Nik-o-Bade 2 - 3.pdf
436.6 KB
🔸 نیک و بد (2)
(تکهی سه)
🔹 قدری هم از اخلاق نویسید
🔹 آن کسی که میگوید : «قدری هم از اخلاق بنویسید»
🔹 گفتههای پا در هوا 1
🔹 گفتههای پا در هوا 2
(تکهی سه)
🔹 قدری هم از اخلاق نویسید
🔹 آن کسی که میگوید : «قدری هم از اخلاق بنویسید»
🔹 گفتههای پا در هوا 1
🔹 گفتههای پا در هوا 2
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
آذری یا زبان باستان آذربایجان.pdf
1.2 MB
🔸 آذری یا زبان باستان آذربایجان
🖌 احمد کسروی
🔹 زبان باستان آذربایجان از دیدهی تاریخ و زبانشناسی
🖌 احمد کسروی
🔹 زبان باستان آذربایجان از دیدهی تاریخ و زبانشناسی
🔶 حافظ چه میگوید
🔸 تاریخچهی این دفتر
در دیماه گذشته که همراه آقای واعظپور به قزوین رفتیم و چهار شب با یاران قزوین نشستها داشتیم گفته شد : بسیاری از گفتارهای پیمان و پرچم درخور آنست که جداگانه و بشکل کتاب نیز بچاپ رسد که در دسترس همگی باشد. گفتم : این پیشنهاد از اهواز از آقای محمدعلی امام ، و از رشت از آقای صفایی و آقای حسین امامی نیز رسیده. یاران اهواز گفتارهای پیمان را دربارهی رُمان در یکجا گرد آورده فرستادهاند که بچاپ رسد. آقای صفایی و آقای امامی نیز گفتارهای «پیام بدانشمندان اروپا» را با برخی گفتارهای دیگری از پرچم پیشنهاد کردهاند. این کار بسیار نیکست.
گفته شد یکی از این گونه چاپکردنیها گفتارهای «حافظ چه میگوید؟» است که اخیراً در پرچم نوشته شده. زیرا حافظ خود یک گرفتاری بزرگی برای مردم شده. آن ستایشهایی که بدخواهان توده ازو میکنند و آن رواجی که بدیوان او میدهند باعث شده که زن و مرد و بزرگ و کوچک رو باین کتاب آوردهاند و بیآنکه زیانهای آن را بدانند پیاپی میخوانند. ما نیز باید آن گفتارها را هرچه بیشتر رواج دهیم که همگی بخوانند و از راستیها آگاه گردند.
آقای پاکروان پیشنهاد کردند که آن گفتارها بنام یاران قزوین چاپ یابد و چنین گفتند که من دررفت[=هزینه] هزار نسخه را میپردازم که چون چاپ میکنند ببهای کمتری فروخته شود. پس از بازگشتن بتهران نیز با نامه آن پیشنهاد را تاکید کردند.
اینبود ، آن گفتارها (با فزونیهایی) در این دفتر جا داده شده و برای نخست بار دوهزار نسخه از آن بچاپ رسید که چون دررفت هزار نسخه را آقای پاکروان پرداخته بودند ببهای ارزانی فروخته شد و در زمان کمی همهی آن نسخهها بفروش رفت و دیگر نماند.
چون این کتاب در یک زمینهی ارجداریست و چنانکه دیدیم رواج نیکی در میان خوانندگان پیدا کرد و نتیجههای نمایانی از آن پدید آمد ، از اینرو بچاپ دوم آن (با فزونیهای دیگری) پرداختیم که اینک در دسترس خواستاران میگزاریم.
🔸 خود خوانده بدیگران نیز دهند
باید بیگمان بود که سرچشمهی درماندگی و بدبختی شرقیان باورهای بیهوده و گمراهیهای بسیاریست که بنامهای گوناگون در شرق رواج یافته و در دلها و در کتابها آكنده شده است ، و باید دست بهم داد و بکندن بنیاد آن بدآموزیها و گمراهیها کوشید.
نیز باید بیگمان بود که یکی از کتابهای سراپا زیان «دیوان حافظ» است که چند رشته بدآموزیهای زهرآلود ـ از خراباتیگری ، جبریگری ، صوفیگری و مانند اینها ـ دربر میدارد.
این دیوان ، با آن شعرهای شیوایش ، و با آن بدآموزیهای فریبندهاش ، خونها را از جوش میاندازد ، سَهِشها[=احساسات] را بیکاره میگرداند ، نومیدی و بیپروایی بزندگانی و خوشگذرانی و بیدردی را میپروراند ، یک کلمه باید گفت : «غیرت و آزرم[=شرف] را میکشد».
اینست تا میتوان باید بنابودی این دیوان کوشید ، و ما از خوانندگان این دفتر خواهش میکنیم که این داوریها را که دربارهی حافظ رفته و ایرادهایی که بگفتههای او گرفته شده هوشیارانه بخوانند و نیک بیندیشند و با فهم و خرد خود داوری کنند که اگر راست یافتند و ایرادی پیدا نکردند ، در این کوششها که ما برای برانداختن این گونه کتابها میکنیم همدستی نشان دهند ، این کتاب را خود خوانده بدیگران نیز دهند.
چنانکه بارها گفتهایم امروز بهترین نیکوکاری همین کوششهاست که ما آغاز کردهایم. اینهاست که مایهی رهایی صد ملیونها تودههای بدبخت شرقی خواهد گردید. اینهاست که بیست ملیون ایرانیان را از درماندگی بیرون خواهد آورد. اینهاست که خدا را خشنود تواند گردانید. اینهاست که مایهی روسفیدی و سرفرازی هر کسی تواند بود.
اگر کسانی بتوانند بسیار بجاست که نسخههایی از این دفتر و از مانندهای آن گرفته بکسانی که از آشنایان خود امید آمیغپژوهی [=حقیقتجویی] میبرند بدهند و بفرستند ، بویژه بجوانان و شاگردان دبیرستانها و دانشکدهها که بیشتر از هر کسی بخواندن این دفترچه و مانندهایش نیاز میدارند.
🔸 تاریخچهی این دفتر
در دیماه گذشته که همراه آقای واعظپور به قزوین رفتیم و چهار شب با یاران قزوین نشستها داشتیم گفته شد : بسیاری از گفتارهای پیمان و پرچم درخور آنست که جداگانه و بشکل کتاب نیز بچاپ رسد که در دسترس همگی باشد. گفتم : این پیشنهاد از اهواز از آقای محمدعلی امام ، و از رشت از آقای صفایی و آقای حسین امامی نیز رسیده. یاران اهواز گفتارهای پیمان را دربارهی رُمان در یکجا گرد آورده فرستادهاند که بچاپ رسد. آقای صفایی و آقای امامی نیز گفتارهای «پیام بدانشمندان اروپا» را با برخی گفتارهای دیگری از پرچم پیشنهاد کردهاند. این کار بسیار نیکست.
گفته شد یکی از این گونه چاپکردنیها گفتارهای «حافظ چه میگوید؟» است که اخیراً در پرچم نوشته شده. زیرا حافظ خود یک گرفتاری بزرگی برای مردم شده. آن ستایشهایی که بدخواهان توده ازو میکنند و آن رواجی که بدیوان او میدهند باعث شده که زن و مرد و بزرگ و کوچک رو باین کتاب آوردهاند و بیآنکه زیانهای آن را بدانند پیاپی میخوانند. ما نیز باید آن گفتارها را هرچه بیشتر رواج دهیم که همگی بخوانند و از راستیها آگاه گردند.
آقای پاکروان پیشنهاد کردند که آن گفتارها بنام یاران قزوین چاپ یابد و چنین گفتند که من دررفت[=هزینه] هزار نسخه را میپردازم که چون چاپ میکنند ببهای کمتری فروخته شود. پس از بازگشتن بتهران نیز با نامه آن پیشنهاد را تاکید کردند.
اینبود ، آن گفتارها (با فزونیهایی) در این دفتر جا داده شده و برای نخست بار دوهزار نسخه از آن بچاپ رسید که چون دررفت هزار نسخه را آقای پاکروان پرداخته بودند ببهای ارزانی فروخته شد و در زمان کمی همهی آن نسخهها بفروش رفت و دیگر نماند.
چون این کتاب در یک زمینهی ارجداریست و چنانکه دیدیم رواج نیکی در میان خوانندگان پیدا کرد و نتیجههای نمایانی از آن پدید آمد ، از اینرو بچاپ دوم آن (با فزونیهای دیگری) پرداختیم که اینک در دسترس خواستاران میگزاریم.
🔸 خود خوانده بدیگران نیز دهند
باید بیگمان بود که سرچشمهی درماندگی و بدبختی شرقیان باورهای بیهوده و گمراهیهای بسیاریست که بنامهای گوناگون در شرق رواج یافته و در دلها و در کتابها آكنده شده است ، و باید دست بهم داد و بکندن بنیاد آن بدآموزیها و گمراهیها کوشید.
نیز باید بیگمان بود که یکی از کتابهای سراپا زیان «دیوان حافظ» است که چند رشته بدآموزیهای زهرآلود ـ از خراباتیگری ، جبریگری ، صوفیگری و مانند اینها ـ دربر میدارد.
این دیوان ، با آن شعرهای شیوایش ، و با آن بدآموزیهای فریبندهاش ، خونها را از جوش میاندازد ، سَهِشها[=احساسات] را بیکاره میگرداند ، نومیدی و بیپروایی بزندگانی و خوشگذرانی و بیدردی را میپروراند ، یک کلمه باید گفت : «غیرت و آزرم[=شرف] را میکشد».
اینست تا میتوان باید بنابودی این دیوان کوشید ، و ما از خوانندگان این دفتر خواهش میکنیم که این داوریها را که دربارهی حافظ رفته و ایرادهایی که بگفتههای او گرفته شده هوشیارانه بخوانند و نیک بیندیشند و با فهم و خرد خود داوری کنند که اگر راست یافتند و ایرادی پیدا نکردند ، در این کوششها که ما برای برانداختن این گونه کتابها میکنیم همدستی نشان دهند ، این کتاب را خود خوانده بدیگران نیز دهند.
چنانکه بارها گفتهایم امروز بهترین نیکوکاری همین کوششهاست که ما آغاز کردهایم. اینهاست که مایهی رهایی صد ملیونها تودههای بدبخت شرقی خواهد گردید. اینهاست که بیست ملیون ایرانیان را از درماندگی بیرون خواهد آورد. اینهاست که خدا را خشنود تواند گردانید. اینهاست که مایهی روسفیدی و سرفرازی هر کسی تواند بود.
اگر کسانی بتوانند بسیار بجاست که نسخههایی از این دفتر و از مانندهای آن گرفته بکسانی که از آشنایان خود امید آمیغپژوهی [=حقیقتجویی] میبرند بدهند و بفرستند ، بویژه بجوانان و شاگردان دبیرستانها و دانشکدهها که بیشتر از هر کسی بخواندن این دفترچه و مانندهایش نیاز میدارند.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 24
خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها) ـ تکهی 1
در شمارهی نهم گفتیم گفتگو از کیشها ما را از کار بازداشت. گفتگو از کیشها و به یک راه آوردن اندیشهها یکی از کارهای بسیار ما بوده ، و ما باید بکارهای دیگری هم کوشیم. باید به بیماریهای توده نیز پرداخته و بدرمان اندیشیم.
میخواستیم پرداختن باینها را بسال دیگر واگزاریم. ولی زمان بس تنگ است ، و ما را میباید هرچه زودتر باین آلودگیها چاره کنیم و فرصت را از دست ندهیم. کسی چه داند آینده چیست؟!.
میشنوم کسانی نوشتههای مرا میخوانند و چنین میگویند : «مردم قدر اینها را پس از پنجاه سال خواهند دانست» این سخن بسیار نابجاست و گویندهاش بسیار ناآگاهست. ما کجا و پنجاه سال کجا؟! یک تودهی آلوده و بیماری باید هرچه زودتر ، بدرمان دردها کوشند و خود را شایای زندگی گردانند. چه شده که نتیجهی آنها در زمان خودمان پدیدار نگردد؟!. شما چرا نمیخواهید بخود تکانی دهید و این اندیشههای پراکنده را از خود دور گردانید ، و باین بدخوییها و بیماریها چاره کنید؟!. چرا نمیخواهید با ما همدست و همآواز گردید؟!. چرا بخودتان دلتان نمیسوزد؟!. چرا پروای آیندهی فرزندانتان نمیکنید؟!.
دوباره میگویم : میباید هرچه زودتر برهایی خود کوشیم. میباید تا فرصت از دست نرفته (1) باین گرفتاریها و بیماریها چاره کنیم ـ میباید کار امروز بفردا نیفکنیم.
«خودخواهی» و «جداسری» و «گردنکشی» و «خودنمایی» نامهای بیماریهاییست که در توده ریشه دوانیده و بهم آمیخته ، و خود یکی از انگیزههای بیچارگی شرقیان همینهاست ، و ما اینک بسخن راندن از آنها میپردازیم ، ولی میباید گفت گفتگو از اینها ، و بازنمودن معنیهای آنها ، و نشان دادن کسانی که باین دردها گرفتارند ، و روشن گردانیدن زیانها و گزندهای آنها نه چیزیست که در یک یا دو گفتاری انجام گیرد ، و ما را میباید که گفتارهای بسیار در این باره نویسیم و هر زمان از گوشهی دیگری درآییم تا بتوانیم زمینه را نیک روشن سازیم ، و این با یاری خدای بزرگ و همراهی خوانندگان خواهد بود که از این نوشتنها نتیجه برداریم ، و باین بیماریها در میانهی توده تکانی دهیم و از ریشه براندازیم.
