پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 دفتر «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی»
🔸 در پاسخ آقای فراهانی - تکه‌ی 2


آقای فراهانی : مسلمان باید از کار بیهوده روگردان باشد : (الذین هم عن اللغو معرضون) بگویید آیا غزلسرایی کار بیهوده است یا نه؟!

آیا آنهمه بهاریه‌ها ، خزانیه‌ها ، تهرانیه‌ها ، مثنویها ، بیهوده است یا نه؟!

اگر اینها بیهوده نیست پس بیهوده چیست؟!

در دین مسلمانی اگر کسی را پسر جوانی از دست رفت و بالای سر جنازه‌ی او سخنانی گفته شد (از قبیل : سرو قامتت بر زمین آمد ـ آسمان بر تو گریه کرد ـ جهان پس از تو ویران خواهد ماند) این سخنان حرامست و گوینده‌اش گناهکار شمرده می‌شود. پس چگونه مسلمان در ستایش یک یار پنداری آن همه سخنان بیجا برشته‌ی نظم کشد و گناهکار نباشد؟!

در مسلمانی کسی نمی‌تواند ستایشگر دیگران باشد. پیغمبر بزرگوار فرموده : «احثوا فی وجوه المداحین التراب» (خاک بروی ستایشگران پاشید). پس شما چه می‌گویید بآن همه قصیده‌ها و غزلها که در ستایش سنجر و قماج و طمغاج و طغاتیمور و سنقر و بغا سروده شده و امروز بانبوهی در گنجیه‌ی ادبیات ما پیداست؟!

چه می‌گویید باین که چاپلوسی از زشت‌ترین خویهای آدمی است و این خوی زشت در بنیاد شعر ایران خوابیده است؟!

چه می‌گویید بآنکه شعرا با یک جهان بی‌آزرمی با پسران عشقبازی کرده‌اند و غیرت ایرانیگری را لکه‌دار ساخته‌اند؟!

چه پاسخ می‌دهید بآنکه شعرا با همه‌ی دعوی مسلمانی کفر و زندقه را در شعر جایز شمارده‌اند و کسی که بمکه رفته و برگشته چنین می‌گوید :

«این خانه بدین خوبی آتشکده بایستی» مردی که دعوای ازبر کردن قرآن را دارد در صد جا بیشتر طعنه بدین اسلام و اصول آن می‌زند و رستاخیز و بهشت و دوزخ همه را ریشخند می‌کند؟!

چه پاسخ می‌دهید بآنکه شعرای ما دیوانها در ستایش باده پرداخته‌اند و کسی نمی‌گوید آقای شاعر باده هرچه هست باشد ستایش آن این همه نیست؟

چه پاسخ می‌دهید که همین شعرا از بهر حرمت می در اسلام صد گونه زباندرازی به پیغمبر بزرگوار اسلام کرده‌اند؟!

چه پاسخ می‌دهید که یک شاعری که در برابر یک مرد ترک حاکم ارزنجان خود را «سگ» می‌خواند و از او طلب استخوان می‌کند در برابر پیغمبران بگردنکشی برخاسته خود را تالی بلکه همرتبه‌ی آنان می‌شمارد؟! (1)

پس از همه‌ی اینها چه می‌گویید که سخن نزد خرد جز برای معنی نیست و جز بهنگام نیاز نباید لب بسخن باز کرد. ولی شعرا خودِ سخن را چیز جداگانه‌ای می‌شمارند؟!

آیا ما باید در برابر این همه نارواییها قفل خاموشی بر لب بزنیم تا شما آقای فراهانی سلب عقیده از ما نکنید.

دریغا که ما فریاد خدا خدا می‌زنیم و هر سخنی را تا از روی مسلمانی و ایرانیگری ناگزیر نباشیم نمی‌رانیم و چه‌بسا گزندها که در این راه می‌بینیم و رو برنمی‌گردانیم و شما آقای فراهانی تنها از اینجهت که سنگی در راه غزلسرایی‌تان پدید آمده در لفافه‌ی میانجیگری و دوستی ، آن سخنان تلخ را تحویل ما می‌دهید! آفرین بر شما !

ولی بشما بگویم که آن روز که شما نامه نوشته عقیده‌مندی از خود نمودید من هرگز بر خود نبالیدم و اندک تغییری درحالم پیدا نشد که امروز که بنام کینه‌ی شاعری سلب عقیده نموده‌اید دوباره تغییری در حالم پیدا باشد.

من این سخنان را تنها بنام غیرت مسلمانی و ایرانیگری می‌نگارم و پشتیبانم تنها خدا است و چنانکه تاکنون دیده‌اید هرگز بیاری این و آن نبالیده‌ام و اینست که اگر سرتاسر جهان بدشمنی‌ام برخیزند گامی بازپس نخواهم گزاشت.

در زمینه‌ی شعر هم نتیجه‌ی گفته‌های ما پیداست. اگر شماها نپذیرید و دست از غزلسرایی و دیگر شعرهای بیهوده و ناسودمند برندارید صدها دیگران خواهند پذیرفت و شماها دیگر خواننده نخواهید داشت.

سخن بیهوده و کار بی‌بنیاد تارهای عنکبوت را می‌ماند که تا دست نزده‌اند در یک گوشه‌ی اتاق شاید صد سال به همان حال بماند ولی همین که دست بآن رسانیدی از هم می‌گسلد.

آن دستگاه شعر که در ایران درچیده شده بود بنیادی از خرد و مسلمانی نداشت. ولی چون کسی ایراد نمی‌گرفت به همان حال پیش می‌رفت لیکن پس از این ایرادگیریهای ما دیگر ناگزیر است ازهم بگسلد. نتیجه‌ی این سخن ما را شما پس از دو سال با چشم خواهید دید.

در پایان شما را بخدا می‌سپارم و دیگر پاسخی به بازمانده‌ی نگارشتان نخواهم داد.


پابرگی (از ویراینده) :
1ـ با فلک آندم که نشینی بخوان پیش من ، افکن قدری استخوان
کاخر لاف سگیت می‌زنم دبدبه‌ی بندگیت می‌زنم
  
پیش و پسی هست صف کبریا پس شعرا آمد و پیش انبیا


.
⭐️ سخن بیهوده و کار بی‌بنیاد تارهای عنکبوت را می‌ماند که تا دست نزده‌اند در یک گوشه‌ی اتاق شاید صد سال به همان حال بماند ولی همین که دست بآن رسانیدی از هم می‌گسلد.

