پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
✴️ گفت و شنید (1)
تکه‌ی ششم

🔸باید دانست میانه‌ی برانگیختگان با دانشمندان جدایی بسیار است.

🔸نخست ، دانشمندان آگاهیهاشان همچون رشته بهم پیوسته و هر یکی از آنان آگاهیهای پیشینیان را گرفته و خود نیز آگاهیهایی بآنها افزوده و رشته را بدست پسینیان دهد و گاهی نیز یکی در رشته‌ی خود گامهای بزرگی بردارد و نامور گردد و آن رشته بنام وی شناخته شود. مثلاً چارلس داروین دانشمند انگلیسی که شما نیز نام او را آوردید و امروز در سراسر شرق و غرب یکی از دانشمندان بزرگ شناخته گردیده و یک فلسفه‌ای بنام او نامیده شده این مرد خودش بما می‌گوید : از هزارها سال پیش کسانی از دانشمندان یونان و از دیگران هوش بدان فلسفه داشته و هر یکی چند جمله‌ای درباره‌ی آن نوشته بوده‌اند و پس از همگی لامارک دانشمند فرانسه‌ای آن را برُویه‌ی دانش انداخته و دنبال کرده و پس از وی بوده که نوبت بداروین رسیده و این با گامهای بزرگی که در آن رشته برداشته آن را دانش درستی گردانیده و در رده‌ی دیگر دانشها جا داده است. با اینهمه باز نارساییهایی درمیان بوده که بگفته‌ی خود شما دیگران پس از داروین آنها را از میان برداشته‌اند.

ولی برانگیختگان نه چنانند. زیرا هر یکی از ایشان هنگامی برخیزد که آنچه پیشینیان بنیاد نهاده بودند گوهر خود را از دست داده و دستورهاشان رویه‌ی وارونه بخود گرفته ، که از آنها نه تنها یاوری نتواند دید ، این یک رنج بزرگی باشد که آنها را دور گرداند و دلها را از آنها پاک سازد ، و اگر پشتیبانی و نگهداری خدا نباشد همان لغزشگاه بزرگی برای او گردد. زیرا نداند بآنها چه رفتاری کند و راست و دروغ آنها را چگونه شناسد ، و چه ‌بسا فریب خورده و چیزهای بیهوده و بیپایی را از آنها برگیرد و بدنبال کردن پردازد. همان مسیحیگری مَثل نیکیست. ما امروز در کوششهای خود چه سودی از آن توانیم برداشت و چه چیزی توانیم یاد گرفت؟!. از سالها این اندیشه میان مسلمانان پیدا شده که اسلام را به بنیاد خود برگردانند و صدها علمای بنام در مصر و حجاز و هند و ایران در این راه کوشیده‌اند ولی هیچ کاری نتوانسته‌اند. زیرا چنان نیاشفته که کسی چاره تواند و سر رشته چنان گم نشده که کسی آن را بدست آورد.

🔸دوم ، دو رشته از هم جداست. آن کاری که یک برانگیخته انجام می‌دهد با کاری که یک دانشمند می‌کند درخور سنجیدن نیست. بازنمودن معنی زندگانی و نشان دادن آیین آن و تکان دادن به خردها و پیراستن خویها چیزیست که درمیان دانشها مانندی برای آن نتوان پیدا کرد و اینها نه چیزیست که کسی با درس خواندن یا اندیشه بکار بردن بدست آورد.

در اینجا نمی‌خواهم از معنی فَرهِش (وحی) و اینکه چه حالی یک برانگیخته را باشد سخن رانم. چه ، این رازیست میانه‌ی او با خدا و چه ‌بسا در هر یکی از برانگیختگان ، دیگر[=متفاوت] باشد. همین اندازه می‌گویم آنچه عامیان می‌پندارند نه درست است. به هر حال باید این باور کرد که برانگیختگی بدلخواه نتواند بود و بیگمان خواستی از خدا درمیان باید بود.

ما این را می‌پذیریم که اینجهان دستگاهیست آماده و درچیده ، و همه چیزش از خودش و کارهای آن همه بیکدیگر بسته ، می‌گردد و بسوی نیکتری و آراسته‌تری پیش می‌رود. ولی می‌گوییم گاهگاهی نیز در آن جهشی پیداست یا بهتر گوییم دست گرداننده‌ی دستگاه نمودار است که گردش آن را تندتر می‌گرداند ، و یکی از آن گاهها پیدایش آدمی را می‌شناسیم که بگفته‌ی خود داروین [1] جهشی در آن روی داده و جدایی میانه‌ی آدمی و بوزینه بیش از اندازه‌ی طبیعی می‌باشد و دیگری این برخاستن برانگیختگان است که باید آن را هم جهشی شماریم و دستی را از خدا پدیدار بینیم.

اینکه یک کسی برمی‌خیزد و معنی زندگی را بازمی‌نماید ، و راه آن را بمردم نشان می‌دهد و سود و زیان و نیک و بد را روشن می‌گرداند ، و خردها را تکان می‌دهد ، و دانشهای بسیار گرانمایه را بی‌آنکه درسش خوانده باشد از خود بیرون می‌دهد ، و از هزاران دانشمندان یکی خرده بَرو نمی‌تواند گرفت ـ این نیرو او را از کجا پیدا شده؟!. اکنون که دانشمندان روانشناسی از دریافتها و اندیشه‌های آدمی گفتگو می‌کنند و برای هر یکی سرچشمه و انگیزه‌ای نشان می‌دهند بگویند در این باره چه می‌گویند؟!.

[1] : این را از گفته‌ی داروین دیگران آورده‌اند.
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در ایران تکه‌ی 3


سخن از بهر معنی است. (یک از دو)

در اینجا اگر مثلی خواسته باشیم باید گفت سخن حکم اسب‌سواری را دارد که چنانکه اسب‌سواری به تنهایی موضوعی نیست بلکه باید برای راه پیمودن یا برای مقصد دیگری باشد سخن نیز به تنهایی موضوعی نیست و همانا باید از بهر نشان دادن معنی باشد.

این مثل از هرباره بجاست. زیرا چنانکه در اسب‌سواری اگر کسی هیچگونه مقصودی نداشته و تنها برای نشان دادن اسب ، سوار آن بشود باید او را سبک مغز شمرد نیز اگر کسی برای مقصود بیهوده‌ای اسب‌سواری کند (مثلاً بر اسب نشسته در شوره‌زاری بتازاند) مردم او را نیز بی‌بهره از خرد می‌خوانند بویژه اگر اسب آن مرد لنگ یا کر یا کور بوده و خود مایه‌ی رسوایی باشد در سخن گزاردن نیز اگر کسی معنیهایی در اندیشه ندارد و با سخن بازی می‌نماید یا اگر معنیهایی را که در دل دارد ناسودمند و بیهوده است و برای بازنمودن آنها سخن می‌گزارد بی‌گفتگوست که چنین کسی کوتاه‌خرد و سبک‌مغز می‌باشد و سخنان او همانا مایه‌ی رسوایی خواهد گردید بویژه اگر سخنان سست و نابسامان باشد که رسوایی هرچه بدتر و بیشتر خواهد بود.

نظم و نثر هر دو در این باره یکسانست و ما افسوس می‌خوریم که در ایران قرنها کار سخن‌بازی رواج داشته که خواه در نظم و نثر داد بیهوده‌گویی داده شده آنکه نثر است دُره‌ی نادری میرزا مهدی‌خان و تاریخ وصاف شیرازی و تاریخ معجم قزوینی و مقامات حمیدی و مانند‌های آنها هر کدام جز برای بازی کردن با سخن تألیف نیافته و خود مؤلفان نوشته برای سبک‌مغزی خود بدست مردم داده‌اند. نیز جهانگشای جوینی و کلیله و دمنه‌ی نصرالله کاتب و عراضه‌ی سلجوقیه و ماننده‌های آنها اگر یک نیم عبارتها برای نشان دادن معنی باشد نیم دیگر جز برای عبارت‌پردازی و سخن‌بازی نیست.

ما بارها گفته‌ایم و دوباره می‌گوییم : در آن قرنها در ایران خردها سست بوده و اینست که در هر کاری از کارهای آن زمان بیخردی را نمایان می‌بینیم. اگر فرمانهای دولتی آن زمان را ببینیم آدمی را حیرت می‌گیرد که چگونه پادشاهان و وزیرانی دربند این گونه عبارتهای پوچ بوده‌اند و دبیران را ماهانه‌های گزاف داده تنها برای پرداختن آن عبارتهای پوچ نزد خود نگاه می‌داشته‌اند؟!

اینک عبارتهایی را از یک فرمانی در اینجا می‌آوریم : «آنکه نسایم مکارم ما وقتی که وزیدن گیرد و روضه‌ی ازهار مراحم ما هنگامی که آغاز شکفتن نماید دماغ جهانیان را معطر و شبستان امید چاکران را منور سازد کشتزار آمال بندگان بسحاب نوال ما مرشح و دیباچه‌ی اقبال فدویان بتوجهات و عوارف خدیوانه مرشح آید خاصه کسانی که در حضرت والای سلطنت علایم کفالت و امانت را ظاهر ساخته بنشان صداقت و استعداد کفایت تقرب جسته بر همت دریا نوال شاهانه که بحر زاخر با تراکم امواج کرمش قطره و صحاب وابل با تلاطم امواج نعمش رشحه‌ایست لازم داشته‌ایم که پایه‌ی اعتبار هر یک بشمول عنایتی ممتاز و ظهور مکرمتی سرفراز فرماییم تشبیب اینمقال بیان احوال عالیجاه مجدت همراه عمدة المشایخ الکرام مقرب الخاقان حاجی جابر خان نصرة الملک میر پنجه حاکم و سرحددار محمره[=نام کهن خرمشهر] است که پیوسته در انتظام امور آن سرحد نوعی مراقبت خود را ظاهر نموده است که خاطر مبارک را از طرز خدمت و حسن کفایت خود راضی و خرسند داشته است لهذا ...»

