🔶 دفتر «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی»
🔸 «گفتار دارندهی پیمان در انجمن ادبی» (با اندک کوتاهی) - تکهی 4
ولی چه میتوان گفت بشعرهایی که هر روز در روزنامهها چاپ میشود و ما چون آنها را میخوانیم جز سخنان بیهودهای نمییابیم. من از شعرهایی که میخوانم کمتر یکی را بیاد خود میسپارم ولی چون میخواستم یادداشتی برای این گفتار تهیه نمایم از یاد خود چند شعری را یادداشت نمودم و اینست که برای نمونه در اینجا یکایک میخوانم ولی منظورم جز مثال نمیباشد و با گویندگان آنها سروکار ندارم و آنان را با نام و نشان نمیشناسم.
میگوید :
با یک دو شیشه مِی که اگر جرعهای از آن
نوشد گدای شهر شود شاه نیکبخت
آیا این شعر در ستایش مِی است یا در نکوهش شاهانست یا برای وادار کردن گدایان به مِیخواریست؟!
آیا براستی مِی این چنانست که گدایی اگر آن را خورد شاه میشود؟! من نمیگویم : دین پاک اسلام بادهخواری را حرام کرده. نمیگویم : طب امروزی آبروی باده را بباد داده. از همهی اینها چشم پوشیده میگویم : باده یک چیز سودمند و خوب ولی آیا رواست که شعرای ایران دیوانها در ستایش یک چیز بپردازند و باز سیر نشوند؟! آیا چه سودی از این ستایشها بدست خواهد آمد؟! آیا این شعر بایستی جزو ادبیات ایران باشد یا سرجملهی اعلانات میکدهها برود؟!
میگوید :
گر قطع کنی پای مرا از سر زانو
با سر به سرِ راه تو آیم بگدایی
بهبه چه هنرنمایی[ای] شده؟! چه صنعت بدیعی بکار رفته؟! ولی در کشوری همچو ایران که دختران ماهروی دلارا بفراوانی یافت میشود و با اندک مؤنه میتوان یکی از آنان را برشتهی زناشویی کشید و خانه بیاراست آیا رواست که شاعر در برابر دلبر پنداری چندین زبونی کند و جملهای را که دل هر کسی از شنیدن آن بلرزه میافتد بر زبان براند؟! آیا از این شعر چه سودی را میتوان در دست داشت که ما آن را از ادبیات بشماریم؟! کسانی که خود را زیر پا بگزارند خدا بر آنان نخواهد بخشود. کسی که چنین اندیشهی دلگدازی را بخیره بر زبان راند چه بسا که روزگار او را گرفتار اندیشهی خود سازد.
میگوید :
گذری کن بسر تربت محمود و ببین
که چهسان بر لب او ذکر ایاز است هنوز!
دریغا پادشاه ترکی غلام ترکی داشته و سخنی دربارهی آنان گفته شده که نمیدانیم راست یا دروغ بوده بهر حال روزگار آن را کهنه گردانیده. ولی شعرای ایران هر زمان یاد آن را تازه میگردانند. کسی نمیپرسد آیا معنی شعر و ادبیات تکرار این افسانههای زشت میباشد؟!
میگوید :
لیلیا شرمت بود تو خفته در آغوش یار
باوفا مجنون بکوه و دشت و هامون در بدر
بیچاره شاعر میپندارد راستی را لیلی هنوز زنده است و مجنون هنوز آواره میگردد و بحال او دلسوزی میکند. داستانی در عربستان در هزار سال پیش رویداده که شاید هم دروغ بوده شعرای ایران تاکنون پنجاه مثنوی دربارهی آن سرودهاند و پنجاه هزار مغز را هدر ساختهاند و باز دست از آن برنمیدارند. شما اگر امروز بمصر بروید و در آنجا نام لیلی یا مجنون را ببرید کسی نخواهد شناخت و اگر بر مجنون نوحهسرایی کنید شاید دیوانهتان پنداشته بدارالمجانین [=تیمارستان] خواهند برد. ولی در ایران هی لیلی و مجنون هی لیلی مجنون!
سرزمینی که صدها دلیران و پهلوانان از آن برخاسته که میتوان از داستان هر یکی کتابی پدید آورد شعرا همهی آنها را کنار گزاردهاند و همهی عمر را با یاد لیلی و مجنون و اسکندر و خضر و وامق و عذرا و محمود و ایاز و مانند آنها هدر میسازند! دریغ صد دریغ!
🔸 «گفتار دارندهی پیمان در انجمن ادبی» (با اندک کوتاهی) - تکهی 4
ولی چه میتوان گفت بشعرهایی که هر روز در روزنامهها چاپ میشود و ما چون آنها را میخوانیم جز سخنان بیهودهای نمییابیم. من از شعرهایی که میخوانم کمتر یکی را بیاد خود میسپارم ولی چون میخواستم یادداشتی برای این گفتار تهیه نمایم از یاد خود چند شعری را یادداشت نمودم و اینست که برای نمونه در اینجا یکایک میخوانم ولی منظورم جز مثال نمیباشد و با گویندگان آنها سروکار ندارم و آنان را با نام و نشان نمیشناسم.
میگوید :
با یک دو شیشه مِی که اگر جرعهای از آن
نوشد گدای شهر شود شاه نیکبخت
آیا این شعر در ستایش مِی است یا در نکوهش شاهانست یا برای وادار کردن گدایان به مِیخواریست؟!
آیا براستی مِی این چنانست که گدایی اگر آن را خورد شاه میشود؟! من نمیگویم : دین پاک اسلام بادهخواری را حرام کرده. نمیگویم : طب امروزی آبروی باده را بباد داده. از همهی اینها چشم پوشیده میگویم : باده یک چیز سودمند و خوب ولی آیا رواست که شعرای ایران دیوانها در ستایش یک چیز بپردازند و باز سیر نشوند؟! آیا چه سودی از این ستایشها بدست خواهد آمد؟! آیا این شعر بایستی جزو ادبیات ایران باشد یا سرجملهی اعلانات میکدهها برود؟!
میگوید :
گر قطع کنی پای مرا از سر زانو
با سر به سرِ راه تو آیم بگدایی
بهبه چه هنرنمایی[ای] شده؟! چه صنعت بدیعی بکار رفته؟! ولی در کشوری همچو ایران که دختران ماهروی دلارا بفراوانی یافت میشود و با اندک مؤنه میتوان یکی از آنان را برشتهی زناشویی کشید و خانه بیاراست آیا رواست که شاعر در برابر دلبر پنداری چندین زبونی کند و جملهای را که دل هر کسی از شنیدن آن بلرزه میافتد بر زبان براند؟! آیا از این شعر چه سودی را میتوان در دست داشت که ما آن را از ادبیات بشماریم؟! کسانی که خود را زیر پا بگزارند خدا بر آنان نخواهد بخشود. کسی که چنین اندیشهی دلگدازی را بخیره بر زبان راند چه بسا که روزگار او را گرفتار اندیشهی خود سازد.
میگوید :
گذری کن بسر تربت محمود و ببین
که چهسان بر لب او ذکر ایاز است هنوز!
دریغا پادشاه ترکی غلام ترکی داشته و سخنی دربارهی آنان گفته شده که نمیدانیم راست یا دروغ بوده بهر حال روزگار آن را کهنه گردانیده. ولی شعرای ایران هر زمان یاد آن را تازه میگردانند. کسی نمیپرسد آیا معنی شعر و ادبیات تکرار این افسانههای زشت میباشد؟!
میگوید :
لیلیا شرمت بود تو خفته در آغوش یار
باوفا مجنون بکوه و دشت و هامون در بدر
بیچاره شاعر میپندارد راستی را لیلی هنوز زنده است و مجنون هنوز آواره میگردد و بحال او دلسوزی میکند. داستانی در عربستان در هزار سال پیش رویداده که شاید هم دروغ بوده شعرای ایران تاکنون پنجاه مثنوی دربارهی آن سرودهاند و پنجاه هزار مغز را هدر ساختهاند و باز دست از آن برنمیدارند. شما اگر امروز بمصر بروید و در آنجا نام لیلی یا مجنون را ببرید کسی نخواهد شناخت و اگر بر مجنون نوحهسرایی کنید شاید دیوانهتان پنداشته بدارالمجانین [=تیمارستان] خواهند برد. ولی در ایران هی لیلی و مجنون هی لیلی مجنون!
سرزمینی که صدها دلیران و پهلوانان از آن برخاسته که میتوان از داستان هر یکی کتابی پدید آورد شعرا همهی آنها را کنار گزاردهاند و همهی عمر را با یاد لیلی و مجنون و اسکندر و خضر و وامق و عذرا و محمود و ایاز و مانند آنها هدر میسازند! دریغ صد دریغ!
⭐️ سرزمینی که صدها دلیران و پهلوانان از آن برخاسته که میتوان از داستان هر یکی کتابی پدید آورد شعرا همهی آنها را کنار گزاردهاند و همهی عمر را با یاد لیلی و مجنون و اسکندر و خضر و وامق و عذرا و محمود و ایاز و مانند آنها هدر میسازند! دریغ صد دریغ!
👈 کانال پاکدینی (احمد کسروی)
👈 کانال پاکدینی (احمد کسروی)
🔶 دفتر «در پیرامون مادّیگری» (احمد کسروی)
🔸 تکهی 9
این گفتارها که ما در پیرامون دین مینگاریم و باستواری بنیاد آن میکوشیم همه از بهر آن میکنیم که راستیها روشن گردد و راه خداشناسی پاک شود و گمراهی و پندارپرستی از جهان برافتد و اندیشههای پراکنده از میان برخیزد ـ این خواست ماست. ولی میبینیم کسانی از آلودگان به پندارپرستی که خود را دیندار میشناسند این گفتارهای ما را بسود خود میانگارند و آنها را با شور و شادمانی میخوانند و به پشتیبانی اینها در گمراهیهای خود پافشارتر میگردند. از آنسوی آنچه ما در نکوهش پندارهای بیخردانه مینگاریم نادیده میانگارند. گاهی نیز گِله آغاز میکنند و یا از در ستیزه درمیآیند. این بدترین نادانیست که اینان مینمایند.
گفتههای ما در پیمان همه بهم پیوسته. کسانی یا باید همه را بپذیرند و یا از همه چشم پوشند. ما هرچه میگوییم دلیل آن را نیز یاد میکنیم و هرگز بسخن ناسنجیدهای نمیپردازیم. کسانی اگر در جستجوی راستی هستند باید همه را بپذیرند. و اگر نیستند و خودشان خواستهای دیگری در دل دارند آنان را خواندن پیمان نارواست.
یک دستهی دیگری که سخنفروشی را پیشهی خود دارند و از این راه نان میخورند و پول میاندوزند ـ میگویند و مینویسند و مزد میگیرند ـ اینان نیز گفتههای ما را تاراج میکنند و چنانکه در جای دیگری گله نوشتهایم هر کدام را با دستبردهایی در اینجا و آنجا بنام خود بازگویند و همچون نادانی که یک پارچهی زیبای نوینی را بر رخت کهنه و چرکینی پینه زند سخنان ما را با اندیشههای درهم و رسوای خود بهم درمیآمیزند! دریغا از نادانی!
یک دستهی دیگری خود را با ما آشنا میسازند و هر کدام آرزوی دیگری دارند. یکی اگر گفتاری در سالهای پیش سروده و در آن نام دین برده امروز به رخ ما میکشد و چشم میدارد آن را در پیمان چاپ نماییم. دیگری هرگاه شعرهایی سروده و پس از صد یاوهبافی در یک گوشهی آن یادی از خدا کرده آن را نیکی بجای ما میشمارد و امید میدارد ما نیز ستایش ازو بنگاریم.
اینان همه بیماران و همه گرفتارانند و ما از همهی آنان بیزاریم. بار دیگر میگوییم : ما درپی کسانی هستیم که درپی راستیها باشند و جز جستجوی رستگاری نکنند. ما بارها نوشتیم : در جهان همهی پیشرفتها نتیجهی راستیپرستی است. از رشک و کینه و خودفروشی و سودجویی جز درماندگی برنخیزد. کسانی اگر دل پاک دارند باید درس از طبیعت یاد گیرند : چشمههایی که در کوهسارها پدید آید و هر کدام راه دیگری پیش گیرد بیش از آن نتواند که هر کدام چندگاهی روان گردد و در زمین فرورود و نشانی از آن پدیدار نگردد. ولی چشمههایی که رویهم ریزد و بهم پیوندد رودی گردد و صد سود دهد.
🔸 تکهی 9
این گفتارها که ما در پیرامون دین مینگاریم و باستواری بنیاد آن میکوشیم همه از بهر آن میکنیم که راستیها روشن گردد و راه خداشناسی پاک شود و گمراهی و پندارپرستی از جهان برافتد و اندیشههای پراکنده از میان برخیزد ـ این خواست ماست. ولی میبینیم کسانی از آلودگان به پندارپرستی که خود را دیندار میشناسند این گفتارهای ما را بسود خود میانگارند و آنها را با شور و شادمانی میخوانند و به پشتیبانی اینها در گمراهیهای خود پافشارتر میگردند. از آنسوی آنچه ما در نکوهش پندارهای بیخردانه مینگاریم نادیده میانگارند. گاهی نیز گِله آغاز میکنند و یا از در ستیزه درمیآیند. این بدترین نادانیست که اینان مینمایند.
گفتههای ما در پیمان همه بهم پیوسته. کسانی یا باید همه را بپذیرند و یا از همه چشم پوشند. ما هرچه میگوییم دلیل آن را نیز یاد میکنیم و هرگز بسخن ناسنجیدهای نمیپردازیم. کسانی اگر در جستجوی راستی هستند باید همه را بپذیرند. و اگر نیستند و خودشان خواستهای دیگری در دل دارند آنان را خواندن پیمان نارواست.