دفتر «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی»
🔶 گفت و شنید (3)
🔸 تکه‌ی چهار از هفت


ولتر که بنامتر از نیتچه و دیگران می‌باشد ، با آن جنگهایی که با دین کرده این می‌دانسته که در پشت سر آن زورگوییهای کشیشان و این پرده‌دریهای اینان ، یک رشته راستیهایی هست. این می‌دانسته که باید جهان را دینی باشد و اینست همیشه آرزومند یک «دین طبیعی» می‌بوده. همیشه آرزومند می‌بوده ولی بآن نمی‌رسیده و با افسوس روز می‌گزارده. (۱)

در شورش فرانسه که تخمهای افشانده‌ی ولتر و منتسکیو و دیگران روییدن گرفته خشم مردم بکلیسا و کشیش بیش از اندازه شد ، یک دسته دین مسیح را برانداخته و خود دینی بنام «دین راست» پدید آوردند. سپس روبسپیر آن را برانداخته خود دین دیگری بنیاد نهاد. ولی هیچ یکی از اینها راه براستیها نداشت و هر یکی پس از اندکی خوار گردیده از میان رفت.

اینست می‌گوییم آنان با دروغها جنگیدند ولی براستیها نرسیدند. لیکن ما براستیها رسیده‌ایم و آنها را روشن گردانیده‌ایم. آن دین طبیعی که ولتر در آرزویش میبوده ، و آن دین راست که شورشیان فرانسه جستجو می‌کرده‌اند ، آن راه رستگاری که هر پاکدل بخردی باید در طلبش باشد همینست که ما می‌نماییم. این دین که ما می‌گوییم سراپا راستی و سراپا پاکیست. شما می‌خواهید از راه دانشها پیش آیید ، می‌خواهید خرد را بداوری گمارید ، می‌خواهید در ترازوی «اجتماع» بسنجید ، یک ایرادی در گفته‌های ما نخواهید یافت.

آن آشنا گفت : «مرا یک ایرادی بگفته‌هاتان هست. بهتر است بگویم. این خدا که شما می‌گویید و آن را اساس دین می‌شمارید من باور نمی‌توانم کرد و حاجتی بوجود او نمی‌بینم. همچنین وحی را من باور نمی‌توانم کرد».

گفتم : شما همانجا که نشسته‌اید یک دقیقه چشم رویهم گزارید و با خود بیندیشید بجهان که آمده‌اید آیا بدلخواه خود بوده ، یا یک نیروی دیگری شما را بجهان آورده ـ بیندیشید و ناگزیر خواهید بود باور کنید که یک نیروی دیگری شما را بجهان آورده و همین نیروست که ما خدا می‌نامیم. من نمی‌دانم شما چه ایرادی باین می‌دارید؟!.

ما بارها نوشته‌ایم از همان راهی که اسحاق نیوتن پی به نیروی کشش (قوه‌ی جاذبه) برد و ستاره‌شناسان دانشمند نپتون را پیدا کردند ما نیز به هستی خدا پی می‌بریم.

گفت : «شما با معلومات خود مقایسه می‌کنید».

گفتم : چرا نکنیم؟!.. چرا از دریافتهای خود چشم پوشیم؟! این ایراد را از دیگران نیز شنیده‌ام. کسانی می‌گویند : «این معلومات را ما از روی تجربه بدست آورده‌ایم و نخواهیم توانست در همه جا بکار بریم». من می‌گویم : تنها آزمایش نیست ـ این یک دریافتی در آدمیست که هیچ چیزی بی‌انگیزه نتواند بود. دریافتیست که خرد هم آن را براست می‌دارد.

این ایراد جز نتیجه‌ی فلسفه نیست. در فلسفه میدان پندار پهناور است و در آن نه تنها از دریافتها از شَدسیده‌ها (محسوسات) نیز چشم توان پوشید. یک فیلسوف تواند جهان باین بزرگی را هیچ شمارد و چشمها روی هم گزارده ترانه‌ی «کلما فی الکون وهم او خیال» (۲) سراید. ولی ما نباید بآن گراییم. نباید نیروهای روانی خود را از کار اندازیم. از آنهمه پنداربافیهای فیلسوفان تاکنون چه سودی جهان را بوده؟! کدام نتیجه‌ی بهاداری بدست آمده؟!.



پابرگیها (هر دو از ویراینده) :

۱ـ این سخن از ولتر شناخته است : اگر خدا نباشد باید آن را اختراع کنید.

۲ـ هر باشنده‌ای (موجود) در جهان چیزی جز پندار نمی‌باشد.


.
🔶 دفاع در دیوان کیفر

🔸 متن دفاع آقای کسروی در دیوان کیفر ـ تکه‌ی 6


2ـ اعترافات خود متهمان : یک دلیل دیگرِ دادستان اعترافات خود متهمان است که قضیه را شرح داده‌اند که چگونه بخانه‌ی شیخ رفته و او را کشته‌اند.

آری ، چنین اعترافاتی در پرونده هست لیکن نه باین سادگی و صافی. ما چون پرونده را جستجو می‌کنیم می‌بینیم حسینقلی و عباس و عقیلی‌پور روز نخست چون بنزد بازپرس رفته‌اند هر سه از داستان کشتن شیخ بی‌اطلاعی نموده و با سادگی و صافی بیاناتی کرده‌اند.

لیکن پس از مدتی چون دوباره به پیش بازپرس آمده‌اند این بار لحن گفتگوهاشان بیکبار تغییر یافته است و یک رشته بیاناتی کرده‌اند درباره‌ی آنکه با دستور مقدادی بخانه‌ی شیخ رفته و او را کشته‌اند و این همان اعترافات است که در پرونده بآن استناد می‌شود.

ولی همان متهمان پس از چندی دوباره از سخن خود بازگشته و نامه‌هایی از زندان بدادستان نوشته آگاهی داده‌اند که بازپرس با زور و فشار ما را وادار بگفتن آن سخنان کرد و آنها اعتبار ندارد. سپس در محضر دادگاه نیز هر سه با یک لحن جدی شرح دادند که با دستور بازپرس آنان را بزندان انداخته و در سرمای زمستان بی‌لحاف و بالاپوش گزارده و نان نیز بسیار کم داده‌اند و با اینحال بیش از یک ماه شکنجه داده سپس بنزد خود خوانده و آشکاره تکلیف کرده که باید بنحوی که من می‌گویم اقرار کنید وگرنه دوباره به همان زندان مجرد خواهید رفت و در آنجا باید بمیرید. نیز شرح دادند که آنان را تطمیع کرده‌اند که اگر با دستور بازپرس بیاناتی کنند پولها خواهند گرفت و برای اغوای ایشان چک نوشته و فرستاده از بانک ده‌هزار ریال پول گرفته آورده بجلو حسینقلی گزارده‌اند و هزار ریال نیز باو پرداخته‌اند که خرج کرده است. اینها را با تفضیل بسیار شرح دادند.

کنون ما می‌بینیم بیانات متهمان دو گونه بوده و می‌اندیشیم که کدام یکی را معتبر شماریم و دلیل گیریم. دادستان می‌گوید :

اینها را مقدادی بایشان یاد داده. همان اعترافات راستتر است.

