پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram

ما نیک می‌دانیم که بیشتر مردم اینها را نمی‌دانند و اینست پیروی از بدخواهان می‌نمایند. این را بارها آزموده‌ایم و اینست امیدمندیم که بسیاری از اینان از این سخنان تکانی خواهند خورد و از آن راه گمراهی بازخواهند گشت. بارها از کسانی پرسیده‌ام آخر این خیام چه می‌گوید؟!.. دیده‌ام پاسخی نمی‌توانند. روزی بیکی گفتم : خیام چه می‌گوید که اینهمه نامش بزبانها افتاده؟.. گفت فلسفه‌ی مخصوصی دارد. گفتم : چه فلسفه‌ای؟.. گفت : می‌گوید من نمی‌دانم از کجا آمده‌ام و بکجا می‌روم. گفتم : اگر می‌دانست می‌شد فلسفه. ندانستن که فلسفه نیست. پیره‌زنهای روستایی نیز نمی‌دانند که از کجا آمده‌اند و بکجا می‌روند. بسیار خوب ، نمی‌داند از کجا آمده و بکجا می‌رود ، چه کار باید کرد؟..گفت : می‌گوید : باید دم را غنیمت دانست و بخوشی گذرانید. گفتم آیا این فلسفه است؟!.. پس بگویید شما فلسفه را به چه معنی می‌آورید؟.. اگر فلسفه بمعنی اندیشه‌ها یا دستورهای بخردانه است اینکه بسیار بیخردانه می‌باشد. این شیوه‌ی هر بیغیرت و بیدردست که پروای گذشته و آینده نمی‌کند ، تنها در اندیشه‌ی خوشی آن دم می‌باشد ، ولی خردمند باغیرت چنین رفتاری را بخود نتواند پسندید.


.
🔶 در پیرامون رمان

احمد کسروی

🔸 (تکه‌ی دو از پانزده)


یا اگر مقصود نوشتن داستانی است که خوانندگان عبرت آموزند و پند یاد بگیرند این درست است که آدمی از شنیدن و خواندن داستانهای شگفت عبرت آموخته پند یاد میگیرد. بویژه اگر داستان شامل دلیریها و جانبازیها و پاکدلیها باشد که بیشک شنونده را شیفته‌ی خود ساخته دل او را تکان میدهد. لیکن این در جایی است که آن داستان راست باشد یا اگر دروغ است باری شنونده آن را راست پندارد. داستانی که خواننده می‌داند سر تا پا دروغ و پندار است از شنیدن یا دانستن آن چه اثری درو پیدا خواهد شد؟!

هر کسی پاکمردی را دید دل باو میدهد و چه‌بسا که از هر چیزی دست کشیده سر درپی او میگزارد ولی آیا شدنی است که کسی در دل خود پاکمردی پنداشته و بِهمان مرد پنداری که جز در اندیشه‌ی او جا ندارد دل بسته و پیروی او را بپذیرد؟ یا باور کردنی است که مردی صورت زن زیبایی را بر دیوار نگاشته و بر آن صورت که جز نقش بر دیوار نیست عشق ورزیده دل خود را در راه مهر او بگدازد؟! اگر کسانی چنین کارهایی کردند آیا دیوانه شمرده نمی‌شوند؟!

داستان آن مکتب‌دار عرب معروف است که روزی از زبان رهگذری شنید که آواز میخواند و اشعاری در ستایش «أم‌عمرو» میسرایید.(1) مکتب‌دار نه از یک دل بلکه از هزار دل عاشق أم‌عمرو شد و از تاب فراق آرام نداشت. دل می‌گداخت و جگر کباب میشد و فریادرسی نبود. تا پس از چند روزی ناگهان از زبان دیگری شنود که این شعر را میخواند :

لقد ذهب الحمار بأم‌عمرو
فلارجعت و لارجع الحمار

معنی آنکه : «خر ، أم‌عمرو را برد که نه او بازگشت و نه خر بازگردید». بیچاره مرد از شنیدن این شعر که خبر گم شدن معشوقه‌ی او را میداد بیکبار از پای افتاده رشته‌ی تاب و شکیبایی را از دست هِشت. کو یارایی که بکاری برخیزد؟! در خانه نشسته بسوگواری پرداخت.