یک دستهی دیگری که سخنفروشی را پیشهی خود دارند و از این راه نان میخورند و پول میاندوزند ـ میگویند و مینویسند و مزد میگیرند ـ اینان نیز گفتههای ما را تاراج میکنند و چنانکه در جای دیگری گله نوشتهایم هر کدام را با دستبردهایی در اینجا و آنجا بنام خود بازگویند و همچون نادانی که یک پارچهی زیبای نوینی را بر رخت کهنه و چرکینی پینه زند سخنان ما را با اندیشههای درهم و رسوای خود بهم درمیآمیزند! دریغا از نادانی!
یک دستهی دیگری خود را با ما آشنا میسازند و هر کدام آرزوی دیگری دارند. یکی اگر گفتاری در سالهای پیش سروده و در آن نام دین برده امروز به رخ ما میکشد و چشم میدارد آن را در پیمان چاپ نماییم. دیگری هرگاه شعرهایی سروده و پس از صد یاوهبافی در یک گوشهی آن یادی از خدا کرده آن را نیکی بجای ما میشمارد و امید میدارد ما نیز ستایش ازو بنگاریم.
اینان همه بیماران و همه گرفتارانند و ما از همهی آنان بیزاریم. بار دیگر میگوییم : ما درپی کسانی هستیم که درپی راستیها باشند و جز جستجوی رستگاری نکنند. ما بارها نوشتیم : در جهان همهی پیشرفتها نتیجهی راستیپرستی است. از رشک و کینه و خودفروشی و سودجویی جز درماندگی برنخیزد. کسانی اگر دل پاک دارند باید درس از طبیعت یاد گیرند : چشمههایی که در کوهسارها پدید آید و هر کدام راه دیگری پیش گیرد بیش از آن نتواند که هر کدام چندگاهی روان گردد و در زمین فرورود و نشانی از آن پدیدار نگردد. ولی چشمههایی که رویهم ریزد و بهم پیوندد رودی گردد و صد سود دهد.
⭐️ ما درپی کسانی هستیم که درپی راستیها باشند و جز جستجوی رستگاری نکنند. ما بارها نوشتیم : در جهان همهی پیشرفتها نتیجهی راستیپرستی است. از رشک و کینه و خودفروشی و سودجویی جز درماندگی برنخیزد. کسانی اگر دل پاک دارند باید درس از طبیعت یاد گیرند : چشمههایی که در کوهسارها پدید آید و هر کدام راه دیگری پیش گیرد بیش از آن نتواند که هر کدام چندگاهی روان گردد و در زمین فرورود و نشانی از آن پدیدار نگردد. ولی چشمههایی که رویهم ریزد و بهم پیوندد رودی گردد و صد سود دهد.
👈 کانال پاکدینی (احمد کسروی)
👈 کانال پاکدینی (احمد کسروی)
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
پندارها.pdf
642.3 KB
🔸 پندارها
🖌 احمد کسروی
🌟 پیشگویی و فالگیری و رمل و ستارهشماری و کفبینی و چهرهبینی و جادوگری و افسونگری و شعبدهبازی و دعانویسی و جنگیری و گفتگو با مردگان و مُروا و مُرغُوا و مانند اینها همه کارهای زیانمند و بیرون از آیین سپهر[=طبیعت] است ، و چون سرچشمهی آنها پندار[=خیال] میباشد همه را در اینجا زیر عنوان «پندارها» گرد آوردهایم ولی چون از روی چِبود[=ماهیت] بچند رشته است ما هر رشته را جدا گرفته در گفتار جداگانه سخن خواهیم راند. (کسروی)
🖌 احمد کسروی
🌟 پیشگویی و فالگیری و رمل و ستارهشماری و کفبینی و چهرهبینی و جادوگری و افسونگری و شعبدهبازی و دعانویسی و جنگیری و گفتگو با مردگان و مُروا و مُرغُوا و مانند اینها همه کارهای زیانمند و بیرون از آیین سپهر[=طبیعت] است ، و چون سرچشمهی آنها پندار[=خیال] میباشد همه را در اینجا زیر عنوان «پندارها» گرد آوردهایم ولی چون از روی چِبود[=ماهیت] بچند رشته است ما هر رشته را جدا گرفته در گفتار جداگانه سخن خواهیم راند. (کسروی)
🔶 دفتر «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی»
🔸 «گفتار دارندهی پیمان در انجمن ادبی» (با اندک کوتاهی) - تکهی 5
خواهید گفت اینها ادبیات نیست. ما کی اینها را از ادبیات میشماریم؟
میگویم : اگر اینها ادبیات نیست و شما آنها را از ادبیات نمیشمارید برای چه بجلوگیری نمیپردازید؟ مگر این جوانان که عمرشان در این راه هدر میشود جوانان این کشور نیستند؟ برادران شما نیستند؟ مگر اینان نیستند که پس از ده و بیست سال که من و شما از اینجهان رخت بربستهایم اینان سررشتهدار کارها خواهند بود؟! پس چگونه میگزارید امروز استعداد جوانی خود را در راه این بیهودهگوییها هدر کنند و فردا همگی ابله و فرسودهخِرد در یک گوشهای بیفتند؟! مگر میتوان انکار کرد که بیهودهگویی خِرد را تباه میسازد و هوش را میفرساید؟!
کسی چه میداند که در ایران اگر از هزار سال پیش دستگاه شعر با این ترتیب گسترده نبود امروز ایران در آسیا جایگاه ایتالیا را داشت در اروپا و امروز درفش ایران بر روی سراسر آسیا سایه میگسترد! مگر انکار میکنید که حوادث جهان معلول یکدیگر است و یک مردمی که به پستی میافتد و بدبختی گریبان ایشان را میگیرد علت آن همانا بیهودهکاریها و بیخردیهاست که در میان خود ایشان پدید میآید؟
من انکار ندارم که دولت امروزی ، ایران را نیرومند گردانیده و امیدوارم این نیرومندی روزافزون خواهد بود. ولی فراموش نباید کرد که تودهای که فرسوده و بیکاره باشد دولت هم از کوششهای خود نتیجهی درستی نخواهد برداشت. تودهی فرسوده و بیکاره تن بیجانی را میماند که هر کس از راه بردن آن درمیماند و اگر چند گامی آن را به دوش کشیده پیش برد سرانجام ناگزیر گردیده روی زمینش میاندازد.
شما مرا یک ایرانی نشمارید. من در بیگانگیِ خود بنام دلسوزی داد زده میگویم : ای ایرانیان از این بیهودهکاریها دست بردارید. میگویم : ای جوانان مغز و هوش خود را بیش از این در راه بیهودهگویی فرسوده نگردانید!
آن شعرها که شما میسرایید هزار بیت آنها ارزش صد دینار ندارد و هرگز فریب آن نخورید که روزنامههایی برای پر کردن ستونهای خود آنها را چاپ میکنند. دوباره میگویم که این کار شما خیانتی است که بخودتان و بکشورتان روا میدارید.
🔸 «گفتار دارندهی پیمان در انجمن ادبی» (با اندک کوتاهی) - تکهی 5
خواهید گفت اینها ادبیات نیست. ما کی اینها را از ادبیات میشماریم؟
میگویم : اگر اینها ادبیات نیست و شما آنها را از ادبیات نمیشمارید برای چه بجلوگیری نمیپردازید؟ مگر این جوانان که عمرشان در این راه هدر میشود جوانان این کشور نیستند؟ برادران شما نیستند؟ مگر اینان نیستند که پس از ده و بیست سال که من و شما از اینجهان رخت بربستهایم اینان سررشتهدار کارها خواهند بود؟! پس چگونه میگزارید امروز استعداد جوانی خود را در راه این بیهودهگوییها هدر کنند و فردا همگی ابله و فرسودهخِرد در یک گوشهای بیفتند؟! مگر میتوان انکار کرد که بیهودهگویی خِرد را تباه میسازد و هوش را میفرساید؟!
کسی چه میداند که در ایران اگر از هزار سال پیش دستگاه شعر با این ترتیب گسترده نبود امروز ایران در آسیا جایگاه ایتالیا را داشت در اروپا و امروز درفش ایران بر روی سراسر آسیا سایه میگسترد! مگر انکار میکنید که حوادث جهان معلول یکدیگر است و یک مردمی که به پستی میافتد و بدبختی گریبان ایشان را میگیرد علت آن همانا بیهودهکاریها و بیخردیهاست که در میان خود ایشان پدید میآید؟
من انکار ندارم که دولت امروزی ، ایران را نیرومند گردانیده و امیدوارم این نیرومندی روزافزون خواهد بود. ولی فراموش نباید کرد که تودهای که فرسوده و بیکاره باشد دولت هم از کوششهای خود نتیجهی درستی نخواهد برداشت. تودهی فرسوده و بیکاره تن بیجانی را میماند که هر کس از راه بردن آن درمیماند و اگر چند گامی آن را به دوش کشیده پیش برد سرانجام ناگزیر گردیده روی زمینش میاندازد.
شما مرا یک ایرانی نشمارید. من در بیگانگیِ خود بنام دلسوزی داد زده میگویم : ای ایرانیان از این بیهودهکاریها دست بردارید. میگویم : ای جوانان مغز و هوش خود را بیش از این در راه بیهودهگویی فرسوده نگردانید!
آن شعرها که شما میسرایید هزار بیت آنها ارزش صد دینار ندارد و هرگز فریب آن نخورید که روزنامههایی برای پر کردن ستونهای خود آنها را چاپ میکنند. دوباره میگویم که این کار شما خیانتی است که بخودتان و بکشورتان روا میدارید.
⭐️ تودهای که فرسوده و بیکاره باشد دولت هم از کوششهای خود نتیجهی درستی نخواهد برداشت. تودهی فرسوده و بیکاره تن بیجانی را میماند که هر کس از راه بردن آن درمیماند و اگر چند گامی آن را به دوش کشیده پیش برد سرانجام ناگزیر گردیده روی زمینش میاندازد.
سخنرانی کسروی در انجمن ادبی
سخنرانی کسروی در انجمن ادبی
🔶 دفتر «در پیرامون مادّیگری» (احمد کسروی)
🔸 تکهی 10
سخن خود را دنبال کنیم : شوپنهاور از خودخواهی آفریدگان و از کشاکش ایشان سخت آزرده و در جهان با دیدهی خواری مینگرد و از زندگی نومیدی میکند و جهان را همه ستم و بدی میشناسد و این نمیاندیشد آن نیرویی در کالبد او که از خودخواهی و کشاکش جهانیان بیزاری میکند چیست؟!. این درنمییابد که در همان کالبد او (که بخشی از جهان میباشد) یک گوهر دیگریست که کشاکش و ستم را نپسندیده درپی دادگریست و این خود نمونه[ای] است که در جهان بزرگ نیز چنان نیرویی در کار است.
اگر این فیلسوف خشمناک نبودی و خود را نباختی این دریافتی که آنچه از درون او برخاسته آواز خرد است که ستم و کشاکش را که میان آدمیانست نپسندیده خواستار نیکی و دادگری و راستی است و چون این دریافتی بجای نومیدی از جهان و بیزاری از زندگانی برآن میکوشید که بدستیاری همان خرد ، جهان را بنیکی آورد و کشاکش و ستم و خودخواهی را از نیرو براندازد.
این بسیار شگفت است که خرد نیز خود را بازد و از بود خویش ناآگاهی نماید و راست بدان میماند که کسی در خانهای نشیند و چون از بیرون در را کوبند فریاد زند : «اینجا کسی نیست ، بیهوده در را نزنید ، کسی پاسخ نخواهد داد».
این نمونهایست که چون رشته از هم گسیخت خردها نیز درماند و چنان گمراه گردد که خود را درنیابد و در اینجاست که به یک راهنمای خدایی نیاز افتد تا یک راه رستگاری باز کند و خردها را براه آرد.
این کار شوپنهاور و صدها همراهان او که از کشاکش و ستمگری جهانیان آزردگی میکنند و از زندگی نومیدی نموده میگویند در جهان جز نبرد جهانیان نیست داستان آن مردیست که در کشتزاری خوکها را میدید کشت را پایمال میکنند و خود از دور ایستاده فریاد میزد : «دریغا کسی نیست که اینها را از کشتزار بیرون کند».
این راست است چهارپایان و ددان باهم بکشاکش زندگی میکنند. آدمی نیز چون از راه تن و جان با جانوران یکسان است بکشاکش میگراید. ولی خرد آن را نمیپسندد و همیشه برآنست که آدمی را از کشاکش بازدارد. خرد میگوید : کشاکش جز فزونیِ رنج سود دیگری ندارد. آن زورمندی که امروز بر ناتوانی چیرگی مینماید و دارایی او را از دستش میرباید یک زورمندتر دیگری هم فردا بَرو چیرگی نماید و همان دارایی را از دست او گیرد و بدینسان همگی گرفتار رنج باشند. میگوید : آن کار گرگان و پلنگانست که بنیاد زندگیشان زور است و همواره در کوه و دشت باهم نبرد نمایند. آدمیان چون در پهلوی یکدیگر زیست میکنند باید بنیاد زندگیشان همدستی باشد. بدینسان هر کسی در هر کاری که کند و هر گامی که بردارد دربند آسایش همگان باشد و تنها آسایش خود را بدیده نگیرد. اینست دستور خرد.
آری اینست دستور خرد و چون نگاه کنید همهی کوششهایی که در جهان شده ـ برانگیختگانی از خدا برخاستهاند و آیینها گزاردهاند و قانونها پدید آوردهاند ـ همه از بهر آنست که آدمیان این دستور خرد را بکار بسته بهمدستی یکدیگر بهره از آسایش و خرسندی بردارند.
🔸 تکهی 10
سخن خود را دنبال کنیم : شوپنهاور از خودخواهی آفریدگان و از کشاکش ایشان سخت آزرده و در جهان با دیدهی خواری مینگرد و از زندگی نومیدی میکند و جهان را همه ستم و بدی میشناسد و این نمیاندیشد آن نیرویی در کالبد او که از خودخواهی و کشاکش جهانیان بیزاری میکند چیست؟!. این درنمییابد که در همان کالبد او (که بخشی از جهان میباشد) یک گوهر دیگریست که کشاکش و ستم را نپسندیده درپی دادگریست و این خود نمونه[ای] است که در جهان بزرگ نیز چنان نیرویی در کار است.