مقدادی هم گفت : آن بیانات اول درستتر است. این دومی را با اجبار تلقین کرده‌اند.

ما در این میانه مردد مانده می‌خواهیم یک جستجویی کنیم. می‌بینیم از یکسو خود آنان گفته‌ی مقدادی را تصدیق می‌کنند. از آنسوی اساساً مطلب ثابت می‌کند که این اعترافات درست نیست. زیرا ما چون این دو رشته بیانات متناقض را بجلو گزارده می‌اندیشیم با خود می‌گوییم برای عدول متهمان از بیانات اولی یک علت لازم است. چنین امری بی‌علت نتواند بود ، و هرچه جستجو می‌کنیم علت دیگری جز اینکه بگوییم فشار و شکنجه درمیان بوده پیدا نمی‌کنیم.


.
پیام بدانشمندان اروپا و آمریکا.pdf
503.1 KB
پیام بدانشمندان اروپا و آمریکا

احمد کسروی

#اجتماعی
A message to the men of science in Europe and America.pdf
109.8 KB
کتاب

A message to the men of science in Europe and America

by Ahmad Kasravi
ترجمه‌ی کتاب پیام بدانشمندان اروپا و آمریکا
Audio
کتاب گویای

A message to the men of science in Europe and America

ترجمه‌ی کتاب پیام بدانشمندان اروپا و آمریکا

#گویا
🔶 دفتر «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی»
🔸 نگارش پاکدلانه‌ی شاعری - تکه‌ی یک از دو


مرا شگفتی فزاید که خیره‌سرانی در برابر رهنماییهای پاکدلانه‌ی پیمان ایستادگی نموده از یاوه‌سرایی دست برنمی‌دارند!. شگفت‌تر از این ، حال کسانی است که با اینکه خود شاعر نیستند و غزل نمی‌سرایند بهواداری از یاوه‌سرایان برخاسته گفتارهایی برضد شما می‌نگارند!. همانا اینان یکمشت نادانند که نیک را از بد تمیز نمی‌توانند داد. من پایه و مایه‌ی این کسان را بخوبی سنجیده و دریافته‌ام که این بیچارگان بمصداق (رب شهرة لا اصل لها) با اینکه از دانش و خرد بی‌بهره‌اند خویشتن را بدانایی شهره گردانیده‌اند. اینک نمونه‌ای از دانش و خرد یکی از مخالفان پیمان : آن کسی که نخست علم مخالفت با پیمان برافراشت و پس از شنیدن پاسخهای دندانشکن بحقیقتگویی شما خستو گردید اینک ، باز هم دست از دامن یاوه‌بافی برنداشته در یکی از غزلهای خود که چندی پیش در یکی از روزنامه‌های تهران چاپ شده چنین می‌گوید :

در میان خر و آدم ، شده‌ام گم ، زانکه صورت آدمی و سیرت خر داشته‌ام.

کسی نمی‌پرسد : ای بیچاره! تو که در میان خر و آدم گم شده‌ای و هنوز آدمی بودن خودت را به یقین ندانسته‌ای تو را با گفتار آدمیان چه کار؟...

وانگهی ، تو که به اقرار خودت سیرت خر داشته‌ای چگونه می‌توانی سخن آدمیان را بفهمی تا از گفتار پیمان ، خرده‌گیری کنی؟. در اینجاست که من ، از شعر و شاعری ، سیر می‌شوم. و بلکه هرگاه شاعری و شعر اینگونه پستیها و نادانیها بار آورد ، من : «شاعری را ننگ دانم. دارم از اشعار عار». افسوس دارم که آواز فرخنده‌ی پیمان با اینگونه صداهای ناهنجار و شوم درمی‌آمیزد و همی با خود گویم :

حیف باشد ، صفیر بلبل را که نفیر خر ازدحام کند

کاش ، بلبل ، خموش بنشستی تا خر آواز خود ، تمام کند.

من این سخنان را برای خوشایند شما نمی‌نویسم بلکه می‌خواهم این را بدانید که من گفتارهای شما را در زمینه‌ی شعر ، از بن دندان تصدیق دارم. و از اینکه مرا از گمراهی یاوه‌بافی وارهانیده‌اید یکبار دیگر هم سپاس می‌گزارم. نه تنها من ـ که باقتضای ذوق فطری بشعر دلبستگی دارم ـ از یاوه‌سرایی بیزاری جسته و گفتار شما را از ته دل ، می‌پذیرم بلکه بسیاری از شعرای پیشین ـ که مخالفان پیمان ، ایشان را از بزرگان عالم شعر و ادب می‌شمارند ـ از شعر و شاعری نکوهشها کرده و به گمراهی خود خستو گشته‌اند. انوری می‌گوید :

لیک از کناس ناکس در ممالک چاره نیست حاش لله تا ندانی این سخن را سرسری

زانکه گر حاجت فتد تا فضله‌ای را گم کنی ناقلی باید تو نتوانی که خود بیرون بری

کار خالد ، جز بجعفر کی شود هرگز تمام زان یکی جولاهکی داند ، دگر برزیگری

باز اگر شاعر نباشد ، هیچ نقصان اوفتد در نظام عالم ، از روی خرد گر بنگری؟

شعر دانی چیست؟ دور از روی تو حیض‌الرجال قائلش گو خواه کیوان باش خواهی مشتری

آدمی را چون مؤنت ، شرط کار شرکتست نان ز کناسی خوری بهتر بود کز شاعری

(اثیرالدین اومانی) گوید :

یا رب این قاعده‌ی شعر ، بگیتی که نهاد؟ که چو جمع شعراء خیر دو گیتیش مباد

گفتنش کندن جانست ، نوشتن ، غم دل زحمت خواندنش آن به که از او ناید یاد

(نظامی گنجوی) گوید :

در شعر مپیچ و در فن او کز اکذب اوست ، احسن او

شعر ار چه بمرتبت بلند است آن علم طلب که سودمند است

(فردوسی) گوید :

بمن می‌سزد گر بخندد خرد ز من این جنون کی پسندد خرد

که یک نیمه از عمر خود ، کم کنم جهانی پر از نام رستم کنم؟!...

