر بلندی میایستد و چرا نمیکند و چون پیلان که بهنگام آب خوردن یکی ایستاده و نگران حال آنها است و بسیاری نمونههای دیگر ...
تا اینجاست جملههایی که میخواستم بخوانم. در این جملهها دو سخنی گفته شده :
یکی آنکه نیکخواهی و داددوستی و راستیپژوهی و این گونه خیمها که ما در آدمی سراغ گرفته و آن را دلیل ببودن روان و دستگاه آن شمردهایم در مردمان وحشی نیست. آنها از این خیمها بیبهرهاند. نویسندهی نامه از این سخن نتیجه میگیرد که این خیمها در آدمیان گوهری (ذاتی) نیست و «اکتسابی» است. میگوید : «همان حس خودخواهی فردیست که بانگیزهی تکامل اجتماعی بخودخواهی اجتماعی تبدیل شده است».
ولی باین سخن چند خُرده توان گرفت : نخست نیکخواهی و اندوهخواری و داددوستی و مانند اینها که گفته میشود ، بآخشیج خودخواهیست. آنها را خودخواهی نامیدن جز زورگویی شمرده نتواند بود. در نشستهای گذشته در این باره سخنان بسیار راندیم.
دوم این خیمها چندان بستگی به «اجتماع» یا همزیستن با دیگران ندارد. اگر کسانی در بیابان زاییده شوند و در بیابان زندگی کنند باز دارای این خیمها خواهند بود. مثلاً ایلهای کوچنشین ایران که از زندگانی تودهای بهره بسیار کم میدارند و خود بهمزنندهی زندگانی «اجتماعی» هستند ، این خیمها در آنان کمتر از دیگران نمیباشد.
دربارهی مردمان وحشی نیز جملههای این نامهنویس راست نیست. زیرا آنان با همان وحشیگری از این خیمها بیبهره نیستند. چیزی که هست این خیمها در آنان ناتوانست.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 15
نومیدیهای بیجا
ما چون همیشه میگوییم : «هر کسی نخست باید بخود پردازد» ، برخی چون این را میشنوند نومیدی نموده بپاسخ برخاسته چنین میگویند : «تنها با نیک بودن من کارها درست نشود باید توده را نیک گردانید!» میگوییم : تنها تو یک تن نیستی و ما هم تنها تو را نمیگوییم. این سخن را برای همه میگوییم و هزاران کسان آن را میشنوند ، و آنان که پاکدل و بخردند بیگمان بکار میبندند و ما چون این کوششها را رها نکنیم دیری نگذرد که ببینیم هزاران مردان نیک و ستوده دارای یک اندیشه و یک باور در کشور میداریم و همانان خواهند توانست که دیگران را هم راه برند. جهان تا بوده راه نیکی این بوده. ما نمیدانیم شما از کدام راه دیگری میخواهید توده را به نیکی آورید و چگونه آورید؟!
ببینید سی و اند سالست در ایران جنبش آزادی پیدا شده و در این چندگاه همیشه هزاران کسان خود را از توده کنار میگیرند و همیشه میگویند باید توده را نیک گردانید ، و شما بگویید که چه کاری توانستهاند و کدام گامی را بسوی پیش برداشتهاند؟!.. جز آنکه روزبروز خود تباهتر گردیده و توده را نیز تباهتر گردانیدهاند.
در جایی که هر کس خود را از توده جدا میگیرد دیگر که میماند که توده نامیده شود؟!.. این کار اینان مانند آنست که ده تن خواهند همراه شده بسفر روند و هر یکی از آنان خود را پیشوا شمرده و از دیگران جدا گرفته در پیش خود چنین گوید : «من که پیشوای آنانم ، اگر من یک تن پول همراه برندارم چه خواهد بود؟!..». هر یکی بهمین اندیشه باشند و پول برندارند و نتیجه آن باشد که در راه همه تهیدست شوند و ناگزیر گردیده شرمسار و سرافکنده از نیمهراه بازگردند.
کسانی این نومیدی را از راه دیگر پیش آورده چنین میگویند : «من میخواهم نیک شوم ولی از من چه برآید و چه کار توانم کرد؟!..» میگویم : «از تو کارهای بسیار برآید و نیکی تو بسیار سودمند تواند بود. تو همینکه خدای راستین را بشناسی ، و از هر گونه بتپرستی پرهیز کنی ، راستی و درستی را شیوهی خود سازی ، و با کیشهای پراکنده دشمنی نمایی ، و با یاوهبافیها و بدآموزیها نبرد کنی ، و بتوده و پیشرفت آن دلبستگی نمایی ، و در این کوششهایی که ما میکنیم همراهی نشان دهی ـ اینها همه کارهای ارجدار و سودمندیست و خود از این راه است که یک توده برستگاری خواهد رسید.
