پابرگیها :
1ـ آلودگیهایی که سرزمینهای اسلامی و همچنین ایران از رهگذر اندیشههای زهرآلود و بدعتهای پلید پیدا کرد و مایهی ناتوانی بلکه زبونی ایشان گردید دست کم دو قرن پیش از یورش مغول آغاز شده و تار و پود یگانگی مردم و غیرت و سلحشوری را پوسانیده بود. این گرفتاری بزرگ را که تا امروز شرقیان دچارش هستند پرفسور در این جمله با یک واژهی « بدبختانه» توصیف میکند که بس نارسا میباشد. برای شناخت درماندگیهای ایران خوانندگان را به خواندن کتابهای چندی از کسروی راه مینماییم که در آنها از « گرفتاریهای هزار ساله» سخن رانده و راز « بطرف صفر رفتن اقتدار اسلامی» را نشان داده. از جمله تاریخ و پندهایش ، ما چه میخواهیم؟ و صوفیگری. در این میان شعر و شاعری از علتهای بزرگ این پسرفت میباشد. یک حساب ساده از شمار دانشمندان و شاعران ایرانی در قرنهای دوم تا هشتم نشان میدهد که از قرن چهارم رفته رفته از شمار دانشمندان کاسته شده و « دورهی زرین» دانش بپایان میرسد تا جایی که در قرن هشتم ما نشانی از یک دانشمند ایرانی نمیبینیم ولی از آنسو شاعری بویژه در زمان سلجوقیان رواج بیاندازه گرفته که تا جنبش مشروطه همچنان ادامه یافته است و چنانکه در یکی از گفتارهای آغازین این کتاب آمده امروز نزدیک به 6000 دیوان از شاعران در دست است. گردآورنده پسرفت دانش در ایران را از شمار دانشمندان ایرانی و آن را نیز از کتاب « خلاصهی زندگینامهی علمی دانشمندان» (بنیاد دانشنامهی بزرگ فارسی ـ سال 1374) نتیجه گرفته است.
2ـ کسی که بگفتهی خودت آن حکایات ننگین را در کتاب خود آورده دیگر چگونه معلم اخلاق و مصلح روحیات جامعه باشد؟! (پیمان)
3ـ کسی که آنچنان دشنامگو بوده دیگر مهذبیش کدام است؟! (پیمان)
1ـ آلودگیهایی که سرزمینهای اسلامی و همچنین ایران از رهگذر اندیشههای زهرآلود و بدعتهای پلید پیدا کرد و مایهی ناتوانی بلکه زبونی ایشان گردید دست کم دو قرن پیش از یورش مغول آغاز شده و تار و پود یگانگی مردم و غیرت و سلحشوری را پوسانیده بود. این گرفتاری بزرگ را که تا امروز شرقیان دچارش هستند پرفسور در این جمله با یک واژهی « بدبختانه» توصیف میکند که بس نارسا میباشد. برای شناخت درماندگیهای ایران خوانندگان را به خواندن کتابهای چندی از کسروی راه مینماییم که در آنها از « گرفتاریهای هزار ساله» سخن رانده و راز « بطرف صفر رفتن اقتدار اسلامی» را نشان داده. از جمله تاریخ و پندهایش ، ما چه میخواهیم؟ و صوفیگری. در این میان شعر و شاعری از علتهای بزرگ این پسرفت میباشد. یک حساب ساده از شمار دانشمندان و شاعران ایرانی در قرنهای دوم تا هشتم نشان میدهد که از قرن چهارم رفته رفته از شمار دانشمندان کاسته شده و « دورهی زرین» دانش بپایان میرسد تا جایی که در قرن هشتم ما نشانی از یک دانشمند ایرانی نمیبینیم ولی از آنسو شاعری بویژه در زمان سلجوقیان رواج بیاندازه گرفته که تا جنبش مشروطه همچنان ادامه یافته است و چنانکه در یکی از گفتارهای آغازین این کتاب آمده امروز نزدیک به 6000 دیوان از شاعران در دست است. گردآورنده پسرفت دانش در ایران را از شمار دانشمندان ایرانی و آن را نیز از کتاب « خلاصهی زندگینامهی علمی دانشمندان» (بنیاد دانشنامهی بزرگ فارسی ـ سال 1374) نتیجه گرفته است.
2ـ کسی که بگفتهی خودت آن حکایات ننگین را در کتاب خود آورده دیگر چگونه معلم اخلاق و مصلح روحیات جامعه باشد؟! (پیمان)
3ـ کسی که آنچنان دشنامگو بوده دیگر مهذبیش کدام است؟! (پیمان)
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)
🔸 گفتار پنجم : آیا با مردگان گفتگو توان داشت؟.. (تکهی 4)
بدتر از همهی اینها آنکه میگویند روانها که از اینجهان بیرون رفتهاند ، هر یکی از آنها در تن دیگری دوباره باینجهان درآیند و یکی از آنها در تهران که مرد یاوهی بیارجی بیش نیست چنین مدعیست که روان محمد بن عبدالله (بنیادگزار اسلام) در تن اوست. از یک پندار بیپایی گستاخ گردیده باین دروغها و نادانیها زبان باز میکنند.
در زمینهی گفتگو با مردگان خود نویسنده را داستانی هست که دلیل روشنی به بیپایی آن میباشد : کسانی که تاریخ مشروطه را خواندهاند نام اسدآقا بگوشهای ایشان آشناست. این جوان در تبریز در جنگهای مشروطه دلیریهای بسیار کرده و یکی از سرکردگان بنام گردید. سپس در جنگ تبریزیان با روس دلیری بیشتری نشان داد و با دیگر سران مجاهدان تبریز را گزارده به استامبول رفتند که سالهای چند در آنجا میبودند تا پس از برافتادن دستگاه نکولا بازگشتند.
پس از این بازگشت با هم دوست شدیم و سالها با یکدیگر آمیزش میداشتیم. راستیرا جوانی میبود از هر باره آراسته ولی افسوس که در جنگهای سمتقو در ساوَجبُلاغ که فرمانده ژاندارم میبود کشته گردیده قربانی بدخواهیهای بیگانگان و کارکنان ایشان گردید.
در این هنگام من در مازندران میبودم و چون آگهی یافتم بیتاب شدم. مرگ جوان دلیر شبها مرا از خواب بازداشت و کمتر میتوانستم آن را فراموش کنم.
سالها گذشت و روزی در تهران باز یاد آن جوان و کشته شدنش را کرده با خود میگفتم : آیا مادر پیرش چه کرد و چه شد؟!.. چگونه بمرگ چنان پسری تاب آورد؟!.. گمان میکردم او نیز مرد و روانش بروان آن جوان پیوست. از برادرم گلهمند میبودم که دربارهی خاندان آن جوان چیزی بمن نمینویسد.
این نیز گذشت و پس از چند ماه شبی در خانهی سعدالدوله بانجمنی رسیدم ، کسانی را دیدم گرد میز چرخندهای نشستهاند و هر یکی بخود فرورفته. گاهی میز میچرخد و سخنانی بمیان میآید. پرسیدم چیست؟.. گفتند : با روانی گفت و شنید میدارند.
نخست بار میبود که بچنان دستگاهی برمیخوردم. در مهنامههای الهِلال و المُقتَطَف مصری گفتارهای فراوانی در این زمینه دیده ولی هیچ یکی را نخوانده بودم. تنها این میدانستم که بسیاری از دانشوران بنام هوادار آن میباشند و کتابها در پیرامونش مینویسند ، و اینبود گمان بدی دربارهاش نمیداشتم و هرگز گمان نبرده بودم که باین بیپایی باشد.
از اینرو چون یک بار دیگر گرد میز نشستند و مرا نیز خواندند پذیرفتم و با ایشان همراهی کردم. چهار تن گرد میز نشستیم. دستها را روی آن گزارده هوشهای خود گماردیم. پس از چندی تکانی در میز پدید آمد و گفتگو آغاز یافت :
ـ تو کیستی؟.. زنی یا مردی؟.. از کدام شهری؟..
+ زنم ، از مردم تبریز.
ـ با کدام یکی از این چهار تن آشنایی میداری؟..
+ با فلان. ( نام مرا میبرد)
ـ از کدام کوی تبریزی؟..
+ از لیلاوا.
از شنیدن نام لیلاوا من دلم بتکان آمد. زیرا در آن کوی تنها زنی را که میشناختم مادر پیر آن جوان میبود. با خود گفتم : مرگ آن زن که من گمان میبردم راست میبوده ، و تو گفتیی تشنهای بآب رسیده بپرسشهایی پرداختم. هرچه پرسیدم با تکان میز پاسخ داد. همه آن بود که من از پیش خود پنداشته بودم. در پایان پرسیدم :
ـ آیا توانی خود پسرت را بخوانی تا با من بگفتگو پردازد؟.
+ توانم.
ـ پس نشان آن باشد که میز تکان خورد.
پس از چند دقیقه بار دیگر میز بتکان آمد و پرسشها آغاز شد :
ـ آیا تو اسدآقا هستی؟.
+ آری.
ـ آخرین شهری که در آنجا میبودی و کشته شدی نامش چیست؟.
+ ساوُجبُلاغ.
ـ چند سالست که بآنجهان رفتهای؟.
+ ده سال.
پرسشهای پیاپی کردم. حال خودش را پرسیدم ، شادروان خیابانی را پرسیدم. بهمگی پاسخ داد. چون از گرد میز برخاستیم رگهای تن من میلرزید. تو گفتیی راستی را با آن جوان در یک جا میبودم و میخواستم جدا گردم. چون بخانه رفتم تا نزدیکیهای بامداد خوابم نبرد. پیاپی این سو و آن سو میگشتم و در توی سَهِشها و اندیشههای گوناگون دست و پا میزدم. گاهی میگفتم : ای افسوس! راهی باین نزدیکی برای بهمبستگی با مردگان ، چرا تاکنون ندانسته پیش نرفته بودم.
گاهی میاندیشیدم : من هرچه پرسیدم آنهایی بود که میدانستم. بهتر بودی اگر از چیزهای ندانسته پرسیدمی. با این بیتابیها شب را گذرانیدم.
🔸 گفتار پنجم : آیا با مردگان گفتگو توان داشت؟.. (تکهی 4)
بدتر از همهی اینها آنکه میگویند روانها که از اینجهان بیرون رفتهاند ، هر یکی از آنها در تن دیگری دوباره باینجهان درآیند و یکی از آنها در تهران که مرد یاوهی بیارجی بیش نیست چنین مدعیست که روان محمد بن عبدالله (بنیادگزار اسلام) در تن اوست. از یک پندار بیپایی گستاخ گردیده باین دروغها و نادانیها زبان باز میکنند.
در زمینهی گفتگو با مردگان خود نویسنده را داستانی هست که دلیل روشنی به بیپایی آن میباشد : کسانی که تاریخ مشروطه را خواندهاند نام اسدآقا بگوشهای ایشان آشناست. این جوان در تبریز در جنگهای مشروطه دلیریهای بسیار کرده و یکی از سرکردگان بنام گردید. سپس در جنگ تبریزیان با روس دلیری بیشتری نشان داد و با دیگر سران مجاهدان تبریز را گزارده به استامبول رفتند که سالهای چند در آنجا میبودند تا پس از برافتادن دستگاه نکولا بازگشتند.