این چندین بیت را از چندین شاعر برای نمونه در اینجا آوردم. وگرنه از این نمط فراوان یافته می‌شود که در اینجا بیشتر از این مرا مجال نیست. با این حال که بزرگان شعراء‌ به پستی و یاوه‌بافی خود خستوانند راستی را حال آن کاسه‌های گرمتر از آش خندیدنی است که به هواداری از یاوه‌سرایان برخاسته و می‌کوشند تا نام زشت ایشان را نکو گردانند! غافل از اینکه : (آن نام ، که زشت شد ، نکو نتوان کرد).
🔶 گفت و شنید (3)
🔸 تکه‌ی پنج از هفت


داستان نپتون را دوباره یاد می‌کنیم : ستاره‌شناسان چون بحساب گردش اورانوس می‌پرداختند همیشه در آن نابسامانیهایی می‌یافتند. این تا دیری مایه‌ی شگفت همگی می‌بود تا کسانی از آنان پی بردند که بالاتر از آن ستاره ، یکی دیگری هست و همانا کشش آنست که بدینسان کارگر می‌افتد و گردش اورانوس را نابسامان می‌گرداند. باین پی بردند و هیچگاه گمان دیگری نکردند. هیچگاه به پندارهای فلسفی نگراییدند. هیچگاه نگفتند : «این دانسته‌های ماست و شاید در فضای بالا این قاعده روان نیست». با همان دریافتهای ساده بکار پرداختند و چنانکه چشم میداشتند ستاره‌ی گردنده‌ی دیگری را در بالاتر از اورانوس پیدا کردند و آن را «نپتون» نامیدند.

برای آنکه خواستم نیک روشن گردد و از این پاسخ به پرسش دیگری نیاز نیفتد یک مثلی یاد می‌کنم : چنین انگارید در یک بیابان بسیار دوری که هیچ آبادی نمی‌بینیم و گمان آدمیزاد نمی‌بریم ، ناگهان بدرختهایی می‌رسیم که از روی سامان پهلوی هم ایستاده و جوی آبی برای آبیاری آنها کنده شده. با خود می‌گوییم : آیا اینها بیابان راست که بیباک و بی‌پروا از میوه‌هایش چینیم ، و یا نه چنین است که دست بازداریم؟.. چون می‌اندیشیم از سامان درختها و از جوی کنار آنها درمی‌بابیم که کسی آنها را کاشته ، و می‌دانیم که در پشت سر این درختستان دهکده‌ای هست. لیکن چون آن دهکده را نمی‌بینیم و از چگونگیش آگاهی نمی‌داریم درباره‌ی آن نخواهیم اندیشید و نباید اندیشیم.

این مثل بسیار بجاست. چون کسانی می‌پرسند : «پس خدا از کجا آمده؟!..» ، در پاسخ آنهاست که این را می‌گوییم. ما اینجهان را می‌بینیم و می‌اندیشیم و باین نتیجه می‌رسیم که جداسر نیست و در پشت آن دستگاه دیگری هست ، ولی چون آن دستگاه را نمی‌بینیم درباره‌اش نیز نمی‌اندیشیم.

راه ما با فلسفه جداست. فلسفه راهبرش پندار است و بهر سویی تواند تاخت. ولی ما می‌گوییم : هر کجا که راه باز نیست باید ایستاد. می‌گوییم : یک دری هم برای ندانستن باز باید داشت.

سخن را بیش از این روشن گردانم : جهان زادگاه ماست و نشیمنگاه ماست. ما می‌خواهیم این را بشناسیم. بشناسیم که چگونه است و چیست. در این بازرسیست که «خدا» را می‌یابیم و ناگزیر شده می‌پذیریم. در جستجوی خدا نبوده‌ایم. در بازرسی بجهانش یافته‌ایم.

زورگوییهای کشیشان و ملایان این سرچشمه را گل‌آلوده گردانیده. ملیونها کسان امروز از نام خدا گریزانند. باید گفت : ما از آنان بیزاریم. ما خدایی را می‌شناسیم که آفریدگار جهانست و این سپهر[= طبیعت] دستگاه اوست. خدایی که تنها از این دستگاه توانش شناخت.

یک نتیجه‌ی دیگر این گفتگوها راهیست که برای زندگانی پیش گیریم. جدایی میانه‌ی ما با مادیان تنها در پذیرفتن و نپذیرفتن خدا نیست. یک کشاکش بزرگ دیگر در چگونگی زندگانی است. مادیانْ جهان هستی را همین دستگاه سَتَرسای[محسوس] مادی می‌شمارند ، و گردش آن را جز بآیین نبرد و زورآزمایی نمی‌شناسند ، و آدمی را جز همین تن و جان نپنداشته جدایی میانه‌ی او با چهارپایان و ددان نمی‌گزارند.

ما بهمه‌ی اینها پاسخ داده درباره‌ی آدمی می‌گوییم : در او جز از این تن و جان مادی دستگاهی بنام روان می‌باشد ، و آن بجای نبرد و زورآزمایی خواهان همدستی و نیکی و جانفشانی است. آن داستان «جان و روان» که ما عنوان نمودیم بسیار ارجدار است و نتیجه‌های سودمند بزرگی را درپی می‌دارد. اروپاییان در سایه‌ی آنکه این را ندانسته‌اند از یک رشته از درخواستها و دریافتهای آدمی ناآگاه مانده و آنها را بکنار نهاده‌اند.
.
🔶 دفاع در دیوان کیفر

🔸 متن دفاع آقای کسروی در دیوان کیفر ـ تکه‌ی 7


زیرا ما می‌دانیم بازپرس برای آنکه متهم را باقرار وادارد دو راه بیشتر ندارد : یکی آنکه در ضمن پرسشها او را بگیر اندازد و ناگزیر گرداند که اقرار کند. مثلاً یک کسی متهم است که در فلان شب و فلان ساعت آدم کشته. ولی او منکر است. بازپرس می‌پرسد : آن شب در فلان ساعت کجا بودی؟. می‌گوید : در خانه‌ام بودم ، یا بفلان میهمانی رفتم. ولی بازپرس از خانواده‌ی او یا از آن محل میهمانی می‌پرسد و دانسته می‌شود که دروغ گفته ، و بازپرس این دروغ را به رخ او می‌کشد و ناگزیرش می‌گرداند که حقیقت را بگوید. از این نحو اقرار گرفتن پی بحقیقت توان برد و اعترافی که از این راه بدست آید درخور اعتماد تواند بود.

راه دیگری اینکه متهم را بشکنجه کشد و یا در فشار بگزارد و بگوید باید اقرار کنی و متهم برای رهایی یک سخنانی را موافق میل او بگوید. این هم راه دیگریست. ولی اقراری که از این راه بدست آید چه‌بسا دروغ باشد و به هر حال چنین اقراری درخور هیچ اعتمادی نیست.

ما در این قضیه می‌بینیم بازپرس راه نخست را بکار نبرده تا بگوییم بآن وسیله اقرار گرفته و ناچاریم بگوییم که این وسیله‌ی دوم را که فشار و سختی دادن باشد ، بکار برده است. چیزی که این امر را مسلم می‌گرداند آنست که متهمان با آن تفصیل شرح دادند که آنها را بزندان مجرد انداخته‌اند و ما دیدیم که آقای دادستان پاسخ ردی بآنها نداد و از زبان آقای پوررضا شنیدیم که گفت : «اگر تشکیلات شهربانی ناقص است بدادسرا چه ربط دارد؟». این عبارت در واقع تصدیقست. چیزی که هست عذر می‌آورد که تشکیلات شهربانی ناقص است و ما معنی این عذر را نمی‌فهمیم. زیرا مگر در زندان شهربانی اتاقی برای نگهداری متهمان جز زندان مجرد یافت نمی‌شود؟!

