پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
✴️ گفت و شنید (1)
تکه‌ی دهم

🔸مانند همین داستان از مسلمانان در دستست. اینان همینکه کسی مُرد و به زیر خاکش سپردند یکی بالا سرش ایستد و با زبان عربی دین باو آموخته چنین گوید :

«اگر دو فرشته آمدند و پرسیدند پروردگارت کیست نترس و باک مدار و بگو پروردگارم خداست ...» یک دور دین را باو یاد دهد ، و

🔸چه دلیل بهتر از این که آنان دین را جز یاد گرفتن نامهایی و بر زبان راندن آنها نمی‌شناسند. وگرنه یک کس اگر در زندگیش دین داشته چه نیاز است که بدانسان یادش دهند؟!. و اگر نداشته چه سودی از یاد گرفتن آنها پس از مرگ در دست باشد؟!.

اکنون اگر اینها را بگویید پیشوایانشان بگردن نگیرند و به بهانه‌هایی برخیزند. ولی با این دلیلهای روشن چه جای بهانه آوردنست.

🔸خواستم از این گفته‌ها آنست که اینان از معنایی که ما به دین می‌دهیم ناآگاهند. این معنی هرگز بگوش آنان برنخورده. از آنسوی داستان پیشرفت جهان و اینکه هر زمان زندگی برنگ دیگر می‌افتد و هر زمان گرفتاریها و گمراهیهای دیگری پیش می‌آید ، و اینست دین هم که برای جلوگیری از گمراهیها و باز داشتن راهی برای رستگاریست باید در پیشرفت همگام جهان باشد ، هیچگاه باندیشه‌شان نرسیده.
اینست با چشم بسته و دل تاریک بکارهایی برمی‌خیزند که صد دشواری پدید می‌آورد و شما و هزاران دیگران را بایراد گرفتن و بد گفتن برمی‌انگیزند و چون پاسخی نیز بایرادها نمی‌توانند اینست از در پرخاش می‌آیند و ایراد گیرنده را بیدین خوانده با آتش دوزخ بیم می‌دهند.

شما می‌گویید : ما با هواداریها که از دین می‌نماییم بآنان یاری می‌کنیم و بر دلیریشان می‌افزاییم ولی راستی آنست که

🔸با بازنمودن معنی راست دین ریشه‌ی آنان را برمی‌اندازیم و زود خواهد رسید آن روزی که مردم از همه‌ی آنان رو گردانند و بیکبار بازگردند.

ایراد دیگر شما اینست که داستان جدا شدن زمین از آفتاب و پیدایش آدمی و جانوران و درختان در آن و دیگر داستانها که دانشها آنها را برای ما روشن گردانیده چرا در توریت و دیگر کتابهای دینی یادی از اینها نیست. ما جایی برای این ایراد بازنگزارده‌ایم. زیرا گفته‌ایم دانش راهش جدا و دین راهش جداست. دانش باید با دست دانشمندان پیش رود و این نه شگفتست که خدا نخواسته همه چیز را بیک دسته دهد و هر یک رشته از پیشرفت جهان را بدست کسان دیگری سپرده. اینها با باورهای عامیان نسازد. زیرا چنانکه گفتیم آنان یک برانگیخته یا پیغمبر را با خدا همنشین و با او همباز[=شریک] می‌شمارند و او را دارای همه‌ی دانشها می‌پندارند.

ولی اگر نیک اندیشید خواهید دید آنان خدا و دستگاه او را بسیار کوچک می‌دانند و اینست آن را بسر این و آن می‌چرخانند. اینها باورهای بسیار بیهوده است و ما نیک می‌دانیم که هر برانگیخته‌ای تنها در کار خود که شناختن معنی جهان و زندگانی و رسانیدن جهانیان براه رستگاریست دارای نیروی خدایی باشد و در دیگر دانشها جز پایه‌ی همزمانان خود را ندارد. دوباره می‌گویم : این نه شگفتست که خدا نخواسته همه‌ی پیشرفتها با دست یک دسته باشد.

🔸[پنجم] در پایان ایرادهای خود گفتید : امروز دین بمن چه تواند یاد داد؟! این پرسش از آنجا است که شما از یکسو بدانشها ارجی بیرون از اندازه می‌نهید و چنان می‌دانید همه چیز از آنها برآید ، و از یکسو دین را جز از آنچه کشیشان می‌نمایند نمی‌دانید ، و آن را بسیار خوار می‌دارید. من می‌گویم :

🔸دین بشما معنی آدمیگری و آیین زندگی تواند یاد داد و اینها چیزی است که دانشها از آن ناآگاهست.

دانشها بجهان هیاهوی «نبرد» انداخته و برداشت همگی این است که زندگی جز نبرد زندگان باهمدیگر نیست و جهان جز نبردگاهی نمی‌باشد و بدینسان آدمیان را که توانند از راه همدستی با خوشی و آسایش زیند بجان همدیگر می‌اندازد.

🔸از روزی که این هیاهو بمیان افتاده سختی زندگی چند برابر گردیده. در این کشورِ ما در سی و اند سال این هیاهو آتش افروخته و هزاران کسان را از مردمی بی‌بهره گردانیده و بی‌آنکه نیازی باشد به نادرستی و پستی برانگیخته است. پیمان شش سالست پراکنده می‌شود و کمتر شماره‌ای از آن خواهید یافت که با این اژدهاـ‌گرفتاری روبرو نشده و جنگی با آن نکرده.
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در ایران تکه‌ی 7


آنکه ستمگری را می‌ستاید بدتر از ستمگر است. (دو از دو)

5ـ اینان که گزافه‌ها و سرسامهای خود را هنری می‌پنداشته‌اند و بگمان خود «دُر و گوهر از دریای طبع بیرون می‌ریخته‌اند» و از اینجا همیشه از پادشاهان بخششهای گزاف چشم می‌داشته‌اند و بچنان بخششهایی نمی‌رسیده‌اند (بایستی هم نرسند) اینست که همواره زبان بشکایت از روزگار باز می‌کرده‌اند و فلک را غدار و چرخ را شعبده‌باز و گردون را دون و جهان را بی‌مهر و گیتی را پیر زال جادو می‌خوانده‌اند. از اینجاست که زبان فارسی را آلوده‌ی یک رشته عبارتهای بسیار ننگین و بی‌معنایی ساخته‌اند که کمتر زبانی مانند آنها را دارد. عبارتهایی که دلیل تنبلی و بداندیشی یک مردم بشمار است. عبارتهایی که خرد و آزادگی از آنها گریزان است.

اگر زیانهایی را که این یک دسته شعرای ستایشگر بایران و ایرانیگری رسانیده‌اند درست شرح دهیم کتاب جداگانه دربایست است : مرا شگفت می‌آید از کسانی که این شاعران را از بزرگان ایران شمرده در کتابها نامهای آنان را می‌نگارند! آیا اینان چه نیکی از خود بیادگار گزارده‌اند؟!.

اگر گفته شود اینان گذشته از ستایش این و آن شعرهایی نیز در پند و اندرز سروده‌اند. می‌گوییم چه اثری از آن پندها بار است؟.. آری قطران تبریزی می‌گوید :

مرا از شکستن چنان عار ناید که از ناکسان خواستن مومیایی

ولی در جایی که خود او یک عمر باین در و آن در می‌دویده و آبروی خود را می‌ریخته این گفته‌ی او چه اثری در دلها خواهد داشت؟! مگر هرچه گفتی و نیک گفتی پند است؟!

اگر گفته شود اینان چون هنرمندانند از بهر هنرشان آنان را از بزرگان می‌شماریم. می‌گوییم : مگر هر هنرمند از بزرگان است؟! یا مگر هر هنرمند را باید در کتابها یاد کرد و نامش را زنده نگاه داشت؟! و آنگاه چه هنری از اینان جز سخن‌بافی بازمانده؟! نادانا مردمی که سخن‌بافی را هنری بشمارند!

اینان رسوایی را بآنجا رسانیده‌اند که گاهی پادشاهان هم از شنیدن چکامه‌های آنان پرهیز جسته و ستایشهای آنان را ننگ خود می‌شمارده‌اند. چنانکه شاه تهماسب صفوی قصیده‌ای را که محتشم در ستایش او گفته بود نپذیرفته غدغن کرد که دیگر او را بقصیده نستایند.

