پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
✴️ یکی از علتهای سستی و زبونی جوانان

آقای کسروی مدیر محترم نامه‌ی پرچم

تا بحال حقایقی را که درباره‌ی شعر و شاعری در نامه‌ی خود شرح داده و پرده از روی سیاهکاریها[ی] این دسته برداشته در نتیجه از سقوط و بدبختی هزاران نفر بیچاره جلوگیری بعمل آورده‌اید از طرف احساسات خود سپاسگزارم. بعقیده‌ی بنده در دنیا کاری بهتر و نیکوتر از این نمی‌توان تصور کرد که شخصی هم‌میهنان خود را در گمراهی ببیند و برای نجات ایشان مردانه قیام نموده بدون هیچ پروایی به هدایت ایشان مشغول گردد.

امروزه زیانهای شعر و شاعری در کشور ما محسوس گشته با چشم می‌بینیم در نتیجه‌ی تربیت غلط و پست آنها چطور افراد ما زبون و ناتوان بار آمده و در مقابل هر حادثه عجز خود را نشان داده با کلمات تقدیر و شانس و غیره پرده بروی تنبلیها و بیچارگیهای خود می‌کشند و گناه اینهمه سستی‌ها و نابکاریها بگردن مربیان پست است.

با وجود این جای بسی تأسف است که بعضیها خود را طرفدار و حامی شاعران قلمداد نموده با سخنان بیشرمانه نادانی خود را آشکار می‌گردانند.

آقای کسروی می‌دانم تعجب خواهید کرد اگر بگویم دو سال قبل یکی از دبیران در کلاسی که تمام شاگردان آن بین سن هیجده و بیست بوده و در لغزشگاه شهوت قرار گرفته بودند بیشرمانه محصلین را بعشق‌بازی و لاابالی‌گری دعوت نموده و در زنگهای انشاء عوض تشویق جوانان حساس و پاکدامن آذربایجان به میهن‌پرستی و ایمان بخدا که از صفات برجسته‌ی ایشانست و تلقین فداکاری و شهامت ، ریشه‌ی احساسات آنها را خشکانیده غزلهایی در بیوفایی دنیا و تعریف معشوقه و باده خوانده و مقاله‌هایی را در پرستش خوبان نوشته و شاگردان را به ثبت و حفظ آنها مجبور می‌نمود. بدتر از اینها خود را عاشق معرفی کرده بود. بنده شرم کردم نمونه‌ای از قلمهای ایشان را خدمتتان بفرستم و محض احترام از ذکر نامشان بسکوت می‌گذرم و امیدوارم این مختصر برای انتباه اولیاء امور کافی باشد و در انتخاب دبیران با معلومات سعی بسیار مبذول دارند تا از فساد اخلاقی که تمام جوانان و آتیه‌ی کشور را تهدید می‌کند جلوگیری بعمل آید.
تبریز ـ عباس کاظمی

(پرچم روزانه شماره‌ی 182)
✴️ از پشتیبانان پیمان

کسانی که در شماره‌ی نخست نامه‌ی آقای چهره‌نگار را خوانده‌اند او را می‌شناسند. این جوان با آنکه از یک خاندان بهائی و خود از مردم شیراز است نه بهائیگری و نه شیرازیگری پرده بروی فهم و خردش فرونهشته و او را از «آمیغ‌پژوهی»[حقیقتجویی] که از گُهریترین [اصیلترین] و گرانماییه‌ترین خویهای آدمیست بی‌بهره نگردانیده است که اکنون یکی از کوشندگان بسیار هَناینده‌[مؤثر] پاکدینیست.

کوششهای این جوان در بروجرد و هوده‌ای[نتیجه] که از آن بدست آمده نیک نشان می‌دهد که ایرانیان با همه‌ی آلودگیهای بسیار که گرفتارش گردیده‌اند باز آن شایستگی را که درفشدار راه رستگاریِ شرق باشند از دست نداده‌اند.
(پرچم نیمه‌ماهه ، شماره‌ی 2)
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار بیستم و یکم : خدا هیچگاه جهان را بخود رها نخواهد کرد (تکه‌ی یک از سه)


یک دسته‌ی دیگری آنانند که به سیاهکاریهایی از دزدی و نادرستی و همدستی با دشمنان کشور و مانند این برخاسته‌اند ، ولی دین را سرپوش سیاهکاریهای خود می‌سازند ، یا آنانند که همیشه صد بیدینی می‌نمایند ولی چون پایش افتاد رندانه خود را بدینداری می‌زنند و با افزار دین جلو می‌آیند.

از برخی از اینان سیاهکاریهای تاریخی سر زده و همیشه باید نامهاشان با نفرین توأم باشد. لیکن سالوسانه دینداری می‌نمایند تا خاک بچشم مردم پاشند. نیک گفته‌اند : «دزد بازار آشفته خواهد». اینان هرگز نخواهند خواست دین بمعنی درست خود باشد و دست ایشان از سالوسی کوتاه گردد.

می‌شناسید آن مردان را که در پیشامد بمباران مجلس ایران با دست لیاخوف و داستان باغشاه از داوران آن باغ بوده‌اند و بگناه مشروطه‌خواهی رأی بکشتن و شکنجه کردن چند کسی داده‌اند. سپس خود ایشان در کارهای مشروطه پا درمیان داشته و سی سال نان از این راه خورده و دارایی بسیار اندوخته‌اند. (1)

می‌شناسید آن مردی را که در باغشاه با برادر خویش از وزیران بوده و سیزده ماه در همه‌ی ستمگریهای لیاخوف و محمدعلی‌میرزا با آنان همدستی نموده‌اند و سپس بیشرمانه خود را بدارالشورا رسانیده و سالها از این راه دارایی اندوخته‌اند. (2)

می‌شناسید آن مردی را که بیست و اند سال پیش فرمانروای آذربایجان بوده و بهنگامی که یکمشت آثوری در ارومی دست بکشتار مسلمانان باز کرده و سی‌هزار تن بیگناه را از مرد و زن و بزرگ و کوچک بخاک می‌ریخته‌اند این مرد در تبریز بپاس خشنودی بیگانگان همچنان بی‌تکان نشسته و هرچه مردم فریاد کرده و داد خواسته‌اند گوش نداده و خود را با کارهای بیهوده‌ای بنام دین سرگرم داشته است‌. (3)

