پرفسور ادوارد براون در رخت ایرانی
کتابهایی که «اوقاف گیب» چاپ و به ایرانیان «ارمغان» گردانیده.
کتابهایی که «اوقاف گیب» چاپ و به ایرانیان «ارمغان» گردانیده.
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»
🔸 خردهگیری و پاسخ آن ـ ارزش سخن به چیست؟ (تکهی دو)
شخص بصیر و بینا کسی را میگویند که از هر مسموع و مشهودی پندی گیرد و راهی برای پیشروی خود در حیات اجتماعی پیدا نماید آیا آنچه علما و فقهای ما تا بحال گفتهاند عملاً نیز انجام دادهاند؟ از اینقرار ما نباید بگفتهی هیچکس نه پدر نه معلم نه مربی گوش بدهیم برای اینکه آنچه بما میگویند خودشان انجام نمیدهند این یک اندیشهی غلط و ناروائی است و نباید سد راه تعلیم و تربیت ما گردد خیلی جای تعجب است شما آقای فیضی مدتها زحمت کشیده و ابیات اخلاقی و حکمی صائب را از میان دیوان قطور او بیرون آوردید آنگاه بمجردی که چشمتان به یک مصراع کوچک (مریز آبروی خود مگر برای شراب) میافتد همه را بر طاق نسیان زده و بیفایده و مهمل میانگارید. آیا آنهمه گفتار نغز و شیرین بر اثر این یک مصراع که معلوم نیست شاعر روی چه اصل و خیالی گفته است از پیرایهی صحت و درستی عاری میگردد؟ زهی بیانصافی و حقناشناسی! من نمیگویم این مصراع یک شعر خوبی است ولی حرفم این است که برای استفاده از اشعار خوب دیگر او مانعی بوجود نمیآورد. شما که باعتقاد خود دیوان صائب را زیر و رو کرده و بوسیلهی خطابهها و مقالات اسباب شهرت او شدهاید آیا اشعاری دربارهی مذمت شراب و میخوارگی در آن نیافتهاید؟! اگر راست میگوئید میخواستید آنگونه اشعار را بکار بندید. سخن بیمغز و نارسا را دوام و بقائی در اذهان مردمان نیست. ببینید همان صائب بیآبرو و فرومایه و متملق و شرابخوار (بقول آقای فیضی) دربارهی شراب چه میگوید :
شکر بزهر و نوش به نشتر که داده است
از دل مبر حلاوت ایمان ز آب تلخ
اینجا بآب توبه لب از زنگ می بشوی
در حشر مشنو از لب رضوان جواب تلخ
و در جای دیگر در مذمت شراب و شرابخوارگی میفرماید :
عقل ضعیف خویش نگه دار از شراب
در زیر بال موج منه بیضه چون حباب
سر پنجهی شراب زدن کار عقل نیست
عقل بشر چو برف ، شرابست آفتاب
شیر است عقل ، بادهی گلرنگ آتش است
رسمیست شیر را که کند ز آتش اجتناب
در مغرب زوال شود آفتاب شرم
چون سر کشد ز مشرق مینای می شراب
سیلاب فتنه از دل جم جوش میزند
یونان عقل چون بکشد سر بزیر آب
دل خانهی خداست چو مصحف عزیز دار
زان پیشتر که سیل شرابش کند خراب
در هرحال اینگونه اشعار در مذمت شراب و کارهای نکوهیدهی دیگر بسیار است آیا بجرم اینکه صائب بیچاره روی تأثرات و افکاری بعضی حرفها زده است باید از حرفهای حسابی دیگر او نیز چشم پوشید و همه را پوچ و مهمل انگاشت؟ بدیهی است اینطور نیست و همچنان که سعدی میگوید :
گوهر اگر در خلاب افتد همچنان نفیس است. سخن نغز و رسا نیز در همه حال تأثیر خود را میبخشد و هیچگاه و در تحت هیچ عنوانی از ارزش و قیمت آن کاسته نمیشود کلام نکوهیده و نارسا نیز بخودی خود از بین میرود چنانکه حق تعالی در قرآن مجید میفرماید (أَلَمْ تَرَ کیفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا کلِمَةً طَیبَةً کشَجَرَةٍ طَیبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَ فَرْعُهَا فِی السَّمَاءِ وَ مَثَلُ کلِمَةٍ خَبِیثَةٍ کشَجَرَةٍ خَبِیثَةٍ اجْتُثَّتْ مِن فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِن قَرَارٍ) (1) سخن من در این موضوع بپایان رسید ولی هنوز یک چیز باقی است و آن دفاع مختصری است از صائب تبریزی که آقای فیضی به بیانصافی و ناعدالتی دربارهی او قضاوت کردهاند. صائب تبریزی هیچگاه دارای چنان صفات رذیلهای نبوده است که ایشان با آن آب و تاب نام بردهاند. صائب همچنانکه خود میگوید یک شاعر بلندهمت و آزادهطبع و بزرگمنشی بوده و برخلاف رویهی عمومی شعرا و ادعای آقای فیضی کمتر بمدح و ستایش و تملق و چاپلوسی پرداخته. شما خیلی کم و بندرت در دیوان او با این قبیل اشعار مقابل میشوید از اینها گذشته شعری را که آقای فیضی دلیل بر پست همتی او گرفتهاند هرگز آن معنی را دربر ندارد و اگر هم بر فرض چیزی از ظفرخان هندی خواسته باشد دلیل بر فرومایگی طبع او نیست و خود آن شعر در حد خود دارای یک معنی بزرگ و یک نکتهی مهم اخلاقی میباشد.