پس از این بازگشت با هم دوست شدیم و سالها با یکدیگر آمیزش میداشتیم. راستیرا جوانی میبود از هر باره آراسته ولی افسوس که در جنگهای سمتقو در ساوَجبُلاغ که فرمانده ژاندارم میبود کشته گردیده قربانی بدخواهیهای بیگانگان و کارکنان ایشان گردید.
در این هنگام من در مازندران میبودم و چون آگهی یافتم بیتاب شدم. مرگ جوان دلیر شبها مرا از خواب بازداشت و کمتر میتوانستم آن را فراموش کنم.
سالها گذشت و روزی در تهران باز یاد آن جوان و کشته شدنش را کرده با خود میگفتم : آیا مادر پیرش چه کرد و چه شد؟!.. چگونه بمرگ چنان پسری تاب آورد؟!.. گمان میکردم او نیز مرد و روانش بروان آن جوان پیوست. از برادرم گلهمند میبودم که دربارهی خاندان آن جوان چیزی بمن نمینویسد.
این نیز گذشت و پس از چند ماه شبی در خانهی سعدالدوله بانجمنی رسیدم ، کسانی را دیدم گرد میز چرخندهای نشستهاند و هر یکی بخود فرورفته. گاهی میز میچرخد و سخنانی بمیان میآید. پرسیدم چیست؟.. گفتند : با روانی گفت و شنید میدارند.
نخست بار میبود که بچنان دستگاهی برمیخوردم. در مهنامههای الهِلال و المُقتَطَف مصری گفتارهای فراوانی در این زمینه دیده ولی هیچ یکی را نخوانده بودم. تنها این میدانستم که بسیاری از دانشوران بنام هوادار آن میباشند و کتابها در پیرامونش مینویسند ، و اینبود گمان بدی دربارهاش نمیداشتم و هرگز گمان نبرده بودم که باین بیپایی باشد.
از اینرو چون یک بار دیگر گرد میز نشستند و مرا نیز خواندند پذیرفتم و با ایشان همراهی کردم. چهار تن گرد میز نشستیم. دستها را روی آن گزارده هوشهای خود گماردیم. پس از چندی تکانی در میز پدید آمد و گفتگو آغاز یافت :
ـ تو کیستی؟.. زنی یا مردی؟.. از کدام شهری؟..
+ زنم ، از مردم تبریز.
ـ با کدام یکی از این چهار تن آشنایی میداری؟..
+ با فلان. ( نام مرا میبرد)
ـ از کدام کوی تبریزی؟..
+ از لیلاوا.
از شنیدن نام لیلاوا من دلم بتکان آمد. زیرا در آن کوی تنها زنی را که میشناختم مادر پیر آن جوان میبود. با خود گفتم : مرگ آن زن که من گمان میبردم راست میبوده ، و تو گفتیی تشنهای بآب رسیده بپرسشهایی پرداختم. هرچه پرسیدم با تکان میز پاسخ داد. همه آن بود که من از پیش خود پنداشته بودم. در پایان پرسیدم :
ـ آیا توانی خود پسرت را بخوانی تا با من بگفتگو پردازد؟.
+ توانم.
ـ پس نشان آن باشد که میز تکان خورد.
پس از چند دقیقه بار دیگر میز بتکان آمد و پرسشها آغاز شد :
ـ آیا تو اسدآقا هستی؟.
+ آری.
ـ آخرین شهری که در آنجا میبودی و کشته شدی نامش چیست؟.
+ ساوُجبُلاغ.
ـ چند سالست که بآنجهان رفتهای؟.
+ ده سال.
پرسشهای پیاپی کردم. حال خودش را پرسیدم ، شادروان خیابانی را پرسیدم. بهمگی پاسخ داد. چون از گرد میز برخاستیم رگهای تن من میلرزید. تو گفتیی راستی را با آن جوان در یک جا میبودم و میخواستم جدا گردم. چون بخانه رفتم تا نزدیکیهای بامداد خوابم نبرد. پیاپی این سو و آن سو میگشتم و در توی سَهِشها و اندیشههای گوناگون دست و پا میزدم. گاهی میگفتم : ای افسوس! راهی باین نزدیکی برای بهمبستگی با مردگان ، چرا تاکنون ندانسته پیش نرفته بودم.
گاهی میاندیشیدم : من هرچه پرسیدم آنهایی بود که میدانستم. بهتر بودی اگر از چیزهای ندانسته پرسیدمی. با این بیتابیها شب را گذرانیدم.
✴️ خیّام، دانشمندِ افیونی!
لئو شاهوفسکی
اگر عُمَرِ خیّام (Omar Khayyaam')ی که ریاضیدان بود همان عُمَرِ خیّامی باشد که رباعیاتِ بسیار موزون و از حیثِ قافیهچینی کمنظیر میسرود، انکارِ هوش و نبوغِ او بسیار نابِخِرَدانه مینماید، امّا خیّام از آن شاعرانیست که در جهان و بهویژه میانِ ایرانیان به بت تبدیل شده است. نمیدانم کدام ... ناسنجیده ما را نفرین کرده و دیگ و دیگدانِ چوبینمان را در هیمههایِ سرکشانهاش گرفتار آورده است، امّا از کسی چه پنهان، شاید ما سزاوارِ نفرینی ابدی هستیم، به جرمِ تمامِ نااندیشیهایمان.
خیّام، این استادِ شعرسرایِ چیرهزبانِ قافیهباف را به کلاهبرداری و شیّادی محکوم میکنم، شاید این تسلّاییست بر روحِ فگارم و آبی ستردنده بر ننگِ او. شاعری که جبرمسلکانه میگوید:
«در روزِ ازل هرآنچه بایست بداد / غمخوردن و کوشیدنِ ما بیهودهست»
خیّام میخواهد به ما بِگوید اگر ستمکاران مالتان را ستاندند و رگ و ریشهتان را زدند و آسایش و سکونتان را بهم زدند، این از ناگزیریِ جبرِ زمانهست و باید به آن تَن دهید.
ما ایرانیان عادتِ جالبی داریم، برایِ اینکه پیشِ مردمانِ آنسویِ دنیا سرافکنده نشویم، تا میتوانیم خودمان را به شخصیّتهایِ گذشته میچسبانیم و با جعلیاتِ فراوان میکوشیم آنها را دورتادورِ هالهای کاذب فرو بریم و البته فراموش نشود بِگوییم فلان متفکّرِ غربی و شرقی هم در ستایشِ او چهها که نگفته است!
«مِی نوش که عمرِ جاودانی اینست
خود حاصلت از دورِ جوانی اینست
هنگامِ گل و باده و یارانِ سرمست
خوش باش دمی که زندگانی اینست»
کسی نبوده از خیّام بِپرسد چِطور میتوان در بحبوحهیِ هزاران کارزار و قتلِعام و کشتار، چنین حرفهایِ بیمایهای زد؟ کسی نبوده بِگوید بادهخواری با هیچیک از معیارهایِ پیشرفتِ مدنیّت سازگاری ندارد؟ و ما مروّجِ «خودکشیِ موقّت (بهزبانِ راسل)» هستیم و با ترویجِ افکارِ خیّام، در مسیرِ رستن و رهیدن و پیشرفتمانْ سنگلاخها میسازیم.
بهنظر میرسد غالباً شاعران برایِ جوامعِ غیرِاستاندارد و عقبمانده بیشتر کارایی دارد تا جوامعی که بلوغ و پیشرفتِ بیشتری در آنها احساس میشود. هر چه جوامع واپس رانده شوند، به همان میزان شاعرانِ بیشتری تولید میشوند تا مردم را با زبانبازیهایشان فریب دهند. عاقلانه نیست پلاتو (Plato) را نکوهید وقتی شاعران را در آرمانشهرش زائد و زیانبخش میدانست.
اگر حتّی فرصتی به شاعران بدهیم تا شعرسرایی کنند، باید این اشعار را در نقد و انتقاد از اوضاعِ فاسدِ زمانهشان بکار گیرند. شاعر باید تعیین کند در خدمتِ چیست و برایِ چه و که میسراید؟ وقتی هنر بهمثابهیِ ابزاری برایِ سواریگرفتن از مردم تبدیل میشود، تکلیفِ نقّادانهیِ هنری جایش را به سرگرمیِ هنری میدهد و آفرندگانِ هنر به مخاطبانِ خود میگویند بیایید سرگرم شوید، امّا چشم و گوشتان را بِبندید، «شتر دیدی؟ ندیدی!».
خیّام نیز برایِ من جزءِ آن دسته از شاعرانِ افیونیست. چه کسی میگوید تخصّص زیربنایِ خِرَد است و متخصّصان راهنمایانِ راهِ رستگاریاند؟ برایِ چند دهه سیاهانِ اروپا توسّطِ دکترها و پروفسورهایِ سفیدپوستْ تحتِ آزمایشهایِ شکنجهآورْ زندهشکافی میشدند، و از این درمییابیم که گاهی تخصّص چِقدر میتواند زیانبخش باشد.
هنوز هم معتقدم شعر و شاعرانگی از بزرگترین دلائلِ پسرفتِ ایران در مدنیّت بوده است. توسعهیِ این واپسماندگیِ مدنی بهمددِ شاعرانِ محبوب و مفخره و نورچشمیِ مردمانِ ایرانزمین از حافظ و شمس و مولوی و خیّام و... اتّفاق افتاد.
تعجّبی ندارد اگر اکنون بهاندازهیِ تمامِ ملّتها مداح داریم و برایِ دو ساعت مرثیهسرایی بهاندازهیِ حقوقِ شش ماههیِ کارگران پول میپردازیم.
حال که ایرانیانی چون شجریان و شایگان و ندوشن و سروش و ملکیان و... خیّام را پرسشگری بینظیر و شکّاک میدانند، خودشان روزی خِرَدشان را چنین تربیت نکردهاند که در اشعارِ خودِ خیّام شک کنند، و اینجا این آنتینومی را باید به صلیبِ طرد و حقارت کِشید، چرا که جز خفّتِ اندیشه و صغارتِ ذهنِ انسان را بازنمایی نمیکند.
نمیدانم آیا این سخن توهین محسوب میشود یا خیر، ولی من این ملّت را چنین میبینم که به غلوزنجیرها عادت کردهاند و دیگر مثلِ سابق تَنشان را نمیآزارَد.
برایِ افرادی چون من سخت است بِپذیریم چنین شاعرانِ یاوهگویی مفخرهیِ ملّیمان باشند. شاید به این برمیگردد که از نظرِ میهندوستان و ملّیگرایان، افرادی چون من بیملّت و بیوطن و آواره و خائن و رذل و قدرناشناسایم، امّا سلام بر این آوارگی و رذالت و خیانت و خباثت باد که یگانهجرمِ آن ترسیمِ انسانِ بیزنجیر است.
لئو شاهوفسکی
اگر عُمَرِ خیّام (Omar Khayyaam')ی که ریاضیدان بود همان عُمَرِ خیّامی باشد که رباعیاتِ بسیار موزون و از حیثِ قافیهچینی کمنظیر میسرود، انکارِ هوش و نبوغِ او بسیار نابِخِرَدانه مینماید، امّا خیّام از آن شاعرانیست که در جهان و بهویژه میانِ ایرانیان به بت تبدیل شده است. نمیدانم کدام ... ناسنجیده ما را نفرین کرده و دیگ و دیگدانِ چوبینمان را در هیمههایِ سرکشانهاش گرفتار آورده است، امّا از کسی چه پنهان، شاید ما سزاوارِ نفرینی ابدی هستیم، به جرمِ تمامِ نااندیشیهایمان.