می‌شناسید آن مردی را که در پیشامدهای بیست و اند سال پیش پا درمیان داشته و همیشه بسود بیگانگان کوشیده و سپس سالها برواج فلسفه و صوفیگری و خراباتیگری و اینگونه نادانیها میانه‌ی ایرانیان کوشیده و با اینهمه همیشه با یک ریش دینداری از خود نشان داده. (4)

می‌شناسید کسانی را که هم از دسته‌ی فریرمارسون (5) می‌باشند ، و هم میانه‌ی صوفیان جا می‌دارند ، و هم عنوان دینداری بخود می‌بندند ، و هم با همه‌ی بیدینها همراهی می‌نمایند ، و همیشه از هر راه به پر کردن کیسه‌ی خود می‌کوشند. (6)

اینها با این آلودگیها همگی دینداری از خود می‌نمایند و آن را سرپوش سیاهکاریهای خود گرفته‌اند. اگر شما نیک بیندیشید کسانی که امروز از دین هواداری می‌نمایند بیشتر یا اینگونه خداناشناسان پستنهادند و یا آنان که از دینفروشی نان می‌خورند. این بهترین نمونه از آشفتگی کار دین می‌باشد. هر چیزی که گوهر خود را از دست داد همچنین بازیچه‌ی دست سالوسان گردد.


پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ یکی از ایشان محسن صدر بود که چون در سال 1322 همینکه بوزارت رسید پروانه‌ی وکالت کسروی را لغو کرد. با اینهمه در دولت مشروطه دارایی هنگفتی که بیگمان از راه قانونی نبوده اندوخت. همو از ستونهای اصلی بازپسین پرونده‌سازی برای کسرویست. همان پرونده که سرانجام او را بارها بکاخ دادگستری کشاند تا مزدوران در کمین‌نشسته‌ی نامرد کشتندش.
2ـ رفتار پست اینگونه کسان بوده که کسروی درباره‌شان میگوید : «کسانی از وزیران و دیگران با مشروطه دورویی نموده ، و از باغشاه درآمده و در بهارستان جا گرفته‌اند». اینجا اشاره به مشیرالدوله و مؤتمن‌الملک می‌باشد که پس از برافتادن محمدعلی‌میرزا از سران مجلس مشروطه گردیدند.
3ـ این مرد پست حاجی‌ محتشم‌السلطنه‌ی اسفندیاری است که در زمان رضاشاه نیز سالها رئیس مجلس شورا بود.
4ـ اشاره به محمدعلی فروغی (ذکاءالملک) خائن بزرگ است.
5ـ فراماسون
6ـ دو تن از ایشان ابوالحسن و محمدعلی (برادران فروغی) هم برواج صوفیگری میکوشیدند ، هم سالها بیدینی (سکولاری) نموده و هم در سالهای بازپسین خود را دیندار وامی‌نمودند. ابوالحسن را نمی‌دانیم ولی محمدعلی فروغی بسیار آزمند و پولپرست بوده.
🔶 حافظ چه می‌گوید


🔸 4ـ خراباتیان چه می‌گفتند؟... (تکه‌ی یک از دو)

خراباتیان گروهی بودند كه این جهان را هیچ و پوچ پنداشته یك دستگاه بیهوده‌اش می‌شماردند و بآفرینش و آفریدگار ایرادهای بسیار می‌گرفتند :

ای بیخبر این شكل مجسم هیچست
این طارم و نُه رواق ارقم هیچست
جهان و كار جهان جمله هیچ در هیچ است
هزار بار من این نكته كرده‌ام تحقیق

این دستگاه را کم‌ارج و خوار داشته می‌سرودند :
حاصل کارگه کون و مکان اینهمه نیست
باده پیش آر که اسباب جهان اینهمه نیست

می‌گفتند : از جستجو کسی راه بجایی نمی‌برد و راز این جهان دانسته نمی‌شود :
در پرده‌ی اسرار کسی را ره نیست
زین تعبیه جان هیچ کس آگه نیست

خرد و فهم را خوار و بی‌ارج شمرده می‌گفتند :
ز باده هیچت اگر نیست این نه بس که ترا
دمی ز وسوسه‌ی عقل بی‌خبر دارد

می‌گفتند : هرچه در جهان گفته شده جز دروغ و افسانه نیست.
آنان که محیط فضل و آداب شدند در کشف دقیقه شمع اصحاب شدند
ره زین شب تاریک نبردند هرگز گفتند فسانه‌ای و در خواب شدند

می‌گفتند : زندگی جز یک خواب و خیالی نیست که می‌آید و می‌گذرد :
احوال جهان و اصل این عمر که هست
خوابی و خیالی و فریبی و دمیست

بآفریدگار ایراد گرفته می‌گفتند : بهر چه اینهمه مردم را می‌آفریند و سپس نابود می‌کند؟!.. آیا یک کاسه‌گری این می‌کند که هی کاسه بسازد و آنها را بشکند؟!..

ترکیب پیاله‌ای که در هم پیوست بشکستن او روا نمی‌دارد مست
چندین سر و پای نازنین از سر دست با مهر که پیوست و بکین که شکست

می‌گفتند : این جهان نه آغازش و نه انجامش دانسته نمی‌باشد. ما نمی‌دانیم از کجا آمده‌ایم و بکجا خواهیم رفت :

دُوری که در او آمدن و رفتن ماست آن را نه بدایت و نهایت پیداست
کس می‌نزند دمی در این معنی راست کین آمدن از کجا و رفتن بکجاست؟!
معلوم نشد که در طربخانه‌ی خاک نقاش ازل بهر چه آراست مرا؟!