پابرگی :
1ـ کسی بیقین نمیتواند بگوید که خواست نویسنده از «فرصت» در این گفتار که در ژانویهی 1941 نوشته شده چه بوده ـ هنگامی که اروپاییان بر سر هم آتش و آهن میبارانیدند و از کشتن کودکان و زنان نیز دریغ نمیکردند. ولی گمانهایی توان برد : نخست ، نویسنده که از دیرباز پیش از پرداختن به ماهنامهی پیمان (1933) بیمگین بودن حال اروپا و در راه بودن یک جنگ دیگر را دریافته بود ، این میدانست که در چنین حالِ گرفتاری ، اروپاییان نمیتوانند همچون گذشته به سیاست زیردست گردانیدن آسیاییان بپردازند و این را فرصتی نه تنها برای ایرانیان بلکه برای همهی شرقیان میدانسته.
دوم ، پس از سدهها زیردستی غربیان را کشیدن ، قد برافراشتن دو تودهی بزرگ چین و هندوستان در برابر دشمنانشان ، ایرانیان و تودههای زیردست آسیا را بتکان میآورد. بدینسان امید یا بهتر گوییم : چراغ زندگی ، که در دلهای شرقیان از رهگذر سیاست برتریجویانهی غربیان تیره گردیده بود بار دیگر فروغی تازه مییافت.
سوم ، پادشاهی رضاشاه را نیز باید فرصتی دیگر شمرد. زیرا در دورهی او گرچه ارتجاع بیکبار دست بسته نگردید ولی پر و بال شکسته میبود و ایران فرصت یافت که گامهایی به پیش بردارد.
قضا را آتش جنگ در کمتر از یک سال دامن ایران را نیز گرفت و سیاست آسیایی دو همسایه در این سرزمین بهم رسید و به اشغال ایران انجامید. رضاشاه ناچار بکنارهگیری گردید و آگاهان میدانند که ایران از رهگذر پیشامدهای شهریور 1320 و پس از آن چه آسیبهای بزرگی بویژه از سوی ارتجاع یافت و چگونه راه سرشکستگی و گردن نهادن به سیاستهای بیگانگان را پیمود. (پیشگفتار کتاب «انکیزیسیون در ایران» پنجرهی کوچکی باین جستار باز کرده) ـ ویراینده
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 24
خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها) ـ تکهی 1
در شمارهی نهم گفتیم گفتگو از کیشها ما را از کار بازداشت. گفتگو از کیشها و به یک راه آوردن اندیشهها یکی از کارهای بسیار ما بوده ، و ما باید بکارهای دیگری هم کوشیم. باید به بیماریهای توده نیز پرداخته و بدرمان اندیشیم.
میخواستیم پرداختن باینها را بسال دیگر واگزاریم. ولی زمان بس تنگ است ، و ما را میباید هرچه زودتر باین آلودگیها چاره کنیم و فرصت را از دست ندهیم. کسی چه داند آینده چیست؟!.
میشنوم کسانی نوشتههای مرا میخوانند و چنین میگویند : «مردم قدر اینها را پس از پنجاه سال خواهند دانست» این سخن بسیار نابجاست و گویندهاش بسیار ناآگاهست. ما کجا و پنجاه سال کجا؟! یک تودهی آلوده و بیماری باید هرچه زودتر ، بدرمان دردها کوشند و خود را شایای زندگی گردانند. چه شده که نتیجهی آنها در زمان خودمان پدیدار نگردد؟!. شما چرا نمیخواهید بخود تکانی دهید و این اندیشههای پراکنده را از خود دور گردانید ، و باین بدخوییها و بیماریها چاره کنید؟!. چرا نمیخواهید با ما همدست و همآواز گردید؟!. چرا بخودتان دلتان نمیسوزد؟!. چرا پروای آیندهی فرزندانتان نمیکنید؟!.
دوباره میگویم : میباید هرچه زودتر برهایی خود کوشیم. میباید تا فرصت از دست نرفته (1) باین گرفتاریها و بیماریها چاره کنیم ـ میباید کار امروز بفردا نیفکنیم.
«خودخواهی» و «جداسری» و «گردنکشی» و «خودنمایی» نامهای بیماریهاییست که در توده ریشه دوانیده و بهم آمیخته ، و خود یکی از انگیزههای بیچارگی شرقیان همینهاست ، و ما اینک بسخن راندن از آنها میپردازیم ، ولی میباید گفت گفتگو از اینها ، و بازنمودن معنیهای آنها ، و نشان دادن کسانی که باین دردها گرفتارند ، و روشن گردانیدن زیانها و گزندهای آنها نه چیزیست که در یک یا دو گفتاری انجام گیرد ، و ما را میباید که گفتارهای بسیار در این باره نویسیم و هر زمان از گوشهی دیگری درآییم تا بتوانیم زمینه را نیک روشن سازیم ، و این با یاری خدای بزرگ و همراهی خوانندگان خواهد بود که از این نوشتنها نتیجه برداریم ، و باین بیماریها در میانهی توده تکانی دهیم و از ریشه براندازیم.
پابرگی :
1ـ کسی بیقین نمیتواند بگوید که خواست نویسنده از «فرصت» در این گفتار که در ژانویهی 1941 نوشته شده چه بوده ـ هنگامی که اروپاییان بر سر هم آتش و آهن میبارانیدند و از کشتن کودکان و زنان نیز دریغ نمیکردند. ولی گمانهایی توان برد : نخست ، نویسنده که از دیرباز پیش از پرداختن به ماهنامهی پیمان (1933) بیمگین بودن حال اروپا و در راه بودن یک جنگ دیگر را دریافته بود ، این میدانست که در چنین حالِ گرفتاری ، اروپاییان نمیتوانند همچون گذشته به سیاست زیردست گردانیدن آسیاییان بپردازند و این را فرصتی نه تنها برای ایرانیان بلکه برای همهی شرقیان میدانسته.
دوم ، پس از سدهها زیردستی غربیان را کشیدن ، قد برافراشتن دو تودهی بزرگ چین و هندوستان در برابر دشمنانشان ، ایرانیان و تودههای زیردست آسیا را بتکان میآورد. بدینسان امید یا بهتر گوییم : چراغ زندگی ، که در دلهای شرقیان از رهگذر سیاست برتریجویانهی غربیان تیره گردیده بود بار دیگر فروغی تازه مییافت.
سوم ، پادشاهی رضاشاه را نیز باید فرصتی دیگر شمرد. زیرا در دورهی او گرچه ارتجاع بیکبار دست بسته نگردید ولی پر و بال شکسته میبود و ایران فرصت یافت که گامهایی به پیش بردارد.
قضا را آتش جنگ در کمتر از یک سال دامن ایران را نیز گرفت و سیاست آسیایی دو همسایه در این سرزمین بهم رسید و به اشغال ایران انجامید. رضاشاه ناچار بکنارهگیری گردید و آگاهان میدانند که ایران از رهگذر پیشامدهای شهریور 1320 و پس از آن چه آسیبهای بزرگی بویژه از سوی ارتجاع یافت و چگونه راه سرشکستگی و گردن نهادن به سیاستهای بیگانگان را پیمود. (پیشگفتار کتاب «انکیزیسیون در ایران» پنجرهی کوچکی باین جستار باز کرده) ـ ویراینده
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار نوزدهم : آن نه دیندار است که بدلیل گردن نمیگزارد (تکهی دو از سه)
ما را با این کسان سخن دیگری هست : پنج سال پیش هنگامی که ما بکار برخاستیم دین در برابر دانشهای طبیعی و فلسفهی مادی شکست یافته و سالها بودی که از پا افتاده بود ، و با آلودگیهایی که داشت هرگز نتوانستی برخیزد و پا گیرد. انبوه مردمان آشکاره بیدینی مینمودند و آن را مایهی سرفرازی میشماردند. مردانی که چهل سال و پنجاه سال با دین بسر آورده بودند از آن بیزاری نشان میدادند. در روزنامهها و کتابها سرکوفتها و ریشخندهای فراوان مینوشتند ، و شرق را از اینکه گاهوارهی دین بوده «سرزمین پندار» مینامیدند. این جمله بر زبانها بود : «در قرن بیستم هم کسی زیر بار دین میرود؟!.» مردان آبرومند از نام دین پرهیز میجستند. کسی نبود از راهش بچاره کوشد.
در چنان زمانی ما بخواست خدا بکار برخاستیم و بچاره کوشیدیم ، از یکسو دین را از فزونیهایی که بآن پیوسته و مایهی آلودگی هم آنهاست جدا گردانیدیم و آن را بر پایهی دانش و خرد استوار ساختیم ، و از یکسو پاسخ مادیگری و دیگر بدآموزیها را دادیم و زبان بدگویان را بستیم. در برابر دانشهای طبیعی در دین زبان طبیعت را بکار بردیم ، زبانی که از نخست دین را میبوده ، ولی از هزار سال باز فراموش گردیده و از میان رفته بوده.
ما دین را از یکسو با دانش و خرد سازش دادیم و از یکسو پیوستگی میان آن با آیین زندگانی و آسایش جهانیان پدید آوردیم. معنی درست دین همین بوده. ولی از قرنها این معنی را از دست داده بود و هر کسی دین را یک رشته باورها یا پندارهای بیرون از زندگانی میشناخت.
اینها نه کارهای آسانی بود. کسانی که باینها ارج نمیگزارند و همچنان ایستادگی در برابر ما مینمایند ، چه بهتر توانایی خود را بیازمایند ، بکنند آنچه میتوانند و میخواهند ، پاسخ مادیگری را دهند ، جاویدانی روان را رسانند ، فرستادگی را معنی کرده بگویند نشان راستی یک فرستاده چیست. لیکن بدینسان که نوشتههای ما را نادیده انگارند ، و همچون بسیار کسان آنها را برخ خودمان نکشند. بگویند از خودشان چه دارند. نگویند ما نیز این سخنان را میدانستیم. زیرا هرگاه میدانستند چرا پیش از این نمیگفتند؟!
بارها میبینیم کسانی دلیلهایی را که ما دربارهی دین نوشتهایم گرفته پشتیبان پندارپرستیهای خود میسازند (1) ، از بهر اینانست که مینویسیم : گفتههای ما همه بهم پیوسته. کسی باید همه را پذیرد و یا از همه چشم پوشد. آن پاسخهایی که ما بمادیگری میدهیم و بیبنیادی آن را میرسانیم با آن خردههایی که بپندارهای بیخردانهی کیشها میگیریم و زیان آنها را بازمینماییم همه از یک سرچشمه است ، و کسی که اینها را نپذیرد و بر پندارهای بیخردانه پافشاری نماید باید از آنها نیز چشم پوشیده بیکبار خود را کنار کشد.
اینها همه از بیماری روانهاست. کسی اگر روانش درست باشد و راستی دین دارد ، چون ببیند که ما درفش خداشناسی برافراشتهایم و از پنج سال باز صد گزند و زیان بخود هموار ساخته و گامی بازپس برنداشتهایم و اینهمه روشنی بکار دین داده و بنیاد آن را استوار گردانیدهایم با خرسندی بما پیوندد و از یاوری بازنایستد ، و هرگاه چیزهایی را با دانستههای خود ناسازگار یابد این داند که نارسایی از وی بوده و دربند آنها نباشد. نه اینکه از سخنان ما آنچه بسود خود بیند گیرد و آنچه را که نه بسود اوست نادیده انگارد. آیا آن گفتهها درخور چنین نادانی و دغلکاریست؟!..
پابرگی :
1ـ در هشتاد سال گذشته «روشنفکرانی» که دینداری نمودهاند بیشترشان از همین راه که این سخنان را پشتیبان پندارپرستیهای خود گیرند نوشتههای کسروی را به جاروی تاراج روفتهاند و اگر کسانی باریکبینانه به نوشتههاشان بنگرند آنها را توانند شناخت. ـ ویراینده
🔸 گفتار نوزدهم : آن نه دیندار است که بدلیل گردن نمیگزارد (تکهی دو از سه)
ما را با این کسان سخن دیگری هست : پنج سال پیش هنگامی که ما بکار برخاستیم دین در برابر دانشهای طبیعی و فلسفهی مادی شکست یافته و سالها بودی که از پا افتاده بود ، و با آلودگیهایی که داشت هرگز نتوانستی برخیزد و پا گیرد. انبوه مردمان آشکاره بیدینی مینمودند و آن را مایهی سرفرازی میشماردند. مردانی که چهل سال و پنجاه سال با دین بسر آورده بودند از آن بیزاری نشان میدادند. در روزنامهها و کتابها سرکوفتها و ریشخندهای فراوان مینوشتند ، و شرق را از اینکه گاهوارهی دین بوده «سرزمین پندار» مینامیدند. این جمله بر زبانها بود : «در قرن بیستم هم کسی زیر بار دین میرود؟!.» مردان آبرومند از نام دین پرهیز میجستند. کسی نبود از راهش بچاره کوشد.