کوتاهسخن آنکه نباید از هیچ راه نومید گردید و از کوشش و پیشرفت بازایستاد. در جهان هیچ تودهای نیست که نیک نتواند بود ، و هیچ کوششی نیست که از راهش باشد و به نتیجه نرسد.
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 15
نومیدیهای بیجا
ما چون همیشه میگوییم : «هر کسی نخست باید بخود پردازد» ، برخی چون این را میشنوند نومیدی نموده بپاسخ برخاسته چنین میگویند : «تنها با نیک بودن من کارها درست نشود باید توده را نیک گردانید!» میگوییم : تنها تو یک تن نیستی و ما هم تنها تو را نمیگوییم. این سخن را برای همه میگوییم و هزاران کسان آن را میشنوند ، و آنان که پاکدل و بخردند بیگمان بکار میبندند و ما چون این کوششها را رها نکنیم دیری نگذرد که ببینیم هزاران مردان نیک و ستوده دارای یک اندیشه و یک باور در کشور میداریم و همانان خواهند توانست که دیگران را هم راه برند. جهان تا بوده راه نیکی این بوده. ما نمیدانیم شما از کدام راه دیگری میخواهید توده را به نیکی آورید و چگونه آورید؟!
ببینید سی و اند سالست در ایران جنبش آزادی پیدا شده و در این چندگاه همیشه هزاران کسان خود را از توده کنار میگیرند و همیشه میگویند باید توده را نیک گردانید ، و شما بگویید که چه کاری توانستهاند و کدام گامی را بسوی پیش برداشتهاند؟!.. جز آنکه روزبروز خود تباهتر گردیده و توده را نیز تباهتر گردانیدهاند.
در جایی که هر کس خود را از توده جدا میگیرد دیگر که میماند که توده نامیده شود؟!.. این کار اینان مانند آنست که ده تن خواهند همراه شده بسفر روند و هر یکی از آنان خود را پیشوا شمرده و از دیگران جدا گرفته در پیش خود چنین گوید : «من که پیشوای آنانم ، اگر من یک تن پول همراه برندارم چه خواهد بود؟!..». هر یکی بهمین اندیشه باشند و پول برندارند و نتیجه آن باشد که در راه همه تهیدست شوند و ناگزیر گردیده شرمسار و سرافکنده از نیمهراه بازگردند.
کسانی این نومیدی را از راه دیگر پیش آورده چنین میگویند : «من میخواهم نیک شوم ولی از من چه برآید و چه کار توانم کرد؟!..» میگویم : «از تو کارهای بسیار برآید و نیکی تو بسیار سودمند تواند بود. تو همینکه خدای راستین را بشناسی ، و از هر گونه بتپرستی پرهیز کنی ، راستی و درستی را شیوهی خود سازی ، و با کیشهای پراکنده دشمنی نمایی ، و با یاوهبافیها و بدآموزیها نبرد کنی ، و بتوده و پیشرفت آن دلبستگی نمایی ، و در این کوششهایی که ما میکنیم همراهی نشان دهی ـ اینها همه کارهای ارجدار و سودمندیست و خود از این راه است که یک توده برستگاری خواهد رسید.
کوتاهسخن آنکه نباید از هیچ راه نومید گردید و از کوشش و پیشرفت بازایستاد. در جهان هیچ تودهای نیست که نیک نتواند بود ، و هیچ کوششی نیست که از راهش باشد و به نتیجه نرسد.
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار شانزدهم : باطنیگری (تکهی سه از سه)
فلسفه و صوفیگری و خراباتیگری و باطنیگری و علیاللیهگری و شیعیگری هر یکی جداگانه پدید آمده ، لیکن سپس همه بهم درآمیخته و از یکدیگر بهرهبرداری کرده. شما اگر یک کتاب را باز کنید و نگارشهای آن را نیک بسنجید خواهید دید هر یکی از سرچشمهی دیگریست. از چند قرن باز دانشمندی و پیشوایی این بودی که یکی این گمراهیها را بهم پیوندد و چیز نوینی پدید آورد. چنانکه گفتیم بسیاری از آنان که بدعوی فرستادگی برخاستهاند هم این کار را کردهاند.
از یادگارهای نکوهیدهی باطنیان که باید یاد کنیم یکی گزارشگریست. چنانکه گفتیم آنان هر سخنی را بمعنی آشکار خود نگرفته بگزارش معنی دیگری از آن پدید آوردندی و این پایهی کار ایشان میبود. این نادانی را دیگران هم از ایشان گرفتهاند و هزار سال مشرق گرفتار آن بوده. درمیان صوفیان یکی از هنرهای پیران بودی که چون سخنی یا شعری خوانده شدی از آن معنیهای دور و دراز پدید آوردندی و اینهاست که «تحقیقات عرفانی» نامیدندی. کسی که کتابهای ایشان را ندیده نخواهد دانست در این نادانی تا کجا پیش رفتهاند. همین رفتار را خراباتیان و دیگران نیز داشتهاند و سرمایهی کارشان همان بوده.