دوردستان را باحسان یاد کردن همت است
ورنه هر نخلی بپای خود ثمر میافکند
پابرگی :
1ـ معنی آنکه : آیا ندیدی خدا چگونه مثل زد گفته پاکیزه همچون درختِ پاکیزه است ریشهاش در زمین پایدار و شاخهاش بر آسمان بلند میباشد و گفته پلید همچون درختِ پلید است که از روی زمین کنده میشود و پایداری نمیتواند ـ سورهی ابراهیم آیههای 24 و 26
🔸 خردهگیری و پاسخ آن ـ ارزش سخن به چیست؟ (تکهی دو)
شخص بصیر و بینا کسی را میگویند که از هر مسموع و مشهودی پندی گیرد و راهی برای پیشروی خود در حیات اجتماعی پیدا نماید آیا آنچه علما و فقهای ما تا بحال گفتهاند عملاً نیز انجام دادهاند؟ از اینقرار ما نباید بگفتهی هیچکس نه پدر نه معلم نه مربی گوش بدهیم برای اینکه آنچه بما میگویند خودشان انجام نمیدهند این یک اندیشهی غلط و ناروائی است و نباید سد راه تعلیم و تربیت ما گردد خیلی جای تعجب است شما آقای فیضی مدتها زحمت کشیده و ابیات اخلاقی و حکمی صائب را از میان دیوان قطور او بیرون آوردید آنگاه بمجردی که چشمتان به یک مصراع کوچک (مریز آبروی خود مگر برای شراب) میافتد همه را بر طاق نسیان زده و بیفایده و مهمل میانگارید. آیا آنهمه گفتار نغز و شیرین بر اثر این یک مصراع که معلوم نیست شاعر روی چه اصل و خیالی گفته است از پیرایهی صحت و درستی عاری میگردد؟ زهی بیانصافی و حقناشناسی! من نمیگویم این مصراع یک شعر خوبی است ولی حرفم این است که برای استفاده از اشعار خوب دیگر او مانعی بوجود نمیآورد. شما که باعتقاد خود دیوان صائب را زیر و رو کرده و بوسیلهی خطابهها و مقالات اسباب شهرت او شدهاید آیا اشعاری دربارهی مذمت شراب و میخوارگی در آن نیافتهاید؟! اگر راست میگوئید میخواستید آنگونه اشعار را بکار بندید. سخن بیمغز و نارسا را دوام و بقائی در اذهان مردمان نیست. ببینید همان صائب بیآبرو و فرومایه و متملق و شرابخوار (بقول آقای فیضی) دربارهی شراب چه میگوید :
شکر بزهر و نوش به نشتر که داده است
از دل مبر حلاوت ایمان ز آب تلخ
اینجا بآب توبه لب از زنگ می بشوی
در حشر مشنو از لب رضوان جواب تلخ
و در جای دیگر در مذمت شراب و شرابخوارگی میفرماید :
عقل ضعیف خویش نگه دار از شراب
در زیر بال موج منه بیضه چون حباب
سر پنجهی شراب زدن کار عقل نیست
عقل بشر چو برف ، شرابست آفتاب
شیر است عقل ، بادهی گلرنگ آتش است
رسمیست شیر را که کند ز آتش اجتناب
در مغرب زوال شود آفتاب شرم
چون سر کشد ز مشرق مینای می شراب
سیلاب فتنه از دل جم جوش میزند
یونان عقل چون بکشد سر بزیر آب
دل خانهی خداست چو مصحف عزیز دار
زان پیشتر که سیل شرابش کند خراب
در هرحال اینگونه اشعار در مذمت شراب و کارهای نکوهیدهی دیگر بسیار است آیا بجرم اینکه صائب بیچاره روی تأثرات و افکاری بعضی حرفها زده است باید از حرفهای حسابی دیگر او نیز چشم پوشید و همه را پوچ و مهمل انگاشت؟ بدیهی است اینطور نیست و همچنان که سعدی میگوید :
گوهر اگر در خلاب افتد همچنان نفیس است. سخن نغز و رسا نیز در همه حال تأثیر خود را میبخشد و هیچگاه و در تحت هیچ عنوانی از ارزش و قیمت آن کاسته نمیشود کلام نکوهیده و نارسا نیز بخودی خود از بین میرود چنانکه حق تعالی در قرآن مجید میفرماید (أَلَمْ تَرَ کیفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا کلِمَةً طَیبَةً کشَجَرَةٍ طَیبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَ فَرْعُهَا فِی السَّمَاءِ وَ مَثَلُ کلِمَةٍ خَبِیثَةٍ کشَجَرَةٍ خَبِیثَةٍ اجْتُثَّتْ مِن فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِن قَرَارٍ) (1) سخن من در این موضوع بپایان رسید ولی هنوز یک چیز باقی است و آن دفاع مختصری است از صائب تبریزی که آقای فیضی به بیانصافی و ناعدالتی دربارهی او قضاوت کردهاند. صائب تبریزی هیچگاه دارای چنان صفات رذیلهای نبوده است که ایشان با آن آب و تاب نام بردهاند. صائب همچنانکه خود میگوید یک شاعر بلندهمت و آزادهطبع و بزرگمنشی بوده و برخلاف رویهی عمومی شعرا و ادعای آقای فیضی کمتر بمدح و ستایش و تملق و چاپلوسی پرداخته. شما خیلی کم و بندرت در دیوان او با این قبیل اشعار مقابل میشوید از اینها گذشته شعری را که آقای فیضی دلیل بر پست همتی او گرفتهاند هرگز آن معنی را دربر ندارد و اگر هم بر فرض چیزی از ظفرخان هندی خواسته باشد دلیل بر فرومایگی طبع او نیست و خود آن شعر در حد خود دارای یک معنی بزرگ و یک نکتهی مهم اخلاقی میباشد.
دوردستان را باحسان یاد کردن همت است
ورنه هر نخلی بپای خود ثمر میافکند
پابرگی :
1ـ معنی آنکه : آیا ندیدی خدا چگونه مثل زد گفته پاکیزه همچون درختِ پاکیزه است ریشهاش در زمین پایدار و شاخهاش بر آسمان بلند میباشد و گفته پلید همچون درختِ پلید است که از روی زمین کنده میشود و پایداری نمیتواند ـ سورهی ابراهیم آیههای 24 و 26
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)
🔸 گفتار ششم : آیا رشتهی کارها در دست خود آدمیان نیست؟.. (تکهی 1)
یکی دیگر از پندارها که میباید آن را بزرگتر و بدتر شماریم پندار بخت و سرنوشت و مانند اینهاست. از باستانزمان مردمان چون یکی را در زندگانی فیروز و دیگری را نافیروز یافته و شُوندهای کارها را نمیدانستهاند باین پندار شدهاند که آدمیان برخی خوشبخت و برخی بدبخت باشند. این پندار از باستانترین زمانها پیدا شده و درمیان همهی تودهها رواج میدارد.
سپس چون دین و خداشناسی رواج گرفته دینداران همهی کارها را از خدا شمارده دربارهی فیروزی و نافیروزی آدمی پندار سرنوشت را پدید آوردهاند : «خدا هر که را باینجهان میفرستد هر آنچه بسرش خواهد گذشت در پیشانی او نوشته شده».