در چنان زمانی ما بخواست خدا بکار برخاستیم و بچاره کوشیدیم ، از یکسو دین را از فزونیهایی که بآن پیوسته و مایهی آلودگی هم آنهاست جدا گردانیدیم و آن را بر پایهی دانش و خرد استوار ساختیم ، و از یکسو پاسخ مادیگری و دیگر بدآموزیها را دادیم و زبان بدگویان را بستیم. در برابر دانشهای طبیعی در دین زبان طبیعت را بکار بردیم ، زبانی که از نخست دین را میبوده ، ولی از هزار سال باز فراموش گردیده و از میان رفته بوده.
ما دین را از یکسو با دانش و خرد سازش دادیم و از یکسو پیوستگی میان آن با آیین زندگانی و آسایش جهانیان پدید آوردیم. معنی درست دین همین بوده. ولی از قرنها این معنی را از دست داده بود و هر کسی دین را یک رشته باورها یا پندارهای بیرون از زندگانی میشناخت.
اینها نه کارهای آسانی بود. کسانی که باینها ارج نمیگزارند و همچنان ایستادگی در برابر ما مینمایند ، چه بهتر توانایی خود را بیازمایند ، بکنند آنچه میتوانند و میخواهند ، پاسخ مادیگری را دهند ، جاویدانی روان را رسانند ، فرستادگی را معنی کرده بگویند نشان راستی یک فرستاده چیست. لیکن بدینسان که نوشتههای ما را نادیده انگارند ، و همچون بسیار کسان آنها را برخ خودمان نکشند. بگویند از خودشان چه دارند. نگویند ما نیز این سخنان را میدانستیم. زیرا هرگاه میدانستند چرا پیش از این نمیگفتند؟!
بارها میبینیم کسانی دلیلهایی را که ما دربارهی دین نوشتهایم گرفته پشتیبان پندارپرستیهای خود میسازند (1) ، از بهر اینانست که مینویسیم : گفتههای ما همه بهم پیوسته. کسی باید همه را پذیرد و یا از همه چشم پوشد. آن پاسخهایی که ما بمادیگری میدهیم و بیبنیادی آن را میرسانیم با آن خردههایی که بپندارهای بیخردانهی کیشها میگیریم و زیان آنها را بازمینماییم همه از یک سرچشمه است ، و کسی که اینها را نپذیرد و بر پندارهای بیخردانه پافشاری نماید باید از آنها نیز چشم پوشیده بیکبار خود را کنار کشد.
اینها همه از بیماری روانهاست. کسی اگر روانش درست باشد و راستی دین دارد ، چون ببیند که ما درفش خداشناسی برافراشتهایم و از پنج سال باز صد گزند و زیان بخود هموار ساخته و گامی بازپس برنداشتهایم و اینهمه روشنی بکار دین داده و بنیاد آن را استوار گردانیدهایم با خرسندی بما پیوندد و از یاوری بازنایستد ، و هرگاه چیزهایی را با دانستههای خود ناسازگار یابد این داند که نارسایی از وی بوده و دربند آنها نباشد. نه اینکه از سخنان ما آنچه بسود خود بیند گیرد و آنچه را که نه بسود اوست نادیده انگارد. آیا آن گفتهها درخور چنین نادانی و دغلکاریست؟!..
پابرگی :
1ـ در هشتاد سال گذشته «روشنفکرانی» که دینداری نمودهاند بیشترشان از همین راه که این سخنان را پشتیبان پندارپرستیهای خود گیرند نوشتههای کسروی را به جاروی تاراج روفتهاند و اگر کسانی باریکبینانه به نوشتههاشان بنگرند آنها را توانند شناخت. ـ ویراینده
🔶 حافظ چه میگوید
از سالهاست که شرقشناسان اروپا که افزار سیاستند ، ستایشها از حافظ و شعرهای او سرودهاند ، و این ستایشها که جز از راه سیاست نیست مایهی گمراهی انبوهی از ایرانیان گردیده که آنها را راست پنداشته رو بکتاب حافظ آوردهاند ، و چون گفتههای حافظ درهم و پریشان است و یک خواستی از آن فهمیده نمیشود ، کسانی خود را به رنج انداختهاند که خواست او را بدانند ، و این خود مایهی گرفتاری برای بسیاری شده است که خود فریب خوردهاند و دیگران را نیز فریب میدهند. برای چاره کردن بآن گرفتاری و جلو گرفتن از آن رنجهاست که من باین نوشته میپردازم.
کسروی
🔸 1ـ شاعران شعر را چه میدانند؟..
چنانکه خوانندگان میدانند ما با شعر دشمنی نمیداریم و نمیگوییم شعر نباشد. گفتهی ما آنست که شعر خود یک خواستی نیست. چه شعر سخنست و سخن باید تابع نیاز باشد. ما میگوییم کسی اگر مطلبی دارد ، میخواهد آن را بشعر بگوید و میخواهد به نثر بگوید ، ما ایرادی باو نخواهیم داشت.
ایراد ما بآنست که کسی بیآنکه مطلبی درمیان باشد ، تنها بنام آنکه شعری سازد بآن پردازد. ما میگوییم این یاوهگویی است. میگوییم کسی اگر عاشق شده غزل بسراید. ولی دور از خرد است که کسی با دل آسوده بدروغ دم از عشق زند و غزلهای عاشقانه بسراید.
داستان شعر از این حیث داستان خانه است. خانه برای نشستن است و هر کجا که نیازی بود باید خانه ساخت. ولی اگر مردی در یک بیابانی یا بالای کوهی که کسی در آنجا نمینشیند ، خانههایی بسازد این کار او بیخردانه است.
این سخن ساده و آسانست. با اینحال شاعران آن را نفهمیدهاند ، و آنان خود شعر را خواست جداگانه پنداشته و بیآنکه دربند نیازمندی باشند پیاپی شعرهایی از غزل و قصیده و قطعه و فرد و رباعی سروده بروی کاغذ نوشتهاند ، و این را یک هنری یا یک کار سودمندی پنداشته بخود بالیدهاند. کسی در تهران است و روزی در مجلسی دیدم که گله از مردم میکرد و چنین میگفت : «من برای این مملکت یک کرور شعر ساختهام».
این شیوهی شاعران بوده و حافظ همین شیوه را داشته. او نیز شعر را یک خواست جداگانه میشمارده و اینست عمر خود را با شعرگویی و غزلسرایی بسر برده. بارها کسانی جستجو کردهاند که مقصود حافظ را از غزلهایش بدانند. باید گفت : مقصود او تنها سرودن آن غزلها بوده و این را یک کار و هنری میپنداشته و جز این مقصود دیگری نداشته است.
از سالهاست که شرقشناسان اروپا که افزار سیاستند ، ستایشها از حافظ و شعرهای او سرودهاند ، و این ستایشها که جز از راه سیاست نیست مایهی گمراهی انبوهی از ایرانیان گردیده که آنها را راست پنداشته رو بکتاب حافظ آوردهاند ، و چون گفتههای حافظ درهم و پریشان است و یک خواستی از آن فهمیده نمیشود ، کسانی خود را به رنج انداختهاند که خواست او را بدانند ، و این خود مایهی گرفتاری برای بسیاری شده است که خود فریب خوردهاند و دیگران را نیز فریب میدهند. برای چاره کردن بآن گرفتاری و جلو گرفتن از آن رنجهاست که من باین نوشته میپردازم.
کسروی
🔸 1ـ شاعران شعر را چه میدانند؟..
چنانکه خوانندگان میدانند ما با شعر دشمنی نمیداریم و نمیگوییم شعر نباشد. گفتهی ما آنست که شعر خود یک خواستی نیست. چه شعر سخنست و سخن باید تابع نیاز باشد. ما میگوییم کسی اگر مطلبی دارد ، میخواهد آن را بشعر بگوید و میخواهد به نثر بگوید ، ما ایرادی باو نخواهیم داشت.
ایراد ما بآنست که کسی بیآنکه مطلبی درمیان باشد ، تنها بنام آنکه شعری سازد بآن پردازد. ما میگوییم این یاوهگویی است. میگوییم کسی اگر عاشق شده غزل بسراید. ولی دور از خرد است که کسی با دل آسوده بدروغ دم از عشق زند و غزلهای عاشقانه بسراید.
داستان شعر از این حیث داستان خانه است. خانه برای نشستن است و هر کجا که نیازی بود باید خانه ساخت. ولی اگر مردی در یک بیابانی یا بالای کوهی که کسی در آنجا نمینشیند ، خانههایی بسازد این کار او بیخردانه است.
این سخن ساده و آسانست. با اینحال شاعران آن را نفهمیدهاند ، و آنان خود شعر را خواست جداگانه پنداشته و بیآنکه دربند نیازمندی باشند پیاپی شعرهایی از غزل و قصیده و قطعه و فرد و رباعی سروده بروی کاغذ نوشتهاند ، و این را یک هنری یا یک کار سودمندی پنداشته بخود بالیدهاند. کسی در تهران است و روزی در مجلسی دیدم که گله از مردم میکرد و چنین میگفت : «من برای این مملکت یک کرور شعر ساختهام».
این شیوهی شاعران بوده و حافظ همین شیوه را داشته. او نیز شعر را یک خواست جداگانه میشمارده و اینست عمر خود را با شعرگویی و غزلسرایی بسر برده. بارها کسانی جستجو کردهاند که مقصود حافظ را از غزلهایش بدانند. باید گفت : مقصود او تنها سرودن آن غزلها بوده و این را یک کار و هنری میپنداشته و جز این مقصود دیگری نداشته است.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 25
خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها) ـ تکهی 2
نخست از «جداسری» سخن میرانیم : جداسری چیست؟!. جداسری اینست که کسانی همینکه درس خواندهاند ، و دانشها یا آگاهیهایی از سودمند و بیسود فراگرفتهاند ، خود را بینیاز از آن میشمارند که به یک راهی درآیند و پیروی از یک راهنمایی نمایند ، و چنین کاری را کمی خود میپندارند. ما این را «جداسری» مینامیم و از بیماریها میشماریم.
این بیماری پس از مشروطه رواج بسیار گرفته. پیش از آن باین فزونی نبوده.
در آغاز مشروطه چون گفتگو از زندگانی و توده و کشور بمیان آمد ، و روزنامهها برپا گردید و نویسندگی رواج گرفت ، و کسانی از این راه نام و آوازه یافتند ، و از آنسوی یک راهی که درخور پیروی باشد درمیان نبود ، و کیشها که میبود و تودهی انبوهی پیروی از آنها مینمودند بسیار پوچ و بسیار خوار بود ، و جز مایهی ریشخند نمیتوانستی بود ـ از رویهمرفتهی اینها آن پیدا شد که هر کسی همینکه آگاهیهایی از این کتاب و آن کتاب بیندوخت و اندک مایهای داشت ، باید خود سخنانی دارد ، و اندیشههایی بیرون ریزد ، و گردن بهیچ راهی نگزارد ، و چنین کاری را شایندهی عامیان شناسد.
این دردیست که انبوه ایشان گرفتارند ، ولی بسیاری در این اندازه هم نایستاده و برآن میشوند که کتاب پردازند و گفتار نویسند و در اینجا و آنجا نشسته سخن رانند و بمردم برتری فروشند و اندیشههای خود را بزبان آورند که این هم بیماری «خودنمایی» است.
نیز اگر سخنی از کسی شنیدند ، اگرچه راست و سودمند بود ، نپذیرند که این هم بیماری «گردنکشی» است.
اگر کسی بکوششی در راه نیکی توده برخاست و یک کار سودمندی را انجام داد با او دشمنی نمایند و از شنیدن نامش رو ترش کنند که این هم بیماری پلید «رشک» است.
برخی از آنان در این اندازهها هم نایستاده ، و یک کار نیکی را که از کسی میبینند ، و یا یک سخنی را که میشنوند با آن دشمنی مینمایند و کارشکنی دریغ نمیگویند ، و پس از دیری به مانندهسازی برخاسته ، همان کار و همان سخن را برنگ دیگری بنام خود آغاز میکنند که این هم «دزدی و پستنهادی» است.
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 25
خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها) ـ تکهی 2
نخست از «جداسری» سخن میرانیم : جداسری چیست؟!. جداسری اینست که کسانی همینکه درس خواندهاند ، و دانشها یا آگاهیهایی از سودمند و بیسود فراگرفتهاند ، خود را بینیاز از آن میشمارند که به یک راهی درآیند و پیروی از یک راهنمایی نمایند ، و چنین کاری را کمی خود میپندارند. ما این را «جداسری» مینامیم و از بیماریها میشماریم.
این بیماری پس از مشروطه رواج بسیار گرفته. پیش از آن باین فزونی نبوده.
در آغاز مشروطه چون گفتگو از زندگانی و توده و کشور بمیان آمد ، و روزنامهها برپا گردید و نویسندگی رواج گرفت ، و کسانی از این راه نام و آوازه یافتند ، و از آنسوی یک راهی که درخور پیروی باشد درمیان نبود ، و کیشها که میبود و تودهی انبوهی پیروی از آنها مینمودند بسیار پوچ و بسیار خوار بود ، و جز مایهی ریشخند نمیتوانستی بود ـ از رویهمرفتهی اینها آن پیدا شد که هر کسی همینکه آگاهیهایی از این کتاب و آن کتاب بیندوخت و اندک مایهای داشت ، باید خود سخنانی دارد ، و اندیشههایی بیرون ریزد ، و گردن بهیچ راهی نگزارد ، و چنین کاری را شایندهی عامیان شناسد.