آن داستان هم معروف است که شاعری در مازندران در ستایش داعی کبیر گفت :

الله فرد و ابن زید فرد

داعی خشمناک شده شاعر را چوب زد و الحق کار بسیار خوبی کرد. اگر چند تن از پادشاهان هر یکی در زمان خود جلوگیری از گزاف‌بافی شعرا می‌کرد ایران این همه گزند از دست آنان نمی‌دید.

کسانی هنوز هم در نمی‌یابند که این چامه‌سرایان چه زیانی بایران رسانیده‌اند. ولی ما بی‌پرده می‌گوییم که برای زبونی ایرانیان یکی از بزرگترین علتها این شعرای چاپلوس و بی‌آبرو بوده‌اند.

درباره‌ی اینان آن بس که چنگیزخان و پسرانش آن همه آتش بایران زدند که قرنها بایستی زبانزد مردم باشد و سوگواریها نمایند از آن همه شعرای ایران یکی نبوده که قصیده‌ای درباره‌ی آن حادثه بسراید یا مثنوی تألیف نماید! در حادثه‌ی تیمور گورکان که آن همه کشتارها را در ایران کرد نه تنها شاعری نکوهش او نکرد بلکه کتابها در ستایش او و کارهای او پرداختند و پس از مرگش ماده‌‌ تاریخها سروده او را روانه‌ی «بهشت جاویدان» گردانیدند.
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 9)


٢ـ فالگیری : (دو از سه)

در زمان ما فال راههای ویژه‌ی دیگری دارد که گویا در زمانهای بسیار باستان نبوده. این راهها نیز گوناگون و بیشمار است. کسانی با کتاب فال گیرند و هر کسی راه دیگری دارد. مثلاً در آغاز کتاب حرفهای ابجد را در خانه‌های شطرنجی گزارده فالخواه باید چشم ببندد و انگشت بروی یک خانه‌ای گزارد و آن خانه در کتاب شرحهایی دارد که فالگیر برایش خواهد خواند. این ساده‌ترین راه آنست.

پیره‌زنان با نخد فال می‌گیرند. نخدها را با ترتیبی چیده و از آنها معناهایی درآورند. درمیان اروپاییان فال با برگهای بازی رواج دارد.

در پنجاه سال پیش در مشهد ، در «قتلگاه» در یک اتاقی سنگی می‌بوده که می‌گفته‌اند هر که بردارد «ولد الزنا» نیست و کسان بسیاری پاکی نژاد خود را با آن می‌سنجیده‌اند.

چند سال پیش در یزد جوانی را دیدم که مرغی را در قفس می‌داشت و با آن فالگیری می‌کرد. بدینسان که تکه‌های بسیاری را از کاغذ بریده و روی هر یکی جمله‌ای از اینگونه : «انجامش نیک خواهد بود» یا «سفر خواهی رفت» یا «پشیمان خواهی شد» یا «بتو سحر کرده‌اند» نوشته و همه را در قفس جا داده بود و چون یک فالخواهی پیدا می‌شد و یک پولی از او می‌گرفت با تکان سر و دست بمرغ می‌فهمانید و آن با نُک خود یکی از کاغذها را برداشته بفالگیر می‌داد و او گشاده بفالخواه می‌خواند. چون این یک شیوه‌ی نوینی می‌بود خواهندگان بسیار می‌داشت و مردم از راستگویی آن فالگیر داستانها می‌گفتند.

باید دانست که هنر این فالگیران در جمله‌هاییست که برمی‌گزینند. مثلاً :

«در بدن تو یک علامتی هست». کیست که در بدنش نشانی از خال یا جای زخم یا نشان آبله نباشد؟!.

«تو نیکی برای مردم می‌خواهی ولی مردم بدی برای تو می‌خواهند» این باوریست که بیشتر کسان درباره‌ی خود دارند.

«تو در آرزوی یک سفری هستی». کیست که در آرزوی سفر نباشد؟!..

«در چهارسالگی یک قِرانی (با زیر قاف) از تو رد شده». «قِران» چیست و چگونه رد شده؟ هر کس می‌تواند یک چیزی از خود بیندیشد.

«دانیال پیغمبر می‌گوید تو به یک مقام بزرگی خواهی رسید». کیست که از این مژده بدش آید؟!.. کیست که در راستگویی دانیال پیغمبر بدگمان باشد؟!..

«درمیان خویشانِ تو یکی با تو دشمن است». کیست که درمیان خویشانش دشمنی ندارد؟!..

می‌باید گفت : رویهم‌رفته از کاهن بتکده‌ی دلفی گرفته تا این فالگیران کوچه‌گرد تهران ، در یک دانشکده درس خوانده‌اند و جنس کردار و گفتارشان یکیست. چنانکه گفتیم اینها همه دروغ و بیپاست. در جهان کسی ناپیدا نداند و آگاهی از آینده نتواند داد ، و این افزارها بسیار بی‌معنی است. آخر برای چه اگر کسی فلان سنگ را نتواند بردارد زاده‌ی زناست؟!.. چه بهمبستگی درمیان آن نتوانستن و این نادرستی تبار است؟!.. دیگر دروغی بیشرمانه‌تر از این چه تواند بود؟!.. برداشتن و برنداشتن سنگ از توانایی و ناتوانی بردارنده است. چه کار بداستان پدر و مادرش دارد؟!..

اینکه نخدها اگر فلان گونه چیده شدند دلیل سفر کردن فالخواه باشد به چه دلیل است؟!.. مگر نخدها فهم دارند و از آینده و سرگذشت هر کس آگاهند و بدلخواه خود آنگونه چیده می‌شوند؟!.. دیگر پنداری بیخردانه‌تر از این چه باشد؟!..
🔶 دین و جهان

🔸 نشست دوم (تکه‌ی 7)

یک ایراد دیگر از آنان درباره‌ی خداست. ما که در نوشته‌های خود نام خدا می‌بریم این را ایرادی بما گردانیده‌اند. در کشوری که صد دستگاه بت‌پرستی برپاست «نواندیشان» چندان بالا رفته‌اند که تاب شنیدن نام خدا را نمی‌دارند و این بدستگاه «نواندیشی» آنان برمی‌خورد که نام خدا بگوششان می‌رسد. افسوس! هزار افسوس!.

نخست ، باید دانست آنان نام خدا را که می‌شنوند چیزهایی را که از پدران و مادرانشان ، یاد گرفته یا از ملایان بی‌فهم و بیدانش شنیده‌اند بیاد می‌آورند. خدا را جز بآن معنی عامیانه نمی‌شناسند. چنانکه گفته‌ایم این گناه بزرگی از ایشان است که نزدیک نمی‌آیند تا بدانند ما چه می‌گوییم و نام خدا که می‌بریم چه معنایی از آن می‌خواهیم.

دوم ، باید دانست سرمایه‌ی ایشان در این زمینه نیز جز چند جمله‌ی پوچی نیست. مثلاً اگر شما از جلو درآمده بگویید : «بردن نام خدا چه ایرادی می‌دارد؟!.» خواهند گفت : «ای بابا ! در قرن بیستم هم خدا می‌شود؟!.». یا خواهند گفت : «دانشها دیگر خدا را از میان برده» ، و اگر شما بازگشته بپرسید : «قرن بیستم با قرنهای دیگر چه جدایی می‌دارد؟!. در قرن بیستم چه رخ داده که خدا دیگر نتواند بود؟!.» ، یا بپرسید : «آن کدام دانشهاست که خدا را از میان برده؟!.» خواهید دید از پاسخ درماندند و سخنی نتوانستند. دوباره می‌گویم : اینان در ایران ، از هر چیزی نامش را یاد گرفته‌اند و در زمینه‌ی خداناشناسی نیز تهیدستند ، و آن سخنانی را که خداناشناسان (یا بهتر گویم : پیروان فلسفه‌ی مادی) می‌دارند یاد نگرفته‌اند.