اگر این فیلسوف خشمناک نبودی و خود را نباختی این دریافتی که آنچه از درون او برخاسته آواز خرد است که ستم و کشاکش را که میان آدمیانست نپسندیده خواستار نیکی و دادگری و راستی است و چون این دریافتی بجای نومیدی از جهان و بیزاری از زندگانی برآن میکوشید که بدستیاری همان خرد ، جهان را بنیکی آورد و کشاکش و ستم و خودخواهی را از نیرو براندازد.
این بسیار شگفت است که خرد نیز خود را بازد و از بود خویش ناآگاهی نماید و راست بدان میماند که کسی در خانهای نشیند و چون از بیرون در را کوبند فریاد زند : «اینجا کسی نیست ، بیهوده در را نزنید ، کسی پاسخ نخواهد داد».
این نمونهایست که چون رشته از هم گسیخت خردها نیز درماند و چنان گمراه گردد که خود را درنیابد و در اینجاست که به یک راهنمای خدایی نیاز افتد تا یک راه رستگاری باز کند و خردها را براه آرد.
این کار شوپنهاور و صدها همراهان او که از کشاکش و ستمگری جهانیان آزردگی میکنند و از زندگی نومیدی نموده میگویند در جهان جز نبرد جهانیان نیست داستان آن مردیست که در کشتزاری خوکها را میدید کشت را پایمال میکنند و خود از دور ایستاده فریاد میزد : «دریغا کسی نیست که اینها را از کشتزار بیرون کند».
این راست است چهارپایان و ددان باهم بکشاکش زندگی میکنند. آدمی نیز چون از راه تن و جان با جانوران یکسان است بکشاکش میگراید. ولی خرد آن را نمیپسندد و همیشه برآنست که آدمی را از کشاکش بازدارد. خرد میگوید : کشاکش جز فزونیِ رنج سود دیگری ندارد. آن زورمندی که امروز بر ناتوانی چیرگی مینماید و دارایی او را از دستش میرباید یک زورمندتر دیگری هم فردا بَرو چیرگی نماید و همان دارایی را از دست او گیرد و بدینسان همگی گرفتار رنج باشند. میگوید : آن کار گرگان و پلنگانست که بنیاد زندگیشان زور است و همواره در کوه و دشت باهم نبرد نمایند. آدمیان چون در پهلوی یکدیگر زیست میکنند باید بنیاد زندگیشان همدستی باشد. بدینسان هر کسی در هر کاری که کند و هر گامی که بردارد دربند آسایش همگان باشد و تنها آسایش خود را بدیده نگیرد. اینست دستور خرد.
آری اینست دستور خرد و چون نگاه کنید همهی کوششهایی که در جهان شده ـ برانگیختگانی از خدا برخاستهاند و آیینها گزاردهاند و قانونها پدید آوردهاند ـ همه از بهر آنست که آدمیان این دستور خرد را بکار بسته بهمدستی یکدیگر بهره از آسایش و خرسندی بردارند.
✴️ حقایق ، چراغ راه ما
(بخش 1 از 2)
خوانندگان میدانند در این راهی که ما هستیم تا چه اندازه به حقایق پروا داریم. برای نمونه این سخن را همیشه در کانال دیدهاند : «درد بزرگ ایرانیان ندانستن حقایق زندگانیست». پس حقایق از یکسو سرمایهی ماست و بیآن بکار برنخاستهایم و از آنسو ایرانیان را سخت نیازمند دانستن حقایق زندگی میدانیم. کسروی میگوید :
«در بسیاری از رشتههای زندگانی حقیقت از میان رفته. ما برآنیم که باید در ایران نخست یک تکانی در اندیشهها پدید آید و سپس یک تکانی در طرز زندگانی پیدا شود و برای همانست که این کوششها را بکار میبریم. باید از هر باره بنیاد زندگانی حقایق باشد».
به علت اهمیت و تأثیری که حقایق در زندگی دارند ، ما از یکسو درپی شناخت آنهاییم و از سوی دیگر شاهراه پاکدینی را از آنرو که بروی حقایق بنیاد گزارده شده میپذیریم و به این کوششها برخاسته میخواهیم همان حقایق را به دلهای جهانیان نیز برسانیم.
پاکدینی بما میآموزد که همیشه درپی حقایق باشیم و به پیروی از خرد هر گفته ، کار یا جُستاری (مبحث) را با معیار حقایق بسنجیم و نیک و بدش را دریابیم.
اینست ما از کنار سخنان ، کتابها ، فیلمها ، پیشامدهای تاریخی ، یا یک پدیدهای همچون سینما یا اینترنت بیپروا نمیگذریم. میکوشیم از پایه و ریشهی هر یک از آنها آگاه گردیم و از دیدگاه سود و زیانِ توده به آن بنگریم. روشنتر بگوییم : اینکه چیزی هست و میلیونها تن در جهان آن را راست دانستهاند یا مثلاً هزار سال است به آن رفتار میکنند معیار نیست ، معیار در پاکدینی داوری خرد و سود و زیان توده و جهانیان است.
پاکدینی جستارهایی را بازمینماید که ما را توانا میگرداند بجهان پیرامون خود با دیدهی بیناتری نگریم. از دین ، زندگانی ، دانش ، قانون ، فرهنگ ، تربیت ، تمدن ، ادبیات ، رمان ، شعر ، «بزرگی» ، خرد ، روان ، نیک و بد ، پاکخویی ، دمکراسی ، سیاست ، تاریخ ، کشورداری ، دستگاه داوری (نظام قضایی) ، سرمایه ، بازرگانی ، کار ، پول ، ماشین و افزارسازی (صنعت) ، جانوران و جستارهای دیگر سخن میراند و حقایق هر زمینهای را بازمینماید.
کسانی خواهند پرسید : «مگر ما اینها را نمیدانیم؟!.». راستی آنست که بیشتر مردم «گمان میبرند» اینها جستارهایی که ندانند نیست ، حال آنکه تنها چیزهایی در آن بارهها «شنیدهاند». در حالیکه «شنیدن» یک چیز و «دانستن» چیز دیگریست (یکی از جستارهایی که در گفتارهای ما روشن میگردد همینست که شنیدن جز از دانستن است).
گرانمایگی پاکدینی در همینست که به چنین جستارهایی که هر کس گمان دارد چیزهای پیش پا افتادهای است درمیآید و آنها را نیک میشکافد و معنیهاشان را روشن میگرداند و آنگاه راه خود را روی بنیاد استواری میگزارد. پایهی کارش اینست که معنی هر چیزی باید نیک روشن باشد تا همه از آن تنها یک معنی دریابند.
کسروی پس از آنکه در مدت نُه سال (هفت دورهی یکساله) نوشتن مهنامهی پیمان و سپس یک سال روزنامهی پرچم ، زمینههایی را آماده گردانیده بود ، برای آنکه انبوه خوانندگان تازهآشنا آنها را هرچه بهتر یاد گیرند در پیرامون هر یک از آن جستارها (یا یک دسته از آنها) دفتری جداگانه نوشت.
از اینروست که یک رشته از کتابهای پاکدینی تنها دربارهی یک جستارست. برای مثال ، دفترهایی مانند «در پیرامون خرد» یا «در پیرامون روان» که آن دربارهی خرد (یا عقل) و این دربارهی روان است.
آنکه دربارهی خرد است و بیست و اند صفحه بیشتر نمیباشد ، همینکه آن را بخوانید خواهید دانست «خرد» در این دفتر معنی روشنی دارد و تازه در آنجاست که ارج و گرانمایگیش روشن میگردد. در آنجاست که دانسته میگردد ما از عقل جز یک معنی تاریکی در مغز خود نداشته و گرانمایگیش را نمیدانستهایم. برای مثال ، در آن دفتر نشان داده میشود که اگر مردمان در زندگانی بداوری خرد گردن گزارند ، بیشتری از گرفتاریهایی که امروز جهانیان از چارهجویی به آن نومید میباشند ، همچون جنگ ، اگر هم آسیبش بیکبار از میان برنخیزد بسیار خواهد کاست و زندگانی براه آدمیگری خواهد افتاد.
در کتاب در پیرامون روان ، خواننده چه بسا به گمان اینکه با همان جستار روح و احضار روح مردگان روبروست به خواندن آغاز کند. ولی چون نوشتههای کتاب را نیک دریابد یک نتیجهاش اینست که روانشناسی تربیتی را بیآن ناقص مییابد. از روی آن پی به سرچشمهی نیکیها و بدیها میبرد. جهان درون آدمی برایش روشنتر میگردد. به قانونهای بنیادی تربیت دست مییابد و میفهمد چگونه میتوان نیکیها را رواج داد و از بدیها کاست.
(فردا بخش پایانی این گفتار خواهد آمد)
(بخش 1 از 2)
خوانندگان میدانند در این راهی که ما هستیم تا چه اندازه به حقایق پروا داریم. برای نمونه این سخن را همیشه در کانال دیدهاند : «درد بزرگ ایرانیان ندانستن حقایق زندگانیست». پس حقایق از یکسو سرمایهی ماست و بیآن بکار برنخاستهایم و از آنسو ایرانیان را سخت نیازمند دانستن حقایق زندگی میدانیم. کسروی میگوید :
«در بسیاری از رشتههای زندگانی حقیقت از میان رفته. ما برآنیم که باید در ایران نخست یک تکانی در اندیشهها پدید آید و سپس یک تکانی در طرز زندگانی پیدا شود و برای همانست که این کوششها را بکار میبریم. باید از هر باره بنیاد زندگانی حقایق باشد».
به علت اهمیت و تأثیری که حقایق در زندگی دارند ، ما از یکسو درپی شناخت آنهاییم و از سوی دیگر شاهراه پاکدینی را از آنرو که بروی حقایق بنیاد گزارده شده میپذیریم و به این کوششها برخاسته میخواهیم همان حقایق را به دلهای جهانیان نیز برسانیم.
پاکدینی بما میآموزد که همیشه درپی حقایق باشیم و به پیروی از خرد هر گفته ، کار یا جُستاری (مبحث) را با معیار حقایق بسنجیم و نیک و بدش را دریابیم.
اینست ما از کنار سخنان ، کتابها ، فیلمها ، پیشامدهای تاریخی ، یا یک پدیدهای همچون سینما یا اینترنت بیپروا نمیگذریم. میکوشیم از پایه و ریشهی هر یک از آنها آگاه گردیم و از دیدگاه سود و زیانِ توده به آن بنگریم. روشنتر بگوییم : اینکه چیزی هست و میلیونها تن در جهان آن را راست دانستهاند یا مثلاً هزار سال است به آن رفتار میکنند معیار نیست ، معیار در پاکدینی داوری خرد و سود و زیان توده و جهانیان است.
پاکدینی جستارهایی را بازمینماید که ما را توانا میگرداند بجهان پیرامون خود با دیدهی بیناتری نگریم. از دین ، زندگانی ، دانش ، قانون ، فرهنگ ، تربیت ، تمدن ، ادبیات ، رمان ، شعر ، «بزرگی» ، خرد ، روان ، نیک و بد ، پاکخویی ، دمکراسی ، سیاست ، تاریخ ، کشورداری ، دستگاه داوری (نظام قضایی) ، سرمایه ، بازرگانی ، کار ، پول ، ماشین و افزارسازی (صنعت) ، جانوران و جستارهای دیگر سخن میراند و حقایق هر زمینهای را بازمینماید.
کسانی خواهند پرسید : «مگر ما اینها را نمیدانیم؟!.». راستی آنست که بیشتر مردم «گمان میبرند» اینها جستارهایی که ندانند نیست ، حال آنکه تنها چیزهایی در آن بارهها «شنیدهاند». در حالیکه «شنیدن» یک چیز و «دانستن» چیز دیگریست (یکی از جستارهایی که در گفتارهای ما روشن میگردد همینست که شنیدن جز از دانستن است).
گرانمایگی پاکدینی در همینست که به چنین جستارهایی که هر کس گمان دارد چیزهای پیش پا افتادهای است درمیآید و آنها را نیک میشکافد و معنیهاشان را روشن میگرداند و آنگاه راه خود را روی بنیاد استواری میگزارد. پایهی کارش اینست که معنی هر چیزی باید نیک روشن باشد تا همه از آن تنها یک معنی دریابند.
کسروی پس از آنکه در مدت نُه سال (هفت دورهی یکساله) نوشتن مهنامهی پیمان و سپس یک سال روزنامهی پرچم ، زمینههایی را آماده گردانیده بود ، برای آنکه انبوه خوانندگان تازهآشنا آنها را هرچه بهتر یاد گیرند در پیرامون هر یک از آن جستارها (یا یک دسته از آنها) دفتری جداگانه نوشت.
از اینروست که یک رشته از کتابهای پاکدینی تنها دربارهی یک جستارست. برای مثال ، دفترهایی مانند «در پیرامون خرد» یا «در پیرامون روان» که آن دربارهی خرد (یا عقل) و این دربارهی روان است.
آنکه دربارهی خرد است و بیست و اند صفحه بیشتر نمیباشد ، همینکه آن را بخوانید خواهید دانست «خرد» در این دفتر معنی روشنی دارد و تازه در آنجاست که ارج و گرانمایگیش روشن میگردد. در آنجاست که دانسته میگردد ما از عقل جز یک معنی تاریکی در مغز خود نداشته و گرانمایگیش را نمیدانستهایم. برای مثال ، در آن دفتر نشان داده میشود که اگر مردمان در زندگانی بداوری خرد گردن گزارند ، بیشتری از گرفتاریهایی که امروز جهانیان از چارهجویی به آن نومید میباشند ، همچون جنگ ، اگر هم آسیبش بیکبار از میان برنخیزد بسیار خواهد کاست و زندگانی براه آدمیگری خواهد افتاد.
در کتاب در پیرامون روان ، خواننده چه بسا به گمان اینکه با همان جستار روح و احضار روح مردگان روبروست به خواندن آغاز کند. ولی چون نوشتههای کتاب را نیک دریابد یک نتیجهاش اینست که روانشناسی تربیتی را بیآن ناقص مییابد. از روی آن پی به سرچشمهی نیکیها و بدیها میبرد. جهان درون آدمی برایش روشنتر میگردد. به قانونهای بنیادی تربیت دست مییابد و میفهمد چگونه میتوان نیکیها را رواج داد و از بدیها کاست.