این فرمان از ناصرالدین شاه است که درباره‌ی حاجی جابرخان نصرة الملک پدر شیخ خزعل خان نوشته شده. خوانندگان دقت نمایند که آیا جهت خردپسندی برای آن عبارتهای ساخته و نازیبا (جز هوس سخن‌بازی) می‌توان پیدا کرد؟ آیا نمی‌توانستند بجای آن یاوه‌بافیها بنویسند : «چون حاجی جابر خان نصرة الملک حاکم و سرحددار محمره همیشه در انتظام امور آن سرحد مراقبت می‌نماید و ما را از کاردانی خود خرسند گردانیده لهذا ..» آیا چنین عبارت ساده و کوتاهی از عهده‌ی مقصود برنمی‌آمد؟!
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 5)


١ـ پیشگویی : (تکه‌ی 5)

پارسال یکی از روزنامه‌های فارسی زیر عنوان «یک پیشگویی آسمانی» گفتاری نوشت در این زمینه که صفیعلی‌شاه در تفسیر خود بقرآن که با شعر است در معنی آیه‌ی «یَمْحُو اللَّهُ مَا یشَاءُ» (1) یک پیشگویی کرده بدینسان :

سیصد و شصت و سه الف اندر مدار بگذرد چون از شمار روزگار
دوره‌ی گیتی سر آید بالتمام دور دیگر ثبت گردد در نظام

روزنامه‌نویس می‌گوید : این شعرها پیشگوییست که در سال ١٣٦٣ که دو سال دیگر است یک دور نوین در جهان آغاز خواهد شد.

می‌گویم : این دو شعر معنای روشنی نمی‌دارد. چه او می‌گوید : «سیصد و شصت و سه الف» و دانسته نیست که ، خواستش ٣٦٣٠٠٠ است یا ١٣٦٣. آنگاه او می‌گوید : «دور دیگر ثبت گردد در نظام» ، و نمی‌گوید که آن دور چیست؟!.. چه دیگرگونیهایی در جهان رخ خواهد داد؟!.. از چه راه رخ خواهد داد؟!.. می‌بایست اینها را بگوید تا از سخنش چیزی فهمیده شود.

از آنسوی آیا صفیعلی‌شاه این آگاهی را از کجا آورده؟!.. اگر از آیه‌ی قرآن است از کجای آن چنین معنایی درمی‌آید؟!.. مگر آیه‌های قرآن چیستانست که یکی بفهمد و دیگران نفهمند؟!.. اگر از پیش خود گفته پس چه بستگی بتفسیر قرآن داشته؟!.. آنگاه او خود از کجا دانسته؟!..

این بسیار شگفتست که خودِ آورنده‌ی قرآن از ناپیدادانی بیزاری جسته «لَا أَعْلَمُ الْغَیبَ» (2) گوید ، و صفیعلی‌شاه از همان قرآن ناپیدادان گردد و از آینده آگاهی دهد.

پس از همه‌ی اینها صفیعلی‌شاه از «سرآمدن دور گیتی» سخن می‌راند نه از پایان جنگ و آشتی دولتها با یکدیگر. در سال ١٣٦٣ که بسیار نزدیک شده بپیشامدی که «سرآمدن دور گیتی» شمرده شود گمان نتوان برد. گرفتم که آلمان از پا افتاد و جنگ فرونشست ، دور گیتی بسر نخواهد آمد و روزگار نوینی بروی جهان باز نخواهد شد.

این پیشگویی صفیعلی‌شاه تنها یک معنی می‌دارد ، و آن اینکه دروغبافی و فریبکاری گوینده‌اش را می‌رساند.

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ سوره‌ی رعد (13) ، آیه‌ی 39. معنی : خدا آنچه را خواهد زداید.
2ـ معنی : ناپیدا ندانم. سوره‌ی هود (11) ، آیه‌ی 31 ؛ سوره‌ی اعراف (7) ، آیه‌ی 188 ؛ سوره‌ی انعام (6) ، آیه‌ی 50
صفیعلی‌شاه (میرزا حسن اسپهانی)
🔶 دین و جهان

🔸 نشست دوم (تکه‌ی 3)

بسیاری از مردم معنی بت‌پرستی را نمی‌دانند و از زیانهای آن آگاه نیستند. بارها دیده‌ام می‌گویند : «بت‌پرستی چه زیان داشته؟! بت‌پرستی و خداپرستی چه تفاوت در کار زندگی دارد؟!.». ولی این سخن از ناآگاهیست و راستی آنست که بت‌پرستی لغزشی در شناختن معنی جهان می‌بوده و زیانهای بسیاری را در زندگانی با خود می‌داشته.

بت‌پرستی معنایش این می‌بوده که مردمان ، اینجهان را یک دستگاه نمی‌شناخته‌اند و نیروهای بسیاری را در آن کارگر می‌شمارده‌اند. مثلاً یک دسته در ایران چون می‌دیده‌اند بچه از مادر زاییده می‌شود و رو به بزرگ شدن می‌گزارد ولی پس از چند سالی ناگهان بیمار گردیده می‌میرد ، و همچنین می‌دیده‌اند سنبل از زمین می‌روید و باران باریده آن را سیراب و شاداب می‌گرداند ، لیکن پس از چندی ناگهان تگرگ زده آن را از میان می‌برد. این کارها را که با یکدیگر ناسازگار می‌نماید از یک سرچشمه نشمرده چنین می‌پنداشته‌اند که در جهان دو نیرویی در کار می‌باشد و آن دو همیشه باهم در نبرد و کشاکش می‌باشند ، و از اینجا افسانه‌های یزدان و اهریمن و ماننده‌های آن را پدید می‌آورده‌اند.

مصریان و یونانیان باآنکه از مردمان پیشرفته‌ی آنزمان بشمار می‌رفته‌اند برای هر رشته از کارهای جهان خدای دیگری از پندار ساخته خود را گرفتار آنها گردانیده بوده‌اند که می‌بایسته هر روز بخشی از زمان خود را با پرستش و بندگی بآن خدایان پنداری تباه گردانند. تاریخ مصر و یونان در دست ماست ، بخوانید تا بدانید چه کارهای بیخردانه‌ای را بنام آن خدایان بانجام می‌آورده‌اند.

شنیدنی‌تر آنکه آن خدایان را که جز در پندار آنان بودی نمی‌داشته ، دارای خیمهای پست خودخواهی و خشم و رشک و مانند اینها می‌شمارده‌اند و اینست بایستی خود را از رشک آنها نگه دارند ، و اگر کسی دارایی اندوختی بایستی سهمی از آن برای خدایان جدا گرداند و به پرستشگاه برده قربانی کند (اگر کشتنی بود بکشد وگرنه بسوزاند). اگر سرداری در جنگ فیروز درآمدی سهمی از کالای تاراجی به پرستشگاه فرستد. اگر کسی را فرزندان و دختران بسیار بودی یکی را به پرستاری در پرستشگاه فرستاده زنده بگور گرداند. بلکه گاهی نادانی تا بآنجا رسیدی که فرزندان خود را در زیر پای خدایان پنداری سر بریدندی.

این می‌بوده معنی بت‌پرستی ، و این می‌بوده اندازه‌ی زیان آن بزندگانی. ایرانیان بخدایان بسیاری باور می‌داشتند و همچون مردمان دیگر دست از کار و زندگانی برداشته به پرستش آنها پرداختندی.

در چنین روزگار تاریکی زردشت برخاسته و با گمراهیها به نبرد پرداخته و بمردمان راه نموده. اینکه زردشت از خدایان بسیار نکوهش کرده مردمان را بسوی خدای یگانه (آهورامزدا) خوانده ، معنایش اینست که جهان یک دستگاه بیشتر نیست و در آن یک نیرو بیشتر کارگر نمی‌باشد. آن زاییده شدن بچه و بالیدن او با بیمار شدن و مردنش از یک سرچشمه است. آن بارانی که می‌بارد و سنبل را می‌رویاند با تگرگ که آن را می‌کوبد و از میان می‌برد از یک جا می‌باشد. همه‌ی اینها از یک نیرو سر می‌زند.

آنگاه این نیرو که جهان را می‌گرداند بیرون از خود آنست و هیچ چیزی از آنها که در اینجهانْ سترساست ، خدا نتواند بود. این خداها همه پنداریست.

آنگاه آن خدای راست دارای خشم و رشک و اینگونه خویهای پست نیست. باو قربانی نباید گزاردن. ازو بِخیره[= بی‌جهت] نباید ترسیدن. آنچه خدا را خشنود گرداند کارهای نیک شما و آنچه او را بخشم آورد کارهای بد شماست.

اینست معنی آموزاکهای زردشت. با این آموزاکها زنجیر بت‌پرستی را که مردمان بدستها و پاهای خود زده بودند می‌گسلانْد و آنان را از بند آزاد می‌گردانید‌.
کار و پیشه و پول گ6.pdf
336.6 KB
🔹 کار و پیشه و پول (بزبان عادی)

🔹 گفتار ششم : هر کسی می‌تواند به اندازه‌ی لیاقت و کوشش خود از زندگانی برخوردار شود.

(همه‌ی تکه‌ها یکجا در یک فایل پی‌دی‌اف)
✴️ گفت و شنید (1)
تکه‌ی هفتم

🔸درباره‌ی برانگیختگی یک دلیل هم از تاریخست و آن اینکه کسان بسیاری بآن برخاسته‌اند ، ولی درمانده و کاری از پیش نبرده‌اند. همین دلیلست که جز با یک نیروی خدایی بآن نتوان برخاست. تاریخ اسلام نمونه‌های نیکی را در این باره دربر می‌دارد ، و دیده می‌شود کسانی که از میان مسلمانان باین دعوی برخاسته‌اند ندانسته‌اند چه کار کنند ، و بیش از این نتوانسته‌اند که از رفتار و کردار پیغمبر اسلام رُویه‌سازیها[کپی] نمایند و درماندگیشان تا بآنجا رسیده که پیغمبر اسلام که از میان عرب برخاسته بوده و کتابش بایستی بعربی باشد اینان پنداشته‌اند برای راهنمایی بجهان جز زبان عربی بکار نباید برد ، و آنان که از ایران و هند برخاسته‌اند نیز بعربی پرداخته‌اند و همچون قرآن آیه‌هایی سروده‌اند.