سوم ، آنان در حال اینکه خدا را انکار می‌کنند ، بیشترشان بجادو و فال و کف‌بینی و دیگر پندارهای پست باور می‌دارند ، و اگر شما در نشستی سخن از بیپایی اینها بمیان آورید خواهید دید بپاسخ برخاستند و با شما چَخیدن[=مجادله] گرفتند. این نمونه‌ای از نادانیهای ایشانست که بدستاویز دانشها خدا را انکار می‌کنند و باین چیزها که آشکاره با دانشها ناسازگار است باور می‌دارند.

به هر حال ما باید باین ایراد پاسخ دهیم. این سخن از جای دیگر آب می‌خورد. چنانکه گفته‌ایم فلسفه‌ی مادی که جهان را همین دستگاه سترسای مادی می‌شناسد خدا را نمی‌پذیرد. این چیزها در ایران پادآواز[=انعکاس] آن فلسفه می‌باشد.
Audio
📣 گفتار گویای «گفت و شنید»

✍ احمد کسروی

🔹 پرچم نیمه‌ماهه
✴️ گفت و شنید (1)
تکه‌ی یازدهم (بخش پایانی)

🔸[پنجم] در پایان ایرادهای خود گفتید : امروز دین بمن چه تواند یاد داد؟! این پرسش از آنجا است که
شما از یکسو بدانشها ارجی بیرون از اندازه می‌نهید و چنان می‌دانید همه چیز از آنها برآید ، و از یکسو دین را جز از آنچه کشیشان می‌نمایند نمی‌دانید ، و آن را بسیار خوار می‌دارید.

من می‌گویم :
🔸دین بشما معنی آدمیگری و آیین زندگی تواند یاد داد و اینها چیزی است که دانشها از آن ناآگاهست.
🔸دانشها بجهان هیاهوی «نبرد» انداخته و برداشت همگی این است که زندگی جز نبرد زندگان باهمدیگر نیست و جهان جز نبردگاهی نمی‌باشد و بدینسان آدمیان را که توانند از راه همدستی با خوشی و آسایش زیند بجان همدیگر می‌اندازد.

از روزی که این هیاهو بمیان افتاده سختی زندگی چند برابر گردیده. در این کشورِ ما در سی و اند سال این هیاهو آتش افروخته و هزاران کسان را از مردمی [1] بی‌بهره گردانیده و بی‌آنکه نیازی باشد به نادرستی و پستی برانگیخته است. پیمان شش سالست پراکنده می‌شود و کمتر شماره‌ای از آن خواهید یافت که با این اژدهاـ‌گرفتاری روبرو نشده و جنگی با آن نکرده.

🔸گفتم : آدمیان توانند از راه همدستی با خوشی و آسایش زیند.

خواهید پنداشت یک سخن ناسنجیده‌ایست بر زبان می‌رانیم ، و یا اندیشه‌ی شاعرانه‌ایست که با آن دلهای مردم را خوش می‌گردانیم.

خواهید گفت : یک پایه‌ی بزرگی از پایه‌های دانش را نمی‌پذیریم ولی نه چنانست.

🔸شما گفته‌های مرا بسیار استوارتر از این دانید. ما در گفتارها و کوششهای خود آن راه را می‌رویم که دانشها رفته‌اند و به چیزی تا دلیل روشن نداریم نمی‌پردازیم.

🔸خدا راستیها را بروی [2] ما باز کرده. در همین زمینه من بشما بازنمایم که از روی چه دلیل بسیار استواری سخن می‌رانیم و چگونه یک چیز را تا بریشه‌اش می‌رسانیم.

داستان نبرد یا کشاکش که فلسفه‌ی نوین می‌گوید درباره‌ی گیاهان و درختان و جانوران باشد ، ما ایرادی نمی‌کنیم ولی درباره‌ی آدمی بآن سادگی نتوان پذیرفت.

🔸آدمی از دو گوهر جداگانه سرشته شده : گوهر جان و گوهر روان. این دو از هم جداست.

🔸فلسفه تنها گوهر جانی او را شناخته و این است آن را بپای جانوران می‌برد و همچون آنها ناگزیر از نبرد و کشاکش می‌شمارد. لیکن آدمیگری آدمی با گوهر روانی اوست. با این گوهر است که دارای خرد و فهم و اندیشه گردیده. اینها از بستگان روانست.

هم با این گوهر ، آدمی دارای خویهای نیکخواهـی و غمخواری و راستی‌پرستی و آبادی‌دوستی و مانند اینها می‌باشد.

روشنتر گویم : آدمی همه‌ی خویهای جانوران را از رشک و خشم و خودخواهی و مانند اینها داراست و از روی گوهر جانی خود ، همچون جانوران به نبرد و کشاکش گراید. چیزی که هست در پهلوی آن خویهای پست جانوری خویهای ستوده‌ی نیکخواهی و غمخواری و راستی‌پرستی و مانند اینها را دارا می‌باشد. بدینسان که نیکی را چه از خود و چه از دیگران دوست دارد. از دستگیری به ناتوانان خشنود گردد. از گرفتاریهای دیگران غم خورد. راستی را دوست دارد و در راه پیشرفت آن تا جانبازی پیش رود.

🔸 فیلسوفان اینها را نشناخته‌اند.
ولی ما آنها را نیک می‌شناسیم و نیک می‌دانیم که زیستن از روی همدستی و نیکخواهی در سرشت روانی آدمی نهاده و چنین زیستن باو دشوار نخواهد بود و بسیار خوش خواهد بود.

چیزی که هست در اینجا دو کار می‌باید :
یکی آنکه سرشت روانی آدمیان را نیرومند گردانیم و آن را بر سرشت جانی چیره و فرمانروا سازیم. دیگری آنکه برای زیستن باهمدستی راهی باز کنیم. یا روشنتر گویم آیین بخردانه‌ای برای زندگی بنیاد گزاریم و این کاریست که ما بآن برخاسته‌ایم و می‌کوشیم.

شما آن را ببینید که دانشها اینها را هیچ نمی‌شناسند و با یک هیاهوی بیپا که بجهان انداخته روانها و خردها را بسیار ناتوان و کار زندگی را بسیار سخت می‌گردانند.
ما را در این زمینه‌ها نیز نوشته‌هایی هست ، و درباره‌ی دو سرشتی آدمی و داستان روان گفتارهایی هست که کوتاهشده‌ی آنها را در کتابی که بشما دادم خواهید یافت.
(پایان)

[1] : مردمی = تمدن = شهریگری ـ و
[2] : در پرچم هفتگی این واژه را «برای» نوشته ولی ما به نوشته‌ی پیمان گراییدیم ،‌ با آنکه هر دو معنی راست است. ـ و
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در ایران تکه‌ی 8


عشق را با سخن‌سنجی چه پیوستگی در میانست؟! (یک از دو)

یکی از زمینه‌های شعر در ایران غزل است. این یکی از کارهای بسیار شگفت شعرای ایران است که عشق را با طبع شعر بسته‌ی یکدیگر می‌شمارند و اینست هر شاعری بعاشقی هم بر می‌خیزد و صدها غزلهای عاشقانه می‌سراید. بلکه کسانی عشق را یک پیشه‌ای می‌شمارند و اینست که خود را
«شاعر عشق پیشه» می‌ستایند. شگفتا عشق را با سخن‌سنجی چه پیوستگی در میانست؟! عشق یک گرفتاری بلکه یک بیماری است که گاهی برای کسانی روی می‌دهد و پس از دیری رفع می‌شود چه آن کسان سخنور و شاعر باشند و چه جز ازو.

این اشتباه از آنجا برخاسته که یکی دو تن از شعرای بنام گرفتار عشق بوده‌اند و بزور سوزش دل غزلهایی سروده‌اند. دیگران که پس از ایشان آمده‌اند مگر پنداشته‌اند که هر شاعری عاشق هم باید بود. اینست که هر کس از آنان غزلهای فراوان سروده‌اند. ولی این درست بدان می‌ماند که کسی بیمار نباشد و بدروغ ناله از درد بیماری نماید. آیا چنین کاری بیخردانه نخواهد بود؟!