این دردیست که انبوه ایشان گرفتارند ، ولی بسیاری در این اندازه هم نایستاده و برآن میشوند که کتاب پردازند و گفتار نویسند و در اینجا و آنجا نشسته سخن رانند و بمردم برتری فروشند و اندیشههای خود را بزبان آورند که این هم بیماری «خودنمایی» است.
نیز اگر سخنی از کسی شنیدند ، اگرچه راست و سودمند بود ، نپذیرند که این هم بیماری «گردنکشی» است.
اگر کسی بکوششی در راه نیکی توده برخاست و یک کار سودمندی را انجام داد با او دشمنی نمایند و از شنیدن نامش رو ترش کنند که این هم بیماری پلید «رشک» است.
برخی از آنان در این اندازهها هم نایستاده ، و یک کار نیکی را که از کسی میبینند ، و یا یک سخنی را که میشنوند با آن دشمنی مینمایند و کارشکنی دریغ نمیگویند ، و پس از دیری به مانندهسازی برخاسته ، همان کار و همان سخن را برنگ دیگری بنام خود آغاز میکنند که این هم «دزدی و پستنهادی» است.
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار نوزدهم : آن نه دیندار است که بدلیل گردن نمیگزارد (تکهی سه از سه)
این نارواست که ما بکارهای خود بنازیم ، و یا آن را بستاییم. ولی چون سخن با دینداران میداریم از بهر آنکه ایشان را از ناآگاهی بیرون آوریم چند سخنی مینویسیم :
از سالیان دراز است دین سست گردیده و بیدینی چیره شده ، و این در غرب پیشتر و بیشتر رو داده ، در همه جا هواداران دین و پیشوایان کیشها بتلاش افتاده چاره جستهاند. ولی چه کردهاند و آیا یک راه امیدبخشی پیدا کردهاند؟.. ما یک داستانی را برای نمونه یاد میکنیم.
در دو سال پیش چنین نهادند نمایندگانی از هر کشور و هر کیش بآمریکا روند و در نیویورک کنگره پدید آورده در این باره چاره اندیشند و نمایندگانی که برگزیده شدند یک سال پیشتر در ژاپن گرد آمدند تا بآمادگی کوشند ، و چندین روز نشستها برپا کرده و گفتارهای فراوانی راندند و ما چون از داستان این نشستها آگاه شدهایم آن را در اینجا میآوریم :
پیشوایانی از ترسایان ـ از کاتولیک و ارتودکس و پروتستان ـ و از مسلمانان ـ از سنی و شیعی ـ و از جهودان و زردشتیان و بهائیان و دیگران گرد بودند ، میخواهیم بگوییم همهی پیشوایان دینی جهان اندیشه یکی کرده بودند ، و همگی بیش از این نکردند که ستایشهای پیاپی از دینداری نموده سودهای آن را شمردند ، و نکوهشهای فراوان از بیدینی رانده زیانهای آن را بازنمودند. باید گفت چارهی دیگری پیدا نکردند.
من میپرسم : آیا این چاره درست است؟!. آیا این بدان نمیماند که در شهری که بیماری افتاده و مردم دسته دسته گرفتار درد میشوند پزشکان نشستهایی برپا نموده سخنان بسیار از نیکی تندرستی و سودهای آن ، و از بدی بیماری و زیانهای آن رانند و چنان پندارند چارهی بیماریها کرده شده؟!..
دریغا ! مگر جوانان بیدینی را یک چیز نیکی پنداشته بدلخواه سوی آن میگرایند تا کسانی بدیش را یاد نمایند؟!.. مگر نه اینست که چون کیشهای گوناگون پدید آمده و هر کدام با دیگری ناسازگار است و همگی بازیچهی دست کشیشان و حاخامان و ملایان و موبدان میباشد ، و از آنسوی هر یکی از آنها یک رشته پندارهای بیخردانه دربر میدارد که با دانشهای طبیعی درست نمیآید ، جوانان که اینها را میبینند یکباره از دین دلسرد گردیده سراپای آن را بیپا و بیهوده میشمارند و رو برمیگردانند؟!.. آیا چارهی این کار دست بهم دادن و ستایشهای گزافهآمیز از دین و سودهای آن سرودنست؟!..
اگر پای خرد درمیان بودی بایستی آنها یک رشته راستیها را که با دانشها درست میآید و خرد میپذیرد گیرند ، و همگی یکدل و یکزبان آن را پذیرفته بازمانده را هرچه هست بیباک و بیپروا دور ریزند که هم پراکندگی را از میان خود برداشته همگی دارای یک راه باشند و هم بتوانند بیدینان را بدین بازگردانند. این بود یگانه راه چاره اگر خواستندی و دانستندی. نه اینکه همهی پندارهای بیخردانه را رویهم ریزند و دست بهم داده بدنبال رمیدگان از آن پندارها افتند. این درست داستان بندهی سیاه و کودکست ، که کودک از سیاه ترسیده ناآرامی مینمود و سیاه دلداری داده میگفت نترس من اینجایم.
ما چنین انگاریم که این گفتارهایی که میراندند در دستهای از جوانان ژاپن کارگر افتاده و میخواهند بدینی درآیند ، آیا این پیشوایان کدام دین را بایشان آموزند؟!.. زردشتیگری؟!.. جهودیگری؟! شیعیگری؟! سنیگری؟! ترسایی؟! اگر یک راهی را آموزند دیگران ناخشنود نگردند و کار را بکشاکش نرسانند؟!. یک دسته کسانی که میان خود اینهمه کشاکش میداشتند و نمیتوانستند برادرانه باهم نشینند و با دلیل کشاکش را بپایان رسانند چگونه امیدوار بودند دیگران را با دلیل برستگاری رسانند؟!.
اینست نمونهی کوششهای بیخردانهی دیگران و ما گفتیم همین راه را که ستایشهای پیاپی از دین و نکوهشهای فراوان از بیدینی باشد امروز در عراق و هند و مصر میپویند و پیداست که هیچ نتیجهای در دست نخواهند داشت.
🔸 گفتار نوزدهم : آن نه دیندار است که بدلیل گردن نمیگزارد (تکهی سه از سه)
این نارواست که ما بکارهای خود بنازیم ، و یا آن را بستاییم. ولی چون سخن با دینداران میداریم از بهر آنکه ایشان را از ناآگاهی بیرون آوریم چند سخنی مینویسیم :
از سالیان دراز است دین سست گردیده و بیدینی چیره شده ، و این در غرب پیشتر و بیشتر رو داده ، در همه جا هواداران دین و پیشوایان کیشها بتلاش افتاده چاره جستهاند. ولی چه کردهاند و آیا یک راه امیدبخشی پیدا کردهاند؟.. ما یک داستانی را برای نمونه یاد میکنیم.
در دو سال پیش چنین نهادند نمایندگانی از هر کشور و هر کیش بآمریکا روند و در نیویورک کنگره پدید آورده در این باره چاره اندیشند و نمایندگانی که برگزیده شدند یک سال پیشتر در ژاپن گرد آمدند تا بآمادگی کوشند ، و چندین روز نشستها برپا کرده و گفتارهای فراوانی راندند و ما چون از داستان این نشستها آگاه شدهایم آن را در اینجا میآوریم :
پیشوایانی از ترسایان ـ از کاتولیک و ارتودکس و پروتستان ـ و از مسلمانان ـ از سنی و شیعی ـ و از جهودان و زردشتیان و بهائیان و دیگران گرد بودند ، میخواهیم بگوییم همهی پیشوایان دینی جهان اندیشه یکی کرده بودند ، و همگی بیش از این نکردند که ستایشهای پیاپی از دینداری نموده سودهای آن را شمردند ، و نکوهشهای فراوان از بیدینی رانده زیانهای آن را بازنمودند. باید گفت چارهی دیگری پیدا نکردند.
من میپرسم : آیا این چاره درست است؟!. آیا این بدان نمیماند که در شهری که بیماری افتاده و مردم دسته دسته گرفتار درد میشوند پزشکان نشستهایی برپا نموده سخنان بسیار از نیکی تندرستی و سودهای آن ، و از بدی بیماری و زیانهای آن رانند و چنان پندارند چارهی بیماریها کرده شده؟!..
دریغا ! مگر جوانان بیدینی را یک چیز نیکی پنداشته بدلخواه سوی آن میگرایند تا کسانی بدیش را یاد نمایند؟!.. مگر نه اینست که چون کیشهای گوناگون پدید آمده و هر کدام با دیگری ناسازگار است و همگی بازیچهی دست کشیشان و حاخامان و ملایان و موبدان میباشد ، و از آنسوی هر یکی از آنها یک رشته پندارهای بیخردانه دربر میدارد که با دانشهای طبیعی درست نمیآید ، جوانان که اینها را میبینند یکباره از دین دلسرد گردیده سراپای آن را بیپا و بیهوده میشمارند و رو برمیگردانند؟!.. آیا چارهی این کار دست بهم دادن و ستایشهای گزافهآمیز از دین و سودهای آن سرودنست؟!..
اگر پای خرد درمیان بودی بایستی آنها یک رشته راستیها را که با دانشها درست میآید و خرد میپذیرد گیرند ، و همگی یکدل و یکزبان آن را پذیرفته بازمانده را هرچه هست بیباک و بیپروا دور ریزند که هم پراکندگی را از میان خود برداشته همگی دارای یک راه باشند و هم بتوانند بیدینان را بدین بازگردانند. این بود یگانه راه چاره اگر خواستندی و دانستندی. نه اینکه همهی پندارهای بیخردانه را رویهم ریزند و دست بهم داده بدنبال رمیدگان از آن پندارها افتند. این درست داستان بندهی سیاه و کودکست ، که کودک از سیاه ترسیده ناآرامی مینمود و سیاه دلداری داده میگفت نترس من اینجایم.
ما چنین انگاریم که این گفتارهایی که میراندند در دستهای از جوانان ژاپن کارگر افتاده و میخواهند بدینی درآیند ، آیا این پیشوایان کدام دین را بایشان آموزند؟!.. زردشتیگری؟!.. جهودیگری؟! شیعیگری؟! سنیگری؟! ترسایی؟! اگر یک راهی را آموزند دیگران ناخشنود نگردند و کار را بکشاکش نرسانند؟!. یک دسته کسانی که میان خود اینهمه کشاکش میداشتند و نمیتوانستند برادرانه باهم نشینند و با دلیل کشاکش را بپایان رسانند چگونه امیدوار بودند دیگران را با دلیل برستگاری رسانند؟!.
اینست نمونهی کوششهای بیخردانهی دیگران و ما گفتیم همین راه را که ستایشهای پیاپی از دین و نکوهشهای فراوان از بیدینی باشد امروز در عراق و هند و مصر میپویند و پیداست که هیچ نتیجهای در دست نخواهند داشت.
🔶 حافظ چه میگوید
🔸 2ـ شاعران غزل را چگونه میسازند؟..
چنانکه خوانندگان میدانند شاعران در ایران در غزلسازی بیش از هر چیزی بقافیه اهمیت میدهند ، و اینست یک شاعری چون میخواهد غزلی بسازد نخست قافیههای آن را (یا بهتر گویم : کلمههایی را که بکار قافیه میخورد) جسته و یافته و فهرستوار زیر هم یا پهلوی هم مینویسد. مثلاً : کس ، بس ، عدس ، نفس ، پس ، مگس ، هوس ، عسس ، خس ، فرس ، و سپس به هر یکی جملههایی اندیشیده شعری پدید میآورد و بدینسان غزلی میسازد. راستی را رشتهی سخن در دست قافیه است و شاعر ناگزیر است که پیروی از آن نماید.
حافظ نیز از همین شیوه پیروی مینموده و ما اینک غزلی را ازو برای گواهی یاد میکنیم :
در ضمیر ما نمیگنجد بغیر از دوست کس
هر دو عالم را بدشمن ده که ما را دوست بس
یار گندمگون ما گر میل کردی نیم جو
هر دو عالم پیش چشم ما نمودی یک عدس
یاد میداری که بودی هر زمان با دیگران
ای که بییاد تو هرگز برنیاوردم نفس
میروی چون شمع و جمعی از پس و پیشت روان
نی غلط گفتم نباشد شمع را خود پیش و پس
غافلست آنکو بشمشیر از تو میپیچد عنان
قند را لذت مگر نیکو نمیداند مگس
خاطرم وقتی هوس کردی که بینم چیزها
تا تو را دیدم نکردم جز بدیدارت هوس
مردمان را از عسس شب گر خیالی در سر است
من چنانم کز خیالم باز نشناسد عسس
کویت از اشکم چو دریا گشت و میترسم که باز
بر سر آیند این رقیبان سبکبارت چو خس
حافظا این ره بپای لاشهی لنگ تو نیست
بعد از این بنشین که گردی برنخیزد زین فرس
این غزل را شما چون بیندیشید هر شعری از آن مطلب جداگانهایست ، و ارتباط آنها با یکدیگر جز از راه قافیه نمیباشد. از آن سوی بسیاری از این شعرها جز یک معنای خنکی را دربر نمیدارد و پیداست که مقصود شاعر تنها استفاده از قافیه بوده و چندان توجهی بمعنی جملهها نداشته است.