آنگاه هر یکی بیش از این نتوانسته‌اند که همان نادانیها و گمراهیها که مردم گرفتارش بوده‌اند چندی را بهم آمیخته گمراهی نوینی پدید آورند و اینبوده هیچ یکی گرهی از کار مردم نگشاده‌اند. اینان کسان بسیار زیرک و باهوشی بوده‌اند ، و اگر چنان بودی که کسی بی‌نیروی خدایی کار برانگیختگی را از پیش بَرد اینان بردندی.
اینها بشما گران می‌افتد ولی سپس چون بیندیشید پاسخی باینها نخواهید یافت و ناچار از پذیرفتن خواهید بود.

🔸چهارم ، دانشها را ایراد گرفتید که اکنون که ما درس می‌خوانیم و درباره‌ی پیدایش زمین و گردش آن و دیگر چیزها آگاهیهای بسیاری یاد می‌گیریم دیگر چگونه توانیم از همه‌ی آنها چشم پوشیده بداستان آفرینش که در توریت است گردن گزاریم و این کار را برای چه کنیم؟. سپس گفتید : بهر چه دین از این دانشها ناآگاهست؟.

اینها ایرادهای بسیار ریشه‌داریست و شما نیک می‌دانید که پیشوایان دین که امروز هزارها و صدهزارها هستند بیکبار خود را به کوری و کری زده‌اند که تو گویی هیچ این ایرادها را نشنیده‌اند و بهیچ پاسخی نمی‌پردازند و خود نتوانند پرداخت. ما نیز در این باره تاکنون بنوشتنی برنخاسته بودیم تا گفتار «دین و دانش» را چندی پیش نوشته در آنجا دو سه گامی بسوی این زمینه برداشتیم. ولی می‌باید بگویم که این زمینه بسیار سنگلاخست و ما برای روشن گردانیدن بسخن درازی نیاز می‌داریم. در اینجا نیز چون گفتگو بدرازی انجامیده و هر دو فرسوده‌ایم نخواهم توانست بآن پردازم و تنها کاری که می‌توانم کرد آنست که مثلی یاد کنم و بخود شما واگزارم که آن را نیک بیندیشید و خواست مرا دریابید و اگر پرسشهایی نیاز افتاد در نشست دیگری آن را بپرسید.

در این جنگی که امروز در اروپا می‌رود چنین انگاریم بیکی از شهرها سپاه دشمن می‌آید و از آسمان و زمین هجوم آغاز گردیده و از اینسو مردم شهر به تلاش افتاده ، بنگهداری شهر خود می‌کوشند و جوانان و مردان با تفنگ و توپ و شصت‌تیر و بمب و دیگر افزارهای جنگی بجلو دشمن می‌شتابند ، و در چنین هنگامی مردم ناگهان کسی را می‌بینند که بشیوه‌ی جنگجویان هفتصد سال پیش زره آهنین بتن پوشیده و خُود فولادین بسر گزارده و نیزه بدست گرفته و شمشیر بکمر بسته و کمان بدوش انداخته و او نیز بجلو دشمن شتابانست. آیا از دیدن او چه حالی پیدا کنند؟!. نه آنست که همه در شگفت شوند و باو بخندند و او را نه یک جنگجو بلکه یک بازیگر تئاتر شمارند؟. در حالی که ما نیک می‌دانیم که در هفتصد سال پیش اگر مردی باین آرایش در کوچه‌ها پدید آمدی سَهمش [هیبت] در دلها نشستی و مردم او را جنگجوی درست‌افزاری شناخته پاسش داشتندی و بتماشایش ایستادندی. نیز نیک می‌دانیم که باهمان افزارها جنگهای بس بزرگی کرده‌اند و شهرهای بسیاری گشاده‌اند و دشمنان نیرومندی پس نشانده‌اند. پس کنون برای چه همه بآن می‌خندند؟!. آیا نه اینست که چون زمان پیش رفته و آن افزارها از شایستگی افتاده؟!. نه اینست که بآن افزارها هیچ نکوهشی نیست و همه‌ی نکوهشها به کسیست که امروز آنها را بخود می‌بندد و برخ مردم می‌کشد؟!.

🔸درباره‌ی توریت نیز همینست. این پیشرفت زمانست که آن را از شایستگی انداخته. بآن هیچ نکوهش نیست و همه‌ی نکوهش به کسانیست که آن را امروز برخ مردم می‌کشند و پیاپی چاپ کرده می‌پراکنند. آنان کسانیند که نه معنی دین می‌دانند و نه از معنی زندگی آگاهند و نه راستی را بخدا باور می‌دارند. اگر دمی آنان را بنشانید و چهار پرسشی از ایشان بکنید از پاسخ درمانند و به چخش و پرخاش برخیزند و بگفته‌ی شما از در تکفیر درآیند. بیش از این کالایی ندارند. بسیاری از ایشان نیز از این راه نان می‌خورند که این گناه دیگری از ایشانست.
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در ایران تکه‌ی 4


سخن از بهر معنی است. (دو از دو)

همین ناصرالدین شاه با دشمنانی همچون روس و انگلیس سر و کار داشت و بیش از هر چیز بسرباز نیازمند بود با این حال سرباز را گرسنه و پابرهنه نگاه داشته (1) بجای همه چیز دربار را از این دبیران درازنویس می‌آکند در آن داستان شکست بوشهر و محمره که راستی رسوایی بزرگی بار آورده نام ایران را در سراسر اروپا لکه‌دار ساختند لسان الملک مورخ رسمی دربار جبران آن شکست را با این عبارتها می‌نماید که از زبان شاه می‌نویسد : «همانا کارداران انگلیس ندانسته‌اند که لشکر ایران از حمله‌ی شیر و حدت شمشیر نترسند و از هیبت پلنگ و نهیب نهنگ نهراسند و چون برستیزند صد هزار کس را یک شب خون بریزند ...»

برای ناصرالدین شاه از همه‌ی سرفرازیهای پادشاهی این بس بود که مورخ رسمی دولت بی‌شرمانه در بالای صفحه‌های کتاب رسمی خود بنویسد «شرح سلطنت و جهانگیری ناصرالدین شاه قاجار» و هرگز زشتی چنین لاف بیجا را نفهمد.

مقصود آنست که در آن زمانها همه‌ی کارها متناسب یکدیگر بوده تا کسانی نگویند اگر خردها در آن زمان سستی داشته بایستی این سست‌خردی در همه‌ی کارها نمودار باشد. خود این قاعده بیگفتگوست که چون یک نادانی میان یک مردمی شیوع گرفت این شیوع دلیل است که انبوه آن مردم کوتاه‌خرد بوده‌اند وگرنه آن نادانی میانه‌ی آنان پا نمی‌گرفت و اینست که از رواج یک نادانی میان گروهی می‌توان پی برواج دیگر نادانیها برد.

باری این حال نثر است. اما شعر اگر همه‌ی شعرهایی که در دوره‌ی اسلام در ایران سروده شده ده بهر بگیریم نُه بهر آن یا بیهوده‌گویی است که مقصودی در کار نبوده (همچون غزلها و بهاریه‌ها و معماها) و یا سیاهکاریست که از بهر مقصد بیخردانه‌ای سروده شده (همچون قصیده‌هایی که در ستایش این و آن سروده شده و بسیاری از مثنویها). می‌گویند امروز شش هزار دیوان از شعرای گذشته در دست هست. ما اگر هر یکی از آنها را رویهمرفته دارای پنج هزار بیت شعر بگیریم سی ملیون بیت در دست ماست و بی‌شک سی ملیون بیت دیگر از میان رفته. آیا نتیجه‌ی این شصت ملیون بیت برای ایران چه بوده؟! آیا کدام خوی نیکی را می‌توان گفت که در سایه‌ی شعر در ایران رواج گرفته؟! دریغا مردمی که شصت ملیون شعر در میان آنها سروده شده ، نمونه‌ی نادانیهای آن تیغ زدن عاشورا و عربهای نیاوران ، دشنامهای سر کوچه و سوگندهای پیاپی بیجا است! از آن همه سخنوران باری یکی نبوده که زبان بنکوهش این سیاهکاریها بگشاید!

ما انکار نداریم که فردوسی با شعرهای خود پرارجترین نیکی را بزبان فارسی کرده. نیز انکار نداریم که پاره‌[ای] شعرا سخنان گرانمایه‌ی بزرگان را نظم نموده و آن را زبانزد مردم گردانیده. چیزی که هست این گونه شعرها بیش از صدهزار بیت نخواهد بود. بازمانده‌ی آن نه تنها سودمند نیست زیان‌آور هم هست چنانکه سپس بتفصیل گفتگو خواهیم داشت.

پابرگی :
1ـ این سخن گزافه نیست. در لشکرکشی انگلیس بمحمره یکی از سرکردگان ایرانی کتابی نوشته و در آنجا آشکار می‌نویسد که برخی از سربازان کفش در پای خود نداشتند چه رسد به رخت و تفنگ و فشنگ. ـ پیمان
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 6)


١ـ پیشگویی : (تکه‌ی 6)

در همان روزنامه‌ی فارسی پیشگوییهای دیگری از برخی پیشگویان مصری می‌آورد. یکی پیشگویی کرده که جنگ آلمان با انگلیس و روس در سال ١٩٤٢ (میلادی) بپایان خواهد رسید ، ولی آشتی کردن و پیمانها بستن در سال ١٩٤٣ خواهد بود.