شگفت‌تر اینکه اینان که بعشق دروغی غزل می‌سرایند و با دل سرد و تهی ناله از سوزش و درد می‌کنند چون دروغ می‌گویند اینست که می‌بینی بیکبار همه‌ی آن ناله و زاری را رها کرده در اثنای غزل‌ پندگویی می‌آغازند یا فیلسوف دوراندیش گردیده گفتگو از فلسفه می‌نمایند. کسی نمی‌پرسد پس عشقت کو؟...

بلکه بسیاری از آنان سخن از روی قافیه می‌سازند. بدینسان کلمه‌هایی را که قافیه می‌تواند بود پهلوی هم می‌نویسند. مثلاً : هشیار ، بیمار ، معمار ، دیوار ، سردار ، تالار ، دادار ، افشار ، افسار. سپس برای هر یکی از اینها بیتی می‌سازند بی‌آنکه پروای تناسب مطلب را نمایند و آن بیتها را پهلوی هم گزارده غزلی پدید می‌آورند. پس بیجا نیست که ما اینان را سخن‌ساز می‌نامیم و این همه نکوهش بر آنها روا می‌شماریم.

این کار آنان بدان می‌ماند که کسی صد تومان پول برداشته برای تهیه‌ی آذوقه‌ی زمستان ببازار برود ولی بجای آنکه هرچه دربایست دارد آن را بخرد «ذوق ادبی» بخرج داده آنچه را که حرف نخست نام آن سین است از سرمه ، سرکه ، سینی ، سوهان ، سنگ یا مانند اینها خریداری نماید. آیا چنین کسی نادان بشمار نخواهد رفت؟!

اینان می‌پندارند که شعر چندان گرانبهاست که هرچه گزافکاری در زمینه‌ی آن بکنند بخشیده می‌باشد. ولی باید بدانند که شعر این اندازه‌ها ارزش ندارد بدانند که شعر اگر برای سخن آرایش است معنی برای آن بجای روان می‌باشد و آنانکه پروای معنی نکرده شعر می‌سرایند بدان می‌مانند که کسی تن بی‌روانی را آراسته باشد.

سخن کوتاه کنیم : این داستان غزل‌سرایی کار بسیار بیهوده و نابجایی است که هیچ گونه جهت خردپسندی برای آن نتوان پیدا کرد. گذشته از آنکه شعرا در این غزلهای نابجای خود یک رشته زشتکاریهای دیگری را انجام می‌دهند که جز نادانی و بیخردی عنوان دیگری ندارد. کمر را مو ، گودی زنخ را چاه ، ابرو را شمشیر ، مژگان را تیر ، بالا را سرو ، چشم را آهو ، زلف را عقرب یا مار خواندن براستی سرسام است. بگفته‌ی آن شاعر قفقازی اگر این ستایشها براستی در کسی پیدا شود همانا زشت‌ترین پیکری خواهد بود. دریغ از هوش آدمی که در چنین راهی بکار رود. دریغ!

آن شعرا که مرده‌اند ما امروز دسترس بآنان نداریم. من دلم می‌خواست شعرای زنده می‌گفتند که این بیهوده‌کاریها از بهر چیست؟! آیا چه سودی از این غزلهای آنان بمردم یا بخود ایشان می‌تواند رسید؟! آیا از خردمندی سزاست که با سخنان پوچ و بیهوده‌ای عمر خود و دیگران را تباه گرداند؟!

بدترین دشمن آدمی هوسکاریست. خوشا مردمی که در هر کاری هوس را کنار نهاده و سود و زیان آن را بسنجند و سپس بدان بپردازند. کنون ما نیز از شعرای خود می‌پرسیم آیا سود و زیان این کارهای خود را سنجیده‌اند یا تنها از روی هوس بآنها می‌پردازند؟. اگر براستی مایه‌ی کار ایشان هوس نیست و سودی از آن امید دارند چه بهتر که ما را نیز آگاه سازند!
کانال پاکدینی (احمد کسروی و همباورانش)
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 10)


٢ـ فالگیری : (سه از سه)

آن کتاب فالی که درست کرده‌اند ، و اگر کسی چشم خود را بست و انگشت بروی فلان حرف گزاشت ، سخنانی که در متن کتاب در زیر آن یک حرف نوشته شده سرگذشت وی خواهد بود ، چه دلیلی براستی این داستان است؟!.. چنین کتابی را بایستی خدا ساخته و از آسمان برای فالگیری فرستاده باشد.

اینها نخست بخدا دروغ بستن است و از بزرگترین گناهان بشمار است. دوم مردم را فریب دادن و از کار بازداشتن است. اینجهان برای گردش خود یک آیین استوار می‌دارد و باید هر کسی آن را شناسد و پیروی کند. اینان مردم را گمراه گردانیده به بیرون شدن از آیین سپهر وامی‌دارند. اینان بخدا دروغ می‌بندند و با او می‌جنگند.

مردم آگاه نیستند. صدها آشوب از اینها در خاندانها پدید آید. مردک می‌گوید : «یک زن بالابلند و چشم و ابرو سیاهی با تو دشمنی دارد و بتو جادو کرده». زن ساده‌دل این را باور می‌کند و یکی از مادرشوهر و خواهرشوهر و جاری و هووی خود را بدیده گرفته او را دشمن خود می‌پندارد و این نیز بکینه‌جویی باو جادو می‌کند. این چیزیست که هزارها بار رخ داده.

در بیست سال پیش که در تبریز می‌بودم خانه‌ی یکی از خویشانمان دزدی رخ داد و پول هنگفتی از میان رفت. فالگیری گفت : «یکی از خویشان نزدیک که بالای بلندی می‌دارد این دزدی را کرده». از این گفته ، او به یکی از برادران زن خود بدگمان شد و چون کم‌کم بزبانها افتاد شهربانی نیز باو بدگمان گردید و گرفت و بزندان انداخت. در حالی که پس از یک ماه پول از جای دیگری بدست آمد و دانسته شد که دامن آن برادرزن پاک می‌بوده. در نتیجه‌ی همین داستان کینه‌ی بزرگی میان زن و شوهر افتاد و سالها گرفتار دشمنی بودند.

از این داستان صدها بلکه هزارها توان یافت. هنوز اینها زیانهای ساده‌ایست.

برخی از فالگیران ، فالگیری را افزاری برای فریفتن زنان و دلسرد کردن آنان از شوهرانشان گیرند و به یک کارهای بسیار زشتی پردازند. برخی از آنان میانجی میانه‌ی زنان و مردان بیگانه گردند. یکی از عنوانهای ایشانست که بزنان چون جادو درست کنند چنین گویند : «تو باید یک کار حرامی کنی» و با این عنوان زنان پاکدامن را آلوده گردانند.

گاهی زنان را برای «چال کردن جادو» به بیابانها کشانند و بدست غولان بیابان دهند. اینها از شاهکارهای ایشانست.

در دادسرای تهران پرونده‌هایی از اینگونه فالگیران هست که من سزا نمی‌شمارم داستان آنها را در اینجا بنویسم.
کانال پاکدینی (احمد کسروی و همباورانش)

(کتاب «پندارها»)
🔶 دین و جهان

🔸 نشست دوم (تکه‌ی 8)

شما نیک می‌دانید که ما در این کوششهای خود همان راه را گرفته‌ایم که دانشها گرفته‌اند. ما می‌گوییم : در هر زمینه باید دلیل را جلو انداخت که به هر کجا رفت ، دنبالش رفت و به هر نتیجه رسانید پذیرفت. درباره‌ی خدا نیز همان راه را گرفته‌ایم. این دلیلست که ما را بخدا رسانیده ، از ترس آتش دوزخ نبوده که ما خدا را پذیرفته‌ایم. آن خدایی که ما شناخته‌ایم بزرگتر از آنست که نیازمند شناخته شدن باشد و اگر کسی نشناخت بکینه در آتشش اندازد.

داستان ما در پی‌بردن بخدا داستان دانشمند انگلیسی اسحاق نیوتن در پی‌بردن به نیروی کشش (قوه‌ی جاذبه) است. نیوتن نیروی کشش را چگونه شناخت؟.. چه شد که به بودن چنان نیرویی پی برد؟..