خیّام، این استادِ شعرسرایِ چیرهزبانِ قافیهباف را به کلاهبرداری و شیّادی محکوم میکنم، شاید این تسلّاییست بر روحِ فگارم و آبی ستردنده بر ننگِ او. شاعری که جبرمسلکانه میگوید:
«در روزِ ازل هرآنچه بایست بداد / غمخوردن و کوشیدنِ ما بیهودهست»
خیّام میخواهد به ما بِگوید اگر ستمکاران مالتان را ستاندند و رگ و ریشهتان را زدند و آسایش و سکونتان را بهم زدند، این از ناگزیریِ جبرِ زمانهست و باید به آن تَن دهید.
ما ایرانیان عادتِ جالبی داریم، برایِ اینکه پیشِ مردمانِ آنسویِ دنیا سرافکنده نشویم، تا میتوانیم خودمان را به شخصیّتهایِ گذشته میچسبانیم و با جعلیاتِ فراوان میکوشیم آنها را دورتادورِ هالهای کاذب فرو بریم و البته فراموش نشود بِگوییم فلان متفکّرِ غربی و شرقی هم در ستایشِ او چهها که نگفته است!
«مِی نوش که عمرِ جاودانی اینست
خود حاصلت از دورِ جوانی اینست
هنگامِ گل و باده و یارانِ سرمست
خوش باش دمی که زندگانی اینست»
کسی نبوده از خیّام بِپرسد چِطور میتوان در بحبوحهیِ هزاران کارزار و قتلِعام و کشتار، چنین حرفهایِ بیمایهای زد؟ کسی نبوده بِگوید بادهخواری با هیچیک از معیارهایِ پیشرفتِ مدنیّت سازگاری ندارد؟ و ما مروّجِ «خودکشیِ موقّت (بهزبانِ راسل)» هستیم و با ترویجِ افکارِ خیّام، در مسیرِ رستن و رهیدن و پیشرفتمانْ سنگلاخها میسازیم.
بهنظر میرسد غالباً شاعران برایِ جوامعِ غیرِاستاندارد و عقبمانده بیشتر کارایی دارد تا جوامعی که بلوغ و پیشرفتِ بیشتری در آنها احساس میشود. هر چه جوامع واپس رانده شوند، به همان میزان شاعرانِ بیشتری تولید میشوند تا مردم را با زبانبازیهایشان فریب دهند. عاقلانه نیست پلاتو (Plato) را نکوهید وقتی شاعران را در آرمانشهرش زائد و زیانبخش میدانست.
اگر حتّی فرصتی به شاعران بدهیم تا شعرسرایی کنند، باید این اشعار را در نقد و انتقاد از اوضاعِ فاسدِ زمانهشان بکار گیرند. شاعر باید تعیین کند در خدمتِ چیست و برایِ چه و که میسراید؟ وقتی هنر بهمثابهیِ ابزاری برایِ سواریگرفتن از مردم تبدیل میشود، تکلیفِ نقّادانهیِ هنری جایش را به سرگرمیِ هنری میدهد و آفرندگانِ هنر به مخاطبانِ خود میگویند بیایید سرگرم شوید، امّا چشم و گوشتان را بِبندید، «شتر دیدی؟ ندیدی!».
خیّام نیز برایِ من جزءِ آن دسته از شاعرانِ افیونیست. چه کسی میگوید تخصّص زیربنایِ خِرَد است و متخصّصان راهنمایانِ راهِ رستگاریاند؟ برایِ چند دهه سیاهانِ اروپا توسّطِ دکترها و پروفسورهایِ سفیدپوستْ تحتِ آزمایشهایِ شکنجهآورْ زندهشکافی میشدند، و از این درمییابیم که گاهی تخصّص چِقدر میتواند زیانبخش باشد.
هنوز هم معتقدم شعر و شاعرانگی از بزرگترین دلائلِ پسرفتِ ایران در مدنیّت بوده است. توسعهیِ این واپسماندگیِ مدنی بهمددِ شاعرانِ محبوب و مفخره و نورچشمیِ مردمانِ ایرانزمین از حافظ و شمس و مولوی و خیّام و... اتّفاق افتاد.
تعجّبی ندارد اگر اکنون بهاندازهیِ تمامِ ملّتها مداح داریم و برایِ دو ساعت مرثیهسرایی بهاندازهیِ حقوقِ شش ماههیِ کارگران پول میپردازیم.
حال که ایرانیانی چون شجریان و شایگان و ندوشن و سروش و ملکیان و... خیّام را پرسشگری بینظیر و شکّاک میدانند، خودشان روزی خِرَدشان را چنین تربیت نکردهاند که در اشعارِ خودِ خیّام شک کنند، و اینجا این آنتینومی را باید به صلیبِ طرد و حقارت کِشید، چرا که جز خفّتِ اندیشه و صغارتِ ذهنِ انسان را بازنمایی نمیکند.
نمیدانم آیا این سخن توهین محسوب میشود یا خیر، ولی من این ملّت را چنین میبینم که به غلوزنجیرها عادت کردهاند و دیگر مثلِ سابق تَنشان را نمیآزارَد.
برایِ افرادی چون من سخت است بِپذیریم چنین شاعرانِ یاوهگویی مفخرهیِ ملّیمان باشند. شاید به این برمیگردد که از نظرِ میهندوستان و ملّیگرایان، افرادی چون من بیملّت و بیوطن و آواره و خائن و رذل و قدرناشناسایم، امّا سلام بر این آوارگی و رذالت و خیانت و خباثت باد که یگانهجرمِ آن ترسیمِ انسانِ بیزنجیر است.
کوشاد تلگرام : پیشتر گفته بودیم که در این کانال همیشه دری بروی نوشتههای خوانندگان بازست که در دو زمینه گفتار از ایشان میپذیریم. یا سخنان ما را با تجربیات شخصی و بزبان خود براست دارند یا آنکه اگر ایرادی دارند با دلیل و به زبان ساده و کوتاه بنویسند. اینک یکی از خوانندگان ما ، لئو شاهوفسکی ، که پیشتر نیز با ما نامهنویسی داشتهاند گفتاری در زمینهی «ادبیات» ـ ادبیاتی لبریز از بدآموزی ـ فرستادهاند که چون سراسر حقایق و تأیید گفتههای ما در زمینهی «ادبیات» میباشد در بالا آوردیم.
🔶 دین و جهان
🔸 نشست چهارم (تکهی 8)
باین سخن بیش از این دامنه نمیدهم. دیگران هرچه میگویند ، بگویند. ما نیک میدانیم که راه پیراستن ایران و رهانیدن ایرانیان از بدبختی چیست. نیک میدانیم که آن راه را چگونه پیماییم و بپایان رسانیم.
این خردهگیران میپندارند ما بزمینهی «اقتصادی» نپرداختهایم و در آن باره بکوششی نیاز نمیبینیم. شما نیک میدانید که ما در آن زمینه نیز دربارهی هر یکی از کشاورزی و بازرگانی و کار و پیشه و «مالکیت» و مانند اینها سخنان بسیار پایهدار و استواری میداریم ـ سخنانی که والاتر از گفتهها و اندیشیدههای دیگرانست.
ما میگوییم باید در هر رشته از کارهای زندگانی تکانی پدید آوریم و در هر رشته بکوششهایی پرداختهایم. چیزی که هست ، میگوییم نخست باید باین گمراهیها و نادانیها که مغزها را انباشته گردانیده و مردم را گیج و درمانده ساخته پردازیم و پیش از همه اینها را از میان بریم و چنانکه گفتیم در این باره نیز دلیلها در دست ماست.
مثلاً یکی از زمینههای اقتصادی که باید در آن باره کوششهایی بکار رود ، کشاورزیست. ما میپرسیم : آیا با این دهقانان ایرانی که معنی زندگی را نمیدانند و با همهی بیسوادی ، دلهاشان آکنده از بدآموزیهای حافظ و خیام و صوفیان و ملایانست و در چنین زمانی کارهای جهان را در دست حضرت عباس و جناب علیاکبر میدانند و راهی برای نگهداری کشتزارهای خودشان از سن و ملخ و مانند اینها جز نویساندن «وَإِن یکاد» و نذر گوسفند بنام حضرت عباس نمیشناسند و یگانه آرمانشان رفتن بزیارت کربلا و نجف و سامره است ، آیا میتوان بکوششهایی دربارهی نیکی کشاورزی پرداخت؟! آیا میتوان از چنان کوششهایی نتیجه برداشت؟!.
تاکنون بارها این داستان را گفتهایم و در اینجا بار دیگر میگوییم : ما همه میدانیم که سالها در ایران کشاورزان حال بدی میداشتند و اندککِشتی که میکردند و غلهای بدست میآوردند ، ببهای کمی فروخته ، با تنگدستیها بسر میبردند. تا در این چند سال در سایهی پیشامد جنگ ، خواربار بازار گرمی پیدا کرد و دهقانان غله و دیگر کشتههای خود را ببهای بسیار بالاتری فروختند که پولهای گزافی بدستشان افتاد. لیکن ما همه دیدیم آنان بجای آنکه از فرصت سود جسته ، آن پولها را سرمایه گردانند و بکشتزارهای خود بیفزایند یا چند تنی دست بهم داده چشمهای بیرون آورند و یا برای زنان و فرزندان خود رخت بخرند و یا بچشمهای تراخمی بچگان خود در اندیشهی درمان باشند ، تنها چیزی که بیادشان افتاد رفتن بکربلا بود که با آن رختهای چرکآلود و فرسوده و با آن کفشهای پاره ، زنان و بچگان خود را برداشته ملای دیه را نیز همراه گردانیده «صلوات»کشان رو به تهران آوردند که گذرنامه گیرند و ارز خرند و راه عراق را پیش گیرند.
شما میدانید که در این چند سال از همین گروه دهقانان کربلارو ، چه کارهای زشت سر زده و در مرز عراق و در خاک عراق چه رسواییها نمایان گردیده.
اینست ما میپرسیم : آیا با این تیرهمغزی کشاورزان ، از کوشش به نیکی کشاورزی به نتیجهای توان رسید؟!. آیا تنها از «تقسیم» زمینها درمیان این دهقانانِ تیرهمغز تکانی در کار کشاورزی پدید تواند آمد؟!. آیا ما میتوانیم همچون خردهگیران و بدخواهان خود را بسادهدلی زده ، امید بندیم که از «تقسیم» زمینها و دیگر کارهای «اصلاحی» (1) مغزهای تیرهی کشاورزان نیز روشن خواهد گردید و اینهمه آلودگیهای کهن و جایگیر بیکبار از مغزهای آنان سُتُرده خواهد گردید؟!. پیداست که نتوانیم تا باین اندازه سادهدل و گزافهباور باشیم.
چیزی که ما را دربارهی خردهگیران بدبین میگرداند ، همینست که بچیزهایی با این آشکاری و زیانمندی پروا نمیدارند و با یک امید بسیار دور و بیپایی خود را دلآسوده میگردانند.