در مصر از سالها برخی پیشگویانی هستند که از آن راه نان می‌خورند و یکی از ایشان مهنامه‌ای نیز در زمینه‌ی کار خود چاپ می‌کردی.

نویسنده‌ی روزنامه‌ی فارسی این پیشگویی را نیز راست پنداشته ، و دلیل آورده که آن پیشگو پیش از این ، جنگ آلمان را با روس آگاهی داده بود که راست درآمد و جنگ درمیان آن دو دولت درگرفت.

من می‌پرسم : اگر پیشگویی تواند بود و اینان پیشگویند پس چرا پیشامدها را در یکجا نمی‌گویند؟!.. چرا تکه تکه پیشگویی می‌کنند؟!.. همان مرد مصری چرا یکباره[=یکهو] همه‌ی پیشامدهای این جنگ و چگونگی پایان آن را آگاهی نداده؟!.. چرا پایان جنگ را گفته ولی از اینکه کدام سو فیروز خواهد بود یادی نکرده؟!..

راستی آنست که چند تن فریبکارانی برخاسته‌اند ، و چون از چگونگی کارها و از سخنان مردان سیاسی ، چیزهایی درباره‌ی آینده فهمیدند آن را برویه‌ی پیشگویی می‌آورند ، و اینست میدان پیشگوییهاشان بسیار تنگست و امسال تنها سال آینده را توانند گفت ، و در سال آینده نیز بسال دیگر توانند پرداخت. آن هم اگر راست درآمد درآمده ، و درنیامد درنیامده.

این شیوه‌ی مردمست که از یک پیشگو یا فالگیر صد دروغ ببینند و پروا ننمایند و فراموش کنند. ولی اگر یک سخن او راست درآمد همان را عنوان گیرند و دلیل راستگویی او شمارند.

داستان پیشگویان مصری نیز همینست. بارها سخنانی گفته‌اند و دروغ درآمده و مردم پروا ننموده‌اند. ولی یک گفته‌شان که راست درآید خودشان و دیگران همان را عنوانی گردانند و به رخ مردم کشند.

جنگ آلمان را با روس کسان بسیاری از پیش می‌دانستند. این یک قاعده‌ی همگانی در سیاست است که نگزارند دشمن بزرگ گردد. آلمان و روس دشمن ناچاری یکدیگرند. بزرگی یکی از آنها مایه‌ی نابودی دیگری خواهد بود. از اینرو باور کردنی نمی‌بود که روسیان خاموش نشسته بگزارند آلمان دست انگلیس را از اروپا برتابد ، و خود بسراسر کشورهای اروپایی چیره گردیده یک دولت بسیار توانایی باشد ، وآنگاه بخاک روس تاخته شیرازه‌ی آن دولت را بهم زند. من خود بارها گفته بودم : «یکی از شگفتیها بکنار ایستادن روس در این جنگ می‌باشد. باید رازی درمیان باشد که ما نمی‌دانیم ، وگرنه این خاموش نشستن آن دولتْ دور از قاعده‌ی سیاست دولتهاست». این را آشنایانم بارها از من شنیده بودند ، و این نه پیشگویی ، بلکه سخنی از روی آگاهیهایم می‌بود.

هرچه هست پیشگویی آن مرد مصری هم دروغ درآمده و اکنون که من اینها را می‌نویسم پایان سال ١٩٤٢ است و کمترین نشانی از پایان یافتن جنگ درمیان نیست ، و سران دولتهای روس و انگلیس و آمریکا دو هفته پیش در تهران انجمنی برپا کرده به سُکالِش[=مشورت] و گفتگو پرداخته‌اند که چه راههای دیگری پیش گیرند تا توانند آلمان را زودتر از پا اندازند. این نمونه‌ی دیگر است که هر کسی که بپیشگویی پردازد جز رسوایی سودی برندارد. (1)

پابرگی :
1ـ در مهرماه گذشته شبی رادیو لندن با یک آب و تاب داستانی سرود در این زمینه که یکی از لاماها (پیشوایان دینی چین و برمه و تبت) سوار راه‌آهن شده. چون بلیت‌فروش آمده ، گذشته از خود پول زنی را که در پهلویش نشسته بوده پرداخته. آن زن که بیگانه می‌بوده ایراد گرفته که بهر چه پول مرا شما دهید؟!. پاسخ داده : بهر آنکه کیف شما را دزدیده‌اند و شما پول نمی‌دارید!!. زن این را شنیده اینور و آنور برگشته دیده کیفش نیست. مردم از این داستان بشگفت افتاده آغاز کرده‌اند از لاما پرسشهایی از آینده و گذشته کردن. از جمله پرسیده‌اند : «جنگ کی پایان خواهد یافت؟..» لاما گفته : «در روز بیست و پنجم اکتبر!.»
گوینده‌ی رادیو لندن که این داستان را با یک پروا می‌سرود از خود چنین گفت : «بیست و پنجم اکتبر مطابقست با دوم آبان‌ماه». در آن روزها آلمانها در شرق و غرب با شتاب پس می‌نشستند و گمان بسیار می‌رفت که یکی دو ماه نگذرد و بیکبار از پا افتند و جنگ پایان پذیرد. اینبود من می‌اندیشیدم که اگر چنان کاری پیش آید و رشته‌ی جنگ چند روز پیش یا پس از دوم آبان‌ماه بریده شود پنداردوستان صدها پیشگویی را که دروغ درآمده فراموش خواهند کرد و تنها این یکی را گرفته به رخ ما خواهند کشید. این مرا ناآسوده می‌گردانید. ولی دیده شد که آبان‌ماه آمد و گذشت و سال ١٣٢٣ پایان پذیرفت و جنگ هنوز پایان نیافته است.
🔶 دین و جهان

🔸 نشست دوم (تکه‌ی 4)

آن می‌بوده معنی بت‌پرستی که لغزش بزرگی در زمینه‌ی جهان می‌بوده و زیانهای بزرگی می‌داشته ، و این می‌بوده معنی کوششهای زردشت که آمیغهایی را درباره‌ی جهان روشن می‌گردانیده ، و زیانهایی را از زندگانی دور می‌رانده.

اکنون باید پرسید : آیا زردشت بجهان بدی کرده یا نیکی بانجام رسانیده؟!. آیا برخاستن چنین کسی از شرق مایه‌ی سرافکندگی شرقیان یا مایه‌ی سرفرازی ایشانست؟!..

زردشت را برای مثل یاد کردم. دیگران نیز همین حال را داشته‌اند و هر یکی در زمان خود مردمان را از گمراهیهای پستی بیرون آورده ، باندازه‌ی نیاز زمان برستگاری رسانیده‌اند. پس چه زشتست که کسانی ناآگاه و نافهمیده این مردان را خوار دارند و زبان ریشخند بآنان باز کنند.

مرا شگفت افتاده که کسانی که زیان رباعیات خیام و دیوان حافظ را نمی‌دانستند و فریب هایهوی شرقشناسان را خورده چنان کتابهای زهرآلود را پیاپی چاپ کرده درمیان توده می‌پراکندند ، با این بیمایگی زباندرازی بمردانی می‌کنند که بجهان با دیده‌ی بینایی می‌نگریسته‌اند و هر یکی در زمان خود از میان ملیونها کسان برخاسته با گمراهیها و نادانیها سختترین نبرد را می‌کرده‌اند.

شما نیک می‌دانید که ما درباره‌ی دین بسخنان ژرفتری پرداخته داستان را با دانشها همبسته‌ی یکدیگر گردانیده‌ایم. ما می‌گوییم : آدمیان از زمانی که بروی زمین پیدا شده‌اند همیشه رو بسوی بهتری داشته‌اند و می‌دارند و در آینده نیز خواهند داشت. چیزی که هست این بهتری یا پیشرفت همیشه باید از دو راه باشد : یکی دانشها و دیگری دین. پیشرفتی که تنها از راه دانشها (یا بهتر گویم : از راه افزارسازی) باشد سودی از آن بدست نیامده ، زیان نیز خواهد برخاست.

دانشها درسهایی بآدمیان آموخته و افزارهایی بدستشان داده آنان را به سپهر (یا طبیعت) چیره می‌گرداند ، و این نیکست ولی به تنهایی بس نیست و آدمیان را بآسایش و خرسندی نخواهد رسانید. زیرا چنانکه در نشست گذشته روشن گردانیدیم رنجهای زندگانی نود درصد از «نبرد آدمیان با یکدیگر» برمی‌خیزد و اینست باید راهی باشد که آن نبرد هرچه کمتر گردد. و آن راه را ما ، دین می‌نامیم.

روشنتر گویم : آدمیان چنانکه می‌کوشند که به سپهر چیره گردند ، باید همچنان بکوشند که به «سرشت جانی» خود که سرچشمه‌ی نبردها و کشاکشهاست چیره درآیند. از توأم بودن این دو چیز است که بهوده‌ی درستی توان رسید.

برای روشنی سخن مثلی یاد می‌کنم : چنین انگاریم که در دیهی زمین و آبْ فراوان می‌باشد ، ولی افزارهایی برای کشتن و درویدن و خرمن کوفتن و درخت بریدن و مانند اینها نیست. روستاییان کشت بسیار کمی با سختی می‌کنند و چون درمیانه‌شان دشمنیها و چندتیرگیها هست بیشتر روزها را با زد و خورد و کشاکش بسر می‌برند. استاد آهنگری اینها را شنیده بآن دیه می‌رود که افزارهایی سازد و بدست آنان دهد ، و دکانی برپا گردانیده بیل و گاوآهن و داس و تبر و کلنگ و دیگر افزارها ساخته پیاپی بیرون می‌ریزد و روستاییان رو بدکان او آورده پیاپی می‌خرند و تکانی در کار کشاورزی پدیدار می‌گردد.