(فردا بخش پایانی این گفتار خواهد آمد)
🔶 دفتر «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی»
🔸 «گفتار دارندهی پیمان در انجمن ادبی» (با اندک کوتاهی) - تکهی 6
تا اینجا گفتگو از ادبیات از نظر ادبی مینمودم. کنون از نظر آیین زندگانی یا بگفتهی شماها از نظر اجتماعی گفتگو از آن بدارم :
باید دانست در آیین زندگانی آن چیز را نیک میشناسند که از هر باره نیکو باشد و هرآنچه تنها از یک باره نیکو باشد نیک نمیتوان نامید. موضوع را با مثل روشن گردانم :
توانگری خانهای در بیرون شهر ساخته که از نظر معماری و نقاشی از شاهکارهاست ولی پلیس آمده میگوید :
چون اینجا دور از آبادیست شاید کمینگاه دزدان بشود و ما نتوانیم آنجا را زیر پاسبانی نگاهداریم. پس آن عمارت را نیک نتوان نامید. آمدیم پلیس هم ایراد ندارد. ولی طبیب میگوید : این عمارت در جای بادگیری نهاده از جهت آیین تندرستی بیمناکست. پس آن عمارت نیک نشد. آمدیم طبیب هم ایراد ندارد. ولی کسی که آشنا بآیین خانهداری و صرفهجوییست میگوید : عمارت باین دوری از شهر باید دربایستهای زندگانی را بقیمتهای گران پیدا کرد و چه بسا که هنگام شب چیزی دربایست شود و نتوانید آن را از شهر خریداری نمود. پس عمارتی را هنگامی میتوان به نیکی ستود که از هر نظر نیک باشد.
مثل دیگر : خیاطی رخت دوخته که از جهت دوخت شاهکار صنعت بشمار میرود. ولی بزازی پارچهی آن را دیده میگوید پوسیده است. یا طبیبی طرز آن را نپسندیده میگوید چون تنگ و چسبانست مانع رسیدن هوا به تن میشود. یا پاکمردی آن را نکوهیده میگوید رخت باین زیبایی باعث خواهد بود که پوشندهی آن بر دیگران که رخت ساده و موهون دارند برتری فروشد و آنان را با دیدهی خواری بیند. هر یکی از این ایرادها که بشود باعث خواهد بود که ما آن رخت را نیک نشناسیم و پسندیده نداریم.
دربارهی شعر نیز بایستی همین رفتار بشود و آن شعرها را نیک شمارند که از دیدهی نکوخویی و ایرانیگری و کیش مسلمانی نیز نیکو باشد. دریغا که بیکبار برضد این قاعده رفتار شده و چه خود شعرا و چه تذکرهنویسان تنها باین بسنده کردهاند که سخن دارای بحر و قافیه باشد و یک مضمونکی در آن بکار رود و همین که شعری دارای این سه چیز بود آن را پسندیده و بنام ادبیات رواج دادهاند و هرگز پروای ایرانیگری و مسلمانی و نکوخویی و سرفرازی را نداشتهاند بلکه به گمان خود در شعر همهی این قیدها را بیجا پنداشتهاند.
دلیل این موضوع دیوانهاست که در دست ماست و تذکرهها که بفراوانی در کتابخانهها پیدا میشود. اینها سخنانی را که غیرت و آزادگی از آنها بیزار است و شعرهایی را که آشکارا دشنام و زشتی است دربر دارند و خود پیداست که سرایندگان و نویسندگان ، این سفاهتکاریها را در شعر جایز میشماردهاند.
آری شاهنامه یادگار شاعر بزرگ ایران از این گفتهها بیرونست و آن را میتوان نمونهی نیکی از ادبیات فارسی شمرد. زیرا آنکه از نظر شعریست نیازی بگفتن ندارد که بسیار ستوده و نیکوست. آنچه از دیدهی فن زبانست شاعر بزرگ در آن زمان زبونی فارسی ، دامن غیرت بکمر زده بنیاد استواری برای این زبان پدید آورده. از دیدهی نکوخویی همین بس که بگوییم این مرد راد در سراسر سرودههای خود ایرانیان را بدلیری و گردنفرازی و پهلوانی برانگیخته. کوتاه سخن ما را بر این شاعر بزرگ ایرادی نیست.
ناصرخسرو با آنکه خود او از جهت کیش باطنیگری که پذیرفته و در ایران برواجش میکوشیده درخور نکوهش است ولی شعرهایش از هر دیده که نگاه کنیم پسندیده است و نمونهی نیکی از ادبیات بشمار میرود.
سنائی غزنوی را همه میشناسند و نیازی بگفتگوی ما از او نیست.
🔸 «گفتار دارندهی پیمان در انجمن ادبی» (با اندک کوتاهی) - تکهی 6
تا اینجا گفتگو از ادبیات از نظر ادبی مینمودم. کنون از نظر آیین زندگانی یا بگفتهی شماها از نظر اجتماعی گفتگو از آن بدارم :
باید دانست در آیین زندگانی آن چیز را نیک میشناسند که از هر باره نیکو باشد و هرآنچه تنها از یک باره نیکو باشد نیک نمیتوان نامید. موضوع را با مثل روشن گردانم :
توانگری خانهای در بیرون شهر ساخته که از نظر معماری و نقاشی از شاهکارهاست ولی پلیس آمده میگوید :
چون اینجا دور از آبادیست شاید کمینگاه دزدان بشود و ما نتوانیم آنجا را زیر پاسبانی نگاهداریم. پس آن عمارت را نیک نتوان نامید. آمدیم پلیس هم ایراد ندارد. ولی طبیب میگوید : این عمارت در جای بادگیری نهاده از جهت آیین تندرستی بیمناکست. پس آن عمارت نیک نشد. آمدیم طبیب هم ایراد ندارد. ولی کسی که آشنا بآیین خانهداری و صرفهجوییست میگوید : عمارت باین دوری از شهر باید دربایستهای زندگانی را بقیمتهای گران پیدا کرد و چه بسا که هنگام شب چیزی دربایست شود و نتوانید آن را از شهر خریداری نمود. پس عمارتی را هنگامی میتوان به نیکی ستود که از هر نظر نیک باشد.
مثل دیگر : خیاطی رخت دوخته که از جهت دوخت شاهکار صنعت بشمار میرود. ولی بزازی پارچهی آن را دیده میگوید پوسیده است. یا طبیبی طرز آن را نپسندیده میگوید چون تنگ و چسبانست مانع رسیدن هوا به تن میشود. یا پاکمردی آن را نکوهیده میگوید رخت باین زیبایی باعث خواهد بود که پوشندهی آن بر دیگران که رخت ساده و موهون دارند برتری فروشد و آنان را با دیدهی خواری بیند. هر یکی از این ایرادها که بشود باعث خواهد بود که ما آن رخت را نیک نشناسیم و پسندیده نداریم.
دربارهی شعر نیز بایستی همین رفتار بشود و آن شعرها را نیک شمارند که از دیدهی نکوخویی و ایرانیگری و کیش مسلمانی نیز نیکو باشد. دریغا که بیکبار برضد این قاعده رفتار شده و چه خود شعرا و چه تذکرهنویسان تنها باین بسنده کردهاند که سخن دارای بحر و قافیه باشد و یک مضمونکی در آن بکار رود و همین که شعری دارای این سه چیز بود آن را پسندیده و بنام ادبیات رواج دادهاند و هرگز پروای ایرانیگری و مسلمانی و نکوخویی و سرفرازی را نداشتهاند بلکه به گمان خود در شعر همهی این قیدها را بیجا پنداشتهاند.
دلیل این موضوع دیوانهاست که در دست ماست و تذکرهها که بفراوانی در کتابخانهها پیدا میشود. اینها سخنانی را که غیرت و آزادگی از آنها بیزار است و شعرهایی را که آشکارا دشنام و زشتی است دربر دارند و خود پیداست که سرایندگان و نویسندگان ، این سفاهتکاریها را در شعر جایز میشماردهاند.
آری شاهنامه یادگار شاعر بزرگ ایران از این گفتهها بیرونست و آن را میتوان نمونهی نیکی از ادبیات فارسی شمرد. زیرا آنکه از نظر شعریست نیازی بگفتن ندارد که بسیار ستوده و نیکوست. آنچه از دیدهی فن زبانست شاعر بزرگ در آن زمان زبونی فارسی ، دامن غیرت بکمر زده بنیاد استواری برای این زبان پدید آورده. از دیدهی نکوخویی همین بس که بگوییم این مرد راد در سراسر سرودههای خود ایرانیان را بدلیری و گردنفرازی و پهلوانی برانگیخته. کوتاه سخن ما را بر این شاعر بزرگ ایرادی نیست.
ناصرخسرو با آنکه خود او از جهت کیش باطنیگری که پذیرفته و در ایران برواجش میکوشیده درخور نکوهش است ولی شعرهایش از هر دیده که نگاه کنیم پسندیده است و نمونهی نیکی از ادبیات بشمار میرود.
سنائی غزنوی را همه میشناسند و نیازی بگفتگوی ما از او نیست.
سال نو 1400.pdf
181.3 KB
🔶 دفتر «در پیرامون مادّیگری» (احمد کسروی)
🔸 تکهی 11
کسانی میگویند : این آرزویی بیش نیست و هرگز آدمیان از کشاکش بازنایستند. میگویم : این از نادانی شماست. یک رشته پندارهای بیپا را در مغز خود جا دادهاید و از هیچ راهی نمیخواهید آنها را رها کنید. این نادانی شما را بس که همیشه آدمی را بپای جانوران میبرید و جدایی بسیار روشنی را که درمیانست درنمییابید. این از کوردلی شماست که بسخن بیبنیاد این و آن از جا دررفته آن نمیکنید که چشم باز کرده نگاهی بپیرامون خود بیندازید و از خویشتن و کارهای خویشتن ناآگاهید. تاریخ را نگاه کنید چه بسیار قرنهایی که آدمیان همه بهمدستی زیست میکردهاند و کشاکش میان ایشان بسیار اندک بوده. در همین کشور ما چه فراوان کسانی بودند که همهی عمر را بدستگیری از درماندگان و ناتوانان بسر میبردند و هر ساله بخشی از دارایی خود را از بهر بیچیزان جدا میکردند. همواره در جستجوی بینوایان بودند که از دست ایشان گیرند. بجای کشاکش و زیانکاری با همدیگر در نیکوکاری بهم پیشی میگرفتند. خود را گرسنه گزارده نان بدیگری میبخشیدند. تاریخ مشرق پر از این داستانهاست و ما نمونههایی بسیار نیکی را از آن با دیده دیدهایم و فراموش نکردهایم.
هنوز امروز هم بنیاد زندگی در شرق بیشتر بدستگیری و همدستی است. بزرگا نادانی که کسانی اینها را بینند و به پیروی از گمراهی این و آن همه گفتگوی «نبرد زندگانی» بر زبان دارند و اینگونه سخنان خام بر زبان رانند. و این بدتر که اینان بادبزن بدست گرفته آتش کشاکش را میانهی آدمیان هرچه فروزانتر میگردانند. چون نیکی از دستشان برنمیآید باری آن نمیکنند که از بدی بازایستند!
سخن کوتاه کنیم : آدمی اگر از تن و جان با جانوران یکی است از روان و خرد از آنها جداست و این سرشت روانی او کمنیروتر از سرشت جانیش نیست. بلکه اگر پای یک آموزگار خدایی درمیان باشد این سرشت بسیار نیرومندتر گردد و تن و جان را رام خود سازد. نیز از این سرشت است که آدمی برگزیدهی آفریدگان بشمار میرود.
آنچه را که از نارواییهای جهانْ شوپنهاور و باخنر و نتچه دریافتهاند ما نیز میدانیم و در جای دیگری این گفتهایم که با همهی سامان و آراستگی که در گیتی پدیدار است در زندگانی زندگان (از جانوران و آدمیان همگی) پارهای نابسامانیها نمایان میباشد. چیزی که هست ما میگوییم آفریدگار خرد بآدمیان بخشیده و چارهی این نابسامانیها را باو واگزارده است. این خود نوازش بسیار گرانبهایی از آفریدگار است مر آدمیان را که آنان را برگزیده و یک رشته از کارها را بایشان سپرده است.
روشنتر بگویم : آفریدگار مار و کژدم و مگس و پشه و گرگ و پلنگ و روباه و بسیار از اینگونه جانوران آزارنده آفریده و در سرشت آدمیان آز و خودخواهی و ستمگری و بسیار از این خویهای ناستوده گزارده و توانا و ناتوان را دچار یکدیگر ساخته و همهی اینها نارواییهاست. ولی در برابر آنها آدمی را برگزیده و سردستهی آفریدگان گردانیده و خرد باو بخشیده و توانایی داده که برهنمایی آن بچارهی اینها کوشد و جهان را بسامان آورد.
بدان میماند که کسی گروهی از بستگان خود را براه تاریک و ناهمواری روانه گرداند. ولی چراغی بدست دهد که در روشناییِ آن ناهمواریهای راه را پیدا کنند و آنها را بهمواری آورند. پیداست در چنین داستانی این راهروان بجای خرده گرفتن و نالیدن باید ارج آن چراغ را شناسند و بروشنایی آن راه را بآسانی پیمایند و دست بهم داده بچارهی آن ناهمواریها کوشند.
بیش از این بسخن دامنه نمیدهیم. در زمینهی آدمی و شناختن سرشت او این گفتار جان و روان که ما مینگاریم روشنترین آگاهی است و بسیاری از سخنان ما بر روی این بنیاد است. کسانی که میخواهند آدمی را بشناسند و معنی گفتههای ما را بدانند باید این زمینه را نیک بیندیشند و به دل سپارند. دربارهی آیین زندگانی و راهنماییهای خرد نیز ما را گفتههای بس استواری در کتاب «آیین» بویژه در بخش نخست آن میباشد ، بهتر است خوانندگان آن را بخوانند.