سپس که ستارهشماری رواج یافته ستارهشماران به پندار رنگ دیگری دادهاند. در پندار آنان کارهای اینجهان همه از گردش ستارگان گردنده و از دوری و نزدیکی آنان بیکدیگر برمیخیزد ، و فیروزی و نافیروزی هر کسی در زندگانی ، نتیجهی «طالع» او (حال ستارگان در هنگام زاییدن او) میباشد.
سپس در اسلام گفتگوی «لوح محفوظ» بمیان آمده و جملههایی از قرآن که درست فهمیده نشده عنوانی گردیده و انبوهی از مسلمانان همهی کارها را از خدا دانسته مردمان را در زندگانی دارای هیچ اختیاری نشماردهاند.
رویهمرفته چند گونه گمراهی از کهنه و نو بهم آمیخته و یک پندار بسیار زیانآوری درمیان مردمان ـ بویژه ایرانیان و مسلمانان ـ رواج داده شده.
از اینرو این پندار بسیار ریشهدار است. زیرا از یکسو با زبانهای گوناگونی گفته شده و با نامهای گوناگونی ـ از بخت و سرنوشت و قضا و قدر و قسمت و طالع و مانند اینها ـ خوانده گردیده. از یکسو رنگ خداشناسی و دینداری بآن داده شده و انبوهی چنین دانستهاند که اگر نپذیرند خدا را نشناختهاند. در کتابها صدها حدیث و جمله در این باره نوشته شده : «عَبْدِی تُرِیدُ وَ اُرِیدُ وَ لَا یَکُونُ إلَّا مَا اُرِیدُ» ، «عرفتالله بِفَسْخِ العَزائم» ، «السعید سعید فی بطن امه الشقی شقی فی بطن امه» ، «الرزق مقسوم»
از اینسو نیز شاعران که با پستی و تنبلی زیسته با تنگدستی میگذرانیدهاند این پندار دستاویز نیکی در دست آنان میبوده ، و خود زمینهی پهناوری برای یاوهگویی و سخنبافی بروی آنان میگشاده. اینست در این زمینه بیش از هر زمینهی دیگری بسخنبافی پرداخته در بیهودهگویی اندازه نشناختهاند.
بلی قضاست بهر نیک و بد عنانکش خلق
بدین دلیل که تدبیرها جمله خطاست
کسی ز چون و چرا دم نمیتواند زد
که نقشبند حوادث و رای چون و چراست
شاعرکی که با تهیدستی و گدایی با پادشاهان و توانگران دعوای همسری[=همشأنی] میداشته افسانهی «الرزق مقسوم» برای او دستاویز نیکی میبوده :
ما آبروی فقر و قناعت نمیبریم
با پادشه بگوی که روزی مقرر است
مردک پی کاری نرفته و روز با یاوهبافی میگذرانیده و آنگاه بهانه آورده و چنین میگفته :
گر زمین را بآسمان دوزی
ندهندت زیاده از روزی
گاهی چنین وانمودهاند که باور نداشتن بقضا و قدر و بخت و قسمت ، خدا را نشناختن و بدستگاه او گردن نگزاردنست. یکی از آنان گفته :
خدا را ندانست و طاعت نکرد
که بر بخت و روزی قناعت نکرد
🔸 گفتار ششم : آیا رشتهی کارها در دست خود آدمیان نیست؟.. (تکهی 1)
یکی دیگر از پندارها که میباید آن را بزرگتر و بدتر شماریم پندار بخت و سرنوشت و مانند اینهاست. از باستانزمان مردمان چون یکی را در زندگانی فیروز و دیگری را نافیروز یافته و شُوندهای کارها را نمیدانستهاند باین پندار شدهاند که آدمیان برخی خوشبخت و برخی بدبخت باشند. این پندار از باستانترین زمانها پیدا شده و درمیان همهی تودهها رواج میدارد.
سپس چون دین و خداشناسی رواج گرفته دینداران همهی کارها را از خدا شمارده دربارهی فیروزی و نافیروزی آدمی پندار سرنوشت را پدید آوردهاند : «خدا هر که را باینجهان میفرستد هر آنچه بسرش خواهد گذشت در پیشانی او نوشته شده».
سپس که ستارهشماری رواج یافته ستارهشماران به پندار رنگ دیگری دادهاند. در پندار آنان کارهای اینجهان همه از گردش ستارگان گردنده و از دوری و نزدیکی آنان بیکدیگر برمیخیزد ، و فیروزی و نافیروزی هر کسی در زندگانی ، نتیجهی «طالع» او (حال ستارگان در هنگام زاییدن او) میباشد.
سپس در اسلام گفتگوی «لوح محفوظ» بمیان آمده و جملههایی از قرآن که درست فهمیده نشده عنوانی گردیده و انبوهی از مسلمانان همهی کارها را از خدا دانسته مردمان را در زندگانی دارای هیچ اختیاری نشماردهاند.
رویهمرفته چند گونه گمراهی از کهنه و نو بهم آمیخته و یک پندار بسیار زیانآوری درمیان مردمان ـ بویژه ایرانیان و مسلمانان ـ رواج داده شده.
از اینرو این پندار بسیار ریشهدار است. زیرا از یکسو با زبانهای گوناگونی گفته شده و با نامهای گوناگونی ـ از بخت و سرنوشت و قضا و قدر و قسمت و طالع و مانند اینها ـ خوانده گردیده. از یکسو رنگ خداشناسی و دینداری بآن داده شده و انبوهی چنین دانستهاند که اگر نپذیرند خدا را نشناختهاند. در کتابها صدها حدیث و جمله در این باره نوشته شده : «عَبْدِی تُرِیدُ وَ اُرِیدُ وَ لَا یَکُونُ إلَّا مَا اُرِیدُ» ، «عرفتالله بِفَسْخِ العَزائم» ، «السعید سعید فی بطن امه الشقی شقی فی بطن امه» ، «الرزق مقسوم»
از اینسو نیز شاعران که با پستی و تنبلی زیسته با تنگدستی میگذرانیدهاند این پندار دستاویز نیکی در دست آنان میبوده ، و خود زمینهی پهناوری برای یاوهگویی و سخنبافی بروی آنان میگشاده. اینست در این زمینه بیش از هر زمینهی دیگری بسخنبافی پرداخته در بیهودهگویی اندازه نشناختهاند.