چیزی که هست ، چون دشمنیها و چندتیرگیها درمیانست ، باز هر چند روز یک بار پیکار رخ می‌دهد و روستاییان همان بیلها و کلنگها را افزار جنگ گردانیده بسر یکدیگر می‌کوبند و با داسها گردن همدیگر را می‌دروند و بکشتزارهای یکدیگر تاخته آنها را لگدمال می‌گردانند و گاوآهن انداخته از ریشه می‌کنند ، و بدینسان پیکار و کشاکش سختتر گردیده و زیان و گزند چند برابر پیکارهای پیش می‌گردد. این می‌باشد نتیجه‌ای که روستاییان از دانش و هنر استاد آهنگر برمی‌دارند.

لیکن در همان هنگام مردی دیگر از شهر بآنجا رسیده و یا از میان خود روستاییان برخاسته آغاز می‌کند که بدی آن دشمنیها را بروستاییان بفهماند و زیانهای آنها را روشن گرداند و راهی برای زیستن باهم و دست یکدیگر گرفتن نشان دهد ، و با این کوششهای پاکدلانه پیکار و کشاکش را از میان ایشان برمی‌اندازد و قانونهایی درمیانه می‌گزارد و زمینه برای آسوده زیستن آماده می‌گرداند. اینست روستاییان با دلی آسوده و اندیشه‌ی بینا رو بکشاورزی می‌آورند و بیل و داس و کلنگ و گاوآهن و دیگر افزارهای سودمند را در جای خود بکار برده و زمینها را آباد می‌گردانند و از آسایش و خوشی بهره می‌برند.
دین و جهان - نشست 1.pdf
691.3 KB
🔸 دین و جهان

نشست یکم

(همه‌ی تکه‌ها یکجا در یک فایل پی‌دی‌اف)
✴️ گفت و شنید (1)
تکه‌ی هشتم

🔸توریت را همگی از موسای [1] پیغمبر نتوان دانست و بیگمان دستهایی در آن برده شده. شما نیک می‌دانید که پیدایش ستون حمورابی (که از شوش پیدا شده) نشان ‌داد که چیزهایی از آیین حمورابی در آن راه یافته و چنین دانسته شد که جهودان آن را پس از بازگشت از بابل نوشته‌اند و اینست چیزهایی را از آیین حمورابی بآن راه داده‌اند. هرچه هست ما نیک می‌دانیم که بنیاد خداشناسی جهودان از موساست و توریت نیز بیشتر گفته‌های او را دارا می‌باشد.
کنون شما آن را اندیشید که هنگامی که او برخاسته و مردم را از بت‌پرستی جلو گرفته و به (یهُوَه [2]) یا خدای آفریدگار خوانده و چنین گفته که «آفریدگار جهان یکیست و او بیرون از اینجهان می‌باشد و چیزی از اینجهان خدا یا آفریدگار نتواند بود» مردم در چه حالی بوده‌اند و اندازه‌ی فهمشان چه بوده است.

🔸تاریخ این را نیک نشان می‌دهد و ما نیک می‌دانیم که مردم در آن روز از این چیزها چندان بدور بوده‌اند که پیدایش چنین اندیشه‌ای در دل کسی جز بخواست خدا و با نیرویی ازو نتوانستی بود.
در آن روز یکی از توده‌های پیشرفته مصریان می‌بودند که از چند هزار سال باز با شهریگری (یا تمدن) زیسته بودند. با اینهمه می‌بینیم درباره‌ی آفرینش و آفریدگار اندیشه‌ی بسیار سستی می‌داشته‌اند و چیزهایی را می‌پرستیده‌اند که بآسانی نتوان باور کرد. یکی از پرستیده‌های آنان گاو سفید پیشانی می‌بوده که چون می‌مرده بایستی دیه به دیه بگردند و گاوی را بدانسان برای جانشینی پیدا کنند.
یونانیان با آن پیشرفت در دانش و شهریگری ببینید چه حالی می‌داشته‌اند و چه چیزهایی را می‌پرستیده‌اند. زیوس و دیگر پرستیدگانی که می‌داشته‌اند همیشه از رشک و خشم آنان در بیم می‌بوده‌اند. اینست می‌بایسته هر زمان قربانیها برای آنان بگزارند تا از آزارشان در زینهار باشند و یکی چون دارا می‌شده می‌بایسته بخشی از دارایی خود را بیکی از پرستشگاهها دهد. سرداری چون فیروزانه از جنگ بازمی‌گشته ناچار می‌بوده بخشی از کالاهای تاراجی را بپرستشگاهی سپارد. نادانی تا آنجا بوده که دختران را بپرستشگاهها سپارده و زنده بگور می‌کرده‌اند.

باشد که شما باین سخنان ارجی نگزارید و پیش خود چنین گویید : «چه جدایی میانه‌ی بت‌پرستی و خداپرستی است». ولی نه چنان است و بسیار جدایی میانه‌ی اینها هست.

🔸بت‌پرستی گذشته از آنکه با پستیهایی توأم بوده و از ارج آدمی بسیار می‌کاسته سرچشمه‌ی آن یک نادانی درباره‌ی جهان بوده. زیرا آنان جهان را یک دستگاه نشناخته و دستهای بسیاری را در آن در کار می‌دیده‌اند. این سخن که جهان سراسر یک دستگاه است و در آن جز یک دست کار نمی‌کند نخست از دهان برانگیختگان برخاسته و سپس دانشها آن را روشن گردانیده. آن روز این سخن بسیار دور بوده و گفتنش صد دشواری با خود داشته. ولی امروز کسی نیست که آن را نداند و یا نپذیرد.[3]

🔸سخن اینست که یک دستگاه بودن جهان ، و یگانه بودن آفریدگار ، و بیرون از اینجهان بودن او و دیگر آموزشهای توریت در آن زمان گام برجسته‌ای یا بهتر گویم جهشی در راه پیشرفت بوده و با آنهمه امروز ناگزیر است که خوار نماید. زیرا هزارها سال از آن زمان گذشته و همه چیز پیش رفته. چیزی که زمانش بسر آمده باید خود [4] نیز از میان رود وگرنه خوار گردد.

دوباره می‌گویم : گناه از آن کسانیست که هنوز دست از آن برنمی‌دارند. هنوز آن را نگه می‌دارند و برخ جهانیان می‌کشند و زشتی این کار خود و زیان آن را نمی‌دانند. اینان از یکسو نادان و گرانجانند و بیشتری نیز جز درپی سودجویی نیستند ، و

🔸 از یکسو نیز معنی دین دانسته نیست. این معنی که ما بدین می‌دهیم آنان هیچگاه نشنیده‌اند و نمی‌دانند. داستان پیشرفت جهان و اینکه خواست خود آفریدگار همین بوده چیزیست که آنان هرگز نیندیشیده‌اند و نمی‌فهمند.

🔸بسیار جدایی هست میانه‌ی گفته‌های ما با دانسته‌های آنان.

🔸ما دین را برای مردم می‌شناسیم و آنان مردم را برای دین.

🔸ما دین را برای شناختن معنی جهان و زیستن از روی یک آیین بخردانه می‌خواهیم و آسایش و خرسندی مردم را از آن چشم می‌داریم و آنان از این چیزها بسیار دورند و همگی از مسیحی و مسلمان و جهود و زردشتی دین را باورهایی می‌دانند که دیندار یاد گیرد و بدل سپارد و گاهی نیز بپاره کارهایی از رفتن بپرستشگاه و گزاردن قربانی و خواندن دعا و مانند اینها برخیزد ، و نتیجه‌ای که از آن چشم می‌دارند رفتن به بهشت می‌باشد و گفتگوی اینکه معنی زندگی را دانند و به آسایش و خرسندی رسند و اینگونه چیزها درمیان نیست.

[1] : اصل : موسی ـ و
[2] : Yahovah- و
[3] : از این باره این دین بوده که بر دانش پیشی جسته. ـ و
[4] : واژه‌ی «خود» در این جمله در نوشتار پیمان (چاپ یکم) بوده ولی در پرچم هفتگی (چاپ دوم) افتاده. ـ و
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در ایران تکه‌ی 5


سامان سخن دربایست‌تر از آرایش اوست.

یکی از عیبهای شعر است که شاعر برای درست کردن بحر یا قافیه‌ی بیت سامان سخن را بهم زند. کمتر شعری را توان یافت که ترتیب جمله‌بندی تغییر نیافته و کلمه‌ها پیش و پس نشده باشد ، چیزی که هست گاهی نابسامانی اندک است و آن را می‌توان بخشود. مثلاً در این شعر اسدی :

دو صد بار اگر مس بآتش درون گدازی ازو زر نیاید برون

بایستی گفته باشد : «اگر دویست بار مس را درون آتش نهاده بگدازی زر ازو بیرون نمی‌آید».

نیز در این شعر سعدی :

کرم بین و عفو خداوندگار که بنده کرده است و او شرمسار

بایستی گفته باشد : «کرم و عفو خداوندگار را ببین که بنده گناه می‌کند و او شرمسار می‌شود». ولی این اندازه بهم خوردن سامان بخشوده است. چرا که با همه‌ی نابسامانی باز معنی بآسانی فهمیده می‌شود. لیکن چه بسا که شاعر چندان نابسامانی پدید می‌آورد که معنی جز بیاری اندیشه فهمیده نیست. مثلاً در این شعر اسدی :

شدی سوی جنگ کسی کز تو بیش بود مرگ را باز رفتن ز پیش

که بایستی بگوید : «بجنگ کسی شدن که زورش از تو بیشتر است مرگ را پیشباز (پیشواز) کردن است» چندان نابسامانی روی داده که بخشیدنی نیست. همچنین در این شعر او :

ز چاهی که خوردی ازو آب پاک نشاید فکندن در او سنگ و خاک

که بایستی گفته شود : «از چاهی که آب خوردی نشاید درو که سنگ بیفکنی یا خاک بریزی» نابسامانی بیش از اندازه است :

گاهی شعرا جمله‌ی بسیار ساده‌ای را بصورت معما در می‌آورند. اسدی گوید :

بُد اندر جهان سال عمرم هزار دو صد بر وی افزون کم از سی و چار

«سال عمرم در جهان هزار و صد و شصت و شش بود».