🔸 تکهی 11
کسانی میگویند : این آرزویی بیش نیست و هرگز آدمیان از کشاکش بازنایستند. میگویم : این از نادانی شماست. یک رشته پندارهای بیپا را در مغز خود جا دادهاید و از هیچ راهی نمیخواهید آنها را رها کنید. این نادانی شما را بس که همیشه آدمی را بپای جانوران میبرید و جدایی بسیار روشنی را که درمیانست درنمییابید. این از کوردلی شماست که بسخن بیبنیاد این و آن از جا دررفته آن نمیکنید که چشم باز کرده نگاهی بپیرامون خود بیندازید و از خویشتن و کارهای خویشتن ناآگاهید. تاریخ را نگاه کنید چه بسیار قرنهایی که آدمیان همه بهمدستی زیست میکردهاند و کشاکش میان ایشان بسیار اندک بوده. در همین کشور ما چه فراوان کسانی بودند که همهی عمر را بدستگیری از درماندگان و ناتوانان بسر میبردند و هر ساله بخشی از دارایی خود را از بهر بیچیزان جدا میکردند. همواره در جستجوی بینوایان بودند که از دست ایشان گیرند. بجای کشاکش و زیانکاری با همدیگر در نیکوکاری بهم پیشی میگرفتند. خود را گرسنه گزارده نان بدیگری میبخشیدند. تاریخ مشرق پر از این داستانهاست و ما نمونههایی بسیار نیکی را از آن با دیده دیدهایم و فراموش نکردهایم.
هنوز امروز هم بنیاد زندگی در شرق بیشتر بدستگیری و همدستی است. بزرگا نادانی که کسانی اینها را بینند و به پیروی از گمراهی این و آن همه گفتگوی «نبرد زندگانی» بر زبان دارند و اینگونه سخنان خام بر زبان رانند. و این بدتر که اینان بادبزن بدست گرفته آتش کشاکش را میانهی آدمیان هرچه فروزانتر میگردانند. چون نیکی از دستشان برنمیآید باری آن نمیکنند که از بدی بازایستند!
سخن کوتاه کنیم : آدمی اگر از تن و جان با جانوران یکی است از روان و خرد از آنها جداست و این سرشت روانی او کمنیروتر از سرشت جانیش نیست. بلکه اگر پای یک آموزگار خدایی درمیان باشد این سرشت بسیار نیرومندتر گردد و تن و جان را رام خود سازد. نیز از این سرشت است که آدمی برگزیدهی آفریدگان بشمار میرود.
آنچه را که از نارواییهای جهانْ شوپنهاور و باخنر و نتچه دریافتهاند ما نیز میدانیم و در جای دیگری این گفتهایم که با همهی سامان و آراستگی که در گیتی پدیدار است در زندگانی زندگان (از جانوران و آدمیان همگی) پارهای نابسامانیها نمایان میباشد. چیزی که هست ما میگوییم آفریدگار خرد بآدمیان بخشیده و چارهی این نابسامانیها را باو واگزارده است. این خود نوازش بسیار گرانبهایی از آفریدگار است مر آدمیان را که آنان را برگزیده و یک رشته از کارها را بایشان سپرده است.
روشنتر بگویم : آفریدگار مار و کژدم و مگس و پشه و گرگ و پلنگ و روباه و بسیار از اینگونه جانوران آزارنده آفریده و در سرشت آدمیان آز و خودخواهی و ستمگری و بسیار از این خویهای ناستوده گزارده و توانا و ناتوان را دچار یکدیگر ساخته و همهی اینها نارواییهاست. ولی در برابر آنها آدمی را برگزیده و سردستهی آفریدگان گردانیده و خرد باو بخشیده و توانایی داده که برهنمایی آن بچارهی اینها کوشد و جهان را بسامان آورد.
بدان میماند که کسی گروهی از بستگان خود را براه تاریک و ناهمواری روانه گرداند. ولی چراغی بدست دهد که در روشناییِ آن ناهمواریهای راه را پیدا کنند و آنها را بهمواری آورند. پیداست در چنین داستانی این راهروان بجای خرده گرفتن و نالیدن باید ارج آن چراغ را شناسند و بروشنایی آن راه را بآسانی پیمایند و دست بهم داده بچارهی آن ناهمواریها کوشند.
بیش از این بسخن دامنه نمیدهیم. در زمینهی آدمی و شناختن سرشت او این گفتار جان و روان که ما مینگاریم روشنترین آگاهی است و بسیاری از سخنان ما بر روی این بنیاد است. کسانی که میخواهند آدمی را بشناسند و معنی گفتههای ما را بدانند باید این زمینه را نیک بیندیشند و به دل سپارند. دربارهی آیین زندگانی و راهنماییهای خرد نیز ما را گفتههای بس استواری در کتاب «آیین» بویژه در بخش نخست آن میباشد ، بهتر است خوانندگان آن را بخوانند.
✴️ چه کسانی را شرقشناسان بزرگ میدارند؟
آقای کسروی ، در این چند سالی که شما در مهنامهی پیمان و کنون در پرچم دربارهی باورها و اندیشههای پراکنده که سرچشمهی آنها شعرهای زیانمند است نکوهش نمودهاید دشمنان تنها چیزی که توانستهاند بگویند این بوده : «شعر و شاعری سالها در ایران معمول بوده و شاعران همیشه نزد مردم گرامی بودهاند و بزرگان آنان را ستایش میکردند و پادشاهان از بخشش زر و سیم بآنها دریغ نمیگفتند چه شده که در این سالیان دراز کسی بمخالفت برنخاسته و بعکس شرقشناسان اروپایی هم به بزرگی آنان اعتراف کردهاند».
این سخن باین میماند که بتپرستی کهنهترین دینهاست و همیشه عدهای از مردم جهان بتپرست بودهاند و این گفته را دلیل این بداند که بتپرستی بهترین کیشهاست. در پاسخ آنانی که گفتههای شرقشناسان را دلیل میآورند باید گفت : شرقشناسان هم در راه پراکندگی اندیشههای ما و از هم گسیختن و سست کردن پایهی کشور ما کوشیدهاند ، برای اینکه خواست خود را نیکوتر و آسانتر انجام دهند. یکی از شرقشناسان که بسیار مشهور است ادوارد براون میباشد که باید گفت باعث جنبش شعر و شاعری در ایران در سالهای اخیر کتابهای او بوده. این شرقشناس بنام میباشد. یکی از کسانی که ما در کتابهای او تعریفش را میخوانیم میرزا باقر بواناتی بوده که پرفسور براون او را استاد زبان فارسی خود میشمارد و من در یک مجلهی آمریکایی خواندم که دربارهی آن مرد ایرانی چنین مینویسد :
بهترین همدم ادوارد براون بود ، و دانشمندی و بزرگی این مردک بیغیرت را چنین شرح میدهد :
«این مرد از اهل فارس بود. مردی بود جهاندیده چندین بار دین عوض کرده از شیعگی بدرویشی پیوسته و بعد مسیحی شده و نام خود را (جان) گذاشته سپس لامذهب گشته بعد بدین کلیمی گرویده و خود را ابراهیم نامیده و عاقبت از خود ایجاد دینی نموده که ترکیبی از عیسویت و اسلام بود. چون در شعر معطر تخلص میکرد لقب «ابراهیم جان معطر» را بنام خود افزوده بود. این آدم عجیب تمام استعداد و پول خود را صرف نوشتن رسالات در تبلیغ و ترویج دین و مذهب خود میکرد.
کنون بیندیشید ببینید که چگونه مرد بیغیرتی را شاعر بزرگ و دانشمند معرفی میکنند و چندین بار تغییر دین کردن او را دلیل دانشمندی و بزرگیش میخوانند. دربارهی قصیدههای سودمند او چنین نوشتهاند ، مخلوط عجیبی است از افکار پریشان و پندارهای عجیب و غریب هزار شیر علفخوار و دیو زرد و خرس و یأجوج و مأجوج و مجاهدین صلیبی و پیغمبران بنیاسرائیل و حکمای قدیم و اولیاء و اصفیا و اقطاب و جنگجویان باستان و افسانههای عبریان و شطحیات عرفا و متصوفه و طعن و لعن و پیشگوییها و داستانهای پهلوانان شاهنامه و الهیات مذهب عیسوی. خلاصه از هر قبیل مطلبی که یک نفر ایرانی جهان دیدهی کتاب خواندهی تربیت شده از زمان بچگی شنیده و خوانده و یاد گرفته است و تمام اینها را بزبان مغلق و مشکل و نامأنوسی که باسوادترین مردم ایران هم نمیتواند درست بفهمد بنظم کشیده این آش شله قلمکار را برای براون میخواند.
این نمونهایست از گفتهی شرقشناسان اروپایی و شناساندن و از داوری ایشان دربارهی یاوهگویان ایران. کنون آیا با بودن همهی اینها باز هم میتوان بگفتهی شرقشناسان اعتماد کرد و آنان را پیشوایان اندیشه و عقیدهی خود گرفت؟! من نمیخواهم بیکبار تندی کنم و بگویم آنها سودشان در زیان ماست. میگویم : ما را چه شده که سود و زیان خود را خودمان تشخیص ندهیم و چشم بدهان بیگانگان دوزیم؟! چه شده که برهنمایی خرد و فهم خود گردن نگزاریم؟! چرا این نکنیم که با یک تکانی خود را از دست این آلودگیها که عنوان بدست بیگانگان میدهد آسوده گردانیم. من بیپروا میگویم که ما ایرانیان دیگر گول نمیخوریم. پرده از سیاهکاری سیاهکاران برداشته شده. رادیوی تهران هم نمیتواند با مانند سخن بیمغز و بیدلیل که شب سهشنبه 10 شهریور گفت ما را از راه خویش بازدارد. حقیقتاً جای افسوس است که رادیوی تهران هم بیاوهگویی برخیزد و از شاعران پشتیبانی کند و بگوید : «آنانی که گستاخانه به شعرا حمله میکنند نادانند».
نادانی از این بالاتر میشود که دلیلها را ناشنیده گیرند و بیدلیل بسخن پردازند؟! این بود یکی از نمونههای گفتار شرقشناسان که بیخردانی بآنها افتخار میکنند و میرزا محمد باقر بواناتی هم مردی است که بدانشمندی و بزرگی میشناسانند. اگر ایرانیان رفتار این مرد پستنهاد را به بهانهی اینکه اروپاییان از او خوبیها نوشتهاند سرمشق زندگانی سازند ایران چه صورتی بخود میگیرد و آنهایی که گفتههای زهرآلود شرقشناسان را دلیل بیاورند چه پاسخ میدهند؟
بروجرد ـ حسن چهرهنگار
(پرچم روزانه ش 200)
(عنوان این گفتار برگزیدهی ماست)
آقای کسروی ، در این چند سالی که شما در مهنامهی پیمان و کنون در پرچم دربارهی باورها و اندیشههای پراکنده که سرچشمهی آنها شعرهای زیانمند است نکوهش نمودهاید دشمنان تنها چیزی که توانستهاند بگویند این بوده : «شعر و شاعری سالها در ایران معمول بوده و شاعران همیشه نزد مردم گرامی بودهاند و بزرگان آنان را ستایش میکردند و پادشاهان از بخشش زر و سیم بآنها دریغ نمیگفتند چه شده که در این سالیان دراز کسی بمخالفت برنخاسته و بعکس شرقشناسان اروپایی هم به بزرگی آنان اعتراف کردهاند».
این سخن باین میماند که بتپرستی کهنهترین دینهاست و همیشه عدهای از مردم جهان بتپرست بودهاند و این گفته را دلیل این بداند که بتپرستی بهترین کیشهاست. در پاسخ آنانی که گفتههای شرقشناسان را دلیل میآورند باید گفت : شرقشناسان هم در راه پراکندگی اندیشههای ما و از هم گسیختن و سست کردن پایهی کشور ما کوشیدهاند ، برای اینکه خواست خود را نیکوتر و آسانتر انجام دهند. یکی از شرقشناسان که بسیار مشهور است ادوارد براون میباشد که باید گفت باعث جنبش شعر و شاعری در ایران در سالهای اخیر کتابهای او بوده. این شرقشناس بنام میباشد. یکی از کسانی که ما در کتابهای او تعریفش را میخوانیم میرزا باقر بواناتی بوده که پرفسور براون او را استاد زبان فارسی خود میشمارد و من در یک مجلهی آمریکایی خواندم که دربارهی آن مرد ایرانی چنین مینویسد :
بهترین همدم ادوارد براون بود ، و دانشمندی و بزرگی این مردک بیغیرت را چنین شرح میدهد :
«این مرد از اهل فارس بود. مردی بود جهاندیده چندین بار دین عوض کرده از شیعگی بدرویشی پیوسته و بعد مسیحی شده و نام خود را (جان) گذاشته سپس لامذهب گشته بعد بدین کلیمی گرویده و خود را ابراهیم نامیده و عاقبت از خود ایجاد دینی نموده که ترکیبی از عیسویت و اسلام بود. چون در شعر معطر تخلص میکرد لقب «ابراهیم جان معطر» را بنام خود افزوده بود. این آدم عجیب تمام استعداد و پول خود را صرف نوشتن رسالات در تبلیغ و ترویج دین و مذهب خود میکرد.
کنون بیندیشید ببینید که چگونه مرد بیغیرتی را شاعر بزرگ و دانشمند معرفی میکنند و چندین بار تغییر دین کردن او را دلیل دانشمندی و بزرگیش میخوانند. دربارهی قصیدههای سودمند او چنین نوشتهاند ، مخلوط عجیبی است از افکار پریشان و پندارهای عجیب و غریب هزار شیر علفخوار و دیو زرد و خرس و یأجوج و مأجوج و مجاهدین صلیبی و پیغمبران بنیاسرائیل و حکمای قدیم و اولیاء و اصفیا و اقطاب و جنگجویان باستان و افسانههای عبریان و شطحیات عرفا و متصوفه و طعن و لعن و پیشگوییها و داستانهای پهلوانان شاهنامه و الهیات مذهب عیسوی. خلاصه از هر قبیل مطلبی که یک نفر ایرانی جهان دیدهی کتاب خواندهی تربیت شده از زمان بچگی شنیده و خوانده و یاد گرفته است و تمام اینها را بزبان مغلق و مشکل و نامأنوسی که باسوادترین مردم ایران هم نمیتواند درست بفهمد بنظم کشیده این آش شله قلمکار را برای براون میخواند.