چنانکه نوشته‌اند و همگی خوانده یا شنیده‌ایم اسحاق نیوتن در باغی می‌زیست و روزی که در نزدیکی درخت سیبی نشسته بود دید سیبی از درخت جدا گردیده به پایین افتاد. مرد دانشمند باندیشه فرورفت : «این سیب چرا به پایین افتاد؟.. در جهان هر کاری را شُوندی باید بود ، آیا شُوند این افتادن به پایین چیست؟.. چرا سیب به بالا نمی‌رود و پایین می‌افتد؟..». اندیشیده چنین دریافت که چیزها همه باهم کشش می‌دارند و هر یکی از آنها چیزهای دیگری را بسوی خود می‌کشد و در این میانه آنچه بزرگتر است و این نیرو در آن بیشتر می‌باشد چون زورمندتر است بکوچکترها چیرگی می‌نماید و آنها را کشیده بخود می‌رساند ، و اینکه سیب چون از درخت جدا گردیده بزمین می‌افتد از آنست که زمین آن را بسوی خود می‌کشد. سپس دامنه‌ی اندیشه را تا خورشید و ماه و دیگر کره‌ها رسانیده یکی از پایه‌های دانشی را پدید آورد.

ما نیز همین حال را داشته‌ایم : می‌بینیم جهانی است آراسته و بسامان[=منظم] ، می‌گردد و نمی‌فرساید ، از حالی بحالی می‌افتد و چون می‌اندیشیم ، می‌بینیم آن سامان و آراستگی و این گردیدن و دیگر شدن ، از خودش نتواند بود. اینجهان نه چیزیست که اینها از آن تواند بود. در این جهان یک دسته از باشندگان ماییم که آدمیانیم و بدیگر باشندگان برتری می‌داریم و ما می‌بینیم که کمترین دستی در سامان و آراستگی و یا در گردیدن و دیگر شدن جهان نمی‌داریم و خود ناخواهان آمده و ناخواهان می‌رویم. اینست ناچار شده می‌گوییم : اینجهان را پدیدآورنده و گرداننده‌ای هست و آن را «خدا» می‌نامیم.

در اینجا چون فرصت گفتگو نیست ، بهمین چند جمله بس می‌کنم. اگر کسانی می‌خواهند داستان را هرچه گشاده‌تر و روشنتر بدانند «ورجاوندْبنیاد» را بخوانند.

اینست آنچه ما را بشناختن خدا و خَستُویدن[=اعتراف کردن] به هستی او واداشته. ما اگر «خدا» می‌گوییم این را می‌خواهیم. نمی‌دانم باین چه ایرادی هست؟!. کسانی که بما خرده می‌گیرند بهتر است نزدیک آیند و سخنشان گویند؟!. از دور ایستادن و با جمله‌های پوچی ایراد گرفتن شیوه‌ی عامیانست.
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در ایران تکه‌ی 9


عشق را با سخن‌سنجی چه پیوستگی در میانست؟! (دو از دو)

از شگفتیهاست که بسیاری از شعرای غزل‌سرا دریغ از آن نداشته‌اند که خود را «سگ» یا
«مگس» یا «پشه» بنامند و از بلهوسی از چنین ننگی هم پرهیز نکرده‌اند و اینک ما برخی از شعرهای آنان را در اینجا می‌نگاریم :

یکی گفته :

نهاده‌ام چو سگان سر بر آستانه‌ی تو فرشته را نگزارم بگرد خانه‌ی تو

دیگری گفته :

ز خیل اهل وفاییم در زمانه‌ی تو سگ توایم ولی دور از آستانه‌ی تو

سومی گفته :

پهلوی سگ تو جاست ما را جایی به از آن کجاست ما را؟

چهارمی پابوس سگان یار را آرزو کرده :

پابوس سگان تو نگویم هوسم نیست دارم هوس اما چه کنم دسترسم نیست

پنجمی سروده :

شب با سگ کویت چو هم‌‌آغوش شوم من نالم و تهمت سگ کوی تو کشد

ششمی خود را کمتر از سگ خوانده :

در پیش تو قدر هر سگی بیش از ماست ما این همه استخوان شکستیم عبث

هفتمی از کرده‌ی خود همچون سگ پشیمان گردیده :

سگش را با رقیب از ساده‌لوحی آشنا کردم
کنون ایشان بهم یارند و من چون سگ پشیمانم

هشتمی خود را سگِ سگِ یار شمرده :

میان ما و سگ یار فرق بسیار است چرا که ما سگ اوییم و او سگ یار است

نُهمی گفته :

لاف قوت مزن ای پشه‌ی لاغر که شکست
زیر این بار گران پشت همه‌‌ی پیل‌تنان

دهمی سروده :

همای اوج کمالی چه نقص بودی اگر ز فر سایه‌ی تو بهره‌ور شدی مگسی؟

یازدهمی که پست نهادی را از اندازه گذرانیده از ممدوح خود که گویا پادشاه یا وزیری بوده درخواست استخوان کرده بدین عنوان که لاف سگی او را می‌زده :

با فلک آن دم که نشینی بخوان پیش من افکن قدری استخوان

کاخر لاف سگیت می‌زنم دبدبه‌ی بندگیت می‌زنم (1)

بگفته‌ی یکی از دانشمندان خراسان اگر شعرهایی را که شاعر در آن خود را سگ یا خر یا گاو یا مگس خوانده گرد آوریم خود کتاب بزرگی خواهد بود. نادانی نگر که در راه دلبر هیچ و نابود ، خود را بدینسان چرکین ساخته‌اند.

راستی اینست که اینان بس که سرگرم سخنبازی بوده‌اند از هوش بیگانه شده و هر کاری را از زشت و زیبا در زمینه‌ی آن بیهوده‌کاری خود آسان می‌شمارده‌اند. چه بسا که شاعر برای بکار بردن جناس یا «رد العجز الی الصدر»! مثلاً هجو مادر خود دریغ نگفته یا از بهر نمودن یک مضمونی خویشتن را آلوده‌ی هر ننگی گردانیده :

ای صادق آن کسان که طریق تو می‌روند ایشان خرند و خر روش گاوش آرزوست
گیرم که خر کند تن خود را بشکل گاو کو شاخ بهر دشمن و کو شیر بهر دوست

گاهی جمله‌هایی از اینان سر زده که اگر بیگانه‌ای بشنود که یقین خواهد کرد که گوینده‌ی آن دیوانه بوده یا تب داشته و سرسام می‌گفته :

بیا که گریه‌ی من آنقدر زمین نگزاشت که در فراق تو خاکی بسر توان کردن

در غم یار نابود و پنداری چندان گریسته که اشک او سراسر روی زمین را تر ساخته که دیگر خاکی برای ریختن بسر خود پیدا نمی‌کند ـ آیا این سرسام نیست؟! ما هنگامی که در افسانه‌های جهود می‌خواندیم آدم در فراق بهشت چندان گریست که رود از چشم او روان گردید بر ابلهی آن گروه می‌خندیدیم. آیا دیگران هم بر ابلهی این شعرای ایرانی نخواهند خندید؟! گزافه هم اندازه‌ای دارد! این جمله‌ها از سرسام نیز زشت‌تر است! کار بجایی رسیده که شاعر بیسواد شوشتر هم میگوید :

دلته ده او نبره اگ مخی آیی پیشوم بس که ریختم مو ارس کیچه لمالم اوه

بدلبر پیغام می‌دهد : اگر می‌خواهی پیش من بیایی بپا که آب تو را نبرد زیرا بس که من اشک ریخته‌ام کوچه لبالب آب است! سرسامی که تبدار چهل درجه حرارتی هم از آن گریزان است.

آیا نباید پرسید که مقصود از این گزافه‌های بی‌اندازه چیست؟! آیا چه فرقی میانه‌ی این آشفته‌گوییها با سرسام تبداران هست؟! آن سبک مغزان که زیان این آشفته‌گوییها را نمی‌فهمند معذورند. ولی خردمندان می‌دانند که این سخنان آشفته چه گفتن و چه شنیدن و چه پذیرفتنش مایه‌ی سستی خردهاست.