هنوز امروز هزاران کسان آن را هنر میشمارند و هر سخنی که از پارسی یا عربی پیدا کردند در پیرامون آن بافندگیها نمایند. چهبسا گفتهی بیمعنایی که شاید از یک دیوانهای سر زده اینان آن را گرفته معنیهای دور و دراز از آن بیرون آورند.
بارها رخ داده که سخنی نادرست نوشته شده و با آن حال که بوده معنایی نداشته ، اینان با زورِ گزارش بآن معنی دادهاند و سپس که درست سخن بدست افتاده دانسته شده آن معنی بیکبار پنداری بوده. هم بارها رخ داده کسانی شعر یا سخن یاوهای ساختهاند و آن را بنام اینکه از دیگری است بازخوانده و ایرادها بآن گرفتهاند. ولی کسانی از اینان بپاسخ پرداخته برای آن گفتهی یاوه و پوچ یک رشته معنیها از پیش خود سرودهاند و سپس که چگونگی از پرده بیرون افتاده شرمسار گردیدهاند.
کسانی را این یک بیماری شده. همینکه سخنی را میشنوند از گزارش خودداری نمیتوانند. در این چند سال که ما نکوهش از زشتیهای شاعران و صوفیان و دیگران مینماییم هر گفتهای را از ایشان که بگواهی یاد میکنیم درزمان[=بیدرنگ] پاسخ میدهند : «اینها معنای دیگری دارد». این را گفته سرگرم گزارشگری میشوند.
داستان خراباتیان و پردهدریهای آنان را در مِیخوارگی و بیدینی و زشتکاری خواهیم نوشت. اینان همهی آنها را بگزارش میکشند : «باده حقیقت است ، شاهد فروغ خدایی است ، پیر مِیفروش مرد صاحبدل است ...» سخنانی که از یکدیگر شنیدهاند نافهمیده و ناسنجیده بزبان میرانند و آن را هنری میشناسند. تو گویی ناگزیرند که بگفتههای زشت دیگران رویهی نیکی دهند. ناگزیرند در راه این و آن خود را بیارج گردانند.
شما از آنان بپرسید : این چه کاریست که کسی با زبان ساده سخن نگوید؟!. این چه بیشرمیست که کسی فروغ خدایی را با نام زشت «شاهد» یاد کند؟!. هر کاری را یک انگیزه باید. آیا انگیزهی این چه بوده و چه سودی از آن برمیخاسته؟!. آیا گروه دیگری جز از ایشان نیز بچنین کاری برخاستهاند؟!. در اینجاست که خواهید دید درمیمانند و پاسخی نمیتوانند.
کسانی خواهند گفت : زیان اینها چیست و چرا باید اینهمه دنبال آنها کرد؟!. میگوییم : زیان آنها کجی فهمها و درماندگی خردهاست. آنان که باین چیزها پردازند و بدی آنها را درنیابند کی توانند سود و زیان جهان شناسند و در زندگی فیروز گردند؟!. همین نادانیهاست که رویهم آمده و مایهی درماندگی شرقیان گردیده است و باید همهی اینها را بپایان رسانید.
🔸 گفتار شانزدهم : باطنیگری (تکهی سه از سه)
فلسفه و صوفیگری و خراباتیگری و باطنیگری و علیاللیهگری و شیعیگری هر یکی جداگانه پدید آمده ، لیکن سپس همه بهم درآمیخته و از یکدیگر بهرهبرداری کرده. شما اگر یک کتاب را باز کنید و نگارشهای آن را نیک بسنجید خواهید دید هر یکی از سرچشمهی دیگریست. از چند قرن باز دانشمندی و پیشوایی این بودی که یکی این گمراهیها را بهم پیوندد و چیز نوینی پدید آورد. چنانکه گفتیم بسیاری از آنان که بدعوی فرستادگی برخاستهاند هم این کار را کردهاند.
از یادگارهای نکوهیدهی باطنیان که باید یاد کنیم یکی گزارشگریست. چنانکه گفتیم آنان هر سخنی را بمعنی آشکار خود نگرفته بگزارش معنی دیگری از آن پدید آوردندی و این پایهی کار ایشان میبود. این نادانی را دیگران هم از ایشان گرفتهاند و هزار سال مشرق گرفتار آن بوده. درمیان صوفیان یکی از هنرهای پیران بودی که چون سخنی یا شعری خوانده شدی از آن معنیهای دور و دراز پدید آوردندی و اینهاست که «تحقیقات عرفانی» نامیدندی. کسی که کتابهای ایشان را ندیده نخواهد دانست در این نادانی تا کجا پیش رفتهاند. همین رفتار را خراباتیان و دیگران نیز داشتهاند و سرمایهی کارشان همان بوده.