از این گفته‌های خود نتیجه گرفته می‌گفتند : در این جهان اندیشه و خرد بکار بردن و دربند گذشته و آینده بودن بیجهت است ، و از کوشش نیز نتیجه‌ای بدست نخواهد آمد. پس بهتر آنست که آدمی غم گذشته و آینده نخورده و پروای چیزی نکند و دل خوش دارد ، و اگر خوشی بخود دست نداد با باده آن را بدست آورد. می‌گفتند : عمر آدمی آن یک دمست که در آنست و باید آن را غنیمت شمرده با خوشی و مستی بسر برد و با چنگ و چغانه در خرابات (میخانه‌ها) روز گزارد. می‌گفتند : این جهان قرنهای بیشمار بدینسان گردیده و آدمیان پیاپی آمده و رفته‌اند و ما نیز پس از چندی خواهیم رفت :

چون عهده نمی‌کند کسی فردا را باری خوش کن تو این دل سودا را
مِی نوش بنور ماه ای ماه که ماه بسیار بیاید و نیابد ما را
با باده نشین که ملک محمود اینست و ز چنگ شنو که لحن داود اینست
از نامده و رفته دگر یاد مکن خوش باش که از وجود مقصود اینست
بادت بدست باشد اگر دل نهی بهیچ در معرضی که ملک سلیمان رود بباد
دی پیر مِیفروش که ذکرش بخیر باد گفتا شراب نوش و غم دل ببر ز یاد

رابطه‌ی اینان با باده از این راه می‌بود. ولی سپس در علاقه‌مندی بآن ، راهِ افراط پیموده ستایشهای بسیاری از آن نموده و آن را یک مقصد بزرگی برای خود گردانیده و در گفتگو از آن داد گزافه‌گویی داده‌اند :

چون درگذرم بباده شویید مرا تلقین ز شراب و جام گویید مرا
خواهید بروز حشر یابید مرا از خاک در میکده جویید مرا
خوشبخت رند مست که دنیا و آخرت بر باد داد و هیچ غمش بیش و کم نداشت
تاک را سیراب کن ای ابر نیسان در بهار قطره تا مِی می‌تواند شد چرا گوهر شود؟!
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 29


خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها) ـ تکه‌ی 6

کنون ببینیم شما از کدام یکی از این دو می‌باشید. آن ناآگاهیها که شمردم و آن ایرادها که گرفتم بماند. به چند پرسش از شما بس می‌کنم :

نخست : اگر راه آنست که هر کس خود بیندیشد ، و آنچه خواست بکند ، و گردن براستی نگزارد ، و بگفته‌ی شما «اندیشه آزاد است» ، پس اینکه گفتار می‌نویسید و کتاب می‌پردازید و بمردم پند می‌دهید ، و سخن از نیک و بد می‌رانید برای چیست؟.. برای چیست که باینها می‌پردازید؟..

چگونه است که شما سخنان استوار و پایه‌داری را با دلیلهای روشن می‌شنوید ولی نمی‌پذیرید ، و بااینهمه چشم می‌دارید که دیگران بسخنان سست و بی‌پایه‌ی شما گوش دهند و آنها را بپذیرند؟!.. اگر کارهای شما از روی خرد و اندیشه است پاسخ این را بگویید.

دوم : اگر شناختن نیک و بد ، و سود و زیان ، باین آسانیست که هر کس تواند ، و هیچ شرطی یا پایه‌ای برای آن دربایست نیست ، در اینحال چه نیاز بگفتن شماست؟!.. چرا هر کس خود نداند و نشناسد؟!.. اگر چنین آسان نیست و شرطی و پایه‌ای دربایست است پس چگونه شما دربند آن نمی‌باشید و هر یکی‌تان آزادانه بگفتارنویسی و کتاب‌پردازی می‌شتابید؟! بگویید پاسخ این را چه می‌دهید؟!..

سوم : اگر راه اینست که هرکس هرچه دلش خواست و خود نیک دانست بکند ، و هیچ پایه‌ای برای نیک و بد درمیان نیست ، پس این گله‌ی شما از توده برای چیست؟!.. برای چیست که همینکه در جایی نشستید گله از بدی توده می‌کنید و بناله می‌پردازید؟!.. آن کسان که شما ببدی می‌شمارید همان می‌کنند که شما می‌کنید. آنان نیز هرچه دلشان خواست نیک می‌نامند و بکار می‌زنند.

این رفتار کودکانست که هرچه دلشان خواست بکنند و پروا ننمایند ، و چون در نتیجه‌ی رفتار خود بگیر افتادند آن زمانست که بگریه و فریاد پردازند. شما نیز همان رفتار را می‌کنید.


می‌دانم این نوشته‌ها در آنان نخواهد هَنایید.(1) نه چنان سرگرم خودنماییها و هوسبازیهایند که بآسانی دست توانند برداشت. ما در این چند سال زیانهای رمان را نوشتیم و باآنکه پاسخی نداشتند باز دست نکشیدند ، زیانهای یاوه‌گویی را نوشتیم باز رها نکردند. آنهمه سخن از معنی زندگانی راندیم هنایش دیده نشد. بسیاری از آنان بهره‌ای که از نوشته‌های پیمان می‌برند اینست که بدزدی سخنانی را بگیرند و دستاویز دیگری برای خودنمایی گردانند. (2)

اینان خردهاشان بیکاره گردیده و رفتارشان از روی فهم و اندیشه نیست ، و هیچگاه دربند نتیجه‌ای از کارهای خود نیستند. اگر می‌بینید سخنی از «میهن‌دوستی» و مانند اینها می‌رانند چیزهاییست شنیده‌اند و برای خودنمایی می‌گویند و معنایش را نمی‌دانند و دلهاشان از آن ناآگاهست.

ما را امیدی باینان نیست و روی این سخن بآنان نمی‌باشد. امید ما به یک دسته‌ مردان پاکدل و غیرتمندیست که دلسوزانه خواهان نیکی توده‌اند و همیشه روی سخن ما با ایشان می‌باشد. اینها را می‌نویسیم تا دردها دانسته شود و از راهش چاره گردد.

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ هَناییدن = تأثیر کردن ، هنایش = تأثیر
2ـ خوانندگانی خود برخی از اینان را می‌شناسند ، چنانکه ما نیز می‌شناسیم. درست است که گروهی از آنان مرده‌اند و سزا نیست از مردگان بد گفتن. ولی این تا جاییست که بخشی از تاریخ یک توده‌ای نگردیده. هنگامی که جزوی از تاریخ گردید ، دیگر خاموشی سزا نیست. زیرا این آزموده‌ شده که چشم‌پوشی از بدان ،‌ به گستاخی دیگران می‌انجامد. اینست باید به هنگامش پرده از کارهای آنان برداشت و رسوایشان گردانید.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار بیستم و یکم : خدا هیچگاه جهان را بخود رها نخواهد کرد (تکه‌ی دو از سه)


دسته‌ی دیگر همیشه با گفتار و کردار با دین دشمنی می‌نمایند و آن را خوار می‌دارند ، بلکه از زباندرازی نیز بازنمی‌ایستند. ولی چون سود می‌بینند ناگهان دینداری نشان می‌دهند و رندانه کار خود را پیش می‌برند.