بلی قضاست بهر نیک و بد عنانکش خلق
بدین دلیل که تدبیرها جمله خطاست
کسی ز چون و چرا دم نمیتواند زد
که نقشبند حوادث و رای چون و چراست
شاعرکی که با تهیدستی و گدایی با پادشاهان و توانگران دعوای همسری[=همشأنی] میداشته افسانهی «الرزق مقسوم» برای او دستاویز نیکی میبوده :
ما آبروی فقر و قناعت نمیبریم
با پادشه بگوی که روزی مقرر است
مردک پی کاری نرفته و روز با یاوهبافی میگذرانیده و آنگاه بهانه آورده و چنین میگفته :
گر زمین را بآسمان دوزی
ندهندت زیاده از روزی
گاهی چنین وانمودهاند که باور نداشتن بقضا و قدر و بخت و قسمت ، خدا را نشناختن و بدستگاه او گردن نگزاردنست. یکی از آنان گفته :
خدا را ندانست و طاعت نکرد
که بر بخت و روزی قناعت نکرد
🔶 دین و جهان
🔸 نشست چهارم (تکهی 10)
گاهی نیز کسانی میگویند : «اینها همهاش حرفست. باید اقدام کرد». یا میگویند : «باید انقلاب کرد. چارهی کار ایران انقلابست». این هم از ایرادهاییست که بما میگیرند.
باید گفت : «هر جنبشی آغازش سخنست و جز سخن نتواند بود. دستهی سوسیالدمکرات روسیه که امروز کشوری بآن بزرگی را راه میبرند و در این جنگ دیده شد که تا چه اندازه نیرومندند ، آغاز کارشان جز سخن نبوده. آن دستهی نیرومند را جز با نیروی سخن پدید نیاوردهاند. کارل مارکس و همراهان او که تکانی بجهان دادهاند جز بسخن نپرداخته بودند.
اسلام که سپس یکنیم جهان را گرفت ، آغاز کارش جز سخنانی نمیبود که پیغمبر اسلام میگفت و یک دسته با آن دشمنی مینمودند.
جنبش مشروطه در ایران که آنهمه تکان بکشور داد ، ریشهاش جز سخن نمیبود و پیشروان جنبش در آغاز کار مایهای جز سخن نمیداشتند.
همهی جنبشها از سخن آغاز گردد. نخست سخنانی گفته گردد و راهی نشان داده شود و یک دسته از پاکدلان و غیرتمندان آن سخنان را پذیرند و در پیرامونش دسته بندند و یکدل و یکدست بکوششهایی پردازند و با ناپاکدلان و تیرهمغزان به نبرد کوشند و کمکم نیروشان بیشتر گردد و زمینهی کار آماده شود.
راه اینست و ما نیز آن را گرفتهایم و پیش میرویم و نزدیکست آن روزی که یک گام دیگر نیز برداریم و رشتهی کارها را بدست گرفته آیین خود را از هر باره روان گردانیم.
اینکه میگویند : «باید انقلاب کرد ...» باید گفت : اینان معنی «انقلاب» یا شورش را هم نمیدانند. از آن نیز تنها نامش را یاد گرفتهاند. چنانکه بارها گفتهایم ، شورش یا جنبش بیزمینه نتواند بود. شورش یا جنبش نیز بر سر سخنانی باید بود. بر روی آمیغهایی باید بود. (1)
شورش یا جنبشی که بروی آمیغهایی[حقایق] نباشد ، چنان باشد که شورش جوانان درسخواندهی تهران در روز هفدهم آذر 1321 بود (2) و ما آن را فراموش نکردهایم. از هر سو جوانان بتکان آمده ، در میدان بهارستان و در حیاط مجلس انبوه شده بودند. ولی نمیدانستند چه کنند و چه بخواهند. دو تن اندیشهشان یکی نمیبود. کاری که توانستند تاراج مجلس و کشتن یک یا دو انگلیسی و تاراج مغازهها بود. میگفتند : «انقلاب کردهایم». ولی اگر پرسیده شدی : «چه میخواهید؟» پاسخی نتوانستندی. یک دسته که شب را نیز نرفته و در آن سرما و سختی در مجلس مانده بودند ، چون فرستادگانی از سوی شهربانی یا وزارت جنگ میآمدند ، در بروی آنان باز نکرده میگفتند : «ما انقلاب کردهایم ، از اینجا بیرون نخواهیم رفت». میگفتند : «آخر چه میخواهید؟!». در اینجا بود که پاسخی نمیتوانستند و باز همان سخن را پیش کشیده میگفتند : «ما انقلاب کردهایم. از اینجا بیرون نخواهیم رفت».
پابرگی :
1ـ دفتر «انقلاب چیست؟» دیده شود. http://kasravi-ahmad.blogspot.com/p/blog-page_645.html
2ـ آشوب هفدهم آذر 1321 که بنام «بلوای نان» نیز شناخته شده راستی را جز یک هرج و مرج و زورورزی دربار برای برانداختن دولت نبود. آتش این دسیسه بیش از همه زیر سر شاه و آخوند درباری سید محمد بهبهانی و بضد نخستوزیر قوامالسلطنه بود.
🔸 نشست چهارم (تکهی 10)
گاهی نیز کسانی میگویند : «اینها همهاش حرفست. باید اقدام کرد». یا میگویند : «باید انقلاب کرد. چارهی کار ایران انقلابست». این هم از ایرادهاییست که بما میگیرند.
باید گفت : «هر جنبشی آغازش سخنست و جز سخن نتواند بود. دستهی سوسیالدمکرات روسیه که امروز کشوری بآن بزرگی را راه میبرند و در این جنگ دیده شد که تا چه اندازه نیرومندند ، آغاز کارشان جز سخن نبوده. آن دستهی نیرومند را جز با نیروی سخن پدید نیاوردهاند. کارل مارکس و همراهان او که تکانی بجهان دادهاند جز بسخن نپرداخته بودند.
اسلام که سپس یکنیم جهان را گرفت ، آغاز کارش جز سخنانی نمیبود که پیغمبر اسلام میگفت و یک دسته با آن دشمنی مینمودند.
جنبش مشروطه در ایران که آنهمه تکان بکشور داد ، ریشهاش جز سخن نمیبود و پیشروان جنبش در آغاز کار مایهای جز سخن نمیداشتند.
همهی جنبشها از سخن آغاز گردد. نخست سخنانی گفته گردد و راهی نشان داده شود و یک دسته از پاکدلان و غیرتمندان آن سخنان را پذیرند و در پیرامونش دسته بندند و یکدل و یکدست بکوششهایی پردازند و با ناپاکدلان و تیرهمغزان به نبرد کوشند و کمکم نیروشان بیشتر گردد و زمینهی کار آماده شود.