هنوز امروز هزاران کسان آن را هنر میشمارند و هر سخنی که از پارسی یا عربی پیدا کردند در پیرامون آن بافندگیها نمایند. چهبسا گفتهی بیمعنایی که شاید از یک دیوانهای سر زده اینان آن را گرفته معنیهای دور و دراز از آن بیرون آورند.
بارها رخ داده که سخنی نادرست نوشته شده و با آن حال که بوده معنایی نداشته ، اینان با زورِ گزارش بآن معنی دادهاند و سپس که درست سخن بدست افتاده دانسته شده آن معنی بیکبار پنداری بوده. هم بارها رخ داده کسانی شعر یا سخن یاوهای ساختهاند و آن را بنام اینکه از دیگری است بازخوانده و ایرادها بآن گرفتهاند. ولی کسانی از اینان بپاسخ پرداخته برای آن گفتهی یاوه و پوچ یک رشته معنیها از پیش خود سرودهاند و سپس که چگونگی از پرده بیرون افتاده شرمسار گردیدهاند.
کسانی را این یک بیماری شده. همینکه سخنی را میشنوند از گزارش خودداری نمیتوانند. در این چند سال که ما نکوهش از زشتیهای شاعران و صوفیان و دیگران مینماییم هر گفتهای را از ایشان که بگواهی یاد میکنیم درزمان[=بیدرنگ] پاسخ میدهند : «اینها معنای دیگری دارد». این را گفته سرگرم گزارشگری میشوند.
داستان خراباتیان و پردهدریهای آنان را در مِیخوارگی و بیدینی و زشتکاری خواهیم نوشت. اینان همهی آنها را بگزارش میکشند : «باده حقیقت است ، شاهد فروغ خدایی است ، پیر مِیفروش مرد صاحبدل است ...» سخنانی که از یکدیگر شنیدهاند نافهمیده و ناسنجیده بزبان میرانند و آن را هنری میشناسند. تو گویی ناگزیرند که بگفتههای زشت دیگران رویهی نیکی دهند. ناگزیرند در راه این و آن خود را بیارج گردانند.
شما از آنان بپرسید : این چه کاریست که کسی با زبان ساده سخن نگوید؟!. این چه بیشرمیست که کسی فروغ خدایی را با نام زشت «شاهد» یاد کند؟!. هر کاری را یک انگیزه باید. آیا انگیزهی این چه بوده و چه سودی از آن برمیخاسته؟!. آیا گروه دیگری جز از ایشان نیز بچنین کاری برخاستهاند؟!. در اینجاست که خواهید دید درمیمانند و پاسخی نمیتوانند.
کسانی خواهند گفت : زیان اینها چیست و چرا باید اینهمه دنبال آنها کرد؟!. میگوییم : زیان آنها کجی فهمها و درماندگی خردهاست. آنان که باین چیزها پردازند و بدی آنها را درنیابند کی توانند سود و زیان جهان شناسند و در زندگی فیروز گردند؟!. همین نادانیهاست که رویهم آمده و مایهی درماندگی شرقیان گردیده است و باید همهی اینها را بپایان رسانید.
Adliye 51-56.pdf
314 KB
🔸 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
(تکههای 51 تا 56 یکجا در یک فایل)
🔹 ۵۱ـ تندی در کارها
🔹 ۵۲ـ برخی سامانها که داده بودم
🔹 ۵۳ـ «اندیشههای قضایی» که میداشتم
🔹 ۵۴ـ سفری که به اراک کردم
🔹 ۵۵ـ داستانهای شیرینی که گاهی پیش میآمد
🔹 ۵۶ـ تکانی که به «اجرا» دادم
(تکههای 51 تا 56 یکجا در یک فایل)
🔹 ۵۱ـ تندی در کارها
🔹 ۵۲ـ برخی سامانها که داده بودم
🔹 ۵۳ـ «اندیشههای قضایی» که میداشتم
🔹 ۵۴ـ سفری که به اراک کردم
🔹 ۵۵ـ داستانهای شیرینی که گاهی پیش میآمد
🔹 ۵۶ـ تکانی که به «اجرا» دادم
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
احمد کسروی - یکم دیماه 1322.pdf
341.1 KB
🔸 یکم دیماه ۱۳۲۲
🖌 احمد کسروی
تایپ شده
🖌 احمد کسروی
تایپ شده