این نمونهایست از گفتهی شرقشناسان اروپایی و شناساندن و از داوری ایشان دربارهی یاوهگویان ایران. کنون آیا با بودن همهی اینها باز هم میتوان بگفتهی شرقشناسان اعتماد کرد و آنان را پیشوایان اندیشه و عقیدهی خود گرفت؟! من نمیخواهم بیکبار تندی کنم و بگویم آنها سودشان در زیان ماست. میگویم : ما را چه شده که سود و زیان خود را خودمان تشخیص ندهیم و چشم بدهان بیگانگان دوزیم؟! چه شده که برهنمایی خرد و فهم خود گردن نگزاریم؟! چرا این نکنیم که با یک تکانی خود را از دست این آلودگیها که عنوان بدست بیگانگان میدهد آسوده گردانیم. من بیپروا میگویم که ما ایرانیان دیگر گول نمیخوریم. پرده از سیاهکاری سیاهکاران برداشته شده. رادیوی تهران هم نمیتواند با مانند سخن بیمغز و بیدلیل که شب سهشنبه 10 شهریور گفت ما را از راه خویش بازدارد. حقیقتاً جای افسوس است که رادیوی تهران هم بیاوهگویی برخیزد و از شاعران پشتیبانی کند و بگوید : «آنانی که گستاخانه به شعرا حمله میکنند نادانند».
نادانی از این بالاتر میشود که دلیلها را ناشنیده گیرند و بیدلیل بسخن پردازند؟! این بود یکی از نمونههای گفتار شرقشناسان که بیخردانی بآنها افتخار میکنند و میرزا محمد باقر بواناتی هم مردی است که بدانشمندی و بزرگی میشناسانند. اگر ایرانیان رفتار این مرد پستنهاد را به بهانهی اینکه اروپاییان از او خوبیها نوشتهاند سرمشق زندگانی سازند ایران چه صورتی بخود میگیرد و آنهایی که گفتههای زهرآلود شرقشناسان را دلیل بیاورند چه پاسخ میدهند؟
بروجرد ـ حسن چهرهنگار
(پرچم روزانه ش 200)
(عنوان این گفتار برگزیدهی ماست)
شادروان سروش از پشتیبانان پیمان
پرچم دربارهی او چنین نوشته :
آقای سروش با همهی کمسالی و با آنکه از دو سال باز به پیمان و راه آن گراییده ، در این چندگاهه از آزمایشها گذشته است. این جوان با آنکه در نشستهای تهران همیشه آماج ریشخندهای تلخ بیفرهنگان و بدنهادان بوده فهم و دانش خود را از دست نداده و پایداری نموده و گذشته از خود ، کسان بافهم دیگری را با آمیغها[=حقایق] آشنا گردانیده.
پرچم دربارهی او چنین نوشته :
آقای سروش با همهی کمسالی و با آنکه از دو سال باز به پیمان و راه آن گراییده ، در این چندگاهه از آزمایشها گذشته است. این جوان با آنکه در نشستهای تهران همیشه آماج ریشخندهای تلخ بیفرهنگان و بدنهادان بوده فهم و دانش خود را از دست نداده و پایداری نموده و گذشته از خود ، کسان بافهم دیگری را با آمیغها[=حقایق] آشنا گردانیده.
✴️ حقایق ، چراغ راه ما
(بخش 2 از 2)
مثال دیگر دربارهی دین است. پاکدینی سخنان بسیاری از هر گوشهی این جستار رانده تا آن را از تاریکی بیرون آورَد و روشن گردانَد که دین در بنیاد به چه معنی است. دین چیست و کیش چیست؟ چه جدایی میان این دو است؟ همبستگی میان دین و قانون چیست؟ آیا قانون جای دین را تواند گرفت؟ آیا دین ما را از قانون بینیاز تواند گردانید؟ همبستگی میان دین و دانش چیست؟ آیا دانش ما را از دین بینیاز تواند گردانید؟ چه جدایی میان دینها بوده و این جدایی از چیست؟ علت آنکه امروز انبوه مردم از دینها رو گردانند چیست؟ آنها که از دینها بیزاری میجویند چه میگویند؟ و دهها پرسش دیگر در این جستار که به آنها پاسخ گفته. خوانندگان در این زمینه توانند کتاب «ورجاوندْ بنیاد» (یا بکوتاهی : بنیاد) را بخوانند.
دربارهی فرهنگ ، نخست معنی آن روشن گردیده. سپس به کارهای وزارت فرهنگ آن زمان (کارهایی که امروز به سه وزارتخانه همچون وزارت ارشاد ، وزارت آموزش و پرورش و وزارت علوم ، تحقیقات و فنآوری بخشیده شده) پرداخته شده و بایاهای (وظیفه) «دستگاه فرهنگ» (نظام آموزشی کشور) در زمینهی پرورش نوجوانان و جوانان شرح داده شده و یک برنامهی فراگیر بیمانندی برای این خواست در آنجا پیشنهاد شده. همچنین ایرادهای برنامهی آموزشی وزارت فرهنگ نشان داده شده ـ ایرادهایی که با گذشت هشتاد سال کمابیش هنوز هم هست و کشور و مردم گزندهای جبرانناپذیری از آن یافتهاند. گذشته از این ، دو دفتر «فرهنگ است یا نیرنگ؟» و «فرهنگ چیست؟» که هر دو کمبرگاند ، با آوردن دلیلهایی خیانت بنیادگزاران و دست اندرکاران وزارت فرهنگ را نیز به آشکار آوردهاند.
همینست جستارهای تمدن و ادبیات که به یکمی در یکی دو گفتار پرداخته شده ولی دربارهی دومی چندین گفتار و دفتر و کتاب نوشته گردید تا معنی درست ادبیات روشن گردد.
دربارهی شعر نیز نخست معنی آن روشن گردیده است. همین معنی شعر را کسی نمیدانست و چون دانسته گردید از هایهوی هواداران شعر و تندروان ایشان بسیار کاسته شد و جوانان پرشماری که به آن دام نیرنگ درافتاده بودند از آن جَسته با پاکدینان که پرداختن به بیهودهگویی را زیانمند میدانستند ، همراه گردیدند. بیشتر آنان پی بردند که شعر هرچه هست «وحی» یا «نغمهی فرشتگان» نیست و هَنایِش (تأثیر) آن را ـ بدانسان که در ایران به دیوانگی رسیده بود ـ در جلوگیری از پیشرفتهای دانشی و صنعتی کشور و از آن مهمتر بدخوییهای مردم دریافتند.
در کتاب ورجاوند بنیاد و نیز «کار و پیشه و پول» خواننده درمییابد که بسیاری از گرفتاریهایی که ایرانیان در زمینهی اقتصادی و اخلاقی دچارش شدهاند و هزاران بدبختی همچون بیکاری ، بیچیزی ، کوچ روستاییان به شهرها و «حاشیهنشینی» ، کوچ برجستگان کشور که بنام «فرار مغزها» شناخته شده ، قاچاق ، مفتخوری ، کاهش زناشویی ، فزونی طلاق ، اعتیاد ، فحشا ، خودکشی ، افسردگی ، فساد ادارات ، زندانهای بیجهت ، رفتن آبروها و پاشیدگی خانوادهها ، کلاهبرداریها و فزونی گرفتن همه گونه بزهکاریها و گرفتاریهای بسیار دیگر که ما تنها رویهی آشکار آنها را میبینیم ، میتوانست با بدیده گرفتن فورمولهای سادهای که شرح داده شده پیش نیاید و زندگانی ما هفتاد سال پیش براه راست و درست خود بیفتد.
👇
(بخش 2 از 2)
مثال دیگر دربارهی دین است. پاکدینی سخنان بسیاری از هر گوشهی این جستار رانده تا آن را از تاریکی بیرون آورَد و روشن گردانَد که دین در بنیاد به چه معنی است. دین چیست و کیش چیست؟ چه جدایی میان این دو است؟ همبستگی میان دین و قانون چیست؟ آیا قانون جای دین را تواند گرفت؟ آیا دین ما را از قانون بینیاز تواند گردانید؟ همبستگی میان دین و دانش چیست؟ آیا دانش ما را از دین بینیاز تواند گردانید؟ چه جدایی میان دینها بوده و این جدایی از چیست؟ علت آنکه امروز انبوه مردم از دینها رو گردانند چیست؟ آنها که از دینها بیزاری میجویند چه میگویند؟ و دهها پرسش دیگر در این جستار که به آنها پاسخ گفته. خوانندگان در این زمینه توانند کتاب «ورجاوندْ بنیاد» (یا بکوتاهی : بنیاد) را بخوانند.
دربارهی فرهنگ ، نخست معنی آن روشن گردیده. سپس به کارهای وزارت فرهنگ آن زمان (کارهایی که امروز به سه وزارتخانه همچون وزارت ارشاد ، وزارت آموزش و پرورش و وزارت علوم ، تحقیقات و فنآوری بخشیده شده) پرداخته شده و بایاهای (وظیفه) «دستگاه فرهنگ» (نظام آموزشی کشور) در زمینهی پرورش نوجوانان و جوانان شرح داده شده و یک برنامهی فراگیر بیمانندی برای این خواست در آنجا پیشنهاد شده. همچنین ایرادهای برنامهی آموزشی وزارت فرهنگ نشان داده شده ـ ایرادهایی که با گذشت هشتاد سال کمابیش هنوز هم هست و کشور و مردم گزندهای جبرانناپذیری از آن یافتهاند. گذشته از این ، دو دفتر «فرهنگ است یا نیرنگ؟» و «فرهنگ چیست؟» که هر دو کمبرگاند ، با آوردن دلیلهایی خیانت بنیادگزاران و دست اندرکاران وزارت فرهنگ را نیز به آشکار آوردهاند.
همینست جستارهای تمدن و ادبیات که به یکمی در یکی دو گفتار پرداخته شده ولی دربارهی دومی چندین گفتار و دفتر و کتاب نوشته گردید تا معنی درست ادبیات روشن گردد.
دربارهی شعر نیز نخست معنی آن روشن گردیده است. همین معنی شعر را کسی نمیدانست و چون دانسته گردید از هایهوی هواداران شعر و تندروان ایشان بسیار کاسته شد و جوانان پرشماری که به آن دام نیرنگ درافتاده بودند از آن جَسته با پاکدینان که پرداختن به بیهودهگویی را زیانمند میدانستند ، همراه گردیدند. بیشتر آنان پی بردند که شعر هرچه هست «وحی» یا «نغمهی فرشتگان» نیست و هَنایِش (تأثیر) آن را ـ بدانسان که در ایران به دیوانگی رسیده بود ـ در جلوگیری از پیشرفتهای دانشی و صنعتی کشور و از آن مهمتر بدخوییهای مردم دریافتند.
در کتاب ورجاوند بنیاد و نیز «کار و پیشه و پول» خواننده درمییابد که بسیاری از گرفتاریهایی که ایرانیان در زمینهی اقتصادی و اخلاقی دچارش شدهاند و هزاران بدبختی همچون بیکاری ، بیچیزی ، کوچ روستاییان به شهرها و «حاشیهنشینی» ، کوچ برجستگان کشور که بنام «فرار مغزها» شناخته شده ، قاچاق ، مفتخوری ، کاهش زناشویی ، فزونی طلاق ، اعتیاد ، فحشا ، خودکشی ، افسردگی ، فساد ادارات ، زندانهای بیجهت ، رفتن آبروها و پاشیدگی خانوادهها ، کلاهبرداریها و فزونی گرفتن همه گونه بزهکاریها و گرفتاریهای بسیار دیگر که ما تنها رویهی آشکار آنها را میبینیم ، میتوانست با بدیده گرفتن فورمولهای سادهای که شرح داده شده پیش نیاید و زندگانی ما هفتاد سال پیش براه راست و درست خود بیفتد.
👇
آنهایی که از گرفتاریهای شهرهای پرجمعیت و روستاهای ویران کشور ، مانند راهبندان خیابانها ـ «ترافیک سنگین» و آلودگی کُشندهی هوا در شهر و نبود کار و رفاه در روستاها و کوچ روستاییان به شهرها آگاهند و نیز همهی کسانی که بکشاورزی و بازرگانی و کارخانهداری یا هرگونه تولیدی مشغولند و به بیدادگری اقتصادی (یا «اقتصاد بیمار») اعتراضها دارند ، همینکه آنها را خوانند چه بسا انگشت افسوس بدندان فشارند و بر پشت دستشان کوبند ، زیرا دریابند که دهها سال است شاهراهی برویشان گشاده بوده ولی از رهگذر بدخواهان کشور زبانها و قلمها بسته بوده و در نتیجه مردم از آنها آگاه نشدهاند.
چنانکه گفتیم ظاهر آن جستارها سخنان سادهای مینماید. از اینرو دور نیست کسانی آنها را نخوانده چنین پندارند که اینها چیزهایی نیست که جنبشی بنامش برپا گردد و کتابها نوشته شده و کانالها برایش بنیاد گزاشته شود. گمان کنند که آنها چیزهای پیشپا افتادهایست. اینها نه چیزهایی است که یک درسخوانده نداند. لیکن باید دانست که این ظاهر کار است. همینکه از ایشان مثلاً پرسیده شود : «بزرگی» چیست؟ چه کسی را میتوان بزرگ دانست؟ یا تمدن و ادبیات که اینهمه در نوشتهها و سخنرانیها میآید به چه معنیست ، درمیمانند و سخنی نتوانند گفت.
برای مثال ، همان «بزرگ» و «بزرگی» که در بیرون ساده و پیش پا افتاده مینماید ، هنگامی که نیک روشن گردد دانسته میگردد که این توده صد سالست از شناخته نبودن معنی آن ، فریب نابودکنندهای خورده و ما امروز باید بهای بسیار گزافی برایش بپردازیم. این تازه جز آنست که ما را با چنان فریبی یک سده از پیشرفت بازداشتهاند. ...