قطران می‌گوید :

آنچنان ماه که بگذشته برو سه یک از سی شب و ده یک ز چهل

«ماه چهارده شبه»!

گاهی شعرا برای وزن قسمتی از جمله را دور می‌اندازند ، چنانکه در این یک بیت :

چون عمر بسر رسد چه بغداد چه بلخ پیمانه چو پر شود چه شیرین و چه تلخ

که بایستی گفته شود : «چون عمر بسر رسید چه در بغداد و چه در بلخ ، باید رفت و چون پیمانه پر شد چه شیرین و چه تلخ خواهد ریخت».

در این بیت :

ای که پنجاه رفت و در خوابی مگر این پنج روزه دریابی

بایستی گفته شود : «ای که پنجاه سال از عمرت رفت و در خواب بودی مگر در این پنج روزه که بازمانده دریابی آنچه را که در آن پنجاه سال از دست دادی»!

گاهی شعرا ناگزیر شده‌اند که سخن را تغییر داده دروغ بگویند چنانکه در این بیت :

شنیدم که در دولت معتصم اسیری گرفتار شد از عجم

شاعر دانسته و فهمیده دروغ گفته. زیرا مقصود اشاره بداستان لشکرکشی معتصم بر سر عموریه است که در تاریخها مشهور است و در آن داستان اسیری که بدست روم افتاده بی‌شک از عجم نبوده بلکه زنی از عرب بوده که چون گرفتار شد داد زد : «وامعتصماه». لیکن شاعر برای درست کردن قافیه سخن را تغییر داده.

نیز در این بیت :

چنین گفت رستم خداوند رخش بدشت آهوی ناگرفته مبخش

برای قافیه‌ی «رخش» است که شاعر جمله‌ی «بدشت آهوی ناگرفته مبخش» را که مثلی است برستم نسبت داده وگرنه رستم کسی نبوده که چنین سخنی ازو نقل شده باشد. کسی که بودنش یقین نیست و ما نام او را جز در افسانه‌ها نمی‌یابیم چگونه سخن ازو یادگار مانده؟!

از این گونه ناسزاییها در شعرها بیش از آنست که بشمار بیاید. باید دید آیا شعر آن اندازه ارزش دارد که کسانی از برای آن چنین ناسزاییها را روا شمارند؟ شعر اگر آرایش است چیزی تا درست و بی‌عیب نباشد آرایش بر آن ناسزاست. این کارهای شعرا بدان می‌ماند که کسی در آراستن رخساره‌ی عروسی چشم آن را بکند یا بینی‌اش را ببرد که جز نادانی شمرده نخواهد شد. سخن تا سامان درستی نداشته باشد سخن نیست چه رسد به آرایش آن.

بعبارت دیگر سخن بجای آینه است که روی معنی را می‌نماید. آینه را بهترین آرایش صافی اوست که بی‌آنکه خود در میانه پیدا باشد رویها را می‌نماید. سخن نیز باید چندان ساده باشد که همچون آینه خودِ آن در میانه ناپیدا باشد و شنونده چنین پندارد که معنیها یکسره با او روبروست. اینکه کسانی بنام بحر یا قافیه ، سخن را از سادگی و سامان خود در بُرده بحالی می‌اندازند که شنونده باید زمانی درباره‌ی خود عبارت باندیشه بپردازد و سپس بمعنی پی ببرد خود بدان می‌ماند که کسانی آینه را رنگین کرده یا جیوه‌ی پشت آن را پاک نمایند و بدینسان آن را از آیینگی براندازند.

کوتاه سخن : شعرا چون سرگرم سخن‌بازی بوده‌اند عیب شعرهای خود را درنیافته‌اند. اگر هر شاعری در سراسر عمر خود بصد بیت درست و سودمند بسنده می‌کرد چه برای خود او و چه برای خود مردم بهتر از آن بود که چندین هزار بیت یادگار از خود بگزارد.
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 7)


١ـ پیشگویی : (تکه‌ی 7)

یک نکته‌ی دیگری که می‌باید گفت آنست که چون بیشتر فریبکاران خداشناسی و پارسایی از خود نمایند و از آنسوی پیشگویی و ناپیدادانی و اینگونه کارها را افزاری برای کلاهبرداری گیرند ، از اینجا یک باور غلطی رواج یافته و انبوه مردم چنین دانسته‌اند که یک مرد خداشناس و پارسا باید از ناپیدا آگاه باشد و از آینده آگاهی تواند داد ، و بکارهای شگفتی که دیگران نتوانند تواند برخاست.

این باور غلطست که از دیرزمان درمیان مردم رواج یافته و بسیاری از پیشوایان صوفی و از دیگران فریب این باور غلط را خورده ، برای آنکه جایگاه خود را بمردم نشان دهند به پیشگوییها پرداخته‌اند و ناپیدادانی از خود نموده‌اند و اگر یکی خود چنین کاری نکرده سپس پیروان و هواداران چنان داستانهایی ساخته و بنام او در کتابها نوشته‌اند. این کمی[=نقص] یک پیر صوفی یا یک پیشوای دینی شمرده می‌شود که ناپیدادان نباشد.

آن شعر صفیعلی‌شاه از این راه بوده. ولی تولستوی را نمی‌دانم ، آیا او نیز فریب این باور غلط را خورده و یا از گوشه‌گیری و سالخوردگی هوسهایی در دلش پیدا شده بوده.

هرچه هست دینداری و پارسایی ، نه تنها کسی را ناپیدادان نگرداند ، بلکه دینداری و پارسایی در معنی راستش برای خودداری از اینگونه کارهاست. کسی اگر دیندار است باید این داند که خدا بآدمی نیرویی برای ناپیدادانی نداده ، و ناپیدادانی از خود نمودن و به پیشگویی پرداختن گذشته از آنکه مردم را فریفتن است ، با خدا نیز جنگیدن می‌باشد.

یکی از هوده[=نتیجه]‌های بزرگی که ما از دین می‌خواهیم آنست که مردم آیینی را که خدا برای گردانیدن جهان می‌دارد بشناسند و راهی را که برای زیستن مردم باز کرده بدانند و پیروی از آن آیین و از این راه کنند. این خود پایه‌ی بزرگی در دین می‌باشد.

روشنتر گویم : دین برای آنست که کسانی بهوس پیشگویی و جادوگری و مانند اینها که کارهای بیپا و بیهوده است نیفتند ، و خود را و دیگران را از راه راست زندگانی بکنار نگردانند ، و بسیار نادانیست که پنداشته شود کسانی از دینداری و پارسایی به ناپیدادانی توانند رسید.

بلکه اگر نیک سنجید کسانی که به پیشگویی و اینگونه کارها می‌پردازند بیشترشان بیدین و فریبکار و سالوسند ، که چون نمی‌خواهند پی کاری یا پیشه‌ای رفته نان از راه حلال خورند ، باین فریبکاریها می‌پردازند و از زیانهای بسیار آنها باک نمی‌دارند.

همان پیشگویی ، گذشته از آنکه نافرمانی با خدا و آیین او کردنست و گذشته از آنکه دروغگوییست ، چه‌بسا زیانهای بزرگی که از آن تواند برخاست. اکنون که این را می‌نویسم کتابی در جلوم باز است که داستان پسرکشی سلطان‌محمد سوم پادشاه عثمانی را می‌نویسد. این سلطان‌‌محمد پسری بنام سلطان‌‌محمود می‌داشت که جوان غیرتمند و کارآمدی می‌بود. یک شیخ فریبکار سالوسی بدستیاری کسان مادر شاهزاده بنزد او راه یافت و به پیشگویی پرداخته پیام فرستاد که تو بزودی پادشاه خواهی بود و برخی جادوها نیز فرستاد. سلطان‌محمد از این داستان آگاه گردید و چیزهای فرستاده‌ی شیخ بدست او افتاد ، و از خشم خودداری نتوانسته دستور داد سلطان‌‌محمود را گرفتند و خفه کردند. سپس مادر و کسانش را نیز بدریا انداختند. با شیخ فریبکار نیز همان رفتار را کردند. به اندوه و فشار این رفتار بیخردانه یک ماه نکشید که خود او نیز درگذشت.

در تاریخ عثمانی از اینگونه پیشامدها فراوانست. در همان کتاب داستانهایی می‌نویسد در این زمینه که درویشی گفته بوده : «مردی که نامش از نامهای مرغانست بزودی پیدا شده بشاهی خواهد رسید». این یک دروغ هوسمندانه نتیجه‌ آن را داده که کسانی بخود نوید شاهی داده بکوششهایی برخیزند. یکی که نامش «شاهین» می‌بوده برخاسته. دیگری که «طیار» خوانده می‌شده بلند گردیده. هر یکی مایه‌ی خونریزیهای بسیار شده و کاری هم از پیش نبرده.
🔶 دین و جهان

🔸 نشست دوم (تکه‌ی 5)

این مَثَل حال جهانست با دانش و دین. دانش افزارهایی بدست مردمان می‌دهد و دین راه باهم زیستن و از آن افزارها بهره بردن را می‌آموزد.

اینها یک رشته آمیغهای بسیار ارجداریست که ما در جای خود روشن گردانیده‌ایم.(1) اینست معنی آنچه می‌گوییم : دینها را بنیاد استواری هست. یا می‌گوییم : برانگیختگی از رازهای سپهر است.

زردشت و موسا و عیسا و دیگران همگی در این راه کوشیده‌اند. همگی نیکخواهان آدمیان بوده‌اند و بجهان و زندگانی با دیده‌ی بسیار بینایی نگریسته راه آسایش و خرسندی بروی جهانیان باز کرده‌اند.

چیزی که هست دینهای آنها از یکسو هر یکی گوهر خود را از دست داده و به هر کدام نادانیها و گمراهیهای بسیار درآمیخته ، و از یکسو در سایه‌ی جنبش دانشها ، امروز اندیشه‌ها دیگر گردیده و آن دینها پرت و بیگانه شده ، و اینها مایه‌ی خواری آنهاست. این ریشخندها که به دین می‌شود بیشترش از این راهست.