پابرگی :
1ـ در آن زمان ، پیشروانی تقسیم زمین میان کشاورزان و دیگر کارهای اصلاحی را چارهی دردهای دهقانان میشناختند. سالها پس از آن درپی «اصلاحات ارضی» محمدرضاشاه ، زمینها میان کشاورزان «تقسیم» شد ولی نه کشاورزی تکانی خورد و نه ایشان از تیرهمغزی رهیدند. بلکه از سال 57 باز ، جزو سیاهیلشگر ملایان درآمده کارهای بزرگی برای اینان انجام دادند. تاریخ خود بهترین راهنماست که آن سخن چه اندازه پوچ بوده و مردم و کوشندگان را به چه گمراهی زیانآوری میرانده. چه سود که کار از کار گذشت!. چه سود که از آن فرصتهای بزرگ بهرهجویی نشد. چه سود که دهها سال مردم باز در تاریکاندیشیها بازماندند و در بدبختیها بسر بردند. هم از اینجا روشن میگردد که کسانی با نادانیها و خودخواهیهای خود چه زیانهای بزرگ بتوده و کشور توانند رسانید.
🔸 نشست چهارم (تکهی 8)
باین سخن بیش از این دامنه نمیدهم. دیگران هرچه میگویند ، بگویند. ما نیک میدانیم که راه پیراستن ایران و رهانیدن ایرانیان از بدبختی چیست. نیک میدانیم که آن راه را چگونه پیماییم و بپایان رسانیم.
این خردهگیران میپندارند ما بزمینهی «اقتصادی» نپرداختهایم و در آن باره بکوششی نیاز نمیبینیم. شما نیک میدانید که ما در آن زمینه نیز دربارهی هر یکی از کشاورزی و بازرگانی و کار و پیشه و «مالکیت» و مانند اینها سخنان بسیار پایهدار و استواری میداریم ـ سخنانی که والاتر از گفتهها و اندیشیدههای دیگرانست.
ما میگوییم باید در هر رشته از کارهای زندگانی تکانی پدید آوریم و در هر رشته بکوششهایی پرداختهایم. چیزی که هست ، میگوییم نخست باید باین گمراهیها و نادانیها که مغزها را انباشته گردانیده و مردم را گیج و درمانده ساخته پردازیم و پیش از همه اینها را از میان بریم و چنانکه گفتیم در این باره نیز دلیلها در دست ماست.
مثلاً یکی از زمینههای اقتصادی که باید در آن باره کوششهایی بکار رود ، کشاورزیست. ما میپرسیم : آیا با این دهقانان ایرانی که معنی زندگی را نمیدانند و با همهی بیسوادی ، دلهاشان آکنده از بدآموزیهای حافظ و خیام و صوفیان و ملایانست و در چنین زمانی کارهای جهان را در دست حضرت عباس و جناب علیاکبر میدانند و راهی برای نگهداری کشتزارهای خودشان از سن و ملخ و مانند اینها جز نویساندن «وَإِن یکاد» و نذر گوسفند بنام حضرت عباس نمیشناسند و یگانه آرمانشان رفتن بزیارت کربلا و نجف و سامره است ، آیا میتوان بکوششهایی دربارهی نیکی کشاورزی پرداخت؟! آیا میتوان از چنان کوششهایی نتیجه برداشت؟!.
تاکنون بارها این داستان را گفتهایم و در اینجا بار دیگر میگوییم : ما همه میدانیم که سالها در ایران کشاورزان حال بدی میداشتند و اندککِشتی که میکردند و غلهای بدست میآوردند ، ببهای کمی فروخته ، با تنگدستیها بسر میبردند. تا در این چند سال در سایهی پیشامد جنگ ، خواربار بازار گرمی پیدا کرد و دهقانان غله و دیگر کشتههای خود را ببهای بسیار بالاتری فروختند که پولهای گزافی بدستشان افتاد. لیکن ما همه دیدیم آنان بجای آنکه از فرصت سود جسته ، آن پولها را سرمایه گردانند و بکشتزارهای خود بیفزایند یا چند تنی دست بهم داده چشمهای بیرون آورند و یا برای زنان و فرزندان خود رخت بخرند و یا بچشمهای تراخمی بچگان خود در اندیشهی درمان باشند ، تنها چیزی که بیادشان افتاد رفتن بکربلا بود که با آن رختهای چرکآلود و فرسوده و با آن کفشهای پاره ، زنان و بچگان خود را برداشته ملای دیه را نیز همراه گردانیده «صلوات»کشان رو به تهران آوردند که گذرنامه گیرند و ارز خرند و راه عراق را پیش گیرند.
شما میدانید که در این چند سال از همین گروه دهقانان کربلارو ، چه کارهای زشت سر زده و در مرز عراق و در خاک عراق چه رسواییها نمایان گردیده.
اینست ما میپرسیم : آیا با این تیرهمغزی کشاورزان ، از کوشش به نیکی کشاورزی به نتیجهای توان رسید؟!. آیا تنها از «تقسیم» زمینها درمیان این دهقانانِ تیرهمغز تکانی در کار کشاورزی پدید تواند آمد؟!. آیا ما میتوانیم همچون خردهگیران و بدخواهان خود را بسادهدلی زده ، امید بندیم که از «تقسیم» زمینها و دیگر کارهای «اصلاحی» (1) مغزهای تیرهی کشاورزان نیز روشن خواهد گردید و اینهمه آلودگیهای کهن و جایگیر بیکبار از مغزهای آنان سُتُرده خواهد گردید؟!. پیداست که نتوانیم تا باین اندازه سادهدل و گزافهباور باشیم.
چیزی که ما را دربارهی خردهگیران بدبین میگرداند ، همینست که بچیزهایی با این آشکاری و زیانمندی پروا نمیدارند و با یک امید بسیار دور و بیپایی خود را دلآسوده میگردانند.
پابرگی :
1ـ در آن زمان ، پیشروانی تقسیم زمین میان کشاورزان و دیگر کارهای اصلاحی را چارهی دردهای دهقانان میشناختند. سالها پس از آن درپی «اصلاحات ارضی» محمدرضاشاه ، زمینها میان کشاورزان «تقسیم» شد ولی نه کشاورزی تکانی خورد و نه ایشان از تیرهمغزی رهیدند. بلکه از سال 57 باز ، جزو سیاهیلشگر ملایان درآمده کارهای بزرگی برای اینان انجام دادند. تاریخ خود بهترین راهنماست که آن سخن چه اندازه پوچ بوده و مردم و کوشندگان را به چه گمراهی زیانآوری میرانده. چه سود که کار از کار گذشت!. چه سود که از آن فرصتهای بزرگ بهرهجویی نشد. چه سود که دهها سال مردم باز در تاریکاندیشیها بازماندند و در بدبختیها بسر بردند. هم از اینجا روشن میگردد که کسانی با نادانیها و خودخواهیهای خود چه زیانهای بزرگ بتوده و کشور توانند رسانید.
🌒 یک جنایت ننگین
(بخش دوم)
🔸 همدستی ملایان با «کمپانی خیانت»
«راست گفته شده كه اینان مردگان هزاروسیصد سالهاند كه سر از گور درآورده به میان مردم درآمدهاند».[1]
«[شیعیگری] با خرد ناسازگار است ، با دانشها ناسازگار است ، با تاریخ ناسازگار است ، با خودِ اسلام ناسازگار است ، با زندگانی ناسازگار است ، پس از همهی اینها (با زندگانی دمكراسی) كه ما با خونریزی و فداكاری به دست آوردهایم ناسازگار است».[2]
کسروی با هشدارهای پیاپی کوشید به دولت بفهماند که دعوای (ادعّای) ملایان دربارهی حکومت را نباید سرسری گیرند. او در زمینهی ادعای حکومت ، پرسشهایی از ملایان پرسید که چون آنها از پاسخ عاجز ماندند بشیوهی همیشگی به دروغ و هیاهو و مردمفریبی و چماقِ تکفیر روی آوردند. دو تا از آن پرسشها اینهاست :
«این دعوای حكومت كه شما میكنید دلیلش چیست؟ اگر دلیلش داستان خلافت اسلامیست كه امروز بیكبار از میان رفته و بیزمینه گردیده. آن تیرههای مردم كه بهم پیوسته كشور بزرگ اسلامی را پدید آورده بودند و در زیر سرپرستی خلافت زندگی میكردند ، امروز از هم جدا گردیدهاند و هر تیرهای كشور جداگانهای پدید آورده و زندگانی نژادی پیش گرفته. همین ایرانیان امروز بنام ایرانیگری میزیند نه بنام مسلمانی. از قانونهای خود پیروی میكنند نه از قانونهای اسلام. عراقیان نیز چنینند ، مصریان نیز چنینند ، سوریان نیز چنینند ... پس كشور اسلامی نمانده كه سخن از خلافتش رود. ... این دعوای شما با مشروطه سازش نمیدارد. آیا چشم میدارید كه ایرانیان از آن دست كشند و بچهل سال پیش بازگردند؟»[3]
«... اکنون ببینیم آنان با ما چرا دشمنی میکنند؟... این داستانی دارد که ... باید بنویسیم تا همگی آگاه باشند.
این ملایان میگویند : حکومت حق ماست. مردم باید از ما فرمان برند. پولهاشان بما دهند. در هر کاری از ما اجازه بگیرند. آن دستگاهی که درچیدهاند عنوانش اینست.
در آغاز مشروطه بهمین عنوان با آزادیخواهان که حکومت را حق توده میشناختند دشمنی کردند ، عوام را شورانیدند ، خونها ریختند.
سپس که شکست خوردند و خود را بکنار کشیدند این بار به دشمنیهای نهانی کوشیدند و تا توانستند مردم را از مشروطه دلسرد گردانیدند. همین اکنون تعلیمات ایشان به پیروانشان اینست :
دولت غاصب است ، باو مالیات دادن حرامست ، بسربازی رفتن حرامست ، اگر پول دولت را بدزدید تقاصی کردهاید و بشما گناهی نیست ، این قوانین خلاف شرعست و تا توانید نافرمانی نمایید ...
اینها در بنیاد کیش آنها خوابیده. آن دستگاهی که ملایان چیدهاند از این راهست. از آنسو این تعلیمات مایهی بدبختی توده میباشد. مردمی که دولت خود را غاصب و جائر شناسند ، مالیات دادن و بسربازی رفتن را حرام شمارند ، میهنپرستی را بتپرستی نامند ، نافرمانی را وظیفهی دینی خود دانند ، پیداست که حالشان چه خواهد بود. ...
اینکه جنبش آزادیخواهی در ایران نتیجه نداد و آنهمه کوششها و خونریزیها بیهوده گردید ، اینکه ایران از مشروطه بجای سود زیان برد ، اینکه پس از سیوهشت سال که از آغاز مشروطه میگذرد هنوز انبوه مردم معنی آن را نمیدانند ، اینکه هزارها مردان هنوز بمشروطه بد میگویند و ریشخند میکنند ـ همهی اینها نتیجهی آن تعلیمات ملایان میباشد ...»[4]
این نوشتهها نکوهشهای سختی از شیعیگریست ولی چنانکه دیده میشود «توهین به مقدسات» یا اساساً «توهین» نیست. همچنین باید دانست که این نوشتهها و مانندهای آنها در برابر بدآموزیهای دیگر با همهی سختی ، نه دشمنی بلکه از راه دلسوزی و برای جلوگیری از گمراهیهاست. پس اینکه متعصبان آن را «عناد با مذهب تشیع» خواندهاند یا دروغسازیست و یا بدفهمی.