راه اینست و ما نیز آن را گرفتهایم و پیش میرویم و نزدیکست آن روزی که یک گام دیگر نیز برداریم و رشتهی کارها را بدست گرفته آیین خود را از هر باره روان گردانیم.
اینکه میگویند : «باید انقلاب کرد ...» باید گفت : اینان معنی «انقلاب» یا شورش را هم نمیدانند. از آن نیز تنها نامش را یاد گرفتهاند. چنانکه بارها گفتهایم ، شورش یا جنبش بیزمینه نتواند بود. شورش یا جنبش نیز بر سر سخنانی باید بود. بر روی آمیغهایی باید بود. (1)
شورش یا جنبشی که بروی آمیغهایی[حقایق] نباشد ، چنان باشد که شورش جوانان درسخواندهی تهران در روز هفدهم آذر 1321 بود (2) و ما آن را فراموش نکردهایم. از هر سو جوانان بتکان آمده ، در میدان بهارستان و در حیاط مجلس انبوه شده بودند. ولی نمیدانستند چه کنند و چه بخواهند. دو تن اندیشهشان یکی نمیبود. کاری که توانستند تاراج مجلس و کشتن یک یا دو انگلیسی و تاراج مغازهها بود. میگفتند : «انقلاب کردهایم». ولی اگر پرسیده شدی : «چه میخواهید؟» پاسخی نتوانستندی. یک دسته که شب را نیز نرفته و در آن سرما و سختی در مجلس مانده بودند ، چون فرستادگانی از سوی شهربانی یا وزارت جنگ میآمدند ، در بروی آنان باز نکرده میگفتند : «ما انقلاب کردهایم ، از اینجا بیرون نخواهیم رفت». میگفتند : «آخر چه میخواهید؟!». در اینجا بود که پاسخی نمیتوانستند و باز همان سخن را پیش کشیده میگفتند : «ما انقلاب کردهایم. از اینجا بیرون نخواهیم رفت».
پابرگی :
1ـ دفتر «انقلاب چیست؟» دیده شود. http://kasravi-ahmad.blogspot.com/p/blog-page_645.html
2ـ آشوب هفدهم آذر 1321 که بنام «بلوای نان» نیز شناخته شده راستی را جز یک هرج و مرج و زورورزی دربار برای برانداختن دولت نبود. آتش این دسیسه بیش از همه زیر سر شاه و آخوند درباری سید محمد بهبهانی و بضد نخستوزیر قوامالسلطنه بود.
Blogspot
انقلاب چیست؟..
شرقشناسان،دمکراسی،ادبیات،دین،پیمان،پرچم،احمد کسروی،شیعیگری،صوفیگری،بهاییگری
🌒 یک جنایت ننگین
(بخش چهارم)
🔸 همدستی ملایان با «کمپانی خیانت»
او خطاب به کمپانی خیانت ، یکی از آرمانهای باهماد آزادگان را بدینسان شرح میدهد :
«ما میخواهیم گمراهیها و بدآموزیهای زهرآلود را که از سعدی و حافظ و مولوی و دیگران بیادگار مانده و شماها در راه افزودن برواج آنها صد پافشاری نشان دادهاید از ریشه براندازیم ، و بجای آنها کتابهایی را که بجوانان درس غیرت و گردنفرازی و میهنپرستی دهد روان گردانیم».[1]
«ما نیک میدانستیم که این کیشها و دستگاههای بدآموزی چیزهای سادهای نیست. صدهزاران کسان از آنها نان میخورند. هزاران کسان بدستاویز آنها بمردم فرمان میرانند. نیک میدانستیم که ایشان تا توانند ایستادگی خواهند نمود و صد نیرنگ بکار خواهند زد و صد رنگ پیش خواهند آورد. نیک میدانستیم که خود را بدامن سیاست خواهند انداخت و از بدخواهان این کشور یاوری و پشتیبانی خواهند طلبید. همهی اینها را نیک میدانستیم و همهی دشواریها را از پیش میشناختیم. دانسته و شناخته بکوشش و فداکاری آماده گردیدیم».[2]
«میدانم خوانندگان ... خواهند گفت : «آخر این سیاست از کجا پیدا شده؟.. این کسان چه دشمنی با این کشور میدارند؟!.
بماند آنکه این سیاست از کجا پیدا شده؟. این خود داستان درازی میدارد که ما را در اینجا فرصت گفتگو از آن نمیباشد. اما اینکه آنان چه دشمنی با این کشور میدارند ، میباید بگویم : آنان برای همین کار پیش آمده و بجایگاه بلند رسیدهاند که جز آن نتوانند کرد. آنگاه سود خود را در آلودگی و بیچارگی این توده میدانند. آنان کسانیند که اگر توده چنین درمانده و گرفتار نباشد و مردم چشم باز کرده سود و زیان خود را دریابند و با یک بینشی بزندگانی پردازند هیچ یکی از آنان وزیر یا سرلشگر یا رئیس اداره نتوانند بود. این چیزیست که خودشان نیز میدانند ، و اینست سود خود را در این میبینند که همیشه رشته را در دست دارند و نگزارند این توده از گرفتاریها رها گردد. نگزارند زندگانی این مردم براه روشنی افتد».[3]
«میدانم بآقایان خواهد برخورد و اگر توانند از هر آزاری بمن خودداری نخواهند نمود. ولی چنانکه گفتم داستان بسیار بزرگست و پای بدبختی بیستملیون مردم درمیانست و در چنین داستانی از دشمنی این و آن ترسیدن و گفتنیها را نگفتن سیاهکاریست. من که این رازها را دانستهام اگر از ترس آزار و زیان ننویسم و تودهی خود را آگاه نگردانم گناه من کمتر از گناه بدخواهان نخواهد بود».[4]
«اینان دستهی بزرگی هستند و ریشهی نیرومندی میدارند و همه بهم بستهاند. تنها وزیران نیستند. هر کدام پیروان و بستگان بسیار میدارند. اینست در استبداد میبودند ، در مشروطه میبودند ، در زمان محمدعلیمیرزا میبودند ، در زمان رضاشاه میبودند ، در دورهی دمکراسی هم هستند. اگر ریشهشان نکَنیم همیشه خواهند بود».[5]
«چادر و روبند زنها که مایهی ریشخند همهی جهانیان بوده و پس از کوششهای بسیار از سوی آزادیخواهان ، در زمان رضاشاه برداشته شده بود کمپانی خیانت این را نمیپسندید. نمیپسندید که زنهای ایران همپای زنان جهان باشند و با روی باز بیرون آیند. اینبود همانکه رضاشاه افتاد وزیران ما یکی از کارهاشان آن بود که جلو سختگیری را گرفتند و برخی ملایان را واداشتند که در این مسجد و آن مسجد سخن از «حرمت رفع حجاب» راندند».[6]
«این دستهی بدخواهان که هستند هیچگاه بیکار نباشند و نباید باشند. تا بر سر کارند ، وزیرند ، معاونند ، سرلشگرند ، رئیس ادارهاند ، بازرس عالیند. اگر از سر کار برخاستند باید از جای دیگری حقوق بگیرند. یکی از آنجاها بودجهی وزارت فرهنگ و عنوان کتابنویسیست». [7]
[1] : کتاب «دادگاه» (کتابهای زیر نمونهای از این خواست است.)