این مرد را از ابلهان شمارده‌اند برای اینکه از خرد دور است که کسی بزنی نادیده‌ی پنداری دل بازد و از خبر گم شدن او بسوگواری برخیزد. پس کسانی که افسانه‌ها بافته و امیدوارند که خوانندگان از داستان دروغ و پنداری آنان عبرتی برگیرند خود ابلهانی بیش نیستند.

از پندار تا بودن فرسنگها راه است. اینهمه چیزهای شگفت که ما در خواب می‌بینیم و تماشاهایی که می‌کنیم آیا چه اثری در دل ما میگزارد؟! آیا کسی از دیدن زنی زیبایی در خواب عاشق او شده؟ آیا کسی از دیدار پاکمردی در خواب باو گرویده؟! آنچه ما در خواب می‌بینیم تا در خوابیم و آن را راست می‌انگاریم اثری در دل ما دارد و همینکه بیدار شده دانستیم که آنچه دیدیم جز پندار و خواب نیست بیک ناگاه همه‌ی آن اثرها ناپدید میگردند.

آیا میتوان گنجی را پر از درّ و گوهر پنداشته و آن را مال خود دانسته و از این پندار و فرض شادمان بود و همچون توانگران گنجینه‌دار تبختر و خودفروشی[=خودنمایی بیرون از اندازه] بخرج داد؟! اگر از پندار کاری ساخته میشد هر گرسنه‌ای خود را سیر می‌پنداشت و با شکم تهی میساخت. هر برهنه‌ای خویشتن را در درون جامه‌های ابریشمی دانسته و از گرما و سرما آزرده نمی‌شد.

کوتاه‌سخن : افسانه بافتن باین قصد که مایه‌ی عبرت خوانندگان باشد و کسانی از مطالب آن عبرت گیرند و پند بیاموزند جز ابلهی نیست. داستانی که میتواند مایه‌ی عبرت خوانندگان باشد آن داستانی است که بتوان آن را در این انجمن و آن انجمن بازگفت و بدان نازید. آیا افسانه‌ای را که فلان رمانباف از پندار خود پرداخته میتوان در بزمی یا انجمنی بازگفت و بدان نازید؟! اگر کسی چنین کاری کرد آیا مردم بنادانی او نمی‌خندند و او را دیوانه‌ی نادان نمی‌شمارند؟! داستانی را که نتوان در جایی نقل کرد چگونه میتوان شیفته‌ی آن گردید و از آن عبرت و پند آموخت؟!

رستم و سهراب را تا مردم راست می‌پنداشتند داستان دلاوریهای آنان اثری داشت و شنوندگان را به پهلوانی برمی‌انگیخت. ولی امروز که ما آن داستان را افسانه می‌شناسیم آیا باز اثری در ما دارد؟! آیا کسانی تاکنون از داستان حسین کرد و نوش‌آفرین و شاهزاده بختیار عبرتی برداشته یا پندی آموخته‌اند؟! پس ، از رمان چه عبرتی میتوان آموخت؟!.


پابرگی:
1ـ مقصود از أم‌عمرو و ليلی و هند و مانند اينها در اشعار عرب زن خاصی نيست. شعرای عرب هر زن را با يکی از اين نامها ياد ميکنند.
.
🔶 حسن کتاب حافظش را می‌سوزاند

🔸 تکه‌ی سه از نه


تقی : آنها هیچ یک از دینهایی را که از طرف خداوند آمده رد نمی‌کنند و می‌گویند دین اسلام هم خوب است ولی نه این دین اسلام امروزی که ساختگی است ، آخر ببینید کجای قرآن نوشته شده است که هر کس گریه کند گناهش بخشیده می‌شود؟ هر کس زیارت برود به بهشت می‌رود. غیر از اینکه نوشته شده است (و من یعمل مثقال ذرة خیراً یره و من یعمل مثقال ذرة شراً یره) یعنی هر کس به اندازه‌ی ذره‌ای خوبی یا بدی بکند نتیجه‌اش را می‌بیند. یا اینکه کجای قرآن دستور سینه‌زنی و قمه‌زنی و زنجیرزنی داده شده است ، آقای کسروی اینها را رد می‌کند نه دین حقیقی اسلام را.

حسن : کتابهای دعا را که آنها می‌سوزانند مثل مفاتیح الجنان ، جامع الدعوات ، در آنها که سوره‌ی قرآن هست. چه فرقی دارد ، چه یک آیه‌اش را بسوزاند چه خود قرآن را ، هر دوی آنها گناهست.