من ناگزیرم در اینجا اعتراض کنم : چرا با متهمان این رفتار را نموده‌اند؟!.. کدام قانون این حق را ببازپرس یا بدادستان داده که متهم را بزندان مجرد فرستند و پوشاک ازو دریغ دارند؟!.. دریغا یکی از اتهامات که بآقای مختار [همان مختاری] شمرده می‌شود آنست که بزندانیان پوشاک نداده و یا بآنها فشار آورده و ما می‌بینیم خود دادسرا بچنان گناهی ارتکاب کرده. درست مانند آنست که کسی را گرفته بودند که درختهای مردم را می‌شکند و چون بنزد فراشباشی آوردند گفت ببرید چوبش زنید ، فراشها از باغ مردم درختها را می‌شکستند که او را چوب بزنند.

اعتراض بماند ، از نظر قضایی یک پرونده‌ای که بدینسان تدوین گردیده درخور اعتماد نتواند بود. این دلیل دیگریست که در این پرونده راه را وارونه پیموده‌اند. بجای آنکه از دلیل بمدلول پی برند نخست مدلولی را در نظر گرفته و سپس در جستجوی دلیل بوده و در این باره چندان بی‌پروایی نموده‌اند که قانون را هم زیر پا گرفته‌اند. این هم دلیل دوم آقای دادستانست.


.
🔶 دفتر «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی»
🔸 نگارش پاکدلانه‌ی شاعری - تکه‌ی دو از دو


مایه‌ی افسوس است که مخالفان پیمان این را هرگز بروی خود نمی‌آرند که بسیاری از بزرگان جهان آفرینش ، شعر را نپسندیده و حتا نسبت شاعری را بر خود سزاوار ندیده‌اند (وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا ینبَغِی لَهُ (1)) چون پایه‌ی شعر بروی انگار و پندار گزاشته شده است و وهم و خیال ، بی‌ارجتر از آن است که بنزد خرد درخور اعتنا باشد از اینروست که خردمندان ، پندارهای شاعرانه را چندان دلبستگی نداشته‌اند ، آری بیابان وهم و خیال لجنزار بیکرانه‌ایست که هر که گام در آنجا نهد هم در زمان گمراه شود و دیگر بسختی می‌تواند خویشتن را بشاهراه هدایت برساند. زیرا انگار و پندار ، مایه‌ی گمراهی است. از اینجاست که خدا در قرآن می‌فرماید : (پیروان شعراء گمراهانند)
ملامحسن فیض ـ نویسنده‌ی (تفسیر صافی) گوید : «این آیه درباره‌ی‌ کسانی فرود آمده که دین خدا را تغییر می‌دهند وگرنه هرگز شاعری را دیده‌اید که کسی از او پیروی کند؟..» من ، وقتی که این جمله را در تفسیر صافی خواندم با خود گفتم : کاشکی شادروان (ملامحسن فیض) در این زمان ما زنده بودی ـ تا بدیدی که توده‌ی انبوهی چگونه پیرو اندیشه‌های قلندرانه‌ی شعراء هستند. و نیز بدانستی گمراهانی چسان ، شعرا را همدرجه‌ی پیغمبران می‌دانند. گمراهی شعرا و پیروان ایشان روشنتر از آن است که برای دانشمندان دل‌آگاهی پوشیده باشد.

راستی را سپاسگزار باید بود که شما قد مردانگی برافراشته و بکندن بنیاد یاوه‌بافی میان بسته‌اید و بمصداق (یجاهدون فی سبیل الله و لا یخافون لومـة لائم) سرزنش و ایراد بیهوده‌گویان را وقعی ننهاده و بیمی از ایشان در دل راه نمی‌دهید. زهی آزادگی و مردانگی. انصاف را نشانه‌ی یگانه‌پرستی همین است زیرا گفته‌اند :

موحد ، چو در پای ریزی زرش و یا تیغ تیزی نهی بر سرش

امید و هراسش نباشد ز کس بر این است بنیاد توحید و بس

چیزیکه بروی یاوه‌بافان این زمان (شعرای معاصر) باید کشید همانا دزدی و دغلکاری ایشان است که بگمانم ، در این باره اشارتی در پیمان نرفته است. این بیهوده‌گویان چون از دانش و خرد بی‌بهره‌اند نمی‌توانند یک مضمون نغز و تازه‌ای را از خود پدید آرند. این است که بدیوانهای شعرای پیشین تاخته و گفته‌های آنان را با اندک تغییری بنام خود قلمداد می‌کنند! و هرگز این پستی را بروی خود درنمی‌آرند! من ، مثل را می‌گویم : غزلسرایی کار بیهوده نیست و بگفته‌ی مخالفان پیمان : (غزل ، فصلی از ادبیات است) ولی هرگاه خردمندی بپرسد : این همه دیوانهای غزل که شعرای پیشین ساخته و پرداخته‌اند بس نبود که یاوه‌بافانی هم ، تکرار مکررات را کار خود ساخته و هی از زلف یار و ماه رخسار و چاه زنخدان داد زده و داد بیهوده‌گویی را بدهند و باز سیر نشوند؟! ـ در اینصورت چه پاسخی به این پرسش باید داد؟!

تنی چند از شعرای بیشعور ، هر یک بیتی دو در ستایش شعر و شاعری سروده و روی ورقه‌ی بزرگی را سیاه گردانیده بودند بیت نخستین که نوشته بودند این است :

ما فقیر درباریم و شهان بر در ماست صدف بحر وجودیم و سخن گوهر ماست

همان ورقه را نزد من آورده خواستار شدند که من نیز بیتی چند در این زمینه بسرایم. من ورقه را برگرفته و این دو بیت را در برابر شعرهای ایشان نگاشتم :

همه دزدان کلامیم ، چو نیکو نگری سخن حافظ و سعدیست که در دفتر ماست

عالم اندر سر علم است و بفکر صنعت لیک سودای سخنبافی اندر سر ماست

سخن بدرازا کشید. از تفصیل پوزش می‌طلبم این نامه را بنام (اعتراف نامه) بشما نگاشتم.