مثلاً شعر دوم که معنای بسیار خنکی دارد و بیگفتگوست که مقصود جز استفاده از کلمهی «عدس» نبوده. همچنین بسیاری از شعرهای دیگر بویژه شعر هشتم در خنکی و گزافهآمیزی از اندازه بیرون افتاده و پیداست که جز برای گنجانیدن کلمهی «خس» نیست.
من خواهشمندم خوانندگان آن خوشگمانی را که بحافظ دارند بکنار گزارند و نام «لسانالغیب» و دیگر ستایشهای گزافهآمیز را که دربارهی این شاعر شنیدهاند ، فراموش کنند و با یک اندیشهی ساده یکایک این شعرها را بسنجند و بیازمایند تا ببینند چه معناهای پوچی از هر کدام بیرون میآید و برای آنکه بآسانی این موضوع را دریابند بهتر است هر شعری را به نثر برگردانند و با آن حال باندیشه سپارند.
بیشتر غزلهای حافظ (اگر نگویم یکایک آنها) از اینگونه است که شاعر تنها مقصودش ساختن یک غزلی بوده است و در این کار نیز شیوهی عادی شاعران را پیروی کرده که نخست قافیهها را نوشته و سپس به هر کدام جملههایی آورده و بیتی گردانیده. اینست بسیاری از شعرهای آن معنایی ندارد و پیداست که تنها برای گنجانیدن کلمهی قافیه سروده شده.
مثلاً این شعر را بیندیشید :
بعزم توبه سحر گفتم استخاره کنم
بهار توبهشکن میرسد چه چاره کنم
آیا برای توبه نیز استخاره میکنند؟!.. توبه کجا و استخاره کجا؟!.. استخاره آنست که کسی بوسیلهی قرآن یا دانههای تسبیح یا بوسیلهی دیگری از خدا شور خواهد که فلان کار را کنم یا نکنم ، و این عقیدهی مسلمانان عامیست.
از کلمههای «توبه» و «استخاره» باید گفت حافظ مسلمان بوده و مِیخواری را گناه میدانسته. ولی نیک بیندیشید که آیا یک مسلمانی برای توبه از مِی استخاره میکند؟!.. آیا این معنی دارد که یک مسلمانی از خدا شور خواهد که از مِیخواری توبه کنم یا نه؟!.. بیگفتگوست که مقصود شاعر جز درست کردن قافیه نبوده و تنها این میخواسته که از کلمهی «استخاره» استفاده کند و آن را در غزل خود بیاورد.
در همان غزل میگوید :
اگر شبی بزبانم حدیث توبه رود
ز بیطهارتی آن را به مِی غراره کنم
آنجا شاعر مسلمان بوده و سخن از توبه و استخاره میرانده. در اینجا باسلام توهین زشتی زده میگوید : من اگر نام توبه را بزبان بیاورم دهانم ناپاک میشود و آن را با غراره کردن (غرغره کردن) مِی پاک میکنم. در اینجا نیز تنها آن را میخواسته که از کلمهی «غراره» استفاده کند و آن را قافیه آورَد و تنها برای همین مقصود است که چنان مضمون بسیار پستی را بافته است.
🔸 2ـ شاعران غزل را چگونه میسازند؟..
چنانکه خوانندگان میدانند شاعران در ایران در غزلسازی بیش از هر چیزی بقافیه اهمیت میدهند ، و اینست یک شاعری چون میخواهد غزلی بسازد نخست قافیههای آن را (یا بهتر گویم : کلمههایی را که بکار قافیه میخورد) جسته و یافته و فهرستوار زیر هم یا پهلوی هم مینویسد. مثلاً : کس ، بس ، عدس ، نفس ، پس ، مگس ، هوس ، عسس ، خس ، فرس ، و سپس به هر یکی جملههایی اندیشیده شعری پدید میآورد و بدینسان غزلی میسازد. راستی را رشتهی سخن در دست قافیه است و شاعر ناگزیر است که پیروی از آن نماید.
حافظ نیز از همین شیوه پیروی مینموده و ما اینک غزلی را ازو برای گواهی یاد میکنیم :
در ضمیر ما نمیگنجد بغیر از دوست کس
هر دو عالم را بدشمن ده که ما را دوست بس
یار گندمگون ما گر میل کردی نیم جو
هر دو عالم پیش چشم ما نمودی یک عدس
یاد میداری که بودی هر زمان با دیگران
ای که بییاد تو هرگز برنیاوردم نفس
میروی چون شمع و جمعی از پس و پیشت روان
نی غلط گفتم نباشد شمع را خود پیش و پس
غافلست آنکو بشمشیر از تو میپیچد عنان
قند را لذت مگر نیکو نمیداند مگس
خاطرم وقتی هوس کردی که بینم چیزها
تا تو را دیدم نکردم جز بدیدارت هوس
مردمان را از عسس شب گر خیالی در سر است
من چنانم کز خیالم باز نشناسد عسس
کویت از اشکم چو دریا گشت و میترسم که باز
بر سر آیند این رقیبان سبکبارت چو خس
حافظا این ره بپای لاشهی لنگ تو نیست
بعد از این بنشین که گردی برنخیزد زین فرس
این غزل را شما چون بیندیشید هر شعری از آن مطلب جداگانهایست ، و ارتباط آنها با یکدیگر جز از راه قافیه نمیباشد. از آن سوی بسیاری از این شعرها جز یک معنای خنکی را دربر نمیدارد و پیداست که مقصود شاعر تنها استفاده از قافیه بوده و چندان توجهی بمعنی جملهها نداشته است.
مثلاً شعر دوم که معنای بسیار خنکی دارد و بیگفتگوست که مقصود جز استفاده از کلمهی «عدس» نبوده. همچنین بسیاری از شعرهای دیگر بویژه شعر هشتم در خنکی و گزافهآمیزی از اندازه بیرون افتاده و پیداست که جز برای گنجانیدن کلمهی «خس» نیست.
من خواهشمندم خوانندگان آن خوشگمانی را که بحافظ دارند بکنار گزارند و نام «لسانالغیب» و دیگر ستایشهای گزافهآمیز را که دربارهی این شاعر شنیدهاند ، فراموش کنند و با یک اندیشهی ساده یکایک این شعرها را بسنجند و بیازمایند تا ببینند چه معناهای پوچی از هر کدام بیرون میآید و برای آنکه بآسانی این موضوع را دریابند بهتر است هر شعری را به نثر برگردانند و با آن حال باندیشه سپارند.
بیشتر غزلهای حافظ (اگر نگویم یکایک آنها) از اینگونه است که شاعر تنها مقصودش ساختن یک غزلی بوده است و در این کار نیز شیوهی عادی شاعران را پیروی کرده که نخست قافیهها را نوشته و سپس به هر کدام جملههایی آورده و بیتی گردانیده. اینست بسیاری از شعرهای آن معنایی ندارد و پیداست که تنها برای گنجانیدن کلمهی قافیه سروده شده.
مثلاً این شعر را بیندیشید :
بعزم توبه سحر گفتم استخاره کنم
بهار توبهشکن میرسد چه چاره کنم
آیا برای توبه نیز استخاره میکنند؟!.. توبه کجا و استخاره کجا؟!.. استخاره آنست که کسی بوسیلهی قرآن یا دانههای تسبیح یا بوسیلهی دیگری از خدا شور خواهد که فلان کار را کنم یا نکنم ، و این عقیدهی مسلمانان عامیست.
از کلمههای «توبه» و «استخاره» باید گفت حافظ مسلمان بوده و مِیخواری را گناه میدانسته. ولی نیک بیندیشید که آیا یک مسلمانی برای توبه از مِی استخاره میکند؟!.. آیا این معنی دارد که یک مسلمانی از خدا شور خواهد که از مِیخواری توبه کنم یا نه؟!.. بیگفتگوست که مقصود شاعر جز درست کردن قافیه نبوده و تنها این میخواسته که از کلمهی «استخاره» استفاده کند و آن را در غزل خود بیاورد.
در همان غزل میگوید :
اگر شبی بزبانم حدیث توبه رود
ز بیطهارتی آن را به مِی غراره کنم
آنجا شاعر مسلمان بوده و سخن از توبه و استخاره میرانده. در اینجا باسلام توهین زشتی زده میگوید : من اگر نام توبه را بزبان بیاورم دهانم ناپاک میشود و آن را با غراره کردن (غرغره کردن) مِی پاک میکنم. در اینجا نیز تنها آن را میخواسته که از کلمهی «غراره» استفاده کند و آن را قافیه آورَد و تنها برای همین مقصود است که چنان مضمون بسیار پستی را بافته است.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 26
خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها) ـ تکهی 3
اینست بیماریها که بهم آمیخته ، و چنانکه در گفتار دیگری بازخواهیم نمود ریشهی همهی اینها «خودخواهی» است. کنون چگونگی این بیماریها و زیانهای آن را بازنماییم :
چنانکه گفتیم باین درد ، درسخواندگان گرفتارند ، اینان از درس خواندن این را نتیجه میگیرند که در زندگانی جداسر باشند : خود بیندیشند ، و خود بدلخواه معنایی بزندگانی دهند ، و خود نیکی و بدی درست کنند. یک کلمه بگویم : آنچه آرزو و دلخواه خودشانست راه زندگی گیرند. جداییای که میانهی خودشان با عامیان درسناخوانده میپندارند همینست.
هر کسی آن اندازه سرمایهای را که اندوخته ، و آن آگاهیهای پراکندهای را که از زبانها گرفته ، و یا از این کتاب و از آن روزنامه آموخته بس میشمارد ، که نه تنها میخواهد خود با آنها زید ، میخواهد بدیگران نیز راه نماید و پند آموزد و برتری فروشد.
بدترین نافهمی اینان آنست که اگر راهی را میبینند ، و یا کسی را در کوشش مییابند ، پیروی از آن راه ، و یا همدستی با آن کس را ننگ خود میشمارند و آشکاره گردن میپیچند ، و راه بهرهمندی از یک راهنما را این میدانند که سخنان او را بگیرند و برنگ دیگری اندازند و برای خود سرمایهی خودفروشی سازند.
این بسیار نادانیست ، بسیار گمراهیست. کم بدی هست که باین زشتی و پرزیانی تواند بود. در جهان مردمی بیچارهتر و بنابودی نزدیکتر از اینان نتوان یافت.
اگر گروهی از کودکان دستهای بندند ، و چنان خواهند که خود با همان فهمها و سَهِشهای [=احساسات] کودکانه زندگی کنند ، سرگذشت آنان بدتر از تودهای نخواهد بود که درسخواندگانش گرفتار چنین نادانیهایی باشند!
بسیاری از اینان دانشهای سودمندی ، از ریاضیات ، و طبیعیات ، و تاریخ ، و حقوق ، و پزشکی خواندهاند ، و با اینها بتودهی خود نیکی توانند کرد و ما نیز ارج اینها را میدانیم ، چیزی که هست راه زندگی جز از اینهاست ، و با اینها از آن بینیاز نتوان بود.
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 26
خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها) ـ تکهی 3
اینست بیماریها که بهم آمیخته ، و چنانکه در گفتار دیگری بازخواهیم نمود ریشهی همهی اینها «خودخواهی» است. کنون چگونگی این بیماریها و زیانهای آن را بازنماییم :
چنانکه گفتیم باین درد ، درسخواندگان گرفتارند ، اینان از درس خواندن این را نتیجه میگیرند که در زندگانی جداسر باشند : خود بیندیشند ، و خود بدلخواه معنایی بزندگانی دهند ، و خود نیکی و بدی درست کنند. یک کلمه بگویم : آنچه آرزو و دلخواه خودشانست راه زندگی گیرند. جداییای که میانهی خودشان با عامیان درسناخوانده میپندارند همینست.
هر کسی آن اندازه سرمایهای را که اندوخته ، و آن آگاهیهای پراکندهای را که از زبانها گرفته ، و یا از این کتاب و از آن روزنامه آموخته بس میشمارد ، که نه تنها میخواهد خود با آنها زید ، میخواهد بدیگران نیز راه نماید و پند آموزد و برتری فروشد.
بدترین نافهمی اینان آنست که اگر راهی را میبینند ، و یا کسی را در کوشش مییابند ، پیروی از آن راه ، و یا همدستی با آن کس را ننگ خود میشمارند و آشکاره گردن میپیچند ، و راه بهرهمندی از یک راهنما را این میدانند که سخنان او را بگیرند و برنگ دیگری اندازند و برای خود سرمایهی خودفروشی سازند.
این بسیار نادانیست ، بسیار گمراهیست. کم بدی هست که باین زشتی و پرزیانی تواند بود. در جهان مردمی بیچارهتر و بنابودی نزدیکتر از اینان نتوان یافت.
اگر گروهی از کودکان دستهای بندند ، و چنان خواهند که خود با همان فهمها و سَهِشهای [=احساسات] کودکانه زندگی کنند ، سرگذشت آنان بدتر از تودهای نخواهد بود که درسخواندگانش گرفتار چنین نادانیهایی باشند!
بسیاری از اینان دانشهای سودمندی ، از ریاضیات ، و طبیعیات ، و تاریخ ، و حقوق ، و پزشکی خواندهاند ، و با اینها بتودهی خود نیکی توانند کرد و ما نیز ارج اینها را میدانیم ، چیزی که هست راه زندگی جز از اینهاست ، و با اینها از آن بینیاز نتوان بود.