تقی : (در حالی که حسن را مخاطب قرار می‌دهد) شما که مفاتیح الجنان و جامع الدعوات را اسم می‌برید هیچ آنها را خوانده‌اید؟ هیچ می‌دانید چه دستورات زیان‌آوری در آنها هست؟!

حسن : تا اندازه‌ای خوانده‌ام ولی هنوز دستورات زیان‌آور آن را متوجه نشده‌ام.

تقی : کتاب مفاتیح الجنان که سراپا زیارتنامه و پر از دستورات بت‌پرستی است ...

حسن : چرا دستورات بت‌پرستی ، شما اسمش را بت‌پرستی می‌گزارید!.

تقی : بت‌پرستی یعنی چه؟ شما می‌دانید؟.

حسن : بله ، بت‌پرستی یعنی آنکه انسان غیر از خدا کسی دیگر را هم بپرستند و به کسی دیگر هم سجده کند و از کسی دیگر هم مراد بخواهد.

تقی : خیلی خوب ، حالا اگر در کتابی بنویسند که شما به این گنبدها سجده کنید و از آنها شفا بخواهید ، مراد بخواهید ، گشایش کار بخواهید آیا اسم این کتاب را شما چه خواهید گذارد؟ به این دستورات چه خواهید گفت؟ غیر از اینکه خواهید گفت که این دستورات سراپا بت‌پرستی است. چرا انسان به درگاه خداوند که بالاتر از اینها است سجده نکند و کمک نخواهد ، چرا خداوندی را که قادر و زنده است بگذاریم و دامن مرده‌های هزارساله را بگیریم. کتاب جامع الدعوات هم که یک کتاب فال است همین طور ، گمان می‌کنم که لازم به گفتن نیست که فال هم از ریشه دروغست ، به وسیله‌ی فال نمی‌شود پیشگویی کرد ، پس معلوم شد که اینها کتابهای بی‌فایده و مضریست ، سوره‌های قرآن را در این گونه کتابها آوردن بی‌احترامی بزرگی به قرآن می‌باشد ، آیا چاره‌ای برای اینها جز سوزاندن هست؟

حسن : بالاخره گناه دارد.

تقی : به نظرم من نتوانستم آن طور که شاید و باید مطلب را برای شما بگویم ولی یک مثالی می‌زنم شاید مطلب برای شما روشن شود :

اگر کسی قرآن یا چند آیه از آن را در یک مکان ناپاکی بگذارد به طوری که نتوان آن را از آنجا برداشت و در ضمن آن مکان ناپاک هم برای مردم چیزی جز ضرر نداشته باشد اگر کسی بیاید و بخواهد قرآن یا آیه‌ها را از آنجا بردارد ولی ببیند از یک طرف ورقهای قرآن به نجاست آلوده شده از طرفی هم نمی‌تواند آن را از آنجا بردارد. حالا اگر این مکان ناپاک را که فایده‌ای هم برای مردم ندارد خراب کند که هم مردم ضرر نبینند و هم آیه‌ها از بین برود که دیگر باعث معصیت نشود کار بدی کرده است؟!

علی : مگر در زمان یکی از خلفای راشدین نبود که چون قرآن نسخه‌های گوناگون پیـدا کرده بود ، اصحاب پیغمبر یکی را که درست بود انتخاب کردند و مابقی را سوزانیدند ، پس آنها هم گناهکارند؟

حسن : اگر این طور باشد حق با کسروی است ، گمان نمی‌کنم که گناهی داشته باشد ، بلکه این کار ثواب هم می‌باشد.


.
✴️ خرافات است یا گمراهی و بدآموزی؟
(تکه‌ی 2 از 4)

🖌 نویساد تلگرام

زیان این پندارها آنست که آیین طبیعت و قانونهایی را که در زندگی فرمانرواست تحریف می‌کند. در آیین طبیعت چیزی بنام بخت نیست. پیشامدها همه نتیجه‌ی قانونهای طبیعی است. این تواند بود که پیشامدی بسود یا زیان کسی درآید و آن را بخت (نیک یا بد) خوانیم. ولی این چیزی جز یک تصادف نیست و همیشگی نتواند بود. بخت راست همانا نتیجه‌ی کوششهای ماست. آری ، رخدادها همه در اختیار ما نیست ، مثلاً باغداری که یک سال کوشیده و به درختهایش رسیدگی کرده و همه‌ی امیدش به برداشت تابستانی است ، بارش تگرگ نابهنگامی در بهار درختان پرشکوفه‌اش را لگدکوب می‌کند و بدینسان بیشتر رنجهایش به باد می‌رود.