22 مهر ماه 1314 تبریز ـ صدیقی نخجوانی


پابرگی :
1ـ معنی آیه : و ما باو [بنیادگزار اسلام] شعر نیاموخته‌ایم ، و [هم] او را نشاید. سوره‌ی یس(26) ، آیه‌ی 69. ـ ویراینده
🔶 گفت و شنید (3)
🔸 تکه‌ی شش از هفت


ما باید از جوانان روانها و خردهای آنان را پرورش دهیم که همه بنیکی یکدیگر و بآبادی جهان کوشند و بجای جنگ با همدیگر با بدیها بجنگند. ولی امروز چون زندگانی را نبرد می‌شمارند و آدمیان را همچون جانوران و ددان ناگزیر از کشاکش می‌پندارند ، از اینرو تنها و جانهای آنان را پرورده و خویهای پست جانوری را در آنان نیرومند گردانیده برای کشتن همدیگر بمیدان می‌فرستند.

این حالی که امروز در جهانست و آدمیان دامن بکشتار یکدیگر بسته‌اند و شهرها را ویران می‌گردانند ، بیش از همه نتیجه‌ی ندانستن معنی زندگانی و پی نبردن بگوهر آدمیگریست. روشنتر گویم : بیش از همه نتیجه‌ی هیاهوی مادیگریست. کسانی می‌گویند : اینها ناگزیری است. می‌گویم : دلیل این سخن چیست؟!. این جنگها جز آز و هوس انگیزه‌ی دیگری نمی‌دارد و ناگزیری هم نیست.

اینکه ما «دین» می‌گوییم ، یکی از پایه‌های آن زیستن از روی «آیین بخردانه» و جلوگیری از این جنگها و ستمگریهاست. ما پایگاه آدمی را بلندتر شناخته می‌گوییم : نباید همچون چَراها و دَراها (1) با نبرد و کشاکش زید. باید بجای آن آیین همدستی را پیش گیرد. مادیان آدمی را باین پستی رسانیده‌اند که می‌بینیم : همه‌ی هنرها و دانشهای خود را در راه نابودی یکدیگر بکار می‌برند. مردان بزرگی از کشتار زنان و بچگان بخود می‌بالند. ما می‌خواهیم او را از این پستی رهانیده و بجایگاهی که باید داشت رسانیم.

ما می‌گوییم : آدمیان باید با بدیها بجنگند ، و بجای ریختن خون همدیگر بکوشند و ریشه‌ی بدیها را از جهان براندازند. این یک آرزو یا «تئوری» نیست. یک آرمان ورجاوندی است و راهش باز می‌باشد.

نیتچه و یاران او که بگفته‌ی شما از دین بیزاری جسته‌اند ، این خود کمی آنان بوده. دوباره می‌گویم : آنان با دروغها جنگیده‌اند ولی براستیها نرسیده‌اند. این نتیجه‌ی اندیشه‌های گمراه و سر بهوای ایشان است که جهان بدینسان گرفتار جنگ و خونریزی می‌باشد. این مایه‌ی شگفت است که شما گمراهیهای آنان را به رخ ما می‌کشید و خرده می‌گیرید که چرا همچون آنان گمراه نبوده‌ایم.

شما یکی هم نام فرهِش (وحی) را بردید ، و آن را نیز ایرادی شمردید. این نیز مایه‌ی شگفت است. من از کسان بسیاری این ایراد را می‌شنوم. اینان بیپایی فرهش را بیچون و چرا دانسته ، و بگفته‌ی خودشان آن را «خرافه» می‌شمارند و برگشته بما ایراد می‌گیرند که چگونه آن «خرافه» را دنبال می‌کنیم. لیکن من می‌پرسم : بیپایی آن از کجا دانسته شد؟!.. شما چه دلیلی برای آن می‌دارید؟!..

آری فرهش باین معنی که شناخته گردیده و در زبان کشیشها و ملاهاست نپذیرفتنیست. خدا بالای آسمان نشیند و فرشته بنزد برانگیختگان فرستد و گاهی نیز او را بآسمانها خواند و بُراق برایش فرستد ـ اینها جز پندارهای بیپای عامیانه نیست.

ولی فرهش یک معنای درست دیگری می‌دارد و ما اگر نام این را می‌بریم بآن معنی درستش می‌بریم. ما خود در پیمان بارها نوشتیم : «در جهان بیرون از آیین طبیعت چیزی نتواند بود». نوشتیم : «در هر کجا که دین با خرد یا دانش ناسازگار بود باید از دین کاست.» با اینهمه ما نام «فرهش» را می‌بریم و آن را درست می‌شماریم و بهنگام خود به زندش (2) خواهیم پرداخت. ولی چون تا کنون در پیمان سخنی از آن نرانده‌ایم در گفتگو نیز بآن درنمی‌آیم (3).


پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ چَرا = همیشه چرنده ، دَرا = همیشه درنده.
2ـ زند (همچون بند) = شرح
3ـ بنگرید به کتاب «ورجاوندْبنیاد»


.
🔶 دفاع در دیوان کیفر

🔸 متن دفاع آقای کسروی در دیوان کیفر ـ تکه‌ی 8


3ـ رسیدهایی که در یک پاکتی در پرونده‌ی شیخ ضبط بوده. این دلیل سوم کیفرخواست است. در این باره مقدادی و آقای مجیدی توضیحات خوبی دادند. مقدادی توضیح کرد که آن رسیدها در این پاکت نبوده. این پاکت مربوط بکاغذ دیگری بوده و دانسته نیست که رسیدها را در آن جا داده. نیز توضیح داد که رسیدها در فهرست محتویات پرونده قید نشده و همین دلیلست که مربوط باین پرونده نیست. آقای مجیدی توضیح داد که تاریخ آنها جور نمی‌آید.

من از همه‌ی اینها صرفنظر کرده می‌گویم مسلم بداریم که آن رسیدها راجع بپرونده‌ی شیخ است ولی چه ملازمه با کشتن او دارد؟! ما می‌دانیم که شیخ در تحت نظر این کارآگاهان بوده و اینها همیشه او و بستگانش را می‌پاییده‌اند. آیا چه مانع دارد که یک کشفهای مهمی درباره‌ی شیخ کرده و آگاهی داده و در برابر آن انعامی گرفته باشند؟!. آری اگر داستان قتل درخور قبول بودی این نیز یکی از قراین شمرده شدی. نه اینکه خود بتنهایی دلیل یا قرینه باشد.

اینها دلیلهای دادستانست که از یکایک آنها بحث کردم. باید توضیح دهم که مقصود ما از دلیل در گفتگوهای قانونی و در اصطلاح قضایی جز از آن معنایست که در گفتگوهای عادی فهمیده می‌شود.

ما دلیل آن را می‌گوییم که برای هر شخص عادی تولید علم و اطمینان کند. شما اینها را نیک بیندیشید ، با اینها می‌توان مطمئن گردید که شیخ را کشته‌اند؟.. اینها نه هر کدام بتنهایی دلیلیست و نه از رویهم‌رفته‌ی آنها یک دلیلی پدید می‌آید.