بیشرمی بجایی رسیده که کسانی آشکاره نام خدا و دین را بازیچه ساخته‌اند ، و چون کسی دربند راستی نیست ، دین و بیدینی همه چیز را افزار کار خود شناخته‌اند. زینهار! ای خدا زینهار!

ببینید چگونه در پستی و نادانی دلیرند ولی در نیکی و مردانگی همه درمانده می‌باشند‌. بیهوده نیست شرق باین خواری افتاده‌. بیهوده نیست اینهمه آسیب می‌بیند. تا این بدنهادان درمیانند ، کسی را امید نیکی نباشد.

کسانی از اینان سخن مرا که می‌شنوند رو برمی‌گردانند و چنین می‌گویند : «دعوی پیغمبری کرده». این را کسانی می‌گویند که صد بیدینی نموده‌اند و سالهاست برواج شعرهای خیام و دیگر خراباتیان کوشیده‌اند. در پاسخ آنهمه گفته‌های ما بچنین بهانه‌ای دست می‌یازند. آیا این شیوه‌ی مردمیست؟!..

کسی نمی‌گوید : ای دغلکاران شما را با این سخن چه کار است؟!.. شما اگر دین می‌دارید پس آن هواداری از شعرهای خراباتی که سراپا بیدینی است چیست؟!.. وانگاه من کجا دعوی پیغمبری کرده‌ام. من تاکنون کی نامی بروی خود گزارده‌ام؟ آیا من کسیم که سخن بیجا رانم و بهانه بدست بهانه‌جویان دهم؟!..

اینان از بس سالها دغلکاری کرده و پیش برده‌اند ، گستاخ گردیده‌اند. این شیوه‌ی همیشگی ایشانست که هر جنبش و کوششی را که بزیان خود یابند بیکبار خاموشی گزینند تا هنگامی که بهانه‌ای پیدا کنند آواز بهم انداخته هیاهو برانگیزند. در این چند سال بارها این هنر خود را درباره‌ی ما آزموده‌اند و می‌دانم پس از بیرون آمدن این کتاب بار دیگر خواهند آزمود‌. ولی بدانند دغلکاری پیش نخواهد رفت‌.
اینان اگر براستی سخنی می‌دارند بنویسند. بنویسند تا بدانیم چه می‌گویند. پاسخ نوشتن گفتن نیست.

اینان می‌خواهند هیچ کس از شرق سر نفرازد و توده‌ها را تکان ندهد ، و ایشان باشند و این توده‌های بیچاره ، که همواره چیره باشند و هر رنگی پیش آمد خود را بآن رنگ اندازند و کامروایی نمایند.

اگر کسانی تاریخ مشروطه را خوانده‌اند اینان آن کسانیند که چون جنبش مشروطه‌خواهی یک دسته‌ی غیرتمند و جانفشانی در ایران پدید آورد اینان پیدایش آنان را برنتافتند و پستنهادانه بر نام‌آوری آن مردان جانفشان رشک بردند و نام تاراجگر و آشوبکار بروی ایشان گزاردند و تا همه را از میان برنداشتند نیاسودند. آن تیره‌درونانیند که در راه کامروایی خود صدملیونها مردم را تیره‌روز می‌خواهند.

ما چندین سالست که بکوشش برخاسته‌ایم و صد رنج بخود هموار گردانیده می‌خواهیم آشفتگی را از شرق دور گردانیم ، و همیشه می‌گوییم هر کسی هر سخن دارد بنویسد و از همراهی بازنایستد. اینان در پاسخ ما بیک بهانه بسنده کرده بیدردانه خود را کنار می‌گیرند ، و یا بدنهادانه از در دشمنی و کارشکنی درمی‌آیند ، ما اینان را نیک می‌شناسیم و هرگز نمی‌خواهیم پاسخی بآنان نگاریم ولی چون سخنی بمیان آمده می‌خواهیم آن را با خوانندگان بپایان رسانیم :

این خود سخن بزرگیست و می‌باید آن را یکسره گردانید. این بهانه همیشه تواند در دست بدخواهان شرق افزار کار باشد. در شرق همه چیز از دین برخاسته و همه‌ی گمراهیها و بدآموزیها بنام دین بوده و با این درآمیخته ، و تا دین بگوهر خود برنگردد و راست از دروغ جدا نشود هیچ نیکی رخ نخواهد داد و این پراکندگیها چاره نخواهد پذیرفت. از آنسوی هر زمان که بچنان کاری برخاسته شود یک دسته از بدخواهان و دغلکاران آن بهانه را پیش خواهند آورد ، شما بگویید راه چاره چیست؟ بگویید : پس از همه چه باید کرد؟.. بگویید آیا بهیچ کاری نباید برخاست؟!.
Dastane Birun Amadane Man az Adliye.pdf
538.8 KB
🔸 زندگانی من

🔹 داستان بیرون آمدن من از عدلیه

🔹 همه‌ی تکه‌ها یکجا در یک فایل pdf
🔶 حافظ چه می‌گوید


🔸 4ـ خراباتیان چه می‌گفتند؟... (تکه‌ی دو از دو)

بدینسان خود را به بیعاری زده و چون کسی بنکوهش برمی‌خاست دست بدامن «جبریگری» زده می‌گفتند خدا ما را چنین آفریده ، خدا این را برای ما خواسته :

زین پیش نشان بودنیها بوده است پیوسته قلم ز نیک و بد ناسوده است
تقدیر ترا هر آنچه بایستی داد غم خوردن و کوشیدن ما بیهوده است
در کوی نیکنامی ما را گذر ندادند گر تو نمی‌پسندی تغییر ده قضا را
برو ای زاهد و بر دردکِشان خرده مگیر
که ندادند جز این تحفه بما روز الست

گاهی نیز بسخن رویه‌ی ریشخند و شوخی داده می‌گفتند : خدا چون ما را از خاک می‌آفرید آن خاک را با مِی سرشته و آنست که ما دلداده‌ی باده‌ایم و از آن دست نمی‌توانیم کشید.

خاک مرا چون در ازل از مِی سرشته‌اند با مدعی بگو که چرا ترک می‌کنم؟!