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار بیستم : خدا را میخوانند و روی سخن با توانگران میدارند (تکهی یک از دو)
دستهی دیگری کسانیند که خود را پیشروان دین میشناسند. آنان که از اینان براستی دیندارند و غم جهانیان میخورند گفتار پیشین را خوانند و بگفتهی دیگری نیاز نیست. لیکن چون بیشتری دین را دستاویز میدارند و جز درپی پولاندوزی و برتریفروشی نیستند دربارهی ایشان است که این گفتار را مینویسیم :
اینان نوشتههای ما را بزیان خود یافته خواهند شورید ، و شاید چنانکه شیوهی اینگونه کسانست بدگویی نیز کنند. لیکن باکی نیست و ما اگر ارج بدینداران پاکدین گزارده پاسخهایی دادیم. باینان ارج نخواهیم گزاشت و بپاسخ نیز نیاز نمیبینیم.
اینان را آن آلودگی بس که دین را پایهی زندگی گرفتهاند و از آن راه نان میخورند و شکوه میاندوزند. چنین کسانی کی دربند خشنودی خدا توانند بود؟!. آن آلودگی بس که هر یکی تنها خویش را میشناسد و همیشه میانهشان همچشمی و دشمنی و رشک روان میباشد چنین گرفتارانی کی به غمخواری تودهها رسند؟!.
وانگاه بیشترشان از دین ناآگاهند. زیرا آنچه فرامیگیرند ـ از نحو و معانی و بیان و منطق و اصول و مانند این ـ با دین پیوستگی ندارد. این خود ناآگاهی دیگری است که کسانی اینها را از دین شمارند و از خواندن اینها خود را پیشوای دین شناسند. آری اینها فقه نیز فراگیرند و آن از دین میباشد و ما ارجدارش میشماریم چیزی که هست فقه نیز با بنیاد دین پیوستگی ندارد.
شما از اینان بپرسید : «دین چیست ، و برای چیست و از چه راهی بدست آید؟...» ، یا بپرسید : «معنی فرستادگی چیست ، و نشان راستگویی یک فرستاده چه باشد؟..» ، یا بگویید : «امروز که کار دین سخت برآشفته آیا چه باید کرد؟!..» ببینید آیا یک سخن خردپذیری توانید شنید؟!.
برخی از اینان نامهای بزرگی بروی خود میدارند و سررشتهی دین را در چنگ خود میشمارند. افسوس که دعویشان سراپا پوچ است. ببینید : در این پنجاه و شصت سال که اروپاییگری رو بشرق آورده و همه چیز را تکان داده ، و سیل بیدینی همه جا را گرفته آیا اینان چه کاری کردهاند و خود چه کاری میتوانستهاند؟!. یک دسته چشمبستگانی که از تاریخ ناآگاه ، و از دانشها بیگانه ، و از سرگذشت جهان دورند ، و هر یکی بیست سال و سی سال زندگی با اصول تباه ساختهاند آیا چه کاری انجام توانند داد؟..
ما از اصول در این کتاب سخن نراندیم ، و در اینجا این اندازه میگوییم که همچون فلسفه سراپا بافندگیهای بیهودهایست و جز تباهی مغز نتیجهای ندارد.
بیراهی اینان آن بس که هر کدام بیست سال بیشتر با این بافندگیها تباه میسازند و بیهودگی آن را درنمییابند ، و هر یکی میخواهد صد کس دیگری را نیز بروز خود نشاند. بسیاری فلسفه را نیز دنبال کنند و این ندانند که سراپا گمان و پندار است.
این شیوهی کهن ایشان است که هر چیزی که تازه درآمد آن را بیرون از دین شمارند و بدشمنی برخیزند و هیاهو انگیزند. ولی چون کهنه شد همان را گرفته با دین درآمیزند. فلسفه چون نخست بشرق رسیده همه آن را با دین ناسازگار شناختهاند (و میبایست بشناسند) و دشمنیها نمودهاند. ولی چون کهنه شد کنون بیشتر ملایان آن را درس میگویند و با دین درهم میآمیزند ، ولی دانشهای طبیعی که پایهاش بر آزمایش و جستجو است و هرگز درخور برگردانیدن نیست چون هنوز تازه است بیرون از دین میگیرند.
🔸 گفتار بیستم : خدا را میخوانند و روی سخن با توانگران میدارند (تکهی یک از دو)
دستهی دیگری کسانیند که خود را پیشروان دین میشناسند. آنان که از اینان براستی دیندارند و غم جهانیان میخورند گفتار پیشین را خوانند و بگفتهی دیگری نیاز نیست. لیکن چون بیشتری دین را دستاویز میدارند و جز درپی پولاندوزی و برتریفروشی نیستند دربارهی ایشان است که این گفتار را مینویسیم :
اینان نوشتههای ما را بزیان خود یافته خواهند شورید ، و شاید چنانکه شیوهی اینگونه کسانست بدگویی نیز کنند. لیکن باکی نیست و ما اگر ارج بدینداران پاکدین گزارده پاسخهایی دادیم. باینان ارج نخواهیم گزاشت و بپاسخ نیز نیاز نمیبینیم.
اینان را آن آلودگی بس که دین را پایهی زندگی گرفتهاند و از آن راه نان میخورند و شکوه میاندوزند. چنین کسانی کی دربند خشنودی خدا توانند بود؟!. آن آلودگی بس که هر یکی تنها خویش را میشناسد و همیشه میانهشان همچشمی و دشمنی و رشک روان میباشد چنین گرفتارانی کی به غمخواری تودهها رسند؟!.
وانگاه بیشترشان از دین ناآگاهند. زیرا آنچه فرامیگیرند ـ از نحو و معانی و بیان و منطق و اصول و مانند این ـ با دین پیوستگی ندارد. این خود ناآگاهی دیگری است که کسانی اینها را از دین شمارند و از خواندن اینها خود را پیشوای دین شناسند. آری اینها فقه نیز فراگیرند و آن از دین میباشد و ما ارجدارش میشماریم چیزی که هست فقه نیز با بنیاد دین پیوستگی ندارد.
شما از اینان بپرسید : «دین چیست ، و برای چیست و از چه راهی بدست آید؟...» ، یا بپرسید : «معنی فرستادگی چیست ، و نشان راستگویی یک فرستاده چه باشد؟..» ، یا بگویید : «امروز که کار دین سخت برآشفته آیا چه باید کرد؟!..» ببینید آیا یک سخن خردپذیری توانید شنید؟!.
برخی از اینان نامهای بزرگی بروی خود میدارند و سررشتهی دین را در چنگ خود میشمارند. افسوس که دعویشان سراپا پوچ است. ببینید : در این پنجاه و شصت سال که اروپاییگری رو بشرق آورده و همه چیز را تکان داده ، و سیل بیدینی همه جا را گرفته آیا اینان چه کاری کردهاند و خود چه کاری میتوانستهاند؟!. یک دسته چشمبستگانی که از تاریخ ناآگاه ، و از دانشها بیگانه ، و از سرگذشت جهان دورند ، و هر یکی بیست سال و سی سال زندگی با اصول تباه ساختهاند آیا چه کاری انجام توانند داد؟..
ما از اصول در این کتاب سخن نراندیم ، و در اینجا این اندازه میگوییم که همچون فلسفه سراپا بافندگیهای بیهودهایست و جز تباهی مغز نتیجهای ندارد.
بیراهی اینان آن بس که هر کدام بیست سال بیشتر با این بافندگیها تباه میسازند و بیهودگی آن را درنمییابند ، و هر یکی میخواهد صد کس دیگری را نیز بروز خود نشاند. بسیاری فلسفه را نیز دنبال کنند و این ندانند که سراپا گمان و پندار است.
این شیوهی کهن ایشان است که هر چیزی که تازه درآمد آن را بیرون از دین شمارند و بدشمنی برخیزند و هیاهو انگیزند. ولی چون کهنه شد همان را گرفته با دین درآمیزند. فلسفه چون نخست بشرق رسیده همه آن را با دین ناسازگار شناختهاند (و میبایست بشناسند) و دشمنیها نمودهاند. ولی چون کهنه شد کنون بیشتر ملایان آن را درس میگویند و با دین درهم میآمیزند ، ولی دانشهای طبیعی که پایهاش بر آزمایش و جستجو است و هرگز درخور برگردانیدن نیست چون هنوز تازه است بیرون از دین میگیرند.
🔶 حافظ چه میگوید
🔸 3ـ حافظ چهها میدانسته؟.. (تکهی یک از دو)
در زمان حافظ در ایران چند رشته دانش و آگاهی از نیک و بد رواج میداشته است که اینک فهرستوار میشماریم :
1ـ قرآن و تفسیر آن و دستورهای اسلامی.
2ـ فلسفهی یونان و بافندگیهای کهن و نو فیلسوفان.
3ـ صوفیگری و بدآموزیهای بیپایان صوفیان.
4ـ خراباتیگری و بدآموزیهای زهرآلود آن.
5ـ کشاکش خراباتیان با صوفیان (این را شرح خواهیم داد).
6ـ تاریخ ایران و افسانههای آن (از داستان خضر و اسکندر و جام جم و مانند اینها).
7ـ ستارهشماری یا علم نجوم.
8ـ جبریگری و بدآموزیهای جبریان.
حافظ بهمهی اینها آشنایی میداشته و باید گفت همینها بوده که فهم و خرد او را از کار انداخته و مغزش را آشفته گردانیده. زیرا چنانکه بارها گفتهایم یکی از چیزهایی که خرد را از کار اندارد و مغز را آشفته سازد ، فراگرفتن اندیشههای متضاد و ناسازگار است. کسی که گفتههای خراباتیان و بدآموزیهای صوفیان ، و دستورهای اسلام را در مغز خود جا میدهد ، یا باید فهمش چندان نیرومند باشد که درمیانهی آن سه که ضد همند داوری کند و یکی را پذیرفته و آن دیگرها را براندازد ، و یا بیگمان فهم و خرد او درمیان آنها سرگردان مانده و کمکم بیکاره خواهد گردید. بویژه که حافظ باده مینوشیده و در این کار اندازه نگاه نمیداشته که این انگیزهی دیگری به شوریدگی مغز او بوده.
کسانی که میگویند حافظ باده نمیخورده و مقصود او از مِی و میخانه چیزهای دیگر است بهتر است شعرهای شاعر را بخوانند و دروغگویی خود را بفهمند. شاعر در جاهای بسیار تصریح میکند که مقصودش همان مِی است که از انگور ساخته شود و رنگش قرمز باشد.
چه بود گر من و تو چند قدح باده خوریم
باده از خون رَزانست نه از خون شماست
جمال دختر رَز نور چشم ماست مگر
که در حجاب نقابی و پرده عنبی است
آن تلخوش که صوفی امالخبائثش خواند
احلی لنا و اشهی من قبلة العزارا
به هر حال حافظ در شعر سرودن از همهی این دانشها بهره میجسته.
او که یگانه مقصودش غزل سرودن بوده برای این كار بدانسان که گفتیم نخست کلمههای قافیه را مینوشته و سپس با ساختن جملههایی آن را شعر میگردانیده.
در این باره گاهی از قرآن و اصطلاحات آن استفاده مینموده :
ز مصحف رخ دلدار آیتی برخوان
که آن بیان مقدمات و کشف کشّافست
گاهی از فلسفهی یونان بهره میجسته :
پس از اینم نبود شائبه در جوهر فرد
که دهان تو بدین نکته خوشاستدلالیست
گاهی از بافندگیهای صوفیان بهرهیابی مینموده :
حجاب چهرهی جان میشود غبار تنم
خوش آن دمی که از این چهره پرده برفکنم
گاهی بخراباتیگری گراییده و تندیهای بسیار میکرده :
حدیث از مطرب و مِی گو و راز دهر کمتر جو
که کس نگشود و نگشاید بحکمت این معما را
گاهی با صوفیان سرگرم کشاکش گردیده و سرزنشها مینموده :
مصلحت نیست که از پرده برون افتد راز
ورنه در مجلس رندان خبری نیست که نیست
گاهی از افسانههای ایرانی باستفاده میپرداخته :
قدح بشرط ادب گیر زانکه ترکیبش
ز کاسهی سر جمشید و بهمنست و قباد
گاهی از ستارهشماری و افسانههای آن کمک میگرفته :
بگیر طُرّهی مهطلعتی و غصه نخور
که سعد و نحس ز تأثیر زهره و زحل است
گاهی بجبریگری پرداخته تندیهایی مینموده :
نصیب من چو خرابات کرده است اله
در این میانه مرا زاهدا بگو چه گناه
گذشته از آنکه از ستایشگری و از افسانهی گل و بلبل و از ستایش باده و ساده و بسیار مانند اینها باستفاده میپرداخته ، گاهی نیز بیکبار پریشانگویی میکرده.
🔸 3ـ حافظ چهها میدانسته؟.. (تکهی یک از دو)
در زمان حافظ در ایران چند رشته دانش و آگاهی از نیک و بد رواج میداشته است که اینک فهرستوار میشماریم :
1ـ قرآن و تفسیر آن و دستورهای اسلامی.
2ـ فلسفهی یونان و بافندگیهای کهن و نو فیلسوفان.
3ـ صوفیگری و بدآموزیهای بیپایان صوفیان.