بحکایت پرونده قضیه این بوده که چون شیخ‌ خزعل مرده برخی گفتگویی درمیان مردم بوده کسانی بحدس چنین گفته‌اند که او را کشته‌اند. در آن روزها این عادت مردم بود که هر کس از «تحت‌ نظر»ها می‌مرد می‌گفتند : «خیر کشته‌اند». ایرانیان از اینگونه استنباطها لذت می‌برند و این شیوه‌ی ایشانست که در هر پیشامدی گمان و پندار بکار می‌برند. همان روزها من نیز شنیدم یکی با من گفتگو می‌کرد و گفت : «شیخ‌ خزعل را هم کشته‌اند ها !» گفتم : «از کجا تو می‌گویی؟» گفت : «خب آدم می‌فهمد دیگر!». دانسته شد از روی خیال می‌گوید.


.
بهاییگری.pdf
1 MB
🔸 بهائیگری

🖌 احمد کسروی

🔹 تاریخچه و نقد کیش بهائی
خیام شاعر و خیام دانشمند.pdf
310.1 KB
🔸 خیام شاعر و خیام دانشمند


✍ کوشاد تلگرام

🔹 همه‌ی تکه‌ها یکجا در یک فایل پی‌دی‌اف
🔶 دفتر «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی»
🔸 میانه‌ی پیمان و هوادارانش


بارها رخ می‌دهد کسانی شعر یا نوشته برای پیمان می‌فرستند و ما چون آن را چاپ نمی‌کنیم از اینجا مایه‌ی آزردگی پدید می‌آید. اینست باین یادآوریها می‌پردازیم.

1ـ درباره‌ی شعر ـ نخست باید دانست ما آنچه را یکبار گفتیم هیچگاه آن را فراموش نمی‌سازیم و هیچگاه از آن برنمی‌گردیم. درباره‌ی شعر بارها گفتیم ما آن را بخشی از سخن می‌شناسیم و سخن را جز بهنگام نیاز بیهوده میشماریم. چه نیکو سروده آقای انصاری :

سخن از بهر معنی گو چو گویی بنزد بخردان اینست معیار

نخستین باید اندیشه بسر داشت سپس فرسود تن از بهر اشعار

این گفته‌ی خرد است که جز بهنگام نیاز نباید لب بسخن باز کرد. کسانی که با این گفته نبرد می‌نمایند و سخن یا شعر را چیز جداگانه می‌شمارند داستان ایشان داستان کسیست که سر بکوه کوبد و چنین پندارد کوه را خواهد شکست.

خدا خرد بآدمیان بخشیده که آن را راهنمای زندگی گیرند.

بدبخت‌ترین مردمان کسانی هستند که با خرد پیکار نمایند.

کسانی که شعر برای پیمان می‌سرایند این نکته را فراموش ننمایند و تا معنایی پدید نیاید بشعرسرایی نپردازند.

دوم بارها گفته‌ایم پیمان راهی را برای خود برگزیده که بیرون از آن گامی برنمیدارد. شعرها نیز که چاپ میکنیم باید در همین زمینه‌ها باشد. ما از دوستان خویش چشم داریم با جربزه‌ی خود بما یاری دهند و سخنانی را که ما بنام خرسندی خدا و بآرزوی رستگاری شرقیان مینگاریم آنان با زبان شیرین شعر تکرارش کنند و این کاریست که مزدش را از خدا خواهند دریافت. در این باره سروده‌های آقایان صدیقی و گوهری و هدایی و انصاری بهترین نمونه می‌باشد.

چه بسا شعرهایی که بخودی خود نیکوست ولی چون از زمینه‌ی گفتارهای ما بیرونست ما ناگزیریم آنها را بچاپ نرسانیم.

سوم چه‌بسا تعبیرهایی که خود گوینده عیب آن را نمیداند ولی نزد ما عیب آن نمایانست. مثلاً یکی چامه‌ای سروده در آنجا می‌گوید :

تو آن نازنین باز دست شهستی تو آن طایر لا مکانی مکانی
یا می‌گوید :

رها کن تن خویش از قید هستی.

این تعبیرها ازآنِ صوفیانست و جز نزد ایشان معنای درستی ندارد از اینجهت ما ناگزیریم آنها را نپذیریم.

در شعرها نفرین بر چرخ و ناله از گردش روزگار و نکوهش از بخت رواج بسیار دارد و کسانی دانسته و نادانسته آنها را بکار میبرند. ولی باید گفت کار نیکویی نیست و باید بترک آنها گفت. ما همیشه باید زمان خود را از دیگر زمانها جدا گرفته و نادانیهایی را که از قرنهای گذشته‌ی زبونی یادگار مانده برای زمان خود زیبنده نشماریم.

این نکته را نیز ناگفته نمیگزاریم که ما ستایش را دوست نمیداریم و باید هم دوست نداریم. کسانی که با گفته‌های پیمان همداستانند و بنام پاکدلی و گواهی شعرهایی می‌سرایند از ستایش مهنامه و یا دارنده‌ی آن برکنار باشند و چنین شعرهایی که سروده شود چاپ آن در پیمان شایسته نخواهد بود.
بهترین نمونه در این باره شعرهای آقایان واقف و هدایی است که در شماره‌های پارسال و امسال چاپ یافته. مقصود یادآوریست نه خرده‌گیری و گله‌مندی. بهرحال آن دوستان که گاهی شعرهاشان چاپ نمی‌شود علت را بدانند و دل‌آزرده نباشند. ...



از گفته‌های آیین
دانی چه بود ره نکویی؟. بشنو ز من و بدل سپارش :
آن را که بخود روا نداری هم بر دگران روا مدارش!
پاکدین


.
⭐️ ما همیشه باید زمان خود را از دیگر زمانها جدا گرفته و نادانیهایی را که از قرنهای گذشته‌ی زبونی یادگار مانده برای زمان خود زیبنده نشماریم.

🔹 سخنرانی کسروی در انجمن ادبی
🔶 گفت و شنید (3)
🔸 تکه‌ی هفت از هفت


گفت و شنید چون باینجا رسید آقای خراسانی نیز بسخنانی پرداخت ، و پس از گفتگوهایی آشنای ما چنین گفت : «همه‌ی اینها قابل پذیرفتن است. لیکن باز جای ایرادی باقیمانده ، و آن اینکه مردم این معنیها را نمی‌فهمند. آنها دین خرافات خود را می‌شناسند و شما که با این جدیت طرفداری از دین می‌نمایید و مقاله‌های پیاپی مینویسید آنان اینها را عنوان ساخته بپافشاری می‌افزایند».

گفتم : هنگامی که پیمان را تازه می‌نوشتیم چنین می‌بود. ما چون نام دین میبردیم و بهواداری از آن می‌کوشیدیم پیشروان کیشها بخود گرفته خشنودیها می‌‌نمودند و کسانی از در آشنایی درمی‌آمدند. ولی این حال دیر نپایید. ما پرده از روی کار برداشته جایی برای خشنودی آنان نگزاردیم. بلکه در این سالهای آخر بیشتر کشاکشهای ما با همان کیشها بوده و بیشتر دشمنی را هم از آنها می‌بینیم.