پابرگی :
1ـ این شعرها را یکی از دوستان ما یادداشت کرده و فرستاده بی‌آنکه نامهای شاعران را قید نماید یا سندی برای اعتبار آنها نشان دهد : ولی بهر حال ما اعتماد براستگویی آن دوست داریم. نیز از خود شعرها پیداست که ساختگی نیست اینست که در نقل آنها تردید ننمودیم. ـ پیمان
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 11)


3ـ ستاره‌شماری : (یک از شش)

ستاره‌شماری (یا علم نجوم) نیز از پیشگوییست. چنانکه گفتیم پیشگویی گاه ساده و بی‌افزار است و گاه با افزار. ستاره‌شماری بخشی از پیشگویی با افزار می‌باشد.

نخست باید دانست که ستاره‌شماری جز از ستاره‌شناسیست. «ستاره‌شناسی» (یا علم هیئت) شناختن آفتاب و ماه و ستارگان و دیگر فروزندگان آسمانیست و خود یکی از ارجمندترین دانشهاست. ولی ستاره‌شماری پیشگویی از آینده کردن بدستاویز آفتاب و ماه و ستارگان است و خود سراپا پندار و انگار[=فرض] می‌باشد.

کسانی بگردش فروزندگان آسمانی و نزدیکی و دوری آنها از یکدیگر معنیهایی می‌دهند و از روی آنها از آینده پیشگویی می‌کنند. بگمان اینها پیشامدهای اینجهان و کارهایی که در روی زمین رخ می‌دهد سرچشمه‌ی آنها گردش آفتاب و ماه و ستارگان آسمان و چگونگی آنهاست ، و اینست آنان از «علت به معلول» پی می‌برند و از دیدن چگونگی ستارگان (یا بگفته‌ی خودشان اوضاع کواکب) کارهای آینده را می‌دانند و از آنها آگاهی می‌دهند.

نیز برای هر کاری ساعتهایی نشان می‌دهند که اگر در آن ساعت کرده شود چون ستارگان در فلان حالند بنتیجه خواهد رسید یا نخواهد رسید.

چنین پیداست که این کار از زمانهای باستان پیدا شده و این نیز یادگار دوره‌های بت‌پرستیست. نیز چنین پیداست که این پیشگویی نخست از ستارگان دُمدار و از ستارگان فروریزنده (شهاب) و از برخی نشانه‌های آسمانی که گاهی دیده شود آغاز گردیده.

چون ستارگان دُمدار هر سی چهل سال یک بار نمایان گردد و هر کسی در زندگانیش جز یک بار یا دو بار آن را نبیند از اینرو هر زمان که پدید آید مردمان بترس افتند و گفتگوهای بسیاری درباره‌ی آن کنند. هنوز این در زمان ما هست.

در زمانهای باستان مردم آن را نشان خشم خدایان خود دانستندی و کاهنان فرصت یافته از پیش آمدن بلایی ـ از وبا یا طاعون یا سیل یا گرانسالی ـ آگاهی داده ترس مردم را بیشتر گردانیدندی. همچنین در فروریزش ستارگان و پیدایش نشانه‌هایی ـ از سرخی یا روشنایی ـ در آسمان این رفتار را کردندی.

از اینجا راه باز شده که کسانی فروزندگان آسمانی را افزار پیشگویی گیرند. چون آفتاب و ماه و پنج ستاره‌ی دیگر (که هفت گردنده نامیده می‌شدند) می‌گردند و هر روز جای خود را در آسمان ـ یا بهتر گویم درمیان ستارگان ـ دیگر می‌گردانند و خود گاهی بهم نزدیک و گاهی از هم دور می‌باشند ، باین حالهای آنان معنیهایی از خود داده و هر یکی را نشانه بلکه انگیزه‌ی یک پیشامد زمینی شمرده‌اند ، و آنچه مایه‌ی رواج این پندار گردیده آنست که در زندگانی ساده‌ی آنزمانی ، مردم بآسمان بیش از زمان ما تماشا می‌کرده‌اند و در سایه‌ی نداشتن ساعت و قطب‌نما و مانند اینها بشناختن ستارگان و گردش آنها از ما نیازمندتر می‌بوده‌اند. از آنسوی انبوهی از مردان آنزمان این ستارگان گردنده را خدایانی پنداشته پرستش می‌کرده‌اند.

چه در نتیجه‌ی باورهایی که مردمان باستان درباره‌ی ستارگان گردنده داشته و آنها را خدایانی می‌پنداشته‌اند ، و چه از اینرو که بچگونگی گردش اینجهان و انگیزه‌های کارها پی نبرده بیکبار ناآگاه می‌بوده‌اند ، این باور که انگیزه‌های کارها گردش آفتاب و ماه و ستارگانست بازار بسیار گرمی درمیان مردمان پیدا کرده رواج ستاره‌شماری را بسیار بیشتر گردانیده.

از آنسوی چون شناختن فروزندگان آسمانی ، و پی بردن بجایگاه آنها در آسمان ، و آگاهی از دوری یا نزدیکی آنها بیکدیگر یک چیز ساده و آسانی نمی‌بوده که هر کسی بتواند ، ناگزیر این بخش از پیشگویی رویه‌ی [(ruye) = شکل ، صورت] دانش پیدا کرده و پردازندگان بآن یک دسته‌ی ویژه‌ای بوده و میان مردم جایگاهی پیدا کرده‌اند.

هیچ یکی از پندارها (جز از گفتگو با مردگان که خواهیم آورد) این دستگاه را پیدا نکرده و این ارج را نیافته است.
✴️ نمونه‌ای از پراکندگی اندیشه‌ها

آقای کسروی جمعه‌ی گذشته با دو نفر از آقایان سمنان بدیدن یکی از اعضاء معادن که تازه‌وارد بود رفتیم چون شهرتش پیمان بود پس از تعارفات معمولی پرسیدم از پیمانیان و نویسنده‌ی پیمان اطلاعاتی داری ـ مانند همه که اظهار فضل و دانش را دوست دارند جواب داد بعلی ـ آقای کسروی نویسنده‌ی پیمان را خوب می‌شناسم و ارادت بسزایی به مجله‌ی پیمان دارم.

کم‌کم در اثر مذاکره فهمیده شد آقا اصولاً از مقاصد پیمانیان ناآگاه بوده و یک نفر صوفی‌مسلک یا بهتر بگویم لامذهبی است. ضمناً از نقطه نظر صوفی‌منشی می‌خواست بنده را هدایت نماید ، می‌گفت صوفیگری سه مرحله دارد ، شریعت ، طریقت ، حقیقت و فعلاً من در مرحله‌ی حقیقت هستم. بعد می‌گفت اصولاً معاد و آخرتی نیست و هرکس پاداش و کیفر عملش را در زندگی خواهد دید. بعد هم یک رباعی از خیام خوانده و بنای تعریف این مفاخر ملی را گزاشت :

گویند مرا عذاب خواهی فرمود من در عجبم که این کجا خواهد بود
آنجا که تویی عذاب کی خواهد بود وآنجا که تو نیستی کجا خواهد بود

دیدم بازی کلاغ پر بچه‌ها است ، از شاخی بشاخی می‌پرد و مانند همه یا اغلب ، این بیچاره ، هم مرید حافظ ، هم هواخواه خیام ، هم پرستنده‌ی علی ، هم خواهان عمر ، همه چیز درش جمع است جز فکر و خرد. یا للعجب از این مغزهای آکنده و از این افراد خراباتی‌مسلک که اصولاً پی بنتیجه‌ و عواقب این اشعار زهرآگین نبرده و طوطی‌وار حفظ کرده‌‌اند. بلکه چند پهلو برایش معنی تراشیده‌اند.

سخن بدرازا کشیده و کار به پرخاش ، مخصوصاً یک نفر از دبیران نادان هم طرفدار خیام مفاخر ملی حاضر بود و پاسخ سخن را به پرخاش می‌داد.