و چون بیشتر آنان کسان گرسنه و لاتی می‌بودند که پی کاری نرفته خود و خاندانشان را گرسنه می‌گزاردند و بگفته‌ی خودشان خرقه و دفتر گرو گزارده باده می‌خوردند ، کسانی که باین بیدردی آنان خرده می‌گرفتند ، در پاسخ اینها نیز دست بدامن «قسمت» زده می‌گفتند :

بشنو این نکته که خود را ز غم آزاده کنی خون خوری گر طلب روزی ننهاده کنی
ما آبروی فقر و قناعت نمی‌بریم با پادشه بگوی که روزی مقرر است

و چون بکسانی از دینداران برمی‌خوردند و گفتگو از جهان دیگر و کیفر بمیان می‌آمد بریشخند پرداخته می‌گفتند : مِیخواری را خدا برای ما خواسته دیگر چه جای کیفر دادنست؟!..

بی‌حکمش نیست هر گناهی که مراست پس سوختن روز قیامت ز کجاست؟:

یا خود را زیرکانه براه دیگری زده می‌گفتند : از گناه و ثواب دیگران بخدا چه سود و زیانی خواهد رسید که بما کیفر و بدیگران پاداش دهد؟!..

بیا که رونق این کارخانه کم نشود ز زهد همچو تویی و بکفر همچو منی

این سخنان خراباتیانست که ما از گفته‌های خیام و حافظ و دیگران بدست می‌آوریم. این سخنان در نگاه نخست پایه‌دار و گیرا می‌نماید. اینست کسان بسیاری فریب آنها را خورده‌اند.

ولی باید گفت بسیار پوچست. این سخنان در واقع دو جمله است : یکی آنکه این جهان یک دستگاه بیهوده‌ایست و از آغاز و انجام آن چیزی دانسته‌ی ما نیست. دیگر اینکه ما باید بهیچ کوششی نپردازیم و با مستی و خوشی روز گذرانیم.

باید گفت نخست این جهان یک دستگاه آراسته و بسامانیست و با یک بینش و نگرش ، این روشنست که آفریدگار دانا و توانایی آن را پدید آورده و یک سامانی در آن بکار برده (و ما چون در جاهای دیگری از این زمینه سخن رانده‌ایم در اینجا بآن نمی‌پردازیم). دوم بر فرض آنکه جهان یک دستگاه بیهوده‌ای باشد ، معنایش این نخواهد بود که ما بهیچ کوششی برنخیزیم و تنها بخوشی و مستی پردازیم.

مردمی که در اندیشه‌ی گذشته و آینده نباشند ، در زندگی بهره از آسایش و خوشی نتوانند یافت و سرگذشتشان جز این نتواند بود که در زیردست بیگانگان بیفتند. این جهان چه باهوده و چه بیهوده ، باید گذشته و آینده‌ی آن را اندیشید و یك راه بخردانه‌ای برای زیستن در آن پیش گرفت.

یک مرد با خرد اگر به یک زندان تاریکی هم بیفتد باید در این اندیشه باشد که در آنجا چگونه زندگی کند و چگونه دشواریها را بخود آسان گرداند و هیچگاه نگوید که چون در اینجا بدلخواه نیست ، من دیگر نخواهم اندیشید و کوشید و سرم را گزارده خواهم خوابید. آن مقدمه که چیده‌اند غلط و این نتیجه که از آن می‌گیرند غلطتر می‌باشد. یک غلط دیگرشان هم جبریگریست که آنهمه شعرها درباره‌اش ساخته‌اند.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 9 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 سال هفتم پیمان


... ما سخنانی را با زبان ساده و آسان و با دلیلهای روشن می‌نویسیم و می‌بینیم بسیاری از مردم آنها را می‌خوانند و یا می‌شنوند و پاسخی یا ایرادی در برابر آنها نمی‌توانند و با اینحال نمی‌پذیرند و همچنان در گمراهی کهن خود ایستادگی می‌نمایند. اینها یک دسته‌اند. دسته‌های دیگری در این اندازه نایستاده ببدگویی و دشمنی نیز برمی‌خیزند.

این چیست و چرا چنین می‌شود؟! سخنانی با دلیلهای روشن چرا کسانی آنها را نمی‌پذیرند؟! پیداست این را انگیزه‌ای هست. در جهان هیچ چیزی بی‌انگیزه نتواند بود.

دسته‌ی نخست گرفتار سستی خرد می‌باشند. این از سستی خرد است که راستیها را می‌شنوند و نمی‌توانند پذیرفت. دسته‌های دیگر گذشته از سستی خرد بخویهای بدی از گردنکشی و خودخواهی و جداسری و مانند این گرفتار می‌باشند.

این کوششهایی که ما تاکنون کرده و به بازنمودن راستیها پرداخته‌ایم برای کسانی بوده که با خرد درست و خویهای پاک با پیمان روبرو می‌شوند. این کسان را همان خواندن گفتارهای پیمان و اندیشیدن آنها بس می‌باشد. برای دیگران می‌باید به یک رشته کوششهای دیگری پردازیم. ...

کسانی می‌گویند پیمان گاهی گفتارهایی در زمینه‌ی دانشها بنویسد. می‌گویم : بهترین دانشها آنست که بآدمیان معنی جهان را بازنماید و راه زندگانی را بیاموزد و پیمان این دانش را دنبال می‌کند. یک مردمی تا راه زندگی را نشناسند از دانشها سودی نتوانند برد و همه‌ی جربزه‌ها و نیروهای آنان بیهوده گردد.

بهتر است مثلی یاد کنم : یک آدمی که می‌خواهد به یک جای دوری رود ، اگر پیاده باشد روزانه دست‌کم سی کیلومتر ، و اگر بر اسب نشیند شصت کیلومتر ، اگر با اتومبیل باشد ششصد کیلومتر بیشتر راه تواند پیمود ، ولی اینها در حالیست که راهی در جلو باز باشد. اگر کسی در بیابانی گم شده و راهی در جلو نمی‌دارد جز سرگردانی کاری نتواند کرد ، و اگر بکوشد از بامداد تا شام خود را فرسوده گرداند و بجایی نرسد. بدتر از این هنگامیست که در لجنزاری گرفتار شود که هرچه بیشتر کوشد بیشتر فرورود و بیشتر آلوده گردد.