[1] : کتاب «دولت بما پاسخ دهد»
[2] : همان
[3] :همان
[4] : پرچم هفتگی ش 3
(بخش دوم)
🔸 همدستی ملایان با «کمپانی خیانت»
«راست گفته شده كه اینان مردگان هزاروسیصد سالهاند كه سر از گور درآورده به میان مردم درآمدهاند».[1]
«[شیعیگری] با خرد ناسازگار است ، با دانشها ناسازگار است ، با تاریخ ناسازگار است ، با خودِ اسلام ناسازگار است ، با زندگانی ناسازگار است ، پس از همهی اینها (با زندگانی دمكراسی) كه ما با خونریزی و فداكاری به دست آوردهایم ناسازگار است».[2]
کسروی با هشدارهای پیاپی کوشید به دولت بفهماند که دعوای (ادعّای) ملایان دربارهی حکومت را نباید سرسری گیرند. او در زمینهی ادعای حکومت ، پرسشهایی از ملایان پرسید که چون آنها از پاسخ عاجز ماندند بشیوهی همیشگی به دروغ و هیاهو و مردمفریبی و چماقِ تکفیر روی آوردند. دو تا از آن پرسشها اینهاست :
«این دعوای حكومت كه شما میكنید دلیلش چیست؟ اگر دلیلش داستان خلافت اسلامیست كه امروز بیكبار از میان رفته و بیزمینه گردیده. آن تیرههای مردم كه بهم پیوسته كشور بزرگ اسلامی را پدید آورده بودند و در زیر سرپرستی خلافت زندگی میكردند ، امروز از هم جدا گردیدهاند و هر تیرهای كشور جداگانهای پدید آورده و زندگانی نژادی پیش گرفته. همین ایرانیان امروز بنام ایرانیگری میزیند نه بنام مسلمانی. از قانونهای خود پیروی میكنند نه از قانونهای اسلام. عراقیان نیز چنینند ، مصریان نیز چنینند ، سوریان نیز چنینند ... پس كشور اسلامی نمانده كه سخن از خلافتش رود. ... این دعوای شما با مشروطه سازش نمیدارد. آیا چشم میدارید كه ایرانیان از آن دست كشند و بچهل سال پیش بازگردند؟»[3]
«... اکنون ببینیم آنان با ما چرا دشمنی میکنند؟... این داستانی دارد که ... باید بنویسیم تا همگی آگاه باشند.
این ملایان میگویند : حکومت حق ماست. مردم باید از ما فرمان برند. پولهاشان بما دهند. در هر کاری از ما اجازه بگیرند. آن دستگاهی که درچیدهاند عنوانش اینست.
در آغاز مشروطه بهمین عنوان با آزادیخواهان که حکومت را حق توده میشناختند دشمنی کردند ، عوام را شورانیدند ، خونها ریختند.
سپس که شکست خوردند و خود را بکنار کشیدند این بار به دشمنیهای نهانی کوشیدند و تا توانستند مردم را از مشروطه دلسرد گردانیدند. همین اکنون تعلیمات ایشان به پیروانشان اینست :
دولت غاصب است ، باو مالیات دادن حرامست ، بسربازی رفتن حرامست ، اگر پول دولت را بدزدید تقاصی کردهاید و بشما گناهی نیست ، این قوانین خلاف شرعست و تا توانید نافرمانی نمایید ...
اینها در بنیاد کیش آنها خوابیده. آن دستگاهی که ملایان چیدهاند از این راهست. از آنسو این تعلیمات مایهی بدبختی توده میباشد. مردمی که دولت خود را غاصب و جائر شناسند ، مالیات دادن و بسربازی رفتن را حرام شمارند ، میهنپرستی را بتپرستی نامند ، نافرمانی را وظیفهی دینی خود دانند ، پیداست که حالشان چه خواهد بود. ...
اینکه جنبش آزادیخواهی در ایران نتیجه نداد و آنهمه کوششها و خونریزیها بیهوده گردید ، اینکه ایران از مشروطه بجای سود زیان برد ، اینکه پس از سیوهشت سال که از آغاز مشروطه میگذرد هنوز انبوه مردم معنی آن را نمیدانند ، اینکه هزارها مردان هنوز بمشروطه بد میگویند و ریشخند میکنند ـ همهی اینها نتیجهی آن تعلیمات ملایان میباشد ...»[4]
این نوشتهها نکوهشهای سختی از شیعیگریست ولی چنانکه دیده میشود «توهین به مقدسات» یا اساساً «توهین» نیست. همچنین باید دانست که این نوشتهها و مانندهای آنها در برابر بدآموزیهای دیگر با همهی سختی ، نه دشمنی بلکه از راه دلسوزی و برای جلوگیری از گمراهیهاست. پس اینکه متعصبان آن را «عناد با مذهب تشیع» خواندهاند یا دروغسازیست و یا بدفهمی.
[1] : کتاب «دولت بما پاسخ دهد»
[2] : همان
[3] :همان
[4] : پرچم هفتگی ش 3
کسروی در زمانی این مطالب را مینوشت که مهندس مهدی بازرگان پس از اتمام تحصیلات خود در اروپا و بازگشت به کشور ، برای مردم ایران دربارهی طهارت و نجاست کتاب نوشته منتشر میکرد.
رضاشاه پهلوی زیان آخوندها را برای کشور تشخیص داده و آنها را تا اندازهای محدود ساخته بود ولی پس از حملهی شوروی و انگلیس به ایران در شهریور 1320 و اشغال ایران و واداشتن رضاشاه به کنارهگیری ، انگلیسیها بدست عوامل وابسته بخود مانند محمدعلی فروغی ، سیاست تقویت آخوندها و ارتجاع را در پیش گرفتند.
کسروی بارها هشدار داد که دولتهای پس از رضاشاه دستاندرکار تخریب اصلاحات و دستاوردهای زمان او هستند.
کسروی با اشاره به این سیاست خائنانه که دولتهای پس از رضاشاه پیش گرفته بودند ، میگفت :
«راستست ما میبینیم دولتهای ما با ملایان نیك ساختهاند. در این سه سال دیدیم كه چه پشتیبانیها بملایان مینمایند و چه نقشهها برای چیره گردانیدن آنها میكشند. دیدیم كه هنگامی كه حاجیآقاحسین قمی از نجف آهنگ ایران كرد رادیوی ایران تا مرز عراق به پیشواز او رفت و تو گفتیی قهرمان لنینگراد را بایران میآورد. راهپیمایی او را گام بگام آگاهی داد. دیدیم كه دولت باو رسمیتی داد ... و پیشنهادهای او را دربارهی چادر و چاقچور برسمیت پذیرفت و پاسخ رسمی داد. دیدیم كه پسر آقای حاجیسید ابوالحسن[اصفهانی] برای گردش بایران آمد و آقای ساعد نخستوزیرِ آن زمان بهمهی فرمانداران و استانداران دستور فرستاد كه پذیراییهای بسیار باشكوه ازو كنند كه رونویس نامهها در دست ماست.
دیدیم در این سه سال رادیوی ایران یك دستگاه ملایی گردید كه كمكم روشان باز شد و پارسال و امسال روضه هم خواندند ، و اگر جلوگیری نشود هرآینه سال آینده نوحه نیز خواهند خواند ، و خانوادهها باید در پیرامون رادیوها دایره پدید آورند و بهوای آن سینه كوبند و ترجیعهای نوحه را خوانند.
ولی اینها سازشهای خاینانهایست. اینها سازشهای آن دسته از وزیرانست كه بدخواهی آنان با توده و كشور از پرده بیرون افتاده.
اینها جلو ما را نتوانند گرفت. اینها دلهای ما را آسوده نتوانند گردانید.
ما چیزی را كه با صد دلیل دریافتهایم نادیده نتوانیم گرفت. در این كشور یا زندگانی دمكراسی یا كیش شیعی ، یا سررشتهداری توده یا حكومت ملایان ، یا آن یا این ، هر دو در یكجا نتواند بود.
ایرانیان یا باید شیعه باشند و بآموزاكهای[تعلیمات] شیعیگری راه روند و مشروطه را رها كنند ، و یا هوادار مشروطه بوده بكیش شیعی (و همچنین بدیگر كیشها) چاره اندیشند».[5]
خیانتهایی که بکشور میشد تنها محدود به هواداری از ملایان نمیشد. کسروی در پژوهشهای تاریخ مشروطه دریافته بود که از ده بیست سال پیش از جنبش مشروطه ، یک دسته از خود ایرانیان ، بهمدستی هم ، همیشه به زیان کشور میکوشیدهاند. او دریافته بود که یک شاخه از کوششهای آنان در زمینههای «فرهنگی» بوده و هدف از آن ترویج بدآموزیها و بیکاره گردانیدن دانشآموزان میباشد. او از این دسته همیشه با عنوانهای «کمپانی خیانت» و بدخواهان نام میبَرَد :
«از دستهی بدخواهان بارها سخن راندهایم و شما آنها را میشناسید. چیزی كه میباید بدانید آنست كه در هر رشته از كارهای كشور ، آنان دست داشتهاند و در همهجا زهر خود را فروریختهاند. از جمله فرهنگ و كارهای فرهنگی میدانگاه پهنی برای كوششهای بدخواهانهی آنان بوده كه میباید گفت راهی نزدیك و یكسر برای آشفتن اندیشهها و آلودن خیمهای[خصلت] مردم در دست داشتهاند». [6]
[5] : کتاب «دولت بما پاسخ دهد»
[6] : کتاب «در پیرامون ادبیات»
رضاشاه پهلوی زیان آخوندها را برای کشور تشخیص داده و آنها را تا اندازهای محدود ساخته بود ولی پس از حملهی شوروی و انگلیس به ایران در شهریور 1320 و اشغال ایران و واداشتن رضاشاه به کنارهگیری ، انگلیسیها بدست عوامل وابسته بخود مانند محمدعلی فروغی ، سیاست تقویت آخوندها و ارتجاع را در پیش گرفتند.
کسروی بارها هشدار داد که دولتهای پس از رضاشاه دستاندرکار تخریب اصلاحات و دستاوردهای زمان او هستند.
کسروی با اشاره به این سیاست خائنانه که دولتهای پس از رضاشاه پیش گرفته بودند ، میگفت :
«راستست ما میبینیم دولتهای ما با ملایان نیك ساختهاند. در این سه سال دیدیم كه چه پشتیبانیها بملایان مینمایند و چه نقشهها برای چیره گردانیدن آنها میكشند. دیدیم كه هنگامی كه حاجیآقاحسین قمی از نجف آهنگ ایران كرد رادیوی ایران تا مرز عراق به پیشواز او رفت و تو گفتیی قهرمان لنینگراد را بایران میآورد. راهپیمایی او را گام بگام آگاهی داد. دیدیم كه دولت باو رسمیتی داد ... و پیشنهادهای او را دربارهی چادر و چاقچور برسمیت پذیرفت و پاسخ رسمی داد. دیدیم كه پسر آقای حاجیسید ابوالحسن[اصفهانی] برای گردش بایران آمد و آقای ساعد نخستوزیرِ آن زمان بهمهی فرمانداران و استانداران دستور فرستاد كه پذیراییهای بسیار باشكوه ازو كنند كه رونویس نامهها در دست ماست.