4ـ خراباتیگری و بدآموزیهای زهرآلود آن.
5ـ کشاکش خراباتیان با صوفیان (این را شرح خواهیم داد).
6ـ تاریخ ایران و افسانههای آن (از داستان خضر و اسکندر و جام جم و مانند اینها).
7ـ ستارهشماری یا علم نجوم.
8ـ جبریگری و بدآموزیهای جبریان.
حافظ بهمهی اینها آشنایی میداشته و باید گفت همینها بوده که فهم و خرد او را از کار انداخته و مغزش را آشفته گردانیده. زیرا چنانکه بارها گفتهایم یکی از چیزهایی که خرد را از کار اندارد و مغز را آشفته سازد ، فراگرفتن اندیشههای متضاد و ناسازگار است. کسی که گفتههای خراباتیان و بدآموزیهای صوفیان ، و دستورهای اسلام را در مغز خود جا میدهد ، یا باید فهمش چندان نیرومند باشد که درمیانهی آن سه که ضد همند داوری کند و یکی را پذیرفته و آن دیگرها را براندازد ، و یا بیگمان فهم و خرد او درمیان آنها سرگردان مانده و کمکم بیکاره خواهد گردید. بویژه که حافظ باده مینوشیده و در این کار اندازه نگاه نمیداشته که این انگیزهی دیگری به شوریدگی مغز او بوده.
کسانی که میگویند حافظ باده نمیخورده و مقصود او از مِی و میخانه چیزهای دیگر است بهتر است شعرهای شاعر را بخوانند و دروغگویی خود را بفهمند. شاعر در جاهای بسیار تصریح میکند که مقصودش همان مِی است که از انگور ساخته شود و رنگش قرمز باشد.
چه بود گر من و تو چند قدح باده خوریم
باده از خون رَزانست نه از خون شماست
جمال دختر رَز نور چشم ماست مگر
که در حجاب نقابی و پرده عنبی است
آن تلخوش که صوفی امالخبائثش خواند
احلی لنا و اشهی من قبلة العزارا
به هر حال حافظ در شعر سرودن از همهی این دانشها بهره میجسته.
او که یگانه مقصودش غزل سرودن بوده برای این كار بدانسان که گفتیم نخست کلمههای قافیه را مینوشته و سپس با ساختن جملههایی آن را شعر میگردانیده.
در این باره گاهی از قرآن و اصطلاحات آن استفاده مینموده :
ز مصحف رخ دلدار آیتی برخوان
که آن بیان مقدمات و کشف کشّافست
گاهی از فلسفهی یونان بهره میجسته :
پس از اینم نبود شائبه در جوهر فرد
که دهان تو بدین نکته خوشاستدلالیست
گاهی از بافندگیهای صوفیان بهرهیابی مینموده :
حجاب چهرهی جان میشود غبار تنم
خوش آن دمی که از این چهره پرده برفکنم
گاهی بخراباتیگری گراییده و تندیهای بسیار میکرده :
حدیث از مطرب و مِی گو و راز دهر کمتر جو
که کس نگشود و نگشاید بحکمت این معما را
گاهی با صوفیان سرگرم کشاکش گردیده و سرزنشها مینموده :
مصلحت نیست که از پرده برون افتد راز
ورنه در مجلس رندان خبری نیست که نیست
گاهی از افسانههای ایرانی باستفاده میپرداخته :
قدح بشرط ادب گیر زانکه ترکیبش
ز کاسهی سر جمشید و بهمنست و قباد
گاهی از ستارهشماری و افسانههای آن کمک میگرفته :
بگیر طُرّهی مهطلعتی و غصه نخور
که سعد و نحس ز تأثیر زهره و زحل است
گاهی بجبریگری پرداخته تندیهایی مینموده :
نصیب من چو خرابات کرده است اله
در این میانه مرا زاهدا بگو چه گناه
گذشته از آنکه از ستایشگری و از افسانهی گل و بلبل و از ستایش باده و ساده و بسیار مانند اینها باستفاده میپرداخته ، گاهی نیز بیکبار پریشانگویی میکرده.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 27
خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها) ـ تکهی 4
شما ببینید : اینان زیان جداسری را نمیدانند ، و همین دلیل ناآگاهی ایشان میباشد. نمیدانند که یک مردم هنگامی «توده» شمرده شوند که پیوستگیهایی درمیان ایشان باشد ، و از دربایستترین آن پیوستگیها یکی بودن راه زندگانی و آرمان آنست.
اینان میگویند : «اندیشه آزاد است» و از این آن معنی را میخواهند که هر کس بدلخواه از روی سهشهای خود هرچه اندیشید بیندیشد و گوش بدلیل ندهد و گردن براستیها نگزارد ، و نمیدانند که آزادی اندیشه باین معنی که فهمیدهی ایشانست مایهی نابودی توده است. همین ناآگاهی نه چیز خُردیست.
ببینید : امروز شرق آواره و پا در هواست. زیرا چیزهایی از خود و چیزهایی نیز از اروپا گرفته و اینها را باهم آمیخته. اینان میپندارند زندگی چنین باید بود ، و هیچ نمیدانند که پشت سر این آوارگی یک راه بسیار روشن و بخردانهای هست که باید آن را گرفت و زندگی برستگاری کرد.
پیش از پیمان اینان چنین میپنداشتند که بلندترین اندیشهها و بهترین راهها آنست که اروپاییان میدارند ، و اینبود ما چون بنوشتن پیمان پرداختیم و به اروپا و گمراهیهای آن خرده گرفتیم سخت بیازردند و بهیاهو و گله برخاستند و چنین دانستند که ما دشمنی با تمدن مینماییم.
همینکه استواری سخنان ما را دیدند و از پاسخ درماندند ، این زمان یک پله به پایین آمده و چنین گفتند : «در جهان فلسفههای گوناگونی هست یکی هم این باشد».
سپس که ما ایستادگی نمودیم و این را روشن گردانیدیم که در جهان راستیهایی هست که همه باید بشناسند ، و هرچه جز از آنها باشد گمراهیست و با دلیل نشان دادیم که گفتههای ما راست است ، و بارها پیشنهاد کردیم که شما را اگر ایرادی هست بگویید ـ دربارهی اروپاییگری اینها را گفتیم ، در کشاکش ادبیات اینها را گفتیم ، در گفتگو از رمان و فلسفه اینها را گفتیم. این زمان چون درماندند چنین گفتند : «یک تن چگونه همه را پیرو اندیشهی خود میگرداند؟!..» ببینید : تا چه اندازه از راستیها بدور بودند؟!..
با آنهمه ایرادها که شنیدهاند و بهیچ یک پاسخ نتوانستهاند باز نمیتوانند باور کنند که یک خردی هست ، و یک راستیهایی هست ، و یک آیین زندگی هست ، و میباید پیروی از خرد نمایند ، و راستیها را بپذیرند ، و از روی آیین زیست کنند.
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 27
خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها) ـ تکهی 4
شما ببینید : اینان زیان جداسری را نمیدانند ، و همین دلیل ناآگاهی ایشان میباشد. نمیدانند که یک مردم هنگامی «توده» شمرده شوند که پیوستگیهایی درمیان ایشان باشد ، و از دربایستترین آن پیوستگیها یکی بودن راه زندگانی و آرمان آنست.
اینان میگویند : «اندیشه آزاد است» و از این آن معنی را میخواهند که هر کس بدلخواه از روی سهشهای خود هرچه اندیشید بیندیشد و گوش بدلیل ندهد و گردن براستیها نگزارد ، و نمیدانند که آزادی اندیشه باین معنی که فهمیدهی ایشانست مایهی نابودی توده است. همین ناآگاهی نه چیز خُردیست.
ببینید : امروز شرق آواره و پا در هواست. زیرا چیزهایی از خود و چیزهایی نیز از اروپا گرفته و اینها را باهم آمیخته. اینان میپندارند زندگی چنین باید بود ، و هیچ نمیدانند که پشت سر این آوارگی یک راه بسیار روشن و بخردانهای هست که باید آن را گرفت و زندگی برستگاری کرد.
پیش از پیمان اینان چنین میپنداشتند که بلندترین اندیشهها و بهترین راهها آنست که اروپاییان میدارند ، و اینبود ما چون بنوشتن پیمان پرداختیم و به اروپا و گمراهیهای آن خرده گرفتیم سخت بیازردند و بهیاهو و گله برخاستند و چنین دانستند که ما دشمنی با تمدن مینماییم.
همینکه استواری سخنان ما را دیدند و از پاسخ درماندند ، این زمان یک پله به پایین آمده و چنین گفتند : «در جهان فلسفههای گوناگونی هست یکی هم این باشد».
سپس که ما ایستادگی نمودیم و این را روشن گردانیدیم که در جهان راستیهایی هست که همه باید بشناسند ، و هرچه جز از آنها باشد گمراهیست و با دلیل نشان دادیم که گفتههای ما راست است ، و بارها پیشنهاد کردیم که شما را اگر ایرادی هست بگویید ـ دربارهی اروپاییگری اینها را گفتیم ، در کشاکش ادبیات اینها را گفتیم ، در گفتگو از رمان و فلسفه اینها را گفتیم. این زمان چون درماندند چنین گفتند : «یک تن چگونه همه را پیرو اندیشهی خود میگرداند؟!..» ببینید : تا چه اندازه از راستیها بدور بودند؟!..
با آنهمه ایرادها که شنیدهاند و بهیچ یک پاسخ نتوانستهاند باز نمیتوانند باور کنند که یک خردی هست ، و یک راستیهایی هست ، و یک آیین زندگی هست ، و میباید پیروی از خرد نمایند ، و راستیها را بپذیرند ، و از روی آیین زیست کنند.
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار بیستم : خدا را میخوانند و روی سخن با توانگران میدارند (تکهی دو از دو)
فراموش نشده که سی و اند سال پیش که ستارهشناسی نوین اروپا در ایران رواج یافت اینان که ستارهشناسی کهن یونانی را درس میگفتند بدشمنی آن دانش نوین برخاستند و هیاهو برانگیختند و کسان بسیاری را بعنوان اینکه زمین را گردنده میشناسند بیدین خواندند و آزارها کردند و تا سالیانی این هیاهو برپا میبود تا کمکم فرونشست. و چون آن دانش نوین اروپایی هم کهنه گردیده کنون آن را هم با دین درمیآمیزند و کسانی چیزهایی مینگارند. ای درماندگان که نمیدانیم چه نامی روی این کارهای شما گزاریم.
یک بدی اینان که خودشان نمیدانند بیسر و سامانی میباشد. هر کسی خودش خود را پیشوا سازد و همیشه تنها خود را شناسد و با دیگران همچشمی و دشمنی نماید. نه سری برای خود دارند ، و نه از یکدیگر پیروی نمایند. از چنین کسانی جز آشفتگی اندیشهها چه برآید؟!.. یک دسته کسانی که میان خود راست نیستند چگونه توانند بمردم درس راستی دهند؟!. ببینید : اگر دو تن از اینان هر یکی سخن دیگری گفت (چنانکه بارها رخ داده) آیا چارهی مردم چیست؟!.. بسخن کدام یکی گرایند؟!.. یا چه کسی میانهی ایشان داوری کند؟!.. آنکه بگمراهی مردم میکوشد چه کسی او را از کار پیشوایی بدور گرداند؟!..
ما را با کسی دشمنی نیست و هیچگاه نمیخواهیم از کسی بد گوییم. لیکن این درخور خاموشی نیست که یک دستهی چنانی براهنمایی توده برخیزند و همیشه مایهی گمراهی و درماندگی مردم باشند.
اینان همیشه سنگ راه رستگاریند ، هرچه را که بزیان خود یافتند و با پندارها و نادانیهای خود ناسازگار دیدند بهیاهو برخیزند و پروای هیچی نکنند. اینان چون خودشان هیچ کاری نتوانند بکار کردن هیچ کسی خرسندی ندهند.
اینان همیشه از مردم مینالند ، و کنون که کارشان از رونق افتاده و روزبروز بدتر میگردد مردم را بیدین میخوانند و از رفتن دین نالهها میسرایند ، و این نمیاندیشند که همهی بدی از خود ایشانست. گناه بیدینی مردم نیز بیش از همه بگردن ایشان میباشد. کی بوده در جهان یک دسته با اینهمه آلودگی مایهی رستگاری تودهها گردند؟!..
دوباره میگویم : آنان که از این گروه دیندارند و غم جهان را میخورند از این گفتگو بیرونند. آنان خودشان از بیدینی و پستی همکاران خود بستوه آمده و گفتههای ما را بخرسندی خواهند پذیرفت.
یک کلمه بگویم : هر کسی که بخدا باور دارد و درپی راستیهاست ، هر کسی که سرفرازی شرق را خواهانست ، باین کوششهای ما ارج گزارده بیاری ما خواهد برخاست. یک مرد غیرتمند و راستیپرست را جز این راهی نیست. آنان که گله نمایند و رنجیدگی کنند ، همین نشان بیدینی و نادرستی آنان است.