اکنون به آغاز سخن بازگردیم. آنچه باعث است که پاکدینی یک شاهراه زندگانی بشمار آید و در راهش جنبشی برخیزد و کوششها رود تا این آواز به گوش مردمان رسد ، اینست که در هر کدام از زمینههایی که شمردیم و نیز در دهها زمینهی دیگری که یاد نکردیم ، حقایقی را یاد میدهد که یک پاکدین به دستیاری آنها به یک بینشی در زمینههای مهم زندگی و اجتماع میرسد. چندان که در زمینههای اجتماعی و سیاسی دارای معیارهایی میگردد که در شناخت پیشامدها و انگیزههای آنها او را یاری میدهد.
مانند آنست که شاگردی که بدرس فیزیک میپردازد و برخی حقایق را از قانون اهرمها ، قانونهای ارشمیدس ، پاسکال ، برنولی ، کشش ، برق ، مغناتیس ، ترمودینامیک ، نور ، ریاضیِ بُردارها ، قانونهای سهگانهی نیوتن و مانندهای آن یاد میگیرد ، این باعث است که بسیار چیزها که همهروزه جلو چشمش رخ میداده ولی علت آنها را درنمییافته ، اکنون یکایک درمییابد و دیگر برایش ناآشنا و شگفت نمینماید. بلکه بسیار چیزها را که با آنها هیچگاه روبرو نشده ، همینکه بیند میتواند علتش را دریابد (به شرط آنکه آن جستار را خوانده قانونهایش را نیک یاد گرفته باشد).
پایان
چنانکه گفتیم ظاهر آن جستارها سخنان سادهای مینماید. از اینرو دور نیست کسانی آنها را نخوانده چنین پندارند که اینها چیزهایی نیست که جنبشی بنامش برپا گردد و کتابها نوشته شده و کانالها برایش بنیاد گزاشته شود. گمان کنند که آنها چیزهای پیشپا افتادهایست. اینها نه چیزهایی است که یک درسخوانده نداند. لیکن باید دانست که این ظاهر کار است. همینکه از ایشان مثلاً پرسیده شود : «بزرگی» چیست؟ چه کسی را میتوان بزرگ دانست؟ یا تمدن و ادبیات که اینهمه در نوشتهها و سخنرانیها میآید به چه معنیست ، درمیمانند و سخنی نتوانند گفت.
برای مثال ، همان «بزرگ» و «بزرگی» که در بیرون ساده و پیش پا افتاده مینماید ، هنگامی که نیک روشن گردد دانسته میگردد که این توده صد سالست از شناخته نبودن معنی آن ، فریب نابودکنندهای خورده و ما امروز باید بهای بسیار گزافی برایش بپردازیم. این تازه جز آنست که ما را با چنان فریبی یک سده از پیشرفت بازداشتهاند. ...
اکنون به آغاز سخن بازگردیم. آنچه باعث است که پاکدینی یک شاهراه زندگانی بشمار آید و در راهش جنبشی برخیزد و کوششها رود تا این آواز به گوش مردمان رسد ، اینست که در هر کدام از زمینههایی که شمردیم و نیز در دهها زمینهی دیگری که یاد نکردیم ، حقایقی را یاد میدهد که یک پاکدین به دستیاری آنها به یک بینشی در زمینههای مهم زندگی و اجتماع میرسد. چندان که در زمینههای اجتماعی و سیاسی دارای معیارهایی میگردد که در شناخت پیشامدها و انگیزههای آنها او را یاری میدهد.
مانند آنست که شاگردی که بدرس فیزیک میپردازد و برخی حقایق را از قانون اهرمها ، قانونهای ارشمیدس ، پاسکال ، برنولی ، کشش ، برق ، مغناتیس ، ترمودینامیک ، نور ، ریاضیِ بُردارها ، قانونهای سهگانهی نیوتن و مانندهای آن یاد میگیرد ، این باعث است که بسیار چیزها که همهروزه جلو چشمش رخ میداده ولی علت آنها را درنمییافته ، اکنون یکایک درمییابد و دیگر برایش ناآشنا و شگفت نمینماید. بلکه بسیار چیزها را که با آنها هیچگاه روبرو نشده ، همینکه بیند میتواند علتش را دریابد (به شرط آنکه آن جستار را خوانده قانونهایش را نیک یاد گرفته باشد).
پایان
🔶 دفتر «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی»
🔸 «گفتار دارندهی پیمان در انجمن ادبی» (با اندک کوتاهی) - تکهی 7
ولی از آنسوی آیا میتوان از زشتیهای اشعار انوری چشم پوشید؟! تذکرهنویسان او را یکی از شعرای بزرگ شمردهاند ولی ما چون نگاه میکنیم از هر باره این مرد رسوایی و بیآبروگری بار آورده. آنچه از دیدهی سخنوریست مضمونهایی که او بکار برده خِرد از آنها بیزارست. پادشاهی که در یک گوشهی خراسان فرمانروا بوده در ستایش او چه رواست که بر آسمانها تاخته و دستبردها کرده شود؟! این چه سخنیست که کسی بگوید :
گر ثور چو عقرب نشدی ناقص و بیچشم
در قبضهی شمشیر نشاندی دبران را
ستایش یک پادشاه کجا و این گفتگوها کجا؟! چرا از فزونی سپاهش نگفته؟! چرا از پهناوری خاکش سخن نرانده؟ چرا خویهای نیک یا بد او یاد نکرده؟!
آیا دور از خرد نیست که کسی بگوید :
از ناصیهی کاهربا گرچه طبیعی است
سعی تو فرو شوید رنگ یرقان را؟
آیا سنجر میتوانست طبیعت چیزها را تغییر دهد؟!
از دیدهی نکوخویی و گردنفرازی نگاه میکنیم : آیا تا این اندازه چاپلوسی سزاست؟! از دیدهی ایرانیگری مینگریم : آیا ستایش یک پادشاه ترک بیگانه دور از غیرت ایرانیگری نیست؟!
از دیدهی مسلمانی مینگریم : آیا از یک مسلمانی سزا است که بگوید :
به تیغ کین تو آن را که کشته کرد اجل
خدای زنده نگرداندش بنفخهی صور
آیا براستی روز رستاخیز خدا کسانی را که سنجر کشته زنده نخواهد گردانید؟!
این شاعر بیآزرمی را تا آنجا رسانیده که من از یاد شعرهای او در این انجمن شرم میکنم. آیا قطعهی او را که میگوید :
قاصد خویش را فرستادم
بتو پنهان پیامکی دادم
خواندهاید؟! آیا شعر او را در هجو مادرش شنیدهاید؟!
آیا اینها بیآزرمی نیست؟ اگر اینها بیآزرمی نیست پس بیآزرمی چیست؟!
آیا شما قصیدهی مختاری غزنوی را دربارهی غلام سیاه خود خواندهاید؟! آیا این مرد آن بیشرافتی[ای] را که کرده و برای خوشایند این و آن زشتترین ننگ را بخود بسته سزاوار نفرین نیست؟! آیا نباید از چنین پستنهادانی بد گفت و بیزاری نمود؟!
چرا اینان آن همه پستنهادیها که نمودهاند یک قصیده هم در ستایش ایران نسرودهاند؟! اگر بگویید در آن زمان چنین رسمی نبوده میگویم پس چرا فردوسی پیش از آنها گفته : گر ایران نباشد تن من مباد؟! چرا گفته : هنر نزد ایرانیان است و بس؟ یا صد شعر دیگر که ما در شهنامه پیدا میکنیم.
🔸 «گفتار دارندهی پیمان در انجمن ادبی» (با اندک کوتاهی) - تکهی 7
ولی از آنسوی آیا میتوان از زشتیهای اشعار انوری چشم پوشید؟! تذکرهنویسان او را یکی از شعرای بزرگ شمردهاند ولی ما چون نگاه میکنیم از هر باره این مرد رسوایی و بیآبروگری بار آورده. آنچه از دیدهی سخنوریست مضمونهایی که او بکار برده خِرد از آنها بیزارست. پادشاهی که در یک گوشهی خراسان فرمانروا بوده در ستایش او چه رواست که بر آسمانها تاخته و دستبردها کرده شود؟! این چه سخنیست که کسی بگوید :
گر ثور چو عقرب نشدی ناقص و بیچشم
در قبضهی شمشیر نشاندی دبران را
ستایش یک پادشاه کجا و این گفتگوها کجا؟! چرا از فزونی سپاهش نگفته؟! چرا از پهناوری خاکش سخن نرانده؟ چرا خویهای نیک یا بد او یاد نکرده؟!
آیا دور از خرد نیست که کسی بگوید :
از ناصیهی کاهربا گرچه طبیعی است
سعی تو فرو شوید رنگ یرقان را؟
آیا سنجر میتوانست طبیعت چیزها را تغییر دهد؟!
از دیدهی نکوخویی و گردنفرازی نگاه میکنیم : آیا تا این اندازه چاپلوسی سزاست؟! از دیدهی ایرانیگری مینگریم : آیا ستایش یک پادشاه ترک بیگانه دور از غیرت ایرانیگری نیست؟!
از دیدهی مسلمانی مینگریم : آیا از یک مسلمانی سزا است که بگوید :
به تیغ کین تو آن را که کشته کرد اجل
خدای زنده نگرداندش بنفخهی صور
آیا براستی روز رستاخیز خدا کسانی را که سنجر کشته زنده نخواهد گردانید؟!
این شاعر بیآزرمی را تا آنجا رسانیده که من از یاد شعرهای او در این انجمن شرم میکنم. آیا قطعهی او را که میگوید :
قاصد خویش را فرستادم
بتو پنهان پیامکی دادم
خواندهاید؟! آیا شعر او را در هجو مادرش شنیدهاید؟!
آیا اینها بیآزرمی نیست؟ اگر اینها بیآزرمی نیست پس بیآزرمی چیست؟!
آیا شما قصیدهی مختاری غزنوی را دربارهی غلام سیاه خود خواندهاید؟! آیا این مرد آن بیشرافتی[ای] را که کرده و برای خوشایند این و آن زشتترین ننگ را بخود بسته سزاوار نفرین نیست؟! آیا نباید از چنین پستنهادانی بد گفت و بیزاری نمود؟!
چرا اینان آن همه پستنهادیها که نمودهاند یک قصیده هم در ستایش ایران نسرودهاند؟! اگر بگویید در آن زمان چنین رسمی نبوده میگویم پس چرا فردوسی پیش از آنها گفته : گر ایران نباشد تن من مباد؟! چرا گفته : هنر نزد ایرانیان است و بس؟ یا صد شعر دیگر که ما در شهنامه پیدا میکنیم.
🔶 دفتر «در پیرامون مادّیگری» (احمد کسروی)
🔸 تکهی 12
در گفتار پیش داستان «جان و روان» را عنوان نموده گفتیم این داستان رخنهی بزرگی در بنیاد فلسفهی مادّی پدید میآورد. زیرا بنیاد آن فلسفه و آخرین نتیجهاش اینست که جهان هستی جز مادّه و نمایشهای آن نیست و بیرون از مادّه چیز دیگری هستی ندارد باآنکه ما در کالبد آدمی «روان» را مییابیم که نه از جهان مادّه است و اینکه نتچه و باخنر و شوپنهاور و دیگر آموزگاران مادّیگری «روان» را در کالبد خود نشناختهاند نمونهی خامی اندیشههای ایشان میباشد. این نیز گفتیم که گفتگو با آن اندازه بپایان نرسد و گره مادّیگری بآن آسانی باز نشود و باید در پیرامون خود جهان بسخن پرداخت و زمینه را از هر باره روشن ساخت و اینست در اینجا گفتار را دنبال خواهیم کرد.
چیزی که هست یکی از دانشمندان که پیمان را میخواند سخنانی سروده و بر عنوان جان و روان خردههایی گرفته که باید آن را بیاوریم و پاسخ بنگاریم و اینست نخست بآن میپردازیم.
این گفتهها دربارهی «جان و روان» روشنترین و درستترین آگاهیست و هرچه در پیرامون آن سخنرانی شود سزاست. آدمی را چه بهتر از اینکه خویشتن را نیک بشناسد.
ما در این باره میگوییم : جانوران از درنده و چرنده و پرنده یک تن و یک جان دارند. ولی آدمیان گذشته از تن و جان دارای روان نیز میباشند. میگوییم : کارهای جانوران و همهی جنبشهای ایشان از روی خودخواهی (حب ذات) است. آدمی نیز یک رشته کارهایش از آنان است لیکن یک رشتهی دیگری از کارها که ازآنِ «روان» اوست از روی خودخواهی نیست و این است ما روان را بیرون از جهان مادّه میشناسیم.
این کوتاهشدهی گفتههای ماست و آن دانشمند چنین میگوید : «آن کارهایی که شما بنام روان میشمارید درست است. آدمیان غم همدیگر را خورند و دست یکدیگر را گیرند. مردی که بگرسنهای برمیخورد نان خود را به وی داده خویشتن گرسنه روز میگزارد. اینها ویژهی آدمی است جانوران این کارها را ندارند. لیکن اینها از برتری آدمیست. چه نیازی دارید به یک گوهر جداگانهای دل بندید؟!.. چرا این نمیکنید آنها را از والاتری آدمی بشناسید؟! همان گوهر که در جانوران است جان یا روان یا به هر نامی که میخوانید ـ در آدمی نیز همانست و بس. چیزی که هست آدمی در پایگاه والاتر از جانوران میباشد و این کارها نتیجهی همان والاتری است».
ما از نخست پیشبینی کرده میدانستیم چنین خردهای بر گفتار ما خواهند گرفت. چه این چیزیست باندیشهی هر باریکبین رسد و ما خرسندیم آن را از زبان یکی از هواداران پاکدل مهنامه میشنویم که در اینجا بپاسخ آن برمیخیزیم.