دیدیم در این سه سال رادیوی ایران یك دستگاه ملایی گردید كه كمكم روشان باز شد و پارسال و امسال روضه هم خواندند ، و اگر جلوگیری نشود هرآینه سال آینده نوحه نیز خواهند خواند ، و خانوادهها باید در پیرامون رادیوها دایره پدید آورند و بهوای آن سینه كوبند و ترجیعهای نوحه را خوانند.
ولی اینها سازشهای خاینانهایست. اینها سازشهای آن دسته از وزیرانست كه بدخواهی آنان با توده و كشور از پرده بیرون افتاده.
اینها جلو ما را نتوانند گرفت. اینها دلهای ما را آسوده نتوانند گردانید.
ما چیزی را كه با صد دلیل دریافتهایم نادیده نتوانیم گرفت. در این كشور یا زندگانی دمكراسی یا كیش شیعی ، یا سررشتهداری توده یا حكومت ملایان ، یا آن یا این ، هر دو در یكجا نتواند بود.
ایرانیان یا باید شیعه باشند و بآموزاكهای[تعلیمات] شیعیگری راه روند و مشروطه را رها كنند ، و یا هوادار مشروطه بوده بكیش شیعی (و همچنین بدیگر كیشها) چاره اندیشند».[5]
خیانتهایی که بکشور میشد تنها محدود به هواداری از ملایان نمیشد. کسروی در پژوهشهای تاریخ مشروطه دریافته بود که از ده بیست سال پیش از جنبش مشروطه ، یک دسته از خود ایرانیان ، بهمدستی هم ، همیشه به زیان کشور میکوشیدهاند. او دریافته بود که یک شاخه از کوششهای آنان در زمینههای «فرهنگی» بوده و هدف از آن ترویج بدآموزیها و بیکاره گردانیدن دانشآموزان میباشد. او از این دسته همیشه با عنوانهای «کمپانی خیانت» و بدخواهان نام میبَرَد :
«از دستهی بدخواهان بارها سخن راندهایم و شما آنها را میشناسید. چیزی كه میباید بدانید آنست كه در هر رشته از كارهای كشور ، آنان دست داشتهاند و در همهجا زهر خود را فروریختهاند. از جمله فرهنگ و كارهای فرهنگی میدانگاه پهنی برای كوششهای بدخواهانهی آنان بوده كه میباید گفت راهی نزدیك و یكسر برای آشفتن اندیشهها و آلودن خیمهای[خصلت] مردم در دست داشتهاند». [6]
[5] : کتاب «دولت بما پاسخ دهد»
[6] : کتاب «در پیرامون ادبیات»
اگر به موارد بالا توجه شود دانسته میشود که 4 موردِ نخست بنیادگزاریهای اصلی ارتجاع است. باید گفت : با اجرای این چهار درخواست کابینهی سهیلی شالودههای ارتجاع در ایران را ریخت و بنیادهای آن را استوار گردانید. مورد پنجم برای «رد گم کردن» و گمراه گردانیدن است که به خواست بدخواهانهای که در پشت آن چهار درخواست نخست هست کمتر پروا شود.
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»
🔸 خرده گیری و پاسخ آن ـ ارزش سخن بچیست؟ (تکهی یک)
در شمارهی گذشتهی پیمان مقالهای بقلم آقای فیضی در خصوص ادبیات منظوم نگارش یافته بود که توجهم را جلب کرد و مرا وادار نمود که مختصری در آنباره بنگارم اگرچه در وهلهی اول بنظر میرسد که ایرادات من برخلاف مسلک آن نامهی گرامی و دارندهی آن باشد ولی حقیقت مطلب این است که من بهیچوجه در صدد مخالفت و انتقاد از نظریهی پیمان و طرفداران آن نمیباشم بلکه خود نیز تا حدودی موافقت خود را دربارهی لزوم اصلاح ادبیات و احتراز از سرودن و خواندن بعضی اشعار نکوهیده و هزلآمیز اعلام میدارم ولی نظر انتقاد من بقضاوت بیحقانهایست که آقای فیضی در خصوص عموم شعرا و بخصوص صائب تبریزی در ابتدای مقال نمودهاند.
باز اگر تنها این نکته بود خودداری کرده و لب به سخن نمیگشودم همانا مخالفت ایشان با یک اصل مسلم تعلیم و تربیت و اظهار نگرانی از گفتههای خوب شعرا مرا بخیال انداخت مختصری در باب نظریه ایشان گفتگو و باندازهی وسع خود در روشن ساختن حقیقت بکوشم. آقای فیضی عقیده دارند شنیدن و بکار بستن اشعار خوب شعرا در صورتی که سابقهی اخلاقی آن گویندگان مورد اطمینان نیست محض خطاست آنگاه صائب را مورد مثال قرار داده و ارادت قبلی و کدورت فعلی خود را با او گوشزد مینمایند و پس از آوردن بیتی از ادبیات دیوان صائب که به عقیدهی ایشان خیلی خوب گفته شده اظهار میدارند انصافاً این بیت یکی از بهترین ابیاتی است که در دیوان شعرای فارسی زبان میتوان یافت اما افسوس که گویندهی آن عمری را به پستهمتی و فرومایگی گذرانیده و دیوانی پر از دروغ و گزاف و مدح و تملق و چاپلوسی ترتیب داده در اینصورت آیا میتوان بگفتهی او ولو هرچقدر هم خوب باشد وقعی گذاشت حالا من نیز انصاف میخواهم آیا صرف از اینجهت که گوینده سابقهی اخلاقی خوبی ندارد رواست که از گفتهی شیرین و پرمغز او چشم پوشانیده و آن دُر ذیقیمت را بدیدهی بیقدری نگریست؟! از شما میپرسم اگر مثلاً انگشتر گرانبهائی از دست شما در خلاب افتد آن را برنمیدارید؟! اگر اینکار را کردید ما نیز چشم از نفایس آثار و کلمات حکمتآمیز بزرگان پوشیده و بعنوان سوء سابقهی اخلاقی گویندگان قدر و قیمتی برای آن قائل نمیشویم. ما چه کار داریم گویندهی فلان سخنی چکاره بوده و دوران زندگانی خویش را بچسان گذرانیده است ما بگفتهی نغز و آبدار او مینگریم ما آن کلمات حکمتآمیز و عبارات اخلاقی را سرمشق زندگانی خود قرار میدهیم سخن نیکو و رسا را از دهان هرکه باشد باید شنید اگر ما بخواهیم پیروی از عقیدهی آقای فیضی و امثال ایشان کنیم شک نیست که باید پشت پا بهمه چیز خود زده و خیال اکتساب مکارم اخلاقی را برای دورهی آخرالزمان بگذاریم کدام حکیمی است که در دوران زندگانی خویش مرتکب خبط و خطا نگشته و سرتاسر عمر او بعفت و طهارت گذشته باشد آیا ارزش آثار و گفتههای او روی این خیال باطل از بین میرود! از اینقرار بگفتهی احدی جز اولیاء و انبیاء نمیتوان توجه و اعتماد نمود بزرگان گفتهاند (انظر الی ما قال و لا الی من قال)
شاعر هم میگوید :
غلط است آنکه مدعی گوید
خفته را خفته کی کند بیدار
مرد باید که گیرد اندر گوش
ور نوشته است پند بر دیوار
🔸 خرده گیری و پاسخ آن ـ ارزش سخن بچیست؟ (تکهی یک)
در شمارهی گذشتهی پیمان مقالهای بقلم آقای فیضی در خصوص ادبیات منظوم نگارش یافته بود که توجهم را جلب کرد و مرا وادار نمود که مختصری در آنباره بنگارم اگرچه در وهلهی اول بنظر میرسد که ایرادات من برخلاف مسلک آن نامهی گرامی و دارندهی آن باشد ولی حقیقت مطلب این است که من بهیچوجه در صدد مخالفت و انتقاد از نظریهی پیمان و طرفداران آن نمیباشم بلکه خود نیز تا حدودی موافقت خود را دربارهی لزوم اصلاح ادبیات و احتراز از سرودن و خواندن بعضی اشعار نکوهیده و هزلآمیز اعلام میدارم ولی نظر انتقاد من بقضاوت بیحقانهایست که آقای فیضی در خصوص عموم شعرا و بخصوص صائب تبریزی در ابتدای مقال نمودهاند.
باز اگر تنها این نکته بود خودداری کرده و لب به سخن نمیگشودم همانا مخالفت ایشان با یک اصل مسلم تعلیم و تربیت و اظهار نگرانی از گفتههای خوب شعرا مرا بخیال انداخت مختصری در باب نظریه ایشان گفتگو و باندازهی وسع خود در روشن ساختن حقیقت بکوشم. آقای فیضی عقیده دارند شنیدن و بکار بستن اشعار خوب شعرا در صورتی که سابقهی اخلاقی آن گویندگان مورد اطمینان نیست محض خطاست آنگاه صائب را مورد مثال قرار داده و ارادت قبلی و کدورت فعلی خود را با او گوشزد مینمایند و پس از آوردن بیتی از ادبیات دیوان صائب که به عقیدهی ایشان خیلی خوب گفته شده اظهار میدارند انصافاً این بیت یکی از بهترین ابیاتی است که در دیوان شعرای فارسی زبان میتوان یافت اما افسوس که گویندهی آن عمری را به پستهمتی و فرومایگی گذرانیده و دیوانی پر از دروغ و گزاف و مدح و تملق و چاپلوسی ترتیب داده در اینصورت آیا میتوان بگفتهی او ولو هرچقدر هم خوب باشد وقعی گذاشت حالا من نیز انصاف میخواهم آیا صرف از اینجهت که گوینده سابقهی اخلاقی خوبی ندارد رواست که از گفتهی شیرین و پرمغز او چشم پوشانیده و آن دُر ذیقیمت را بدیدهی بیقدری نگریست؟! از شما میپرسم اگر مثلاً انگشتر گرانبهائی از دست شما در خلاب افتد آن را برنمیدارید؟! اگر اینکار را کردید ما نیز چشم از نفایس آثار و کلمات حکمتآمیز بزرگان پوشیده و بعنوان سوء سابقهی اخلاقی گویندگان قدر و قیمتی برای آن قائل نمیشویم. ما چه کار داریم گویندهی فلان سخنی چکاره بوده و دوران زندگانی خویش را بچسان گذرانیده است ما بگفتهی نغز و آبدار او مینگریم ما آن کلمات حکمتآمیز و عبارات اخلاقی را سرمشق زندگانی خود قرار میدهیم سخن نیکو و رسا را از دهان هرکه باشد باید شنید اگر ما بخواهیم پیروی از عقیدهی آقای فیضی و امثال ایشان کنیم شک نیست که باید پشت پا بهمه چیز خود زده و خیال اکتساب مکارم اخلاقی را برای دورهی آخرالزمان بگذاریم کدام حکیمی است که در دوران زندگانی خویش مرتکب خبط و خطا نگشته و سرتاسر عمر او بعفت و طهارت گذشته باشد آیا ارزش آثار و گفتههای او روی این خیال باطل از بین میرود! از اینقرار بگفتهی احدی جز اولیاء و انبیاء نمیتوان توجه و اعتماد نمود بزرگان گفتهاند (انظر الی ما قال و لا الی من قال)
شاعر هم میگوید :
غلط است آنکه مدعی گوید
خفته را خفته کی کند بیدار
مرد باید که گیرد اندر گوش
ور نوشته است پند بر دیوار
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)
🔸 گفتار پنجم : آیا با مردگان گفتگو توان داشت؟.. (تکهی 5)
فردا نامهای ببرادرم در تبریز نوشتم و پرسیدم : مادر اسدآقاخان کی مرده و چرا آن را بمن آگاهی ندادهاید؟. پس از یک هفته نامهی برادرم رسید. نوشته بود : «مادر اسدآقاخان نمرده تا ما بشما آگاهی دهیم».