[2] : همان
[3] : همان (یک نمونهی آن کسان سرلشگر احمد نخجوانست که پیکرهاش آمده)
[4] : همان
[5] : همان
[6] : همان
[7] : همان
(بخش چهارم)
🔸 همدستی ملایان با «کمپانی خیانت»
او خطاب به کمپانی خیانت ، یکی از آرمانهای باهماد آزادگان را بدینسان شرح میدهد :
«ما میخواهیم گمراهیها و بدآموزیهای زهرآلود را که از سعدی و حافظ و مولوی و دیگران بیادگار مانده و شماها در راه افزودن برواج آنها صد پافشاری نشان دادهاید از ریشه براندازیم ، و بجای آنها کتابهایی را که بجوانان درس غیرت و گردنفرازی و میهنپرستی دهد روان گردانیم».[1]
«ما نیک میدانستیم که این کیشها و دستگاههای بدآموزی چیزهای سادهای نیست. صدهزاران کسان از آنها نان میخورند. هزاران کسان بدستاویز آنها بمردم فرمان میرانند. نیک میدانستیم که ایشان تا توانند ایستادگی خواهند نمود و صد نیرنگ بکار خواهند زد و صد رنگ پیش خواهند آورد. نیک میدانستیم که خود را بدامن سیاست خواهند انداخت و از بدخواهان این کشور یاوری و پشتیبانی خواهند طلبید. همهی اینها را نیک میدانستیم و همهی دشواریها را از پیش میشناختیم. دانسته و شناخته بکوشش و فداکاری آماده گردیدیم».[2]
«میدانم خوانندگان ... خواهند گفت : «آخر این سیاست از کجا پیدا شده؟.. این کسان چه دشمنی با این کشور میدارند؟!.
بماند آنکه این سیاست از کجا پیدا شده؟. این خود داستان درازی میدارد که ما را در اینجا فرصت گفتگو از آن نمیباشد. اما اینکه آنان چه دشمنی با این کشور میدارند ، میباید بگویم : آنان برای همین کار پیش آمده و بجایگاه بلند رسیدهاند که جز آن نتوانند کرد. آنگاه سود خود را در آلودگی و بیچارگی این توده میدانند. آنان کسانیند که اگر توده چنین درمانده و گرفتار نباشد و مردم چشم باز کرده سود و زیان خود را دریابند و با یک بینشی بزندگانی پردازند هیچ یکی از آنان وزیر یا سرلشگر یا رئیس اداره نتوانند بود. این چیزیست که خودشان نیز میدانند ، و اینست سود خود را در این میبینند که همیشه رشته را در دست دارند و نگزارند این توده از گرفتاریها رها گردد. نگزارند زندگانی این مردم براه روشنی افتد».[3]
«میدانم بآقایان خواهد برخورد و اگر توانند از هر آزاری بمن خودداری نخواهند نمود. ولی چنانکه گفتم داستان بسیار بزرگست و پای بدبختی بیستملیون مردم درمیانست و در چنین داستانی از دشمنی این و آن ترسیدن و گفتنیها را نگفتن سیاهکاریست. من که این رازها را دانستهام اگر از ترس آزار و زیان ننویسم و تودهی خود را آگاه نگردانم گناه من کمتر از گناه بدخواهان نخواهد بود».[4]
«اینان دستهی بزرگی هستند و ریشهی نیرومندی میدارند و همه بهم بستهاند. تنها وزیران نیستند. هر کدام پیروان و بستگان بسیار میدارند. اینست در استبداد میبودند ، در مشروطه میبودند ، در زمان محمدعلیمیرزا میبودند ، در زمان رضاشاه میبودند ، در دورهی دمکراسی هم هستند. اگر ریشهشان نکَنیم همیشه خواهند بود».[5]
«چادر و روبند زنها که مایهی ریشخند همهی جهانیان بوده و پس از کوششهای بسیار از سوی آزادیخواهان ، در زمان رضاشاه برداشته شده بود کمپانی خیانت این را نمیپسندید. نمیپسندید که زنهای ایران همپای زنان جهان باشند و با روی باز بیرون آیند. اینبود همانکه رضاشاه افتاد وزیران ما یکی از کارهاشان آن بود که جلو سختگیری را گرفتند و برخی ملایان را واداشتند که در این مسجد و آن مسجد سخن از «حرمت رفع حجاب» راندند».[6]
«این دستهی بدخواهان که هستند هیچگاه بیکار نباشند و نباید باشند. تا بر سر کارند ، وزیرند ، معاونند ، سرلشگرند ، رئیس ادارهاند ، بازرس عالیند. اگر از سر کار برخاستند باید از جای دیگری حقوق بگیرند. یکی از آنجاها بودجهی وزارت فرهنگ و عنوان کتابنویسیست». [7]
[1] : کتاب «دادگاه» (کتابهای زیر نمونهای از این خواست است.)