پیمان برای آنست که یک راه راست خدایی بروی جهانیان باز کند ، و پیداست که در راه این خواست باید از یکسو با مادیان و بیدینان بجنگیم و با سیاستگران آزمند اروپا در نبرد باشیم ، از یکسو نیز با پیروان کیشها در کوشش بوده و با فریبکاران و دکانداران پیکار کنیم.

ما بیگمان می‌دانیم که بسیاری بلکه بیشتری از پیشروان کیشها (از کشیشان و ملایان و دیگران) خود بیدینند و بخدا باوری نمی‌دارند. همان هیاهوی مادیگری در آنان نیز کارگر افتاده. چیزی که هست از راه خود نان می‌خورند و از آن دست برنمی‌دارند.

ما با هر دو دسته دشمنیم و با هر دو دسته می‌کوشیم. چیزی که هست آن دسته بیشتر فریب‌خورده و گمراهند ولی این دسته بیشتر ناپاک و فریبکار می‌باشند. از آن دسته انبوهی براستیها گرایند و براه آیند. از این دسته انبوهی در ناپاکی پا فشارند و کار را بجای سختی رسانند (1).


پابرگی (از ویراینده) :
1ـ چنانکه نوشته شده این یک گفت و شنیدی است که رو داده. چیزی که هست من در نوشتن درمیان گفته‌های خودم برخی جمله‌ها را بیشتر از آنچه در گفتگو بوده آورده‌ام.


.
🔶 دفاع در دیوان کیفر

🔸 متن دفاع آقای کسروی در دیوان کیفر ـ تکه‌ی 9


پس از حادثه‌ی شهریور 1320 همان شایعات را ملاک گرفته و چنین خواسته‌اند که با زور و تکلّف پرونده برای آن تدوین نمایند و این دلیلها را با تکلف پیدا کرده‌اند. ولی در همان پرونده یک رشته قراینی هست که بکشته نبودن شیخ دلالت می‌کند و اینست موضوع کشتن نه تنها ثابت نیست بلکه از نظر قضاوت خلاف آن ثابث می‌باشد. و من اینک آن قراین را یکایک می‌شمارم :

1) بیانات خود کسان شیخ و رفتار ایشان در آن روز ـ بگفته‌ی همگیشان در آن روز که بامدادان از خواب برخاسته‌اند هیچ‌گونه تشویش درمیان نبوده و گمان آنکه بشیخ آسیبی رسانیده باشند نمی‌رفته و اینست با دل آسوده از رختخواب بیرون آمده و بچای خوردن رفته‌اند و ربابه عیال شیخ که پرستار او بوده چون شیخ را در خواب می‌پنداشته خود نیز در پای تخت او دراز کشیده است. اگر آن داستانی که بنام رفتن حسینقلی و دیگران بخانه‌ی شیخ ، و بیرون بردن رمضان ، و بیدار شدن بتول‌خانم و دیگران ، و بیمناک گردیدن ایشان گفته می‌شود راست بودی ، این دل‌آسودگی هنگام بامداد معنی نداشتی.

2) لقمان‌الملک که یکی از پزشکان بنام تهرانست جسد شیخ را معاینه کرده و جواز دفن داده و این چگونه می‌شده که شیخ را خفه کرده و یا سیخ به گیجگاهش فروبرده و کشته باشند و پزشک علایم آنها را درک نکند؟!.. مگر خفه شدن علایم خاصی ندارد؟!. کسی را که سیخ به گیجگاهش فروبرند و خون از آنجا بیرون بیاید آثارش بازنمی‌ماند؟!. نمی‌دانم چگونه معقولست که لقمان‌الملک اینها را نفهمیده؟!. آیا می‌توان گمان برد که لقمان‌الملک ترسیده و حقیقت را پنهان کرده باشد؟!.. چنین گمانی باو نتوان برد؟!..

در کیفرخواست چنین عذر آورده‌اند که لقمان‌الملک چون بدگمان نبوده توجهی بآنکه شیخ را کشته‌اند نکرده. ولی این عذر پذیرفتنی نیست. زیرا یک پزشکی باید جستجو کند و حقیقت را بنویسد. به بدگمان بودن نیازی نیست. از سوی دیگر چنانچه گفتیم خفه کردن یا سیخ به گیجگاه فروبردن نه چیزیست که ظاهر نباشد و یک پزشک در سایه‌ی عدم توجه آن را درنیابد.

3) برای چه شیخ را کشته‌اند؟!. داستان شیخ ‌خزعل را شرح خواهم داد. این مرد بدولت نافرمانی نمود و جنگ کرد و سپس شکست یافت و بی‌هیچ شرطی تسلیم شد. اگر رضاشاه می‌خواست او را بکشد ، همان روزها می‌کشت و یا سپس که دوباره بکارهایی برخاست و در کشتی دستگیر گردید که به تهرانش آوردند ، در آن زمان می‌کشت. آن روزهایی که هنوز در خوزستان نفوذ شیخ و کسان او کارگر بود و اندک‌بیمی از رهگذر او می‌رفت می‌کشت. در جایی که در آن هنگامها شیخ را نکشته و با بردباری با وی رفتار کرده بود چه علت داشت که در این هنگام که شیخ بیکبار از نفوذ افتاده ، و در خوزستان کمترین زمینه‌ای برای فعالیت کسان او بازنمانده ، و خود دچار چندین بیماری شده و زمینگیر و افلیج گردیده و تا دم مرگ جز چند گامی نمانده بود او را بکشد و بیهوده خود را بدنام گرداند؟. آخر یک موجبی می‌خواهد؟.

از این گذشته ما آگاهیم که رضاشاه ، خزعل را نمی‌کشت و نبایستی بکشند. در همان روزها که شیخ گرفتار گردید یکی از همسایگان از دولت خواستار شد که بشیخ تأمین جانی داده شود و شاه داد.
در کیفرخواست چنین وانموده‌اند که اختیار کشتن خزعل در دست مقدادی بوده و او بیباک و بی‌پروا به حسینقلی و عباس و عقیلی‌پور دستور داده که خزعل باید امشب کشته شود و حتا این امر را به حسنخان نوکر شیخ داده و او را هم مأمور این کار گردانیده و حسنخان نیز در کشتن شیخ شرکت کرده. نمی‌دانم این سخنان خام را چگونه نوشته‌اند؟!. چگونه معقولست که نوکر خانگی شیخ را در کشتن او دخالت دهند؟!.. چگونه معقولست که کشتن کسی همچون خزعل با این بیباکی با دست مقدادی انجام گیرد؟!.


.