ما درباره‌ی درآمیختگی دینها با گمراهیها و نادانیها در جاهای دیگر سخن بسیار رانده‌ایم (2) و در اینجا نیازی بچنان گفتگویی نیست ولی درباره‌ی پیشرفت اندیشه‌ها و بیگانه گردیدن دینها مثلی یاد می‌کنیم :

همگی می‌دانیم که تا چند قرن پیش افزارهای جنگی شمشیر و نیزه و تیر و تبر و خود و زره و مانند اینها می‌بود که همه‌ی جنگها با اینها انجام گرفتی ، با این افزارها شهرها گشادندی ، کشورها گرفتندی ، لشگرها برانداختندی. در آن روزها اگر جنگجویی زره بتن پوشیده ، خود بسر گزارده ، شمشیر بکمر بسته ، سپر بدوش انداخته ، نیزه بدست گرفتی و با این آراستگی بیرون آمده در کوچه‌ها خرامیدی چشمها بسویش بازگشتی و همگی پاسش داشتندی و راه برایش گشادندی.

ولی امروز که آن افزارها برافتاده و صد گونه افزار دیگری ساخته شده و جنگها بیکبار رویه‌ی [(ruye) =شکل] دیگر گرفته اگر کسی زره پوشد و خود بسر گزارد و شمشیر بکمر بندد و با چنان آراستگی بخیابان آید ، آیا مردمان درو با چه دیده‌ای نگرند و چه رفتاری پیش گیرند؟!. آیا نه آنست که بچگان او را بازیگر پنداشته از دنبالش افتند و بزرگان سبکسرش شناخته خوارش دارند؟!..

این مثلیست برای آنکه چیزی چون زمانش گذشت و زمینه‌اش از میان رفت خوار و بی‌ارج گردد ، و این نادانیست که کسانی چنان چیزی را از دست نهِلند (3) و همچنان به رخ مردمان کشند.
ستاره‌شناسی پتلیموس در زمان خود بسیار ارجدار بوده و آن دانشمند یونانی که برای بازنمودن گردشهای گوناگون ستارگان بگرد زمین و نگهداری حساب آنها کره‌هایی انگاشته ، هنری نموده. ولی امروز که ستاره‌شناسیِ تازه آگاهیهای بسیار ارجدار دیگری بمیان آورده و این دانسته گردیده که گردش ستارگان ، نه بگرد زمین بلکه بگرد خورشید است و دیگر زمینه برای گفته‌های پتلیموس نمانده ، اگر کسانی باز آن را دنبال کنند و بروی آن کره‌های انگاری پافشاری نشان دهند ، پیداست که مایه‌ی روگردانی و بیزاری مردم خواهد بود.

پابرگیها :
1ـ «ورجاوندْبنیاد» دیده شود. (کسروی)
2ـ کتابهای «ما چه می‌خواهیم؟.» ، «در پیرامون اسلام» ، «داوری» ، «صوفیگری» ، «بهائیگری» و ...
3ـ هِلیدن یا هِشتن = رها کردن
نوشته‌های_کسروی_در_زمینه‌ی_زبان.pdf
9.1 MB
📚 نوشته‌های کسروی در زمینه‌ی زبان فارسی

✍ احمد کسروی

🔅 زبانشناسی
✴️ گفت و شنید (1)
تکه‌ی نهم

🔸شما نیک می‌دانید که مسیحیان چنین می‌گویند : آدم چون در بهشت گندم خورده و نافرمانی نموده گناهکار شده فرزندان او نیز گناهکار زایند و اینست خدا فرزند یگانه‌ی خود را فرستاده تا کشته شود و کفّاره‌ی آن گناهان باشد و مردمان باید مسیح را بشناسند و بفرزند خدا بودن او بگروند تا در آنجهان در بهشت باشند. اینست عنوانی که برای دین خود می‌دارند.

🔸دستگاه بآن بزرگی عنوانش این سخن بی‌ارج و سست است. دیگران نیز هر کدام عنوانی نزدیک بآن یاد می‌کنند.

اگر بسنجیم دینی که می‌گویند یک ساختمانی از پندار می‌باشد. بدینسان که خدایی پنداشته در بالادست جا می‌دهند و فرودست او پیغمبری را می‌نشانند و پایینتر از آن امامان یا حواریان است ، و پس از همه‌ امامزادگان یا قدیسان می‌آیند ، و داشتن دین جز از این نیست که هر کسی اینها را فراگیرد و بدل سپارد و همیشه بآنان پردازد و نگزارد نامهاشان فراموش گردد و جاهایی را ورجاوند (مقدس) شمرده بدیدن آنها رود ، و روزهایی را از سال برگزیده و روزهای ورجاوند شناسد.

اینست رُویه‌ای [1] که آنان بدین داده‌اند و این شگفت که کسانی که در قرنهای پسین در ایران و هند بدعوی برانگیختگی برخاسته‌اند دین را جز چنین ساختمانی ندانسته‌اند و اینست کوشیده‌اند آنان نیز ساختمان نوین دیگری گزارند تا آنجا که در برابر مکه یا بیت‌المقدس شهری را برای حج پیروان برگزیده‌اند و گورهای خود را زیارتگاه گردانیده و خود پیش از مرگ زیارتنامه نوشته‌اند [2] و این خود مایه‌ی رسوایی آنان می‌باشد.

شگفت‌تر از آن اینکه اکنون که ما نام دین می‌بریم و سخنی از آن می‌رانیم بسیاری چشم می‌دارند که ما نیز بساختمان آنچنانی پردازیم و گاهی نیز بزبان آمده می‌گویند : این دین امامانش کدامند؟ زیارتگاههایش کدام خواهد بود؟ برخی نیز شرم می‌کنند بآن آشکاری ایراد گیرند و خواست خود را بپرده پیچیده چنین می‌گویند : «من هرچه نگاه می‌کنم در این گفته‌های شما دین نمی‌بینم».

برای اینکه شناخته شود کشیشان و دیگران دین را به چه معنی می‌شناسند داستانهای نیکی در دست هست. این را در تاریخ آمریکا خوانده‌ام که چون کلومبوس آنجا را پیدا کرد و اسپانیاییان دسته دسته کوچیدند و در آبخوستها[جزیره] نشیمن گرفتند با بومیان بدرفتاری بی‌اندازه می‌کردند و روزی در آبخوست کوبا یکی از بزرگان آنجا را گرفته می‌خواستند با شکنجه بکشند و چون او را به تیری بستند کشیشی که از اسپانیا باهمشهریان خود برای رواج دادن به دین مسیح بآنجا آمده بود فرصت یافته گام پیش گزاشت و رو بآن دستگیر آورده چنین گفت : «تو اکنون زیر شکنجه خواهی مُرد و بخوشیهای اینجهان بدرود خواهی گفت. باری در این دم بازپسین دین مسیح را بپذیر که در آنجهان در بهشت باشی». مرد آمریکایی بسخن کشیش گوش داد و اندکی اندیشید و چنین گفت : «در بهشت که می‌گویی آیا از این مردم اسپانیا خواهند بود؟!» کشیش پاسخ داد : «همه‌ی کسانی که نیکند در بهشت خواهند بود».
گفت : «اینان را که من می‌شناسم از نیکانشان هم باید دوری گزید» این گفت و تن بشکنجه سپرد.

🔸این نمونه‌ی نیکیست که کشیشان ، دین را به چه معنی می‌دانند و آن را جز این نمی‌شناسند که کسی نام مسیح را بشنود و فراگیرد و بفرزند خدا بودن او بخَستُود و بپاداش این کار در آنجهان در بهشت باشد.

🔸اگر آن کشیش معنی دین را دانستی بایستی پیش از دیگران همشهریان ستمگر خود را بیدین شمارد و بدیندار گردانیدن آنان کوشد ، و درباره‌ی آن مرد آمریکایی نیز این بداند که کسی که سالیان دراز با بت‌پرستی زیسته در بازپسین دم زندگی دیندار نتواند بود و هیچ سودی از دین پذیرفتن او بدست نیاید. بویژه که آن هم تنها با زبان باشد و پذیرنده هیچ معنایی نفهمد.

[1] : رویه (ruye) = صورت ، ظاهر ـ و
[2] : این اشاره به چند کسی تواند بود که یکی از آنها بهاءالله است.(نک. کتاب بهاییگری ص 64 از 105 پراکنش اینترنتی). دیگری غلام احمد قادیانی می‌باشد که گورش جای حج پیروانش گردیده است. ـ و
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در ایران تکه‌ی 6


آنکه ستمگری را می‌ستاید بدتر از ستمگر است. (یک از دو)

شعر سخن است و آن را بر سر هر موضوعی می‌توان برد. ولی شعرای ایران بیشتر در چند زمینه سخنوری کرده‌اند و اینست که ما برای روشنی گفتار خود می‌خواهیم از یکایک آن زمینه‌ها سخن برانیم.

شعر در ایران در دربارها پیدا شده و در آنجاها پیشرفت نموده. از اینجا بیشتر شعرای ایران درباری بوده و بیش از همه در ستایش پادشاهان و وزیران و توانگران شعر گفته‌اند و می‌توان گفت که مایه‌ی بدنامی شعر بیش از هر چیز این موضوع بوده. زیرا این ستایشگری شعرا عیبهای بزرگی را دربر داشته که باختصار یاد آنها را می‌کنیم :

1ـ بیش از هر چیز باید دانست که ستایش بیجا دور از آزادگی است. کسانی که زبان بستایش دیگران باز می‌دارند فرومایگانی بیش نمی‌توانند بود. بویژه آنان که ستایشگری را پیشه‌ی خود سازند و از آن راه روزی دریابند. زشت‌تر از همه آنکه کسانی ستایشگر ستمکاران و نابکاران باشند و بجای نکوهش زبان بستایش آنان باز کنند.