بعد کتابی آوردند بنام گلهای رنگارنگ اشعاری چند که اعظم‌السلطنه (دولت) در مورد تعریف شعر و تنقید آقای کسروی سروده بود برایم خواند. گفتم پوچی این اشعار از نامش پیداست. آقای دولت اسم این اشعار را خوابنامه گزاشته و ابتداء می‌گویند به پندار من سعدی را در خواب دیدم. بهتر بود بجای خواب دیدن در بیداری گفته‌های آقای کسروی را در ترازوی خرد می‌سنجید و وزن آنها درمی‌یافت که یا می‌پذیرفت و یا اگر می‌توانست پاسخی می‌داد. این شیوه‌ی پست از میان ایرانیان کی خواهد برافتاد که در برابر دلیل و منطق خواب می‌بینند و شعر می‌گویند و هو می‌کنند؟!.

در هر حال آقای کسروی ما پیمانیان بیاری و پشتیبانی خدا و آن پاکمرد ایرانی حقیقت را آشکار و این ملت آلوده بشعر را هشیار خواهیم ساخت. خدا با ماست.
سمنان ـ ح. هـ
شادروان شهیدی از پشتیبانان پیمان
🔶 دین و جهان

🔸 نشست دوم (تکه‌ی 9)

می‌گویند : «دیگر بخدا چه نیاز است؟!. مگر آنان که بخدا باور نمی‌دارند کارشان نمی‌گذرد؟!.». می‌گویم : «به نیروی کشش چه نیازی می‌بوده؟!. مگر مردم عامی که آن را نمی‌شناختند و نمی‌شناسند و هیچگاه پروای چنین چیزها را نمی‌دارند ، کارشان نمی‌گذرد؟!.». اینان نمی‌دانند که گفتگو در زمینه‌ی فهمیدن و نافهمیدنست ، نه در زمینه‌ی نیاز داشتن و نداشتن.

آنگاه نیاز هم هست : زیرا جستجو از گردش جهان و از گرداننده‌ی آن در نهاد آدمی نهاده که اگر یک راه خردپذیر و روشن باز نباشد ، پندارهای بیپای بسیار بمیان آید. دانشها نیز در این باره کاری نتواند کرد.

باید «فرمول خردپذیری» درمیان باشد تا درِ پنداربافی (برای آینده) بسته گردد و از آنسو گمراهیهای بسیاری که امروز بدستاویز همان خداشناسی در جهانست ، از میان برخیزد.

ما اگر نام «خدا» می‌بریم و بآفریدگار راست جهان باور می‌داریم در برابر آن با صد گونه نادانی و گمراهی ـ از بت‌پرستی و گنبدپرستی و پنداربافیهای پست صوفیان و یاوه‌سراییهای خراباتیان و بسیار مانند اینها ـ می‌نبردیم.

اگر تنها برای نبرد با این گمراهیها هم بودی ما بایستی از خدا سخن رانیم و آنچه را که در این زمینه راستست و با دلیل توان پذیرفت نشان دهیم. چنانکه پیش از این هم گفته‌ایم برای بیرون کردن پندارهای بیپا از دلها باید آمیغها را روشن گردانید.

گذشته از همه‌ی اینها ، شما نیک می‌دانید که خواست ما از خدا و از دین یک چیز است ، و آن اینکه زندگانی از روی خرد باشد.

زندگانی آدمیان بدو گونه تواند بود : یکی آنکه مردمان معنی جهان و زندگانی را ندانند و هر کسی تنها سود خود خواهد. یکه‌ها باهم در نبرد و توده‌ها با یکدیگر در جنگ باشند. دیگری آنکه مردمان معنی جهان و زندگی را بفهمند و هر کسی در کارها و کوششهای خود دربند دیگران باشد. چه توده‌ها و چه یکه‌ها باهم همدستی نمایند و درمیانه آیینی باشد.

این دو زندگانی یکی نیست و از هم بسیار جداست. آن یکی زندگانی جانورانه‌ی از روی خودخواهیست و این یکی زندگانی آدمیانه‌ی از راه خرد می‌باشد.

ما خواهای این زندگانی آدمیانه‌ایم و این کوششها همه در آن راهست. اینکه دین می‌گوییم و نام خدا می‌بریم جز این نتیجه را نمی‌خواهیم.

ما می‌گوییم : باید چشم باز کرد و بجهان با دیده‌ی بیناتری نگریست. می‌گوییم دانشها افزارهایی بدست آدمیان داده و آنان را به سپهر چیره گردانیده. ولی این تنها بس نیست ، و راهی نیز باید بود که آدمیان بخود چیره گردند و جلو بدیهای خود را گیرند و چنین راهیست که دین می‌نامیم.

ما می‌گوییم : این هنری از ‎آدمیست که اقیانوسها را درنوردیده از این سر بآن سر می‌رود. هنری از آدمیست که سوار هواپیما گردیده در بالای ابرها به پرواز می‌پردازد. ولی می‌باید از این هنرها سودی برداشت و زندگانی را بهتر و خوشتر و جهان را آبادتر و خرمتر گردانید. این سودی نیست که اقیانوسها کشتارگاه باشد و هزارها آدمی خوراک ماهیان گردد. سودی نیست که هواپیماها افزار ویرانی شهرها باشد.

اینها را در جاهای خود گفته‌ایم. در اینجا می‌خواهیم بگوییم سخنی که ما از خدا می‌رانیم در این راهست ، در راه زندگانیست. پس چه زشتست که کسانی اینها را نافهمیده تنها از شنیدن نام خدا بزباندرازی پردازند! چه زشتست که کسانی خود نکوشند و بآنان که می‌کوشند گستاخی و بیفرهنگی دریغ نگویند!.

چه زشتست که کسانی پدران و مادران خود را فرورفته در لجنزار مرده‌پرستی و گنبدپرستی یابند و کمترین تکانی ندهند ، و زنان و خواهران خود را گرفتار فالگیران و دعانویسان و جادوگران بینند و پروایی ننمایند ، و اینهمه ملایان و روضه‌خوانان را درمیان توده تماشا کنند و اندوهی نخورند ، ولی شنیدن نام پاکْ‌آفریدگار را بخود هموار نگردانند و خیره‌رویانه زبان بایراد گشایند.
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در ایران تکه‌ی 10


پلیدا آن کسانی که خدا را «شاهد» بخوانند! (یک از دو)

سیاهکاری دیگری که شعرای ایران داشته‌اند آنکه کسانی پندارهای بی‌پای صوفیگری را با اصطلاحات میخانه بهم درآمیخته یک رشته سخنان زشت اندر زشتی پدید آورده‌اند. صوفیگری در آغاز پیدایش خود «دل از جهان کندن و از خود گذشتن و آزار بکسی نرسانیدن و این گونه ستوده‌کاریها» بوده. ولی سپس کسانی آن را مایه‌ی فریب مردم ساخته و یک رشته پندارهای بی‌سر و بن زشتی از وحدت وجود و پیوستن بخدا و مانند اینها بآن درآمیخته‌اند و اینست یک دسته صوفیانی پیدا شده‌اند که براستی از خدا و دین بیگانه و خود دشمنان بزرگ مسلمانی بوده‌اند و زشت‌ترین بدعتها را در میان مسلمانان پدید آورده‌اند. اینان بیکاری و گدایی را که ننگ آدمیگریست پیشه‌ی خود داشته نابکاری با پسران ساده‌رو را که در اسلام از پلیدترین گناهان است روا شمرده و پیران ایشان خود را از پیغمبران بالاتر دانسته دعویهایی می‌کرده‌اند که هیچ پیغمبری نکرده.

در میان مسلمانان گروهی دروغگوتر از اینان نبوده چنانکه اگر کتابهای آنان را ببینیم بی‌شک نُه بهر از ده بهر آنها جز دروغ و گزافه نیست.

شیخ عطار در تذکرة الاولیاء داستانی آورده که یکی از بزرگان صوفیان درویشی را که علاقه به تربیت او داشت سه سال در بازارها بگدایی واداشت. چنانکه نوشته‌اند راهنمای خود عطار هم بصوفیگری ، یک گدایی بوده و براهنمایی او شیخ از سوداگری که مایه‌ی گردنفرازی و بهترین طاعت است دست کشیده بتنبلی و گدایی افتاده است.

از صوفیگری در جای دیگری باید گفتگو کرد. (1) در اینجا مقصود آنست که شعرا چنین پندارهای بی‌بنیاد و نازیبایی را از صوفیان گرفته و آن را با اصطلاحات میخانه بهم آمیخته اشعار بسیاری در این زمینه سروده‌اند و الحق آبروی خود و اسلام و ایران را در یکجا بباد داده‌اند. زهی بی‌شرمی آن کسانی که خدا را «شاهد» (2) بخوانند.