در زندگانی نیز همینست. مردمی که چند تیره شده‌اند و هر تیره‌ای بسوی دیگری می‌گرایند و یا در لجنزار گمراهیها فرورفته‌اند و آلوده و گرفتار می‌باشند همه‌ی جربزه‌ها و نیروهای آنان بیهوده گردد و نه تنها از دانش ، از هیچ چیز دیگری بهره نتوانند یافت. برای یک توده گرانمایه‌ترین چیز یک راه زندگانیست که همه در آن گرد آیند.

از ارج دانشها نمی‌کاهیم و از آنها بی‌نیازی نمی‌کنیم. ولی ارج کوششهای خود را هم باید شناسیم. امروز گرانمایه‌ترین کار در جهان اینست که ما می‌کنیم. می‌گویم : «ما» و خواستم همه‌ی آن نیکمردانیست که در پیشرفت پیمان و در نبردی که با گمراهیها و پراکندگیها می‌شود همدستی می‌نمایند.

دیگری هم می‌گوید : «چرا پیمان از پارسایی سخن نمی‌راند؟» می‌گویم : بهترین پارسایی همینست که همگی از هوسها چشم پوشیم ، و از خودخواهی و خودنمایی درگذریم ، و از پندارهای بیپایی که بنام کیش یا به هر نام دیگری درمیانست و مایه‌ی پراکندگی می‌باشد دوری گزینیم ، و همگی راستی‌پژوهی کنیم و پاکدلی نشان دهیم و برادرانه به یک راه درآییم ، که از یکسو نام خدای آفریدگار را بلند گردانیم ، و از یکسو آینده‌ی خود و فرزندان خود را از بیم ایمن کنیم.

اگر کسانی براستی درپی پاکی و پارسایی می‌باشند اینست ، اگر در آرزوی خودنمایی و رویه‌کاری هستند خود دانند. از این ایرادها پیداست که این کسان اندازه‌ی گرفتاری توده‌ی خود را درنمی‌یابند و از اندازه‌ی زشتی آن آگاه نمی‌باشند وگرنه بچنین آرزوهایی برنخاستندی. در یک توده‌ای که اینهمه پراکندگی هست و خویها تا باین اندازه آلوده است گفتگو از دانشها و یا از پارسایی بسیار بیجاست. ...

یک چیز شگفتی که ما می‌بینیم اینست که کسانی چون گفتاری را در پیمان بزیان باورهای خود می‌بینند برمی‌آشوبند و بگله و هیاهو برمی‌خیزند ، و سپس چون زمانی می‌گذرد آن را فراموش می‌کنند که تو گویی هیچ سخنی گفته نشده. همین نشان دیگری از گمراهی ایشان می‌باشد. ...
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار بیستم و یکم : خدا هیچگاه جهان را بخود رها نخواهد کرد (تکه‌ی سه از سه)


کسانی اگر دین میدارند من از آنان می‌پرسم : کار دین باین آشفتگی ، آیا نمی‌باید بچاره برخاست؟!. صدهزارها سال که بجهان خواهد گذشت آیا دیگر کسی دست بکار دین نخواهد زد؟!.

می‌پرسم : آیا خدا جهان را بحال خود رها کرده؟!. آیا از جهانداری دست برداشته؟!. بگویید آیا مردمان دیگر گردیده و از راه و راهنمایی بی‌نیاز شده‌اند یا خدا آیین خود را دیگر ساخته است؟!. امروز جهان با این گمراهی و درماندگی ، اگر خدا بآن نپردازد پس کدام روز خواهد پرداخت؟!. ای بیچارگان آیا پندارهای عامیانه و یا هوسهای بیخردانه‌ی شما جلو خواست خدا را خواهند گرفت؟!.. ببینید چگونه خدا را خُرد می‌انگارید! ببینید چگونه هوسهای نادانی چشم بینش شما را کور می‌سازد!

ما هرگز دربند نام نیستیم ، و هرگز میدان باین گفتگوهای بیهوده که بیش از همه بهانه در دست بهانه‌جویان خواهد بود نخواهیم داد. درباره‌ی دین نیز بارها نوشتیم سخن نوینی برای جهان نداریم و بیش از این نخواهیم کرد که آن را بگوهر خود رسانیم و گمراهیها و بدآموزیها را دور گردانیم. ولی از روز نخست گفتیم و کنون هم می‌گوییم : این راه را بخواست خدا و بیاری او می‌پوییم. گفتیم : این یک جنبش خداییست و باید شرق از این درماندگی و پراکندگی رها گردد. چنین کار بزرگی جز بخواست خدا پیش نخواهد رفت.

آیا اینها دروغ است؟!. کسانی که می‌خواهند اینها را بیازمایند ما راه آن را نشان می‌دهیم : در این چند سال ما بچندین زمینه‌ی بزرگ پرداختیم. هیاهوی اروپاییگری را که هنوز در بیشتر کشورها از گرمی نیفتاده دنبال نمودیم ، بکندن ریشه‌ی فلسفه و صوفیگری و خراباتیگری که از بدترین گرفتاریهای شرقست کوشیدیم. دین را به بنیاد خود برگردانیده آن را با دانش و خرد سازش دادیم. در همه‌ی اینها هرگز گامی بلغزش برنداشتیم. در این پنج سال هرگز دو سخن ناسازگار هم نراندیم. هرگز پروای کسی و چیزی را نکردیم. هیچگاه از بهر این و آن از سخن خود برنگشتیم. چنین کاری جز بنگهداری خدا نتواند بود. می‌دانیم این بر کسانی سنگین خواهد افتاد‌. ولی چه باید کرد؟!. راستی همین است که می‌نگاریم.

ما جز خدا را بچشم نمی‌داریم ، خدا ما را نگه می‌دارد. اگر کسانی رشک و کینه را از خود دور سازند و با دلی پاک بآزمایش پردازند باین گفته خَستُوان [=معترف] خواهند بود. کسانی که خستوان نباشند کلک بدست گیرند و بنویسند آنچه توانند. همین کتاب بهترین آزمون می‌باشد. یک گفتار آن را گرفته ببینند آیا می‌توانند لغزشی پیدا کنند و آیا می‌توانند چیزی بنگارند؟!‌.

ما همیشه میخواهیم کارهای خود را ساده وانماییم ، تا دیگران را برشک و کینه وانداریم. کنون نیز بخویش نمی‌بالیم. من خود را جز آفریده‌ی ناچیزی نمی‌شمارم. ولی می‌باید بگویم : این کاری که برخاسته‌ایم یک جنبش خداییست.