2ـ این سخنوران شیوازبان که همیشه زبان بستایش ستمگران باز داشته و برای هر کار زشتی از آنان عذری می‌تراشیده‌اند از یکسوی پادشاهان و فرمانروایان را بستم دلیر ساخته آن چشمه‌ی دادپروری را که در دل برخی از ایشان بوده پاک کور می‌گردانیده‌اند از سوی دیگر مردم را بستم بردبار ساخته و حس بیزاری از ستم را که در سرشت هر کسی است ناتوان و نابود می‌نموده‌اند. بعبارت دیگر اینان با یاوه‌گوییهای خود رنج پیغمبران را هدر ساخته‌اند و بنیادهایی را که آن فرستادگان خدا نهاده بوده‌اند برانداخته‌اند.

3ـ اینان که دست پادشاه را ابر یا دریا خوانده سر او را که بیش از یک ذرع و نیم بلندتر از زمین نبوده بآسمان می‌رسانیده‌اند و هر روز پی گزافه‌ی تازه‌ای می‌گردیده‌اند نتیجه‌ی زشتکاری ایشان است که امروز زبان فارسی پر از گزافه گردیده و کلمه‌ها بیکبار معنی خود را از دست داده‌اند. اینکه در زبان ایران «یک ، هزار است و هزار هیچ» عیبی است که هیچ زبان دیگری گرفتار آن نمی‌باشد و این عیب همانا نتیجه‌ی گزافه‌گوییهای شعراست.

4ـ اینان که برای ستودن و بزرگ نمودن پادشاهان و دیگران هر روز پی معنی تازه‌ای می‌گردیده‌اند و بمغز فرسوده‌ی خود فشار می‌آورده‌اند کارشان بسرسام‌گویی انجامیده و یک رشته معنیهایی از خود در آورده‌اند که جز سرسام چیز دیگری نیست : آسمان در برابر ناصرالدین شاه بسجده افتاده و اینست که قامتش دوتاست. بهرام غلامِ شاه ، عطارد دبیر او و تیر پیک اوست.

نه کرسی فلک نهد اندیشه زیر پای تا بوسه بر رکاب قزل ارسلان زند

اینها همه سرسام است. بدا مردمی که کارشان باین سرسامها بکشد!
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 8)


٢ـ فالگیری : (یک از سه)

فالگیری خود بخشی از پیشگوییست. پیشگویی به دو گونه است : یکی بی‌افزار (که از آن سخن راندیم). دیگری با افزار که یکی از آنها فال است. فالگیران می‌خواهند بگویند ما از راههایی پی به ناپیدا توانیم برد و آینده را توانیم دانست.

درباره‌ی سرچشمه‌ی فالگیری و تاریخچه‌ی آن ، آنچه ما بدست آورده‌ایم اینست که در زمانهای باستان که مردم بت‌پرست می‌بودند ، هر مردمی چند خدای پنداری برای خود می‌داشتند که برای هر یکی بتکده برافراشته و پرستاران گمارده بودند. ما در تاریخ چنین می‌یابیم که این پرستاران که «کاهن» نامیده شدندی دعوای گفتگو با خدایان می‌داشته‌اند و اینبوده که میانه‌ی مردم با خدایان میانجی می‌شده‌اند و بپرسشهایی که مردم از خدایان می‌کرده‌اند پاسخ گرفته بآنان می‌رسانیده‌اند و از زبان آنها از آینده آگاهی می‌داده‌اند.

یک نکته‌ی دانستنی آنست که مردم آن خدایان یا بتها را چندان والاتر از جنس آدمیان نگرفته آنان را باشندگانی [=موجوداتی] نزدیک بآدمی و دارای هوس و کینه و رشک و اینگونه خیمها می‌شمارده ، بلکه دارای زنان و فرزندان می‌انگاشته‌اند. اینبوده سزاوار می‌شمارده‌اند که در هر پیشامدی بخدایان بازگشته از ایشان شور خواهند و بکاری که خواهند برخاست نتیجه‌اش را از پیش بپرسند. چیزی که هست بایستی یک قربانی برای خدا بگزارند و ارمغانی برای کاهن ببرند تا بتوانند پاسخ گیرند.

از آنسوی جنس پاسخهای خدایان را نیز می‌دانیم که جمله‌های دوپهلویی می‌بوده که کمتر دروغ درمی‌آمده. چنانکه کرزوس را می‌دانیم که چون می‌خواست با پادشاه هخامنشی بجنگ پردازد از کاهن دلفی دستور خواست و کاهن از خدای خود چنین پاسخ گرفت : «اگر جنگ کنی دولت بزرگی را نابود خواهی کرد».

کرزوس از این چنان فهمید که دولت هخامنشی را نابود خواهد کرد ، و با امید و دلگرمی بکار برخاست. ولی شکست خورد و سراسر کشورش بدست پادشاه هخامنشی افتاد ، و در این هنگام گفتند : «خواست خدا نابودی دولت خود کرزوس می‌بوده ، و چنین می‌خواسته او را از جنگ بازدارد. ولی او خواست خدا را نفهمیده».

اینست نمونه‌ای از پاسخهای خدایان. همانا فالگیری از اینجا آغاز شده ، و چنانکه می‌بینید نخست عنوان آن پرسش از خدایان می‌بوده که با دست کاهنان انجام می‌گرفته و پاسخهای زبانی داده می‌شده. لیکن سپس براههای دیگری افتاده و خدایان خواست خود را بمردم از راههای گوناگون دیگر نیز می‌فهمانیده‌اند. مثلاً چون قربانی می‌گزارده‌اند کاهنان از چگونگی روده‌های شکم آن بخشمناکی یا خشنودی خدایان پی می‌برده‌اند. مرغانی بنام خدایان نگه می‌داشته‌اند و از دانه خوردن و نخوردن آنها چیزهایی می‌فهمیده‌اند و به هر جنبشی از آنها معنایی می‌داده‌اند. از اینگونه راهها برای دانستن خشم یا خشنودی خدایان ، و پی بردن بآینده بسیار بوده است.

سپس نیز نیازی بکاهنان نمانده و هر کسی خود ، از پریدن مرغان ، و از آواز جانوران ، و از جست و خیز چهارپایان ، و از وزش بادها ، و از رویهم چیده شدن ابرها ، و از دوباره شکوفیدن درختها ، و از لرزشهای زیرپوستی که در تن آدمی پیدا شود (اختلاج) ، و از خوابهای پریشانی که هر کس هر شب بیند ، و از پیدایش ستاره‌ی دنباله‌دار ، و از صد راه دیگر بدانستن آینده و پی بردن بسرگذشت خود یا دیگری پرداخته‌اند. اینها همه از گونه‌های فال است. چیزی که هست در فارسی اینها را «مُروا» یا «مُرغُوا» نامند که ما جداگانه گفتگو خواهیم کرد.
🔶 دین و جهان

🔸 نشست دوم (تکه‌ی 6)

از کتابهای دینی شما توریت را بگیرید. ما می‌دانیم که این کتاب که بنام موسا خوانده می‌شود پس ازو نوشته شده و چیزهای بسیاری بآن افزوده گردیده. با آنحال این کتاب در زمان خود بسیار سودمند بوده و مایه‌ی پیشرفت اندیشه‌ها گردیده. چنانکه گفتیم مردمان در آنزمان درباره‌ی جهان و گرداننده‌ی آن اندیشه‌های بسیار خام و پست می‌داشتند. مثلاً در مصر که کانون تمدن بشمار می‌رفت مردمان گاوی را با نشانه‌های ویژه برگزیده بآن می‌پرستیده‌اند و با همه‌ی آدمیگری در برابر گاوی گردن کج کرده فروتنیها می‌نموده‌اند. اگر گاوی می‌مرده می‌بایسته کاهنان دیه بدیه بگردند و گاو دیگری را بآن نشانه پیدا کنند و برای پرستش با خود بیاورند.

در چنان هنگامی اگر مردی برخاسته چنین گفته : «اینها همه نادانیست. گرداننده‌ی اینجهان یکی بیش نیست ، آن هم در بیرون از این گیتی و در آسمانهاست» و بدینسان مردمان را از پندارهای بسیار پست آزاد گردانیده ، بیگفتگوست که کاری بسیار بزرگ کرده. در آنروز بیش از این نتوانستی بود و نبایستی بود.

لیکن در همان حال اگر کسانی بخواهند امروز با اینهمه پیشرفت در دانشها همان توریت را پیش کشند و گفته‌های آن را بگوشها رسانند ناچاریست که بشنوندگان خوش نخواهد افتاد و مایه‌ی بی‌ارجی و خواری آن کتاب و همه‌ی کتابهای دینی دیگر خواهد گردید.

سخن را بدینسان دراز می‌گردانیم تا زمینه روشن گردد و گوشه‌ای تاریک نماند. جدایی میانه‌ی ما با دیگران همینست که ما در هر چیزی درپی راست آن می‌باشیم و می‌خواهیم ریشه‌اش بدست آید. ولی دیگران باین بس می‌کنند که از دور ایستند و فهمیده و نافهمیده بریشخند پردازند و با جمله‌های پوچی خودفروشی[=خودنمایی بی‌اندازه] نمایند.

در کجروی ایشان همین بس که به برانگیختگان که نیکخواهان جهان بوده‌اند و هر یکی در زمان خود جهانیان را چند گامی پیش برده‌اند ، ریشخند می‌کنند و از زباندرازی بازنمی‌ایستند. ولی با ملایان و کشیشان و هاخامان و مانندگانشان که همگی می‌دانیم بدخواهان جهانند و جهانیان را از پیشرفت بازمی‌دارند ، راه می‌روند و در یک توده زندگی می‌کنند. بلکه بیشترشان در خانواده‌های خود کشیش و ملا و هاخام می‌دارند. دوباره می‌گویم : در کجروی ایشان همین بس.