🔸 تکهی 12
در گفتار پیش داستان «جان و روان» را عنوان نموده گفتیم این داستان رخنهی بزرگی در بنیاد فلسفهی مادّی پدید میآورد. زیرا بنیاد آن فلسفه و آخرین نتیجهاش اینست که جهان هستی جز مادّه و نمایشهای آن نیست و بیرون از مادّه چیز دیگری هستی ندارد باآنکه ما در کالبد آدمی «روان» را مییابیم که نه از جهان مادّه است و اینکه نتچه و باخنر و شوپنهاور و دیگر آموزگاران مادّیگری «روان» را در کالبد خود نشناختهاند نمونهی خامی اندیشههای ایشان میباشد. این نیز گفتیم که گفتگو با آن اندازه بپایان نرسد و گره مادّیگری بآن آسانی باز نشود و باید در پیرامون خود جهان بسخن پرداخت و زمینه را از هر باره روشن ساخت و اینست در اینجا گفتار را دنبال خواهیم کرد.
چیزی که هست یکی از دانشمندان که پیمان را میخواند سخنانی سروده و بر عنوان جان و روان خردههایی گرفته که باید آن را بیاوریم و پاسخ بنگاریم و اینست نخست بآن میپردازیم.
این گفتهها دربارهی «جان و روان» روشنترین و درستترین آگاهیست و هرچه در پیرامون آن سخنرانی شود سزاست. آدمی را چه بهتر از اینکه خویشتن را نیک بشناسد.
ما در این باره میگوییم : جانوران از درنده و چرنده و پرنده یک تن و یک جان دارند. ولی آدمیان گذشته از تن و جان دارای روان نیز میباشند. میگوییم : کارهای جانوران و همهی جنبشهای ایشان از روی خودخواهی (حب ذات) است. آدمی نیز یک رشته کارهایش از آنان است لیکن یک رشتهی دیگری از کارها که ازآنِ «روان» اوست از روی خودخواهی نیست و این است ما روان را بیرون از جهان مادّه میشناسیم.
این کوتاهشدهی گفتههای ماست و آن دانشمند چنین میگوید : «آن کارهایی که شما بنام روان میشمارید درست است. آدمیان غم همدیگر را خورند و دست یکدیگر را گیرند. مردی که بگرسنهای برمیخورد نان خود را به وی داده خویشتن گرسنه روز میگزارد. اینها ویژهی آدمی است جانوران این کارها را ندارند. لیکن اینها از برتری آدمیست. چه نیازی دارید به یک گوهر جداگانهای دل بندید؟!.. چرا این نمیکنید آنها را از والاتری آدمی بشناسید؟! همان گوهر که در جانوران است جان یا روان یا به هر نامی که میخوانید ـ در آدمی نیز همانست و بس. چیزی که هست آدمی در پایگاه والاتر از جانوران میباشد و این کارها نتیجهی همان والاتری است».
ما از نخست پیشبینی کرده میدانستیم چنین خردهای بر گفتار ما خواهند گرفت. چه این چیزیست باندیشهی هر باریکبین رسد و ما خرسندیم آن را از زبان یکی از هواداران پاکدل مهنامه میشنویم که در اینجا بپاسخ آن برمیخیزیم.
✴️ خیام شاعر و خیام دانشمند
(بخش 1 از 6)
ما در این کانال بارها از خراباتیگری یاد کرده و آن را از زیانمندترین بدآموزیها برای یک توده شماردهایم. همچنین از دو تن از پیشگامان آن ، خیام و حافظ ، شعرها آوردهایم تا خوانندگان به معنی آنها نیک بیندیشند و به زیانهاشان پروا کنند.
گاهی برخی از خوانندگان بما یادآوری کردهاند که خیام دانشمند بزرگی بوده و به این مردم و کشور از راه دانش پیشرفتهی ریاضی و ستارهشناسیاش خدمتها کرده و اینست نميسزد ما نامش بنکوهش ببریم. برخی از آنها سخن از این راندهاند که خیامِ دانشمند و شاعر یک تن نمیباشند و احتمال بسیار آنست که خیام ریاضیدان کس دیگری بوده و این شعرها ازو نیست.
خوانندگان پروا کنند که زمینهی یادشده یک پژوهش تاریخیست و پژوهندگان تاریخ باید به آن پردازند. سخن ما از شخص نیست. پروای ما به شیوایی یا وزن شعری و اینگونه چیزها نیز نیست. بارها گفتهایم که پروای ما تنها به زیان چنان شعرهاییست. سخن ما تنها از تأثیر آن شعرها بر رفتار کسانیست که آنها را میخوانند و میشنوند. هیچگاه نخواستهایم (و نمیبایست) به شخص شاعر بپردازیم و بررسیها از حال و زندگانی او بداریم.
دربارهی شعرهای خیام و بدآموزیهای خراباتیگری در سال دوم مهنامهی پیمان گفتارها و پرسش و پاسخهای چندی آمده و خوانندگانی به آن گفتگو پیوسته آنها نیز سخنانی به شعر یا به نثر به مهنامه فرستادهاند. در آنجا کسروی دربارهی خیامِ دانشمند و اینکه آیا چنان کسی میتوانسته این شعرها را بسراید اشارهوار سخنانی رانده که آنها را برای روشنتر شدن گفتارِ خود در زیر میآوریم :
«پیمان : مقصود از خیام در این گفتار و دیگر نگارشهای پیمان خیام رباعیگوست كه امروز صدها رباعی بنام او شهرت یافته نه خیام ریاضیدان نیشابوری و این سخن برای آن میگوییم كه ما یقین نداریم این رباعیها از خیام نیشابوری باشد بلكه سخت دشوار میشماریم كه ازو باشد.
خیام نیشابوری در زمان ملكشاه سلجوقی میزیست و در آن زمان در ایران هنوز خردها تا این اندازه پست نبوده كه كسی لب بچنین سرسامهایی باز كند. اگر هم یك تن چنین كاری میكرد ناگزیر میشد كه گفتههای خود را پنهان دارد وگرنه مردم خون او را هدر میشماردند.
آنچه ما میپنداریم این رباعیها یادگار زمان مغول است كه خردها بیاندازه پست گردیده و كسان بیعار و بیرگ فراوان پدید آمده بود. سرایندهی آنها نیز كسی یا كسانی از خراباتیان آسمان جل بیسر و پا بوده كه با دریوزه گردی یا از راههای پست دیگر روزانه یك درهمی بدست آورده و در میخانهها والمیده مست و بیخود «ادبیات» میبافتند. بهرحال این رباعیها از هر كه هست اوست كه ما خیام مینامیم و نكوهش ازو دریغ نمیداریم و این گفتار كه در این شماره چاپ كردیم گفتارهای دیگری را درپی خواهد داشت».[1]
«دربارهی خیام كه در شمارهی پیش نوشتیم نباید رباعیها از او باشد دوباره این نكته را یادآوری میكنم كه ما هرچه بیشتر جستیم بیشتر دریافتیم كه رباعیات كه بنام خیام شهرت یافته بیشتر آنها یادگار زمان مغول میباشد. در آن زمان اینگونه اندیشهها رواج بسیار داشت كسانی هم برباعیسرایی برخاستهاند. و گرنه از خیام نیشابوری كه در زمان ملكشاه سلجوقی میزیسته و در فن ریاضی و علم نجوم از استادان بشمار میرفته هرگز باور كردنی نیست كه این شعرها سر بزند. نیز زمان او چنین سخنانی را برنمیتافته. ولی در زمان مغول چون هر گونه دشمنی با اسلام آزاد بوده هر كس هرچه میخواست میگفت اینست كه این شعرها پدید آمده تا آنجا كه گفته شود :
ای سید هاشمی چرا دوغِ ترش در شرع حلالست و می ناب حرام
كسانی كه جستجو از تاریخچهی خیام دانشمند نیشابوری میكنند بر ایشانست كه این نكته را فراموش نكرده بكوشند و دامن آن دانشمند اسلامی را از لكهی این نسبت ننگین پاك سازند».[2]
* * *
«دربارهی خیام کسی از دانشمند مزبور بد نگفته بلکه گفته شده بسیاری از رباعیها که به نام او شهرت یافته از او نیست و چون این رباعیها مردم را به تنبلی و بیکارگی و مِیخوارگی تحریص میکند انتشار آن درمیان توده جز زیان سود دیگری ندارد. آیا آقایان خلاف این عقیده را دارند؟!».[3]
[1] ـ (206376)
[2] ـ (207420) دانستنیست محیط طباطبایی در این زمینه بررسی کرده و به این نتیجه رسیده که این دو ، خیام دانشمند و شاعر ، دو کس جدایی بودهاند. (نک. خیامی یا خیام ، محمد محیط طباطبایی ، ققنوس ، تهران 1370)
[3] ـ سخنرانی کسروی در انجمن ادبی (سات 2)
(بخش دوم این گفتار فردا خواهد آمد)
.
(بخش 1 از 6)
ما در این کانال بارها از خراباتیگری یاد کرده و آن را از زیانمندترین بدآموزیها برای یک توده شماردهایم. همچنین از دو تن از پیشگامان آن ، خیام و حافظ ، شعرها آوردهایم تا خوانندگان به معنی آنها نیک بیندیشند و به زیانهاشان پروا کنند.
گاهی برخی از خوانندگان بما یادآوری کردهاند که خیام دانشمند بزرگی بوده و به این مردم و کشور از راه دانش پیشرفتهی ریاضی و ستارهشناسیاش خدمتها کرده و اینست نميسزد ما نامش بنکوهش ببریم. برخی از آنها سخن از این راندهاند که خیامِ دانشمند و شاعر یک تن نمیباشند و احتمال بسیار آنست که خیام ریاضیدان کس دیگری بوده و این شعرها ازو نیست.
خوانندگان پروا کنند که زمینهی یادشده یک پژوهش تاریخیست و پژوهندگان تاریخ باید به آن پردازند. سخن ما از شخص نیست. پروای ما به شیوایی یا وزن شعری و اینگونه چیزها نیز نیست. بارها گفتهایم که پروای ما تنها به زیان چنان شعرهاییست. سخن ما تنها از تأثیر آن شعرها بر رفتار کسانیست که آنها را میخوانند و میشنوند. هیچگاه نخواستهایم (و نمیبایست) به شخص شاعر بپردازیم و بررسیها از حال و زندگانی او بداریم.
دربارهی شعرهای خیام و بدآموزیهای خراباتیگری در سال دوم مهنامهی پیمان گفتارها و پرسش و پاسخهای چندی آمده و خوانندگانی به آن گفتگو پیوسته آنها نیز سخنانی به شعر یا به نثر به مهنامه فرستادهاند. در آنجا کسروی دربارهی خیامِ دانشمند و اینکه آیا چنان کسی میتوانسته این شعرها را بسراید اشارهوار سخنانی رانده که آنها را برای روشنتر شدن گفتارِ خود در زیر میآوریم :
«پیمان : مقصود از خیام در این گفتار و دیگر نگارشهای پیمان خیام رباعیگوست كه امروز صدها رباعی بنام او شهرت یافته نه خیام ریاضیدان نیشابوری و این سخن برای آن میگوییم كه ما یقین نداریم این رباعیها از خیام نیشابوری باشد بلكه سخت دشوار میشماریم كه ازو باشد.
خیام نیشابوری در زمان ملكشاه سلجوقی میزیست و در آن زمان در ایران هنوز خردها تا این اندازه پست نبوده كه كسی لب بچنین سرسامهایی باز كند. اگر هم یك تن چنین كاری میكرد ناگزیر میشد كه گفتههای خود را پنهان دارد وگرنه مردم خون او را هدر میشماردند.
آنچه ما میپنداریم این رباعیها یادگار زمان مغول است كه خردها بیاندازه پست گردیده و كسان بیعار و بیرگ فراوان پدید آمده بود. سرایندهی آنها نیز كسی یا كسانی از خراباتیان آسمان جل بیسر و پا بوده كه با دریوزه گردی یا از راههای پست دیگر روزانه یك درهمی بدست آورده و در میخانهها والمیده مست و بیخود «ادبیات» میبافتند. بهرحال این رباعیها از هر كه هست اوست كه ما خیام مینامیم و نكوهش ازو دریغ نمیداریم و این گفتار كه در این شماره چاپ كردیم گفتارهای دیگری را درپی خواهد داشت».[1]
«دربارهی خیام كه در شمارهی پیش نوشتیم نباید رباعیها از او باشد دوباره این نكته را یادآوری میكنم كه ما هرچه بیشتر جستیم بیشتر دریافتیم كه رباعیات كه بنام خیام شهرت یافته بیشتر آنها یادگار زمان مغول میباشد. در آن زمان اینگونه اندیشهها رواج بسیار داشت كسانی هم برباعیسرایی برخاستهاند. و گرنه از خیام نیشابوری كه در زمان ملكشاه سلجوقی میزیسته و در فن ریاضی و علم نجوم از استادان بشمار میرفته هرگز باور كردنی نیست كه این شعرها سر بزند. نیز زمان او چنین سخنانی را برنمیتافته. ولی در زمان مغول چون هر گونه دشمنی با اسلام آزاد بوده هر كس هرچه میخواست میگفت اینست كه این شعرها پدید آمده تا آنجا كه گفته شود :
ای سید هاشمی چرا دوغِ ترش در شرع حلالست و می ناب حرام
كسانی كه جستجو از تاریخچهی خیام دانشمند نیشابوری میكنند بر ایشانست كه این نكته را فراموش نكرده بكوشند و دامن آن دانشمند اسلامی را از لكهی این نسبت ننگین پاك سازند».[2]
* * *
«دربارهی خیام کسی از دانشمند مزبور بد نگفته بلکه گفته شده بسیاری از رباعیها که به نام او شهرت یافته از او نیست و چون این رباعیها مردم را به تنبلی و بیکارگی و مِیخوارگی تحریص میکند انتشار آن درمیان توده جز زیان سود دیگری ندارد. آیا آقایان خلاف این عقیده را دارند؟!».[3]
[1] ـ (206376)
[2] ـ (207420) دانستنیست محیط طباطبایی در این زمینه بررسی کرده و به این نتیجه رسیده که این دو ، خیام دانشمند و شاعر ، دو کس جدایی بودهاند. (نک. خیامی یا خیام ، محمد محیط طباطبایی ، ققنوس ، تهران 1370)
[3] ـ سخنرانی کسروی در انجمن ادبی (سات 2)
(بخش دوم این گفتار فردا خواهد آمد)
.