از این پاسخ سخت تکان خورده پس از اندیشه و سنجش دانستم که آنهمه پرسش و پاسخ از درون من بوده و روانی درمیان نمیبوده. در اینجا بود که پرده از روی پندارهای بیپا برخاست و من پی بچگونگی آن دستگاه میز بردم. پس از آن دو سه بار نیز بخانهی سعدالدوله رفتم و باز بآزمایشهایی پرداختم ، و همهی آنها این نتیجه را داد که پای روانی درمیان نیست و هرچه هست از خود گرد میزنشینانست و خدا را سپاس گزاردم که راستی را باین آسانی دریافتم.
آنچه مرا شگفت افتاد این بود که چیزی با این بیبنیادی چگونه هزاران پرفسور و دانشمند هوادارش میباشند؟!.. چگونه آن کتابها را مینویسند؟!.. چگونه آن انجمنها را برپا میگردانند؟!.. از اینجا پی بردم که آدمی تا چه اندازه گمراهیپذیر است. پی بردم که دانشها بتنهایی جلو پندارپرستی را نتواند گرفت و اگر پندارهایی از میان رفت پندارهای دیگری پدید تواند آمد.
چنانکه دیدیم برخی از اینان «مانیتیزم» یا خوابانیدن کسی را با نیروی کهربایی ، افزار فریبکاریهای خود گرفتهاند ، و چنین وامینمایند که چون یکی را خوابانیدند او با روانهای مردگان بهمبستگی تواند یافت و با آنان بگفتگو تواند پرداخت. نیز چنین وامینمایند که همان خوابانیده شده (یا بگفتهی خودشان «میدیوم») با نیروی خود ، یا با گفتگو با روانهای مردگان ، از آینده و ناپیدا آگاهی تواند داد. میباید گفت : برای فریبکاری و گزافگویی صد راه میدارند.
باید دانست این نیز بیپاست. در این زمینه نیز آنچه راستست همان خوابانیدن است ، این نیرو در بسیار کسان هست که با نگاههایی کسی را از خود بدر کنند و نیروهای او را از کار انداخته افزاری در دست خود گردانند. کسی که خوابیده از هیچ چیز آگاه نمیباشد و هرچه بکند و بگوید با دستور خواباناننده است. اینست آنچه هست ، و آنکه با روانی بگفتگو پردازد و از آینده آگاهی دهد و اینگونه چیزها همه دعواهای پوچیست.
🔸 گفتار پنجم : آیا با مردگان گفتگو توان داشت؟.. (تکهی 5)
فردا نامهای ببرادرم در تبریز نوشتم و پرسیدم : مادر اسدآقاخان کی مرده و چرا آن را بمن آگاهی ندادهاید؟. پس از یک هفته نامهی برادرم رسید. نوشته بود : «مادر اسدآقاخان نمرده تا ما بشما آگاهی دهیم».
از این پاسخ سخت تکان خورده پس از اندیشه و سنجش دانستم که آنهمه پرسش و پاسخ از درون من بوده و روانی درمیان نمیبوده. در اینجا بود که پرده از روی پندارهای بیپا برخاست و من پی بچگونگی آن دستگاه میز بردم. پس از آن دو سه بار نیز بخانهی سعدالدوله رفتم و باز بآزمایشهایی پرداختم ، و همهی آنها این نتیجه را داد که پای روانی درمیان نیست و هرچه هست از خود گرد میزنشینانست و خدا را سپاس گزاردم که راستی را باین آسانی دریافتم.
آنچه مرا شگفت افتاد این بود که چیزی با این بیبنیادی چگونه هزاران پرفسور و دانشمند هوادارش میباشند؟!.. چگونه آن کتابها را مینویسند؟!.. چگونه آن انجمنها را برپا میگردانند؟!.. از اینجا پی بردم که آدمی تا چه اندازه گمراهیپذیر است. پی بردم که دانشها بتنهایی جلو پندارپرستی را نتواند گرفت و اگر پندارهایی از میان رفت پندارهای دیگری پدید تواند آمد.
چنانکه دیدیم برخی از اینان «مانیتیزم» یا خوابانیدن کسی را با نیروی کهربایی ، افزار فریبکاریهای خود گرفتهاند ، و چنین وامینمایند که چون یکی را خوابانیدند او با روانهای مردگان بهمبستگی تواند یافت و با آنان بگفتگو تواند پرداخت. نیز چنین وامینمایند که همان خوابانیده شده (یا بگفتهی خودشان «میدیوم») با نیروی خود ، یا با گفتگو با روانهای مردگان ، از آینده و ناپیدا آگاهی تواند داد. میباید گفت : برای فریبکاری و گزافگویی صد راه میدارند.
باید دانست این نیز بیپاست. در این زمینه نیز آنچه راستست همان خوابانیدن است ، این نیرو در بسیار کسان هست که با نگاههایی کسی را از خود بدر کنند و نیروهای او را از کار انداخته افزاری در دست خود گردانند. کسی که خوابیده از هیچ چیز آگاه نمیباشد و هرچه بکند و بگوید با دستور خواباناننده است. اینست آنچه هست ، و آنکه با روانی بگفتگو پردازد و از آینده آگاهی دهد و اینگونه چیزها همه دعواهای پوچیست.
🔶 دین و جهان
🔸 نشست چهارم (تکهی 9)
جای شگفتست که شما چون در اتوبوس مینشینید ، میبینید در پیش رویتان در گوشهای درفشکی زده شده و بروی آن درفشک یا بروی تخته نوشته شده : «شریک حضرت عباس» ، «شریک امام حسین». مردگانی را که هزاروسیصد سال است مردهاند ، زنده میپندارند و با آنان شرکت میبندند و این را ننگی برای خود نمیشمارند. بلکه مایهی سرفرازی میدانند.
بدتر از همه آنکه باورشان اینست که بدستیاری همان درفشک و همان نوشته ، ماشینهاشان از هر آسیب و گزند آسوده خواهد ماند. شوفرها که سر و کارشان با ماشینست و خود با چشم میبینند که در همان ماشین هر کاری از یک افزاری برمیخیزد و هیچ کاری بیافزار یا بیشُوند نتواند بود ، با این دیدن چون مغزهاشان آکنده از نادانیها و گمراهیهاست ، بخود نمیآیند و امید میبندند که بدستیاری درفش حضرت عباس و یا بدستیاری نویساندن «وَإِن یکاد» و «آیةالکرسی» و «حدیث کساء» اتوبوس را از پنچر شدن و سوختن و ترکیدن بازدارند.
این داستان را در کتاب «پندارها» نیز نوشتهایم که چون در سال1320 در شهریورماه سفری به بوشهر کردم درمیان راه چه از مسافران و چه از شوفرها نادانیهایی دیدم که مایهی افسوس هر کسی باشد. مسافران برای آنکه خود را از دزدان و راهزنان نگاه دارند پیاپی «صلوات» میکشیدند. شوفر نیز در هر کجا که بسر پیچ میرسید و اندکبیمی پدیدار میگردید ، بجای آنکه هوش خود را نیک گمارد و هنرهای شوفری خود را بکار اندازد ، از مسافران خواستار میگردید که «صلوات» بفرستند و جَستن خود را از آسیب جز از این راه نمیشناخت.
تودهای با این آلودگیها آیا چارهی کارش «اصلاحات اقتصادی» است؟!. آیا تنها از سامان دادن بکارها و پیشهها این نادانیها چاره خواهد پذیرفت؟!.
جای شگفتست که خردهگیرانِ ما که خود در مادیگری پافشار میباشند و هر چیز را جز نتیجهی نیروهای مادی نمیدانند و بردن نام خدا را نیز بما ایراد میگیرند ، توده را در چنین نادانیها غوطهور میبینند و بروی خود نمیآورند وآنگاه در برابر ما بدانسان بهانه آورده ، میخواهند ما را نیز از کوشش بازدارند. راستی جای شگفتست.
شاید شما نیز در شگفت باشید از اینکه من هرچه میخواهم از این زمینه بیرون آیم ، باز بآن میگردم. این راستست. ولی زمینه چنانست که مرا بازمیگرداند. هرچه هست باید بآن پایان دهیم و چون خواستمان پاسخ گفتن بایرادهاییست که بکوششهای ما گرفته میشود اینست بهتر میدانم در پایان این گفتگوها ببرخی ایرادهای کوچک دیگر نیز پاسخ گویم و این گفتگو را بیکبار بپایان رسانم.
گاهی شنیدهام کسانی میگویند : «شما بسیاست وارد نمیشوید». این را هم ایراد دیگری بما میگردانند. باید گفت : اینان معنی سیاست را نیز نمیدانند.(۱) سیاست چیست؟. سیاست آنست که یک توده درمیان تودههای دیگر جهان راهی برای خود باز کند و بهمبستگی[= ارتباط] و رفتار خود را با آنان بروی بنیاد پیشبینانه و هوشیارانه گزارد. سیاست در معنی راستش اینست. اگر دیگران نیز سیاست را باین معنی میشناسند ، باید بخَستُوَند که یگانه دستهای که در ایران در راه سیاست میکوشند ، ماییم. زیرا این تنها ماییم که آیندهی این کشور و توده را میاندیشیم و برای آنکه بتواند درمیان کشورها و تودههای جهان راه راست و همواری پیش گرفته ، سرفرازانه با آنان همراه و همگام باشد ، اندیشههایی بکار میبریم. تنها ماییم که شُوندهای[سبب] پس ماندن این مردم را جُسته و اندیشیده و یافتهایم و از روی بینش بچاره میکوشیم. ما دربارهی این کشور و توده یک راه کوششی را پیش گرفتهایم که سراپا روشنست و از حالا تا هزار سال دیگر حال این توده و نتیجهی کوششهایی را که میکنیم ، پیشبینی توان کرد.
پابرگی :
1ـ در این باره کتاب «در راه سیاست» دیده شود.
🔸 نشست چهارم (تکهی 9)
جای شگفتست که شما چون در اتوبوس مینشینید ، میبینید در پیش رویتان در گوشهای درفشکی زده شده و بروی آن درفشک یا بروی تخته نوشته شده : «شریک حضرت عباس» ، «شریک امام حسین». مردگانی را که هزاروسیصد سال است مردهاند ، زنده میپندارند و با آنان شرکت میبندند و این را ننگی برای خود نمیشمارند. بلکه مایهی سرفرازی میدانند.
بدتر از همه آنکه باورشان اینست که بدستیاری همان درفشک و همان نوشته ، ماشینهاشان از هر آسیب و گزند آسوده خواهد ماند. شوفرها که سر و کارشان با ماشینست و خود با چشم میبینند که در همان ماشین هر کاری از یک افزاری برمیخیزد و هیچ کاری بیافزار یا بیشُوند نتواند بود ، با این دیدن چون مغزهاشان آکنده از نادانیها و گمراهیهاست ، بخود نمیآیند و امید میبندند که بدستیاری درفش حضرت عباس و یا بدستیاری نویساندن «وَإِن یکاد» و «آیةالکرسی» و «حدیث کساء» اتوبوس را از پنچر شدن و سوختن و ترکیدن بازدارند.