در جهان از این جنبشها بهنگام نیاز همواره خواهد بود ، و خدا هیچگاه جهان را بخود رها نخواهد کرد.
Nik-o-Bade2 t4.pdf
360 KB
🔸 نیک و بد (2)
(تکه‌ی چهار)

🔹 خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها)
🔶 حافظ چه می‌گوید


🔸 5ـ صوفیگری در زمان مغول (تکه‌ی یک از دو)

گفتیم یکی از زمینه‌های سخن حافظ کشاکش صوفیان و خراباتیانست. برای روشنی این باید به یک مقدمه‌ای از تاریخ و از رفتار صوفیان پردازیم.

اسلام چون به ایران چیرگی یافت ، یکی از تأثیرهای آن در ایرانیان افزودن بحس دلیری و جنگجویی بود. ایرانیان خود مردم جنگی می‌بودند و اسلام نیز جنگ و مردانگی را بهمه بایا[=واجب] می‌گردانید ، و از اینرو در قرنهای نخست اسلام در ایران این حس بسیار نیرومند می‌بود. اگر کسانی تاریخ ایران را در قرنهای سوم و چهارم هجری جستجو کنند در آن قرنها از یکسو در ماوراء‌النهر دولت سامانی برپا می‌بود که همیشه با ترکان جنگ و ستیز می‌داشت و بگفته‌ی استخری همیشه سیصدهزار تن سوار در مرز آماده می‌ایستادند. همین استخری می‌نویسد : من به هر خانه‌ای از دهگانان می‌رفتم یک شمشیری آویخته از دیوار و یک اسبی بسته در اصطبل می‌دیدم. همگی برای جنگجویی آماده می‌بودند. از سوی دیگر دلیران دیلم از کوهستان خود پایین آمده هر یکی در گوشه‌ی دیگری بنیاد فرمانروایی می‌نهادند و خاندان بویه تا بغداد پیش رفته خلیفه را زیردست خود می‌گردانیدند. پس از همگی سلطان محمود غزنوی به هندوستان تاخته شهرها می‌گشاد و تاراجها می‌آورد. با این حال جنگجویان ایران بیکار مانده دسته‌دسته بیرق افراشته برای شرکت در جنگ مسلمانان با رومیان بآسیای کوچک می‌شتافتند.

یک سال را ما در تاریخ می‌یابیم که تنها از خراسان هشتادهزار تن شتافته‌اند. ببینید حس جنگجویی تا چه اندازه می‌بوده!.. ببینید غیرت چگونه فزون می‌آمده و سرشاری می‌نموده!..

تا آغازهای قرن پنجم ما این را می‌یابیم. ولی سپس چون بآغاز قرن هفتم می‌رسیم ، بیکبار وارونه‌ی آن را می‌بینیم. بیکبار ایران را از غیرت و مردانگی تهی می‌یابیم. زیرا در آن هنگامست که می‌بینیم چنگیزخان بماوراء‌النهر آمده و چهار سال کشتار کرده و با این حال در ایران تکانی پیدا نشده. در آن هنگام است که می‌بینیم یمه و سوتای دو تن سرکرده‌ی مغولی با سی‌هزار سوار از جیحون گذشته از خراسان کشتارکنان پیش آمده تا مازندران و عراق و آذربایجان و قفقاز مردم را کشته و شهرها را تاراج کرده از شمال دریای خزر بلشکرگاه خود پیوسته‌اند. فسوسا این درماندگی از یک توده چه بوده؟!..

این خود یک جُستاریست که چرا ایرانیان در آن دو صد سال که از قرن پنجم تا قرن هفتم بوده بدینسان تغییر یافته بودند؟!.. مگر در آن دو قرن نژاد ایران دیگر شده بود؟!..

در این باره کسی جستجویی نکرده و باین پرسش پاسخی نتواند داد. ولی ما پاسخ آن را می‌دانیم. در آن دو قرن در ایران چند رشته بدآموزیهایی رواج یافته بوده که در نتیجه‌ی آنها جنگجویی و مردانگی بدینسان جای خود را به بیدردی و بیغیرتی داده. یکی از آن بدآموزیها صوفیگری ، دیگری باطنیگری ، دیگری خراباتیگری بوده.

می‌دانیم کسانی باور نکرده خواهند گفت : مگر بدآموزی هم مردم را به بیغیرتی وادارد؟!.. می‌گویم : مگر شما نمی‌دانید که سرچشمه‌ی همه‌ی کارهای آدمی مغز اوست ، و مغز نیز تابع اندیشه‌هاییست که دروست؟!.. یک تن خراباتی که جهان را هیچ و پوچ می‌شمارد و می‌گوید باید پروای گذشته و آینده نکرد ، آیا می‌توان چشم داشت که غیرت کند و در راه توده و کشور جانبازی نماید؟!.. یک تن صوفی که جدایی میانه‌ی داد و ستم و تاریکی و روشنی و راست و کج نمی‌گزارد و در آن جهان مالیخولیا ، خونخواران مغول را «خدا» می‌پندارند ، آیا می‌توان امید بست که شمشیری بگیرد و بجنگی شتابد؟!..

باطنیان (یا پیروان حسن صباح) نیز اگرچه آدمکشی را پیشه‌ی خود می‌داشتند و هزارها ایرانیان را با خنجر نابود می‌ساختند ، دیده شد که در داستان مغول یکی این نکرد که برود و هَلاکو یا کس دیگری را از سران مغول بکشد و چشم آنان را بترساند ، و این می‌رساند که آن آدمکشی ایشان نیز جز یک گونه دیوانگی پستی نمی‌بوده.

به هر حال بیگمانست که مایه‌ی آن زبونی و درماندگی ایرانیان در برابر مغول این سه رشته بدآموزیها بوده. این یکی از رازهای پوشیده‌ی تاریخ ایرانست که باید در پیرامونش بدرازی و گشادی گفتگو رود ، و ما در اینجا چون فرصت نمی‌داریم بهمین چند جمله بس می‌کنیم.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 9 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی 1)


چنانکه نوشته‌ایم ما امسال در پیمان ، بیش از همه ، از خودخواهی و گردنکشی و جداسری و خودنمایی و مانند اینها سخن خواهیم راند. این خیمها رواج بسیار پیدا کرده و گروه انبوهی بی‌آنکه خود بدانند دچار آنها می‌باشند. از آنسوی زیان اینها بسیار فزونتر از آنست که پنداشته می‌شود. اینها را با خیمهای ناستوده‌ی دیگر به یک رشته نتوان کشید.