[2] : همان
[3] : همان (یک نمونهی آن کسان سرلشگر احمد نخجوانست که پیکرهاش آمده)
[4] : همان
[5] : همان
[6] : همان
[7] : همان
«کدام سیاست شما را ناچار گردانیده که به ملایان رو دهید و آنان را چیره گردانید؟!. کدام سیاست شما را واداشته که به محمدْ رشیدِ گردنکش ، حکومت بانه دهید و ماهانه بیستهزار تومان باج سبیل پردازید؟!. کدام سیاست شما را برانگیخته که به بازگشتن قمهزنی و سینهزنی و اینگونه رسواییها میدان دهید و زنان را دوباره بچادر و چاقچور بازگردانید؟!. آشکاره بگویید که ما نیز بدانیم».[1]
کسروی 35 سال پیش از برقراری دستگاه ولایت فقیه ، در کتاب «شیعیگری» یا «بخوانند و داوری کنند» ، دربارهی ادعای حکومت آخوندها به افشاگری پرداخته و خطرات بزرگ چنین ادعایی را تشریح نموده بود :
«این یک دعوای بسیار بزرگیست که ملایان میکنند و زیان آن نیز بسیار بزرگست. خود شیعیگری با زیانهایش یکسو ، و این دعوای ملایان با زیانهایش یکسوست».[2]
چون پشتیبانیهای دربار و دولت از ملایان ادامه مییابد و به جاهای بیمناکی میرسد جای درنگ ندیده در کتاب «دولت بما پاسخ دهد» ، به این سیاست دولت سخت میتازد :
«ناچارم در اینجا یادآوری کنم که چه اعلیحضرت محمدرضاشاه و چه جناب آقای بیات و چه هر نخستوزیر دیگری ، شاه این توده و نخستوزیر این تودهاند و این بایندهی[وظیفه] ایشانست که بیش از همه و پیش از همه درپی آسایش و فیروزی این توده باشند. چه شاه و چه نخستوزیر حق ندارند توده را فراموش کنند و تنها درپی پیشرفت کار خود باشند. این داستان ملاها امروز گرفتاری بزرگیست. اگر انگیزهی بدبختی ایران سه چیز باشد ، یکی همینست. چه شاه و چه پارلمان و چه دولت نباید آن را آسان شمارند و سرسری گیرند و بملایان رو دهند و مماشات کنند. اگر با ملایان مماشات خواهد شد پس مشروطه را رها کنند و بیش از این آبروی دمکراسی را نبرند ...
در این جملهها بیش از همه روی سخنم با شاهنشاه جوان ایرانست. اعلیحضرت درس خواندهاند و اروپا دیدهاند و از همه چیز آگاهند. چرا از سود تودهی خود ناآگاهی مینمایند؟! چرا راهی را که توانند رفت نمیروند؟! یک واژهی «سیاست» ما را قانع نخواهد گردانید. این واژه را وزیران بدخواه از خود تراشیده به گوش اعلیحضرت رسانیدهاند. آن کدام سیاستست که بدبختی بیستملیون توده را میخواهد؟ آن کدام همسایه است که با این آشکاری با ما دشمنی مینماید؟! ... این عنوان را وزیران بدخواه خائن از خود ساختهاند. خودشان این توده را همیشه درمانده و بیچاره میخواهند و چنین بهانهای هم پدید آوردهاند. امروز بهترین سیاست آنست که ما نیک شویم و سرپا بایستیم ...».[3]
انتقادهای بالا نمونهای از نوشتههای مفصل و مشروح کسروی است.
چون بیشتر کتابهایی که در مبارزه با مذاهب و خرافات و بدآموزیها نوشته در سالهای 1322 و 1323بود ، در آن سالها جوانان خونگرم بسیاری به باهماد آزادگان پیوستند و در کوشش به انتشار آن کتابها و مبارزه با ملایان و رواجدهندگان بدآموزیها شرکت جستند. این پیشرفت از چشم کمپانی خیانت و ملایان پنهان نماند و اینست آن دو دسته را به تکاپو واداشت.
ملایان چنانکه گفتیم از پاسخ عاجز مانده دست به دروغ و تهمت و مردمفریبی میزنند. پیاپی دشنامنامه چاپ میکنند. دروغهایی مانند انکار خدا ، توهین به پیغمبران و قرآنسوزان درمیان مردم انتشار میدهند. به زن او پیامهای تهدیدآمیز میرسانند. با تحریک مردم عامی و اشرار در تهران ، تبریز ، مراغه ، میاندوآب ، بهبهان ، ایلام ، کرمانشاه ، و نیز برخی شهرهای خوزستان ، و جاهای دیگر به یاران کسروی حمله میکنند.
(دنبالهی این نوشتار را فردا خواهیم آورد.)
[1] : کتاب «دادگاه»
[2] : کتاب «داوری»
[3] : کتاب «دولت بما پاسخ دهد»
کسروی 35 سال پیش از برقراری دستگاه ولایت فقیه ، در کتاب «شیعیگری» یا «بخوانند و داوری کنند» ، دربارهی ادعای حکومت آخوندها به افشاگری پرداخته و خطرات بزرگ چنین ادعایی را تشریح نموده بود :
«این یک دعوای بسیار بزرگیست که ملایان میکنند و زیان آن نیز بسیار بزرگست. خود شیعیگری با زیانهایش یکسو ، و این دعوای ملایان با زیانهایش یکسوست».[2]
چون پشتیبانیهای دربار و دولت از ملایان ادامه مییابد و به جاهای بیمناکی میرسد جای درنگ ندیده در کتاب «دولت بما پاسخ دهد» ، به این سیاست دولت سخت میتازد :
«ناچارم در اینجا یادآوری کنم که چه اعلیحضرت محمدرضاشاه و چه جناب آقای بیات و چه هر نخستوزیر دیگری ، شاه این توده و نخستوزیر این تودهاند و این بایندهی[وظیفه] ایشانست که بیش از همه و پیش از همه درپی آسایش و فیروزی این توده باشند. چه شاه و چه نخستوزیر حق ندارند توده را فراموش کنند و تنها درپی پیشرفت کار خود باشند. این داستان ملاها امروز گرفتاری بزرگیست. اگر انگیزهی بدبختی ایران سه چیز باشد ، یکی همینست. چه شاه و چه پارلمان و چه دولت نباید آن را آسان شمارند و سرسری گیرند و بملایان رو دهند و مماشات کنند. اگر با ملایان مماشات خواهد شد پس مشروطه را رها کنند و بیش از این آبروی دمکراسی را نبرند ...
در این جملهها بیش از همه روی سخنم با شاهنشاه جوان ایرانست. اعلیحضرت درس خواندهاند و اروپا دیدهاند و از همه چیز آگاهند. چرا از سود تودهی خود ناآگاهی مینمایند؟! چرا راهی را که توانند رفت نمیروند؟! یک واژهی «سیاست» ما را قانع نخواهد گردانید. این واژه را وزیران بدخواه از خود تراشیده به گوش اعلیحضرت رسانیدهاند. آن کدام سیاستست که بدبختی بیستملیون توده را میخواهد؟ آن کدام همسایه است که با این آشکاری با ما دشمنی مینماید؟! ... این عنوان را وزیران بدخواه خائن از خود ساختهاند. خودشان این توده را همیشه درمانده و بیچاره میخواهند و چنین بهانهای هم پدید آوردهاند. امروز بهترین سیاست آنست که ما نیک شویم و سرپا بایستیم ...».[3]
انتقادهای بالا نمونهای از نوشتههای مفصل و مشروح کسروی است.