زهی پلیدی آن نامردانی که پیغمبران را «پیر میکده» نامند. تفو! بر این نادانان تفو!

این سیاهکاری از آنجا برخاسته که صوفیان دسته دسته در خانقاهها گرد می‌آمدند و چون همه مفت خورده گردن ستبر می‌ساختند و هرگز غمی از روزگار بر دل نداشتند این بود که بکامگزاری برخاسته روزانه چند بار حلقه زده درویش بچگان را در میان انداخته با دف و آواز دست افشانده پای می‌کوبیدند. ولی برای فریب مردم که نانشان بریده نشود این رقص و کامگزاری را عبادت جلوه می‌دادند و بی‌شرمانه دعوی عشق بخدا کرده خدا را معشوق و دلبر می‌نامیدند.

برخی شعرا هم که میخوارگی را پیشه داشته و آنچه را که بنام صله‌ی‌ شعر از این و از آن در می‌یافتند در میخانه‌های ارمنیان یا زردشتیان صرف باده و ساده می‌کردند ، اینان اگرچه کسان تردامن و بی‌پروایی بوده و درپی آبرو نبوده‌اند و پاره‌ای از ایشان با صوفیان دشمنی می‌نموده‌اند با آنهمه این درس را از صوفیان یاد گرفته‌اند که آنان نیز پرده‌ی خداپرستی بروی سیاهکاریهای خود بکشند و اینست که خدا را بمیخانه‌ها کشانیده و میخواری را عبادت جلوه داده و در شعرهای خود آن ننگین‌کاریها را پدید آورده‌اند :

زاهد بخرابات بیا راست مترس ترسی که در این راه خطرهاست؟ مترس
آن کس که ز ترس او نیایی بر ما پنهان ز تو در خرابه‌ی ماست مترس

پیداست که نخست این کار خاص چند شاعر بی‌ننگ و عاری بوده ولی کم‌کم زشتی آن از میان برخاسته و هر شاعری کم و بیش آلوده‌ی آن گردیده. بلکه شعرا آن را دلیل «حکمت» و «عرفان» گرفته‌اند که هر شاعری که می‌خواسته خود را حکیم و عارف جلوه دهد شعرهای خود را بدان اصطلاحات ننگین می‌آلوده.

کار بآنجا کشیده که مردی که او را «حکیم بزرگ» ایران میخوانند درباره‌ی خدا چنین میگوید :

با که توان گفت این سخن که نگارم شاهد هرجایی است و پرده‌نشین است

خاک بر سر حکیمی که خدا را «شاهد هرجایی» بخواند. تو گویی قحط عبارت بوده که نیاز بچنان عبارت زشتی افتاده!

پابرگی :
1ـ کتاب صوفیگری دیده شود.
2ـ از شاهد در زبان صوفیان و شعرا بچه‌های نابکار مقصود است. ـ پیمان
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 12)


3ـ ستاره‌شماری : (دو از شش)

یک چیز دیگری که گذشته از اینها برواج ستاره‌شماری افزوده و مایه‌ی فریب مردم گردیده ، اینست که همیشه ستاره‌شماری با ستاره‌شناسی توأم می‌بوده.

چنانکه گفتم ستاره‌شناسی (هیئت) خود یکی از دانشهای گرانبهاست و بنیاد استواری دارد. این نیز از زمانهای باستان شناخته بوده ، و از همان زمانها دانشمندان بنامی بآن پرداخته‌اند که اگرچه در بیشتر جاها لغزش پیدا کرده بودند در برخی چیزها فیروز می‌بودند. از جمله حساب گردش ستارگان را از روی درستی کرده و جایگاه هر یکی از آنها را بدست آورده بودند. اینست می‌بینیم از سه‌هزار سال پیش دانشمندان این فن چگونگی گرفتن ماه و خورشید و انگیزه‌ی آنها را دانسته و از پیش آگاهی می‌داده‌اند.

این داستان گرفتن ماه و خورشید و آگاهی دادن از آن از روی حساب می‌باشد و خود از جُستارهای ستاره‌شناسیست. یک دانشمند ستاره‌شناس از روی حساب تواند دانست که در فلان روز و فلان ساعت و فلان دقیقه خورشید و ماه و زمین چنان خواهند بود که خورشید و ماه در روبروی یکدیگر ، و زمین درمیان آنها باشد و سایه‌ی زمین بروی ماه بیفتد و آن را تاریک گرداند. این را از روی حساب تواند دانست و از روی پیش‌بینی آگاهی تواند داد.

این یکی از کارهای دانش است. ولی مردم چون نمی‌دانند آن را دلیل ناپیدادانی منجم شمارند ، و جدایی میانه‌ی این کار و دیگر پیشگوییهای او که همه از روی پندار است نگزارده آنها را نیز راست پندارند.

هنوز در زمان ما نیز عامیان چنین گویند : «منجم اگر یک چیزهایی نمی‌داند پس چطور گرفتن ماه و آفتاب را خبر می‌دهد و راست درمی‌آید؟!.» از زمان باستان این یکی از انگیزه‌های فریب خوردن مردم بوده. همچنین درآمدن ماه نو ، و دیده شدن و نشدن آن ، و آغاز سال نو و مانند اینها که همه از روی حسابست در نزد مردم دلیل ناپیدادانی منجمان می‌باشد!..

بدینسان ستاره‌شماری پدید آمده و شناخته گردیده ، و چون در قرن دوم و سوم اسلام ، فلسفه‌ی یونان و دیگر دانشهای یونانی و رومی بشرق آمده و در اینجا رواج بی‌اندازه یافته ، این نیز درمیان آنها بوده و آنچه ما می‌دانیم از همان زمان تا یک‌هزار سال در اوج رواج خود بوده که گذشته از مردم عامی پادشاهان و فرمانروایان بآن گرویده و هر کدام از آنان یک یا چند ستاره‌شمار (منجم) در دربار خود داشته‌اند. یک پادشاه اگر می‌خواسته بتخت نشیند و یا بجنگ رود ، و یا سرایی بنیاد‌‌ گزارد ، و یا زنی بگیرد ، یا به هر کار بزرگ دیگری پردازد ، می‌بایست منجم برای آن ، ساعت برگزیند. در این دوره ستاره‌شماران جانشین بتکده‌ی دلفی می‌بوده‌اند و ما در تاریخ داستانهای بسیار شگفتی پیدا می‌کنیم که اینک برخی از آنها را برای گواهی در اینجا یاد می‌کنیم :

پادشاهان صفوی باور بسیار بمنجمان می‌داشتند و در دربار خود از آنان نگه می‌داشتند. در زمان شاه‌‌عباس یک داستان شگفتی رخ داد. بدینسان که منجمان چنین گفتند : «اوضاع کواکب می‌رساند که در این سال یک پادشاهی از میان خواهد رفت». از آنسوی درباره‌ی شاه‌عباس گفتند : «تربیع نحسین در خانه‌ی طالع واقع شده و اختر طالع در حضیض زوال و وبالست». از این دو سخن چنین نتیجه می‌گرفتند که بشاه‌‌عباس بیم یک آسیبی یا گزندی می‌رود.

چون گمان دروغ در گفتار خود نمی‌داشتند ملا جلال یزدی که یکی از ایشان می‌بود چنین پیشنهاد کرد که سه روز شاه‌‌عباس خود را از پادشاهی برکنار گردانیده تاج و تخت را به یک کسی از زندانیان کشتنی بازگزارد که در آن سه روز همگی وزیران و سپاهیان و دیگران در فرمان آن باشند و پس از سه روز او را بکشد و از این راه بلای رسیده را از خود دور گرداند.

شاه‌‌عباس که از ترس جان فرمانبر منجمان شده بود این پیشنهاد را پذیرفت و چون در آن سال چند تن از درویشان را بنام بیدینی گرفته و بزندان سپرده بودند چنین نهادند که ملا یوسفی نامی را از آنان بپادشاهی رسانیده سپس بکشند.

👇