🔸 گفتار بیستم : خدا را میخوانند و روی سخن با توانگران میدارند (تکهی دو از دو)
فراموش نشده که سی و اند سال پیش که ستارهشناسی نوین اروپا در ایران رواج یافت اینان که ستارهشناسی کهن یونانی را درس میگفتند بدشمنی آن دانش نوین برخاستند و هیاهو برانگیختند و کسان بسیاری را بعنوان اینکه زمین را گردنده میشناسند بیدین خواندند و آزارها کردند و تا سالیانی این هیاهو برپا میبود تا کمکم فرونشست. و چون آن دانش نوین اروپایی هم کهنه گردیده کنون آن را هم با دین درمیآمیزند و کسانی چیزهایی مینگارند. ای درماندگان که نمیدانیم چه نامی روی این کارهای شما گزاریم.
یک بدی اینان که خودشان نمیدانند بیسر و سامانی میباشد. هر کسی خودش خود را پیشوا سازد و همیشه تنها خود را شناسد و با دیگران همچشمی و دشمنی نماید. نه سری برای خود دارند ، و نه از یکدیگر پیروی نمایند. از چنین کسانی جز آشفتگی اندیشهها چه برآید؟!.. یک دسته کسانی که میان خود راست نیستند چگونه توانند بمردم درس راستی دهند؟!. ببینید : اگر دو تن از اینان هر یکی سخن دیگری گفت (چنانکه بارها رخ داده) آیا چارهی مردم چیست؟!.. بسخن کدام یکی گرایند؟!.. یا چه کسی میانهی ایشان داوری کند؟!.. آنکه بگمراهی مردم میکوشد چه کسی او را از کار پیشوایی بدور گرداند؟!..
ما را با کسی دشمنی نیست و هیچگاه نمیخواهیم از کسی بد گوییم. لیکن این درخور خاموشی نیست که یک دستهی چنانی براهنمایی توده برخیزند و همیشه مایهی گمراهی و درماندگی مردم باشند.
اینان همیشه سنگ راه رستگاریند ، هرچه را که بزیان خود یافتند و با پندارها و نادانیهای خود ناسازگار دیدند بهیاهو برخیزند و پروای هیچی نکنند. اینان چون خودشان هیچ کاری نتوانند بکار کردن هیچ کسی خرسندی ندهند.
اینان همیشه از مردم مینالند ، و کنون که کارشان از رونق افتاده و روزبروز بدتر میگردد مردم را بیدین میخوانند و از رفتن دین نالهها میسرایند ، و این نمیاندیشند که همهی بدی از خود ایشانست. گناه بیدینی مردم نیز بیش از همه بگردن ایشان میباشد. کی بوده در جهان یک دسته با اینهمه آلودگی مایهی رستگاری تودهها گردند؟!..
دوباره میگویم : آنان که از این گروه دیندارند و غم جهان را میخورند از این گفتگو بیرونند. آنان خودشان از بیدینی و پستی همکاران خود بستوه آمده و گفتههای ما را بخرسندی خواهند پذیرفت.
یک کلمه بگویم : هر کسی که بخدا باور دارد و درپی راستیهاست ، هر کسی که سرفرازی شرق را خواهانست ، باین کوششهای ما ارج گزارده بیاری ما خواهد برخاست. یک مرد غیرتمند و راستیپرست را جز این راهی نیست. آنان که گله نمایند و رنجیدگی کنند ، همین نشان بیدینی و نادرستی آنان است.
🔶 حافظ چه میگوید
🔸 3ـ حافظ چهها میدانسته؟.. (تکهی دو از دو)
کوتاه سخن آنکه مقصود حافظ قافیه ساختن و غزل سرودن بوده نه سخن گفتن و معنایی را بازنمودن ، و اینست شما در غزلهایش میبینید که هر بیتی در زمینهی دیگریست و ارتباطی درمیان آنها دیده نمیشود. کسی که میخواهد سخنی بگوید و معنایی را برساند باید بارتباط عبارتها توجه کند و سخنان بیربط نگوید. ولی حافظ چون خواستش چیز دیگری بوده چنین توجهی نکرده و نبایستی بکند. مثلاً در یک جا میگوید :
ای صبا گر بگذری بر ساحل رود ارس
بوسه زن بر خاک آن وادی و مشگین کن نفس
نه آنست که حافظ علاقهای به رود ارس داشته و راستی یاد آن کرده. رود ارس در آذربایجانست که حافظ تنها نامش را شنیده بوده و هیچ گونه علاقه بآن نداشته و مقصودش تنها این میبوده که در یک غزلی که بقافیهی «سین» ساخته از کلمهی «ارس» نیز استفاده کند.
از آن سوی چنانکه گفتیم حافظ با دستورهای اسلامی و با خراباتیگری و صوفیگری و فلسفهی یونان که هر چهار تا بضد همست آشنا میبوده ولی به هیچ یکی پابستگی نمیداشته ، و اینست هر زمان به یکی دیگر توجه مینموده و جملهبندی از آن میکرده ، و اینست سخنانش پریشان و متضاد میباشد.
آری حافظ «خراباتی» است و ما همیشه او را خراباتی ستودهایم. چیزی که هست این خراباتی بودن او نیز از روی باور نمیبوده. بلکه چون در نتیجهی انباشتن چند رشتهی متضاد در مغز خود بهمهی آنها بیعقیده گردیده بوده همینست که او را بخراباتیگری کشانیده ، زیرا خراباتیگری با بیعقیدگی سازش بسیار دارد.
به هر حال مقصود آنست که کسانی که میخواهند جستجو کنند و بدانند حافظ چه گفته ، خود را به یک کار پررنج و بیهودهای میاندازند. زیرا چنانکه گفتیم نخست حافظ در اندیشهی سخن گفتن نمیبوده. دوم حافظ پابستگی به یک باوری نمیداشته ، که اگرهم میخواستی سخنی بگوید باز نتیجهای از گفتههایش بدست نیامدی.
داستان حافظ داستان کسیست که مشق ماشیننویسی میکند و اینست هر جمله که بیادش میافتد پشت سر هم مینویسد ، و من اینک یک چنان صفحهای را در دست میدارم و میخواهم چند جملهاش را برای نمونه نقل کنم : «کار نان بسیار سخت شده ، دوست آن باشد که گیرد دست دوست ، چو رسی بطور سینا اَرِنی مگو و بگذر ، بیپولی بد چیزیست ، منوچهر بچهی خوبیست ...». کسی که مشق ماشین میکرده چنین جملههایی را بروی صفحهای نوشته ، و اکنون چه بیجاست که کسی بخواهد که از این جملهها معناهایی درآورد و بگوید خواست این نویسنده فلان بوده است.
🔸 3ـ حافظ چهها میدانسته؟.. (تکهی دو از دو)
کوتاه سخن آنکه مقصود حافظ قافیه ساختن و غزل سرودن بوده نه سخن گفتن و معنایی را بازنمودن ، و اینست شما در غزلهایش میبینید که هر بیتی در زمینهی دیگریست و ارتباطی درمیان آنها دیده نمیشود. کسی که میخواهد سخنی بگوید و معنایی را برساند باید بارتباط عبارتها توجه کند و سخنان بیربط نگوید. ولی حافظ چون خواستش چیز دیگری بوده چنین توجهی نکرده و نبایستی بکند. مثلاً در یک جا میگوید :
ای صبا گر بگذری بر ساحل رود ارس
بوسه زن بر خاک آن وادی و مشگین کن نفس
نه آنست که حافظ علاقهای به رود ارس داشته و راستی یاد آن کرده. رود ارس در آذربایجانست که حافظ تنها نامش را شنیده بوده و هیچ گونه علاقه بآن نداشته و مقصودش تنها این میبوده که در یک غزلی که بقافیهی «سین» ساخته از کلمهی «ارس» نیز استفاده کند.
از آن سوی چنانکه گفتیم حافظ با دستورهای اسلامی و با خراباتیگری و صوفیگری و فلسفهی یونان که هر چهار تا بضد همست آشنا میبوده ولی به هیچ یکی پابستگی نمیداشته ، و اینست هر زمان به یکی دیگر توجه مینموده و جملهبندی از آن میکرده ، و اینست سخنانش پریشان و متضاد میباشد.
آری حافظ «خراباتی» است و ما همیشه او را خراباتی ستودهایم. چیزی که هست این خراباتی بودن او نیز از روی باور نمیبوده. بلکه چون در نتیجهی انباشتن چند رشتهی متضاد در مغز خود بهمهی آنها بیعقیده گردیده بوده همینست که او را بخراباتیگری کشانیده ، زیرا خراباتیگری با بیعقیدگی سازش بسیار دارد.
به هر حال مقصود آنست که کسانی که میخواهند جستجو کنند و بدانند حافظ چه گفته ، خود را به یک کار پررنج و بیهودهای میاندازند. زیرا چنانکه گفتیم نخست حافظ در اندیشهی سخن گفتن نمیبوده. دوم حافظ پابستگی به یک باوری نمیداشته ، که اگرهم میخواستی سخنی بگوید باز نتیجهای از گفتههایش بدست نیامدی.
داستان حافظ داستان کسیست که مشق ماشیننویسی میکند و اینست هر جمله که بیادش میافتد پشت سر هم مینویسد ، و من اینک یک چنان صفحهای را در دست میدارم و میخواهم چند جملهاش را برای نمونه نقل کنم : «کار نان بسیار سخت شده ، دوست آن باشد که گیرد دست دوست ، چو رسی بطور سینا اَرِنی مگو و بگذر ، بیپولی بد چیزیست ، منوچهر بچهی خوبیست ...». کسی که مشق ماشین میکرده چنین جملههایی را بروی صفحهای نوشته ، و اکنون چه بیجاست که کسی بخواهد که از این جملهها معناهایی درآورد و بگوید خواست این نویسنده فلان بوده است.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 28
خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها) ـ تکهی 5
میگویند : یک تن چگونه میخواهد همه را پیرو اندیشهی خود گرداند؟!.. همین نشان ناآگاهی ایشان میباشد. ما نمیخواهیم شما را پیرو اندیشهی خود گردانیم ، بلکه میخواهیم پیرو راستیها گردانیم ، پیرو خرد گردانیم ، شما از خرد خود پیروی نمایید.
من باینان یادآوری میکنم آنچه را که دربارهی جان و روان گفتهایم :
آدمی از روی سرشت تن و جان با چارپایان و ددان یکسان است. او همچون آنان خواهد بدلخواه و سهش زیست کند و دربند سود و زیان نباشد. هرگاه که سرشت روانی ناتوان و خرد سست بود ، همچون آنها جز درپی دلخواه و سهش نباشد.
بهترین مثل بچگانند. اینان چند تن که باهم باشند همه از روی سهش رفتار کنند و گرد اندیشه نگردند و درپی سود و زیان نباشند. هرچه پیدا کردند بخورند و پروای تندرستی ننمایند. یکی همینکه خشم گرفت دیگران را زند و دربند هیچی نباشد. در توی خاک و گل ببازی پردازند و باک چرکینی رخت خود ندارند.
یکی خود کاری را کند (مثلاً از درخت میوه چیند) ولی اگر دیگری آن را کرد به پرخاش پردازد. در هیچ کاری اندیشه بکار نبرند و دربند نتیجه نباشند.
آدمی چه بزرگ و چه خُرد ، اگر روانش نیرومند و خردش درست است هر کارش از روی اندیشه باشد ، و همواره پروای سود و زیان کند ، و به هیچ کاریبینتیجه درنیاید ، و به سهشها و هوسهای خود چیره درآید. ولی اگر روانش ناتوان و خردش از کار افتاده است در کارهایش اندیشه بکار نبرد و درپی نتیجه نباشد و سهش و هوس بَرو چیره گردد.
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 28
خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها) ـ تکهی 5
میگویند : یک تن چگونه میخواهد همه را پیرو اندیشهی خود گرداند؟!.. همین نشان ناآگاهی ایشان میباشد. ما نمیخواهیم شما را پیرو اندیشهی خود گردانیم ، بلکه میخواهیم پیرو راستیها گردانیم ، پیرو خرد گردانیم ، شما از خرد خود پیروی نمایید.
من باینان یادآوری میکنم آنچه را که دربارهی جان و روان گفتهایم :
آدمی از روی سرشت تن و جان با چارپایان و ددان یکسان است. او همچون آنان خواهد بدلخواه و سهش زیست کند و دربند سود و زیان نباشد. هرگاه که سرشت روانی ناتوان و خرد سست بود ، همچون آنها جز درپی دلخواه و سهش نباشد.
بهترین مثل بچگانند. اینان چند تن که باهم باشند همه از روی سهش رفتار کنند و گرد اندیشه نگردند و درپی سود و زیان نباشند. هرچه پیدا کردند بخورند و پروای تندرستی ننمایند. یکی همینکه خشم گرفت دیگران را زند و دربند هیچی نباشد. در توی خاک و گل ببازی پردازند و باک چرکینی رخت خود ندارند.
یکی خود کاری را کند (مثلاً از درخت میوه چیند) ولی اگر دیگری آن را کرد به پرخاش پردازد. در هیچ کاری اندیشه بکار نبرند و دربند نتیجه نباشند.
آدمی چه بزرگ و چه خُرد ، اگر روانش نیرومند و خردش درست است هر کارش از روی اندیشه باشد ، و همواره پروای سود و زیان کند ، و به هیچ کاریبینتیجه درنیاید ، و به سهشها و هوسهای خود چیره درآید. ولی اگر روانش ناتوان و خردش از کار افتاده است در کارهایش اندیشه بکار نبرد و درپی نتیجه نباشد و سهش و هوس بَرو چیره گردد.