چون بیشتر کتابهایی که در مبارزه با مذاهب و خرافات و بدآموزیها نوشته در سالهای 1322 و 1323بود ، در آن سالها جوانان خونگرم بسیاری به باهماد آزادگان پیوستند و در کوشش به انتشار آن کتابها و مبارزه با ملایان و رواجدهندگان بدآموزیها شرکت جستند. این پیشرفت از چشم کمپانی خیانت و ملایان پنهان نماند و اینست آن دو دسته را به تکاپو واداشت.
ملایان چنانکه گفتیم از پاسخ عاجز مانده دست به دروغ و تهمت و مردمفریبی میزنند. پیاپی دشنامنامه چاپ میکنند. دروغهایی مانند انکار خدا ، توهین به پیغمبران و قرآنسوزان درمیان مردم انتشار میدهند. به زن او پیامهای تهدیدآمیز میرسانند. با تحریک مردم عامی و اشرار در تهران ، تبریز ، مراغه ، میاندوآب ، بهبهان ، ایلام ، کرمانشاه ، و نیز برخی شهرهای خوزستان ، و جاهای دیگر به یاران کسروی حمله میکنند.
(دنبالهی این نوشتار را فردا خواهیم آورد.)
[1] : کتاب «دادگاه»
[2] : کتاب «داوری»
[3] : کتاب «دولت بما پاسخ دهد»
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»
🔸 خردهگیری و پاسخ آن ـ ارزش سخن به چیست؟ (تکهی سه)
از کجا معلوم است که صائب این بیت را وسیلهی تکدی خویش قرار داده؟ اگر ظفرخان در تحت تأثیر معنای بزرگ و لطیف این شعر واقع گردیده و صائب را باحسان خود نواخته است قبول احسان او از طرف صائب مستلزم فرومایگی و پستهمتی او نبوده و اگر هم آن را رد میکرد بلندهمتی او را باثبات نمیرسانید رد کردن احسان و انعام دلیل بر بلندهمتی نیست و خود یکنوع تکبر و تفرعنی بشمار رفته از ذمائم اخلاق محسوب میگردد حقا این بیت خیلی ارزش و قیمت دارد هم از لحاظ اخلاقی و هم از لحاظ اهمیت طبع و قریحهی سرشار صائب. میخواهم ببینم شما اگر جای ظفرخان بودید و قریحه و ذوق او را داشتید در مقابل چنین معنای قشنگ و لطیفی چه میکردید؟ راستی تناقضگوئی شما بیش از هر قسمتی شگفتآور است صائب را با اینهمه ابیات اخلاقی بواسطهی سرودن چند بیت که بنظر شما خوب نیامده است یک گویندهی ژاژخا و هرزهدرائی میشمارید آنگاه نوبت بسعدی و دیگران که میرسد آنها را مصلح اجتماع و مهذب میخوانید همچنانکه آقای مدیر خودشان در ذیل مقالهی سرکار متذکر شدهاند بنا بر مقدماتی که در خصوص صائب چیدهاید سعدی و دیگران نیز مصلح اجتماع نبوده و بگفتههای آنان وقعی نمیتوان نهاد و اساساً عقیده و نظریهی شما باطل و در تشخیص این امر براه خطا رفتهاید. بهر حال عرایض خود را به بیتی از ابیات دیوان صائب ختم کرده و با ایمانی راسخ میگویم « از شما و دیگران اطلاعی ندارم ولی من نمیتوانم گویندهی این سخن را حقیر شمرده و بر آثار او بدیدهی بیاعتنائی نگرم»
گر ز خاک آسودنت آسوده میگردند خلق
تن بخاک تیره ده آسایش دلها طلب
زینالعابدین مؤتمن
🔸 خردهگیری و پاسخ آن ـ ارزش سخن به چیست؟ (تکهی سه)
از کجا معلوم است که صائب این بیت را وسیلهی تکدی خویش قرار داده؟ اگر ظفرخان در تحت تأثیر معنای بزرگ و لطیف این شعر واقع گردیده و صائب را باحسان خود نواخته است قبول احسان او از طرف صائب مستلزم فرومایگی و پستهمتی او نبوده و اگر هم آن را رد میکرد بلندهمتی او را باثبات نمیرسانید رد کردن احسان و انعام دلیل بر بلندهمتی نیست و خود یکنوع تکبر و تفرعنی بشمار رفته از ذمائم اخلاق محسوب میگردد حقا این بیت خیلی ارزش و قیمت دارد هم از لحاظ اخلاقی و هم از لحاظ اهمیت طبع و قریحهی سرشار صائب. میخواهم ببینم شما اگر جای ظفرخان بودید و قریحه و ذوق او را داشتید در مقابل چنین معنای قشنگ و لطیفی چه میکردید؟ راستی تناقضگوئی شما بیش از هر قسمتی شگفتآور است صائب را با اینهمه ابیات اخلاقی بواسطهی سرودن چند بیت که بنظر شما خوب نیامده است یک گویندهی ژاژخا و هرزهدرائی میشمارید آنگاه نوبت بسعدی و دیگران که میرسد آنها را مصلح اجتماع و مهذب میخوانید همچنانکه آقای مدیر خودشان در ذیل مقالهی سرکار متذکر شدهاند بنا بر مقدماتی که در خصوص صائب چیدهاید سعدی و دیگران نیز مصلح اجتماع نبوده و بگفتههای آنان وقعی نمیتوان نهاد و اساساً عقیده و نظریهی شما باطل و در تشخیص این امر براه خطا رفتهاید. بهر حال عرایض خود را به بیتی از ابیات دیوان صائب ختم کرده و با ایمانی راسخ میگویم « از شما و دیگران اطلاعی ندارم ولی من نمیتوانم گویندهی این سخن را حقیر شمرده و بر آثار او بدیدهی بیاعتنائی نگرم»
گر ز خاک آسودنت آسوده میگردند خلق
تن بخاک تیره ده آسایش دلها طلب
زینالعابدین مؤتمن