اینها خیمهای زشتیست که ما شمرده و زیان آنها را بازخواهیم نمود. چیزی که هست تنها شمردن بدخیمیها (یا نیک‌خیمیها) سودی نتواند داشت. بدخیمان نیز آنها را می‌شمارند و همچون دیگران بگله و ناله می‌پردازند.

ما می‌باید ، گذشته از آنکه اینها را بشماریم و معنی هر یکی را با زیانش روشن گردانیم ، نیک نشان دهیم که چه کسانی بآنها دچارند و نشان و دلیل آنها چه می‌باشد ، وآنگاه سرچشمه و انگیزه‌ی آنها را بازنموده بچاره کوشیم. اینست می‌باید به یک میدان بزرگتری درآییم و به یک رشته جستارهای ارجدار دیگری هم پردازیم.

یکی از لغزشها که بیشتر کسان دچارند اینست که خیمها را یک چیز جداگانه می‌پندارند ، و اینست جداگانه از آنها گفتگو می‌دارند ، و جداگانه امید چاره می‌بندند. اینان می‌پندارند از راه پند و اندرز ، و تنها با نکوهش و ستایش ، بخیمهای نیک رواج داده و از خیمهای بد جلو توان گرفت. ولی اینها همه خامست و ما در گفتارها نشان خواهیم داد که نیکی خیمها با نیرومندی روان و خرد ، و با پی بردن براستیها ، و شناختن معنی جهان و زندگی بهم بسته می‌باشد.

ببینید : دروغ از خیمهای ناستوده است. کنون شما بدروغگویانی بدی آن را آگاهی دهید و پندها و اندرزها سرایید ، آیا از آن بازخواهند گشت؟.. بیگمان از صد تن یکی بازنخواهد گشت. چرا؟.. زیرا که روانهاشان ناتوان می‌باشد و تا روانهای ایشان نیرومند نگردد تنها با آگاهی از بدی دروغ ، از آن پرهیز نخواهند جست. ما همه‌ی اینها را روشن خواهیم گردانید.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار بیستم و دوم : آیین زندگانی (تکه‌ی یک از سه)


تا اینجا گفتگو از باورهای دینی را بپایان رسانیدیم و اینک به «آیین زندگانی» که بخش دیگر دین می‌باشد می‌پردازیم :

شاید کسانی نخواهند دانست آیین زندگانی چیست ، و چرا می‌باید آن را از دین شمرد. ما بارها می‌بینیم مردانی که مغزهای خود را با پنداربافیهای این فیلسوف و یاوه‌گوییهای آن چامه‌گو آکنده‌اند چنین می‌پندارند دانشها همانست که آنان می‌دارند ، و جوانانی که چشم باز کرده در جهان جز هیاهو و کشاکش ندیده‌اند می‌پندارند راه زندگی همانست که می‌بینند. اینان نمی‌دانند که پشت سر آن پندارهای بیهوده یک رشته راستیها هست ، و جز این کشاکش و هیاهو ، زندگی را آیین بخردانه‌ای می‌باشد.

امروز یکی از گمراهیهای بزرگیست که کسانی جهان را جز نبردگاهی نمی‌شناسند ، و باین نارواییها که امروز درمیانست با دیده‌ی همیشگی می‌نگرند ، و هرگز نیکی جهان را امید نمی‌دارند. سرچشمه‌ی این گمراهی فلسفه است ـ از کهن و نو ـ که گوهر آدمی را نشناخته و همیشه او را بپای جانوران برده ، و از دستگاه روان و خرد ناآگاه مانده. این کسان که آن را شنیده‌اند پر و بالها نیز از خود افزوده‌اند و بدینسان بزبان می‌رانند‌.

این یکی از بدترین آسیبهاست که گروه درمانده‌ای که مایه‌شان جز سخنان پراکنده و بیپا نیست خود را پیش انداخته‌اند و هیچ گمان نادانی بخود نبرده جستجوی راستیها نمی‌کنند و همیشه میانه‌ی مردم و رستگاری دیوار پدید می‌آورند.

ما در پیش گفتیم : همیشه شناختن جهان با آیین زندگانی بهم پیوسته. هر گروهی از روی پندار یا باوری که در زمینه‌ی آفرینش و آفریدگار دارند راهی از بهر زندگی پیش گیرند. اینان که معنی آفرینش را ندانسته‌اند بجای خود که خویشتن را نشناخته‌اند و از روان و خرد که در کالبد خود می‌دارند ناآگاهند و چه شگفت که بچنین گمراهی دچار آیند؟! چه شگفت که بنیکی در جهان امید ندارند؟!

ما این را بازنموده‌ایم که جان و روان دو چیز جداگانه است و آدمی هر دو را دارد. جان همان است که جانوران دارند و آدمی از اینرو با آنها یکیست ، ولی روان دستگاه جداییست و می‌باید گفت آدمیگری جز با آن نیست ، و خرد و فهم و اندیشه از بستگان آن می‌باشد.

روان همیشه خواهان نیکی و راستی است ، و چنانکه گفته‌ایم هیچگاه دربند سود و زیان خود نباشد‌. فهم برای بدست آوردن راستیهاست و هر چیزی را چنانکه هست بازنماید ، خرد از بهر شناختن نیک و بد و داوری درمیان آنهاست‌.

کنون ما اگر روان را فرمانروا گردانیم ، و آز و خشم و کینه و هوس و مانند اینها که خویهای سرشت جانیست همه را کنار گزاریم ، و معنی جهان و زندگی را بفهمیم و دربایستهای آدمیان را در زیستی که باهم دارند دریابیم ، و خرد را پیشوا گردانیده راه زندگی را جستجو کنیم بیگمان براهی خواهیم رسید که آبادی جهان و آسایش جهانیان را دربر دارد و خود آن راه است که ما آیین زندگی می‌نامیم.

اگرچه ما در اینجا از همه‌ی آیین زندگانی گفتگو نتوانیم کردن و برای آن کتاب جداگانه می‌باید. لیکن پایه‌ی آن را گزارده و این روشن خواهیم ساخت که همه‌ی گرفتاریها از آن برخاسته که آدمیان خرد را راهنمای خود نمی‌گیرند و راستیها را نمی‌شناسند.