این داستان را در کتاب «پندارها» نیز نوشتهایم که چون در سال1320 در شهریورماه سفری به بوشهر کردم درمیان راه چه از مسافران و چه از شوفرها نادانیهایی دیدم که مایهی افسوس هر کسی باشد. مسافران برای آنکه خود را از دزدان و راهزنان نگاه دارند پیاپی «صلوات» میکشیدند. شوفر نیز در هر کجا که بسر پیچ میرسید و اندکبیمی پدیدار میگردید ، بجای آنکه هوش خود را نیک گمارد و هنرهای شوفری خود را بکار اندازد ، از مسافران خواستار میگردید که «صلوات» بفرستند و جَستن خود را از آسیب جز از این راه نمیشناخت.
تودهای با این آلودگیها آیا چارهی کارش «اصلاحات اقتصادی» است؟!. آیا تنها از سامان دادن بکارها و پیشهها این نادانیها چاره خواهد پذیرفت؟!.
جای شگفتست که خردهگیرانِ ما که خود در مادیگری پافشار میباشند و هر چیز را جز نتیجهی نیروهای مادی نمیدانند و بردن نام خدا را نیز بما ایراد میگیرند ، توده را در چنین نادانیها غوطهور میبینند و بروی خود نمیآورند وآنگاه در برابر ما بدانسان بهانه آورده ، میخواهند ما را نیز از کوشش بازدارند. راستی جای شگفتست.
شاید شما نیز در شگفت باشید از اینکه من هرچه میخواهم از این زمینه بیرون آیم ، باز بآن میگردم. این راستست. ولی زمینه چنانست که مرا بازمیگرداند. هرچه هست باید بآن پایان دهیم و چون خواستمان پاسخ گفتن بایرادهاییست که بکوششهای ما گرفته میشود اینست بهتر میدانم در پایان این گفتگوها ببرخی ایرادهای کوچک دیگر نیز پاسخ گویم و این گفتگو را بیکبار بپایان رسانم.
گاهی شنیدهام کسانی میگویند : «شما بسیاست وارد نمیشوید». این را هم ایراد دیگری بما میگردانند. باید گفت : اینان معنی سیاست را نیز نمیدانند.(۱) سیاست چیست؟. سیاست آنست که یک توده درمیان تودههای دیگر جهان راهی برای خود باز کند و بهمبستگی[= ارتباط] و رفتار خود را با آنان بروی بنیاد پیشبینانه و هوشیارانه گزارد. سیاست در معنی راستش اینست. اگر دیگران نیز سیاست را باین معنی میشناسند ، باید بخَستُوَند که یگانه دستهای که در ایران در راه سیاست میکوشند ، ماییم. زیرا این تنها ماییم که آیندهی این کشور و توده را میاندیشیم و برای آنکه بتواند درمیان کشورها و تودههای جهان راه راست و همواری پیش گرفته ، سرفرازانه با آنان همراه و همگام باشد ، اندیشههایی بکار میبریم. تنها ماییم که شُوندهای[سبب] پس ماندن این مردم را جُسته و اندیشیده و یافتهایم و از روی بینش بچاره میکوشیم. ما دربارهی این کشور و توده یک راه کوششی را پیش گرفتهایم که سراپا روشنست و از حالا تا هزار سال دیگر حال این توده و نتیجهی کوششهایی را که میکنیم ، پیشبینی توان کرد.
پابرگی :
1ـ در این باره کتاب «در راه سیاست» دیده شود.
🌒 یک جنایت ننگین
(بخش سوم)
🔸 همدستی ملایان با «کمپانی خیانت»
«ایرانیان چند هزار سال در زیر یوغ پادشاهان زیسته كتابهاشان و دلهاشان پر از پندارهای پست شاهپرستی و دستورهای زیردستی و مانند اینها بود كه پس از مشروطه بایستی از میان رود و بازنماند. یك تودهای كه به زندگانی آزاد دمكراسی پا میگزارند باید اندیشه و سَهِشهای [احساسات] آنان نیز دیگر گردد.
از اینرو یكی از كارهایی كه بایستی در ایران انجام گیرد این میبود كه آن پندارهای كهن زمانهای گذشته از میان رود و آن كتابها از دست مردم گرفته شود». [1]
«درخور صد شگفتست که پس از آنکه مشروطه در ایران روان گردید بایستی وزارت فرهنگ یکی از بایاهای [وظایف] خود این را داند که دلهای نوآموزان را از بدآموزیهای کهن قرنهای تاریک گذشته پاک گرداند و بجای آنها معنی مشروطه و زندگانی مشروطهای (دمکراسی) و میهنپرستی و اینگونه چیزها را بگزارد. لیکن وزارت فرهنگ درست وارونهی این را گرفته و بایای[وظیفه] خود دانسته که بدآموزیهای کهن را ـ با یک رویهی[ruye] رسمی ـ در دلهای جوانان جا دهد و مغزهای آنان را آلودهتر از مغزهای پدران درسناخواندهشان گرداند».[2]
«امروز این بیگفتگوست كه ایران در این پنجاه و چند سال از معارف (یا فرهنگ) بجای سود زیان برده. این چیزیست كه باید هر كسی آن را بپذیرد و در جلو چشم دارد. ولی باید علت آن را جست و بچارهاش اندیشید.
چرا معارف بجای سود زیان رسانیده؟.. چرا جوانان را سستعزم و بیاراده میگرداند؟.. پیداست كه باید علت را از كتابهای درسی و دیگر كتابهایی كه در دسترس شاگردانست جستجو كرد. باید در آن زمینه به یك دقت و توجه پرداخت» [3]
«دبستان و دبیرستان و دانشكده برای آنست كه بجوانان خواندن و نوشتن آموزد ، و دانشها یاد دهد ، و از حقایق زندگی آگاهشان گرداند. این دستگاه ، خواندن و نوشتن یاد میدهد ، و اندك دانشهایی نیز میآموزد ، ولی در زمینهی حقایقِ زندگانی چیزی یاد نمیدهد. از آنسوی در سایهی درسهای بیهودهی بسیار مغزهای جوانان را میفرساید ، و از این بدتر آنكه نیروهای سادهی خدادادی و خویهای ستودهی آنان را بسیار ناتوان میگرداند».[4]
«وزارت فرهنگ ، اگر برای ویرانی این كشور نبودی بایستی بوارونهی آنچه امروز میكند نبرد با صوفیگری و خراباتیگری و مانند آنها را بزرگترین بایای خود شمارد. بایستی بجای كتابهای حافظ و سعدی و مثنوی و مانند اینها كتابهایی در بازنمودن زیانهای آنها بچاپ رساند و بمیان مردم پراكند.
كوتاهسخن آنكه در ایران چنین سیاست بدخواهانهای هست و یك رشتهی بزرگ آن هواداری از گمراهیهای كهن و كوشش بآلوده گردانیدن مغزهای جوانان میباشد ، و یكی از زهرآلودترین گمراهیها كه بدخواهان برواج آن میكوشند صوفیگریست كه وزارت فرهنگ آن را براه دیگری انداخته و از چند راه برواج آن پرداخته».[5]
[1] : کتاب «فرهنگ چیست؟»
[2] : کتاب «دادگاه»
[3] : روزنامهی «پرچم» شمارهی 97
[4] : روزنامهی «پرچم» ش 254
[5] : کتاب «فرهنگ است یا نیرنگ؟»
(بخش سوم)
🔸 همدستی ملایان با «کمپانی خیانت»
«ایرانیان چند هزار سال در زیر یوغ پادشاهان زیسته كتابهاشان و دلهاشان پر از پندارهای پست شاهپرستی و دستورهای زیردستی و مانند اینها بود كه پس از مشروطه بایستی از میان رود و بازنماند. یك تودهای كه به زندگانی آزاد دمكراسی پا میگزارند باید اندیشه و سَهِشهای [احساسات] آنان نیز دیگر گردد.
از اینرو یكی از كارهایی كه بایستی در ایران انجام گیرد این میبود كه آن پندارهای كهن زمانهای گذشته از میان رود و آن كتابها از دست مردم گرفته شود». [1]
«درخور صد شگفتست که پس از آنکه مشروطه در ایران روان گردید بایستی وزارت فرهنگ یکی از بایاهای [وظایف] خود این را داند که دلهای نوآموزان را از بدآموزیهای کهن قرنهای تاریک گذشته پاک گرداند و بجای آنها معنی مشروطه و زندگانی مشروطهای (دمکراسی) و میهنپرستی و اینگونه چیزها را بگزارد. لیکن وزارت فرهنگ درست وارونهی این را گرفته و بایای[وظیفه] خود دانسته که بدآموزیهای کهن را ـ با یک رویهی[ruye] رسمی ـ در دلهای جوانان جا دهد و مغزهای آنان را آلودهتر از مغزهای پدران درسناخواندهشان گرداند».[2]
«امروز این بیگفتگوست كه ایران در این پنجاه و چند سال از معارف (یا فرهنگ) بجای سود زیان برده. این چیزیست كه باید هر كسی آن را بپذیرد و در جلو چشم دارد. ولی باید علت آن را جست و بچارهاش اندیشید.
چرا معارف بجای سود زیان رسانیده؟.. چرا جوانان را سستعزم و بیاراده میگرداند؟.. پیداست كه باید علت را از كتابهای درسی و دیگر كتابهایی كه در دسترس شاگردانست جستجو كرد. باید در آن زمینه به یك دقت و توجه پرداخت» [3]
«دبستان و دبیرستان و دانشكده برای آنست كه بجوانان خواندن و نوشتن آموزد ، و دانشها یاد دهد ، و از حقایق زندگی آگاهشان گرداند. این دستگاه ، خواندن و نوشتن یاد میدهد ، و اندك دانشهایی نیز میآموزد ، ولی در زمینهی حقایقِ زندگانی چیزی یاد نمیدهد. از آنسوی در سایهی درسهای بیهودهی بسیار مغزهای جوانان را میفرساید ، و از این بدتر آنكه نیروهای سادهی خدادادی و خویهای ستودهی آنان را بسیار ناتوان میگرداند».[4]
«وزارت فرهنگ ، اگر برای ویرانی این كشور نبودی بایستی بوارونهی آنچه امروز میكند نبرد با صوفیگری و خراباتیگری و مانند آنها را بزرگترین بایای خود شمارد. بایستی بجای كتابهای حافظ و سعدی و مثنوی و مانند اینها كتابهایی در بازنمودن زیانهای آنها بچاپ رساند و بمیان مردم پراكند.
كوتاهسخن آنكه در ایران چنین سیاست بدخواهانهای هست و یك رشتهی بزرگ آن هواداری از گمراهیهای كهن و كوشش بآلوده گردانیدن مغزهای جوانان میباشد ، و یكی از زهرآلودترین گمراهیها كه بدخواهان برواج آن میكوشند صوفیگریست كه وزارت فرهنگ آن را براه دیگری انداخته و از چند راه برواج آن پرداخته».[5]
[1] : کتاب «فرهنگ چیست؟»
[2] : کتاب «دادگاه»
[3] : روزنامهی «پرچم» شمارهی 97
[4] : روزنامهی «پرچم» ش 254
[5] : کتاب «فرهنگ است یا نیرنگ؟»