این از بدی بخت یا «روزگار غدّار» نیست ، در آیین طبیعت تگرگ یا سرمای «نابهنگام» پیشامد ناشناخته‌ای نیست. در هر حال آن باغدار اگر به بخت بد باور دارد تنها اندوه خورده امیدهایش را از دست خواهد داد که باید گفت آسیب بزرگتریست. در حالی که او می‌تواند بجای اندوه خوردن و بخت بد را گناهکار دانستن ، ببیند دیگر باغداران برای این گرفتاری چه می‌کنند. می‌تواند خود بجستجو و اندیشه پردازد ، باشد که راهی برای جلوگیری از آسیب تگرگ یا کاستن از آن بیابد. در هر حال این پیشامد هر سال رخ نمی‌دهد و می‌تواند آن سال بدشواریها تاب آورده باز به درختان رسیدگی کند تا سال دیگر بتواند جبران کند. می‌تواند جویای بیمه باشد یا خود اندوخته‌ای برای اینگونه پیشامدها فراهم کند تا از بار دشواریها بکاهد.

باور به بخت (که یکی خود را همیشه بختیار و دیگری خود را بدبخت و بدشانس بداند) یک نمونه از پندارهاست که باید پندارپرستان را از آسیب و زیان آنها آگاه گردانید و با چنان باورهایی نبردید. اکنون پرسش اینست که آیا بدآموزیهای کیشها و باورهای ویرانگرِ آنها را هم خرافات (یا پندار) نامیدن درست است؟!. مثلاً همه شنیده‌اید گفته می‌شود : «خرافاتِ دینها ما را بدبخت گردانیده». «شیعیگری سراسر خرافات است». «خرافات مانع رواج دانشهاست» و مانندهای آن.

ما می‌گوییم این نامگزاری مایه‌ی گمراهیست. زیرا بدآموزیهای زهرآلود این کیشها زندگانی را برای شرقیان دشوار ، بلکه «مردگانی» گردانیده. اینها با سکه در آب انداختن ، یا دوری کردن از عدد سیزده ، در زیانمندی و آسیب‌رسانیدن در یک پایه نیستند که همه را با یک نام بخوانیم.

از آنسو بسیار پیش می‌آید که کسانی از گمراهیهای بزرگ و ویرانگری مانند شیعیگری ، بهاییگری ، صوفیگری ، جبریگری و خراباتیگری با عنوان «خرافات» یاد کرده به آسانی می‌گذرند و چنین بهانه می‌آورند : «خرافات در دیگر توده‌ها نیز هست!». روشنتر بگوییم : این نامگزاریِ غلط بهانه بدست کسانی داده که باور به پندارهای بدیمنی گربه‌ی سیاه و نعل اسب به خودرو و سردرِ خانه آویزان کردن (مانند کاری که ایرانیان با «و ان یکاد» می‌کنند ـ البته آن برای جلوگیری از چشم زخم است) و مانند اینها را که در برخی توده‌ها هست بهانه کنند و چنین وانمایند که اینها مایه‌ی بدبختی نتواند بود زیرا درمیان توده‌های پیشرفته‌ی جهان نیز خرافات هست.

این کسان باید بدانند ژرفای زیانهایی را که از کیشها و گمراهیها برمی‌خیزد درنیافته‌اند وگرنه آنها را با باور به شومی گربه‌ی سیاه و عدد سیزده به یک رشته نمی‌کشیدند.

برخی از پندارهایی را که درمیان ما و توده‌های دیگر رواج دارد یاد کردیم و اکنون برای روشنی زمینه باید زیان کیشها و دیگر گمراهیها و آموزاکهای[تعلیمات] آنها را بازتر گردانیم تا دانسته شود چنان نیست که این بهانه‌جویان وامی‌نمایند.

برای مثال ، یکی از باورهای کیش شیعی ، میهن‌پرستی را بت‌پرستی دانستنست. این را در چهل پنجاه سال اخیر پیشوایان یا پیروان شیعیگری به این بیپردگی نگفته‌اند ولی از رفتار حکومت ملایان این معنی نیک پیداست. اینها تا می‌توانند سخنانشان را در پرده می‌گویند که اگر روزی ناچار گردیدند بتوانند با گزارش (تأویل) معنی دیگری از آن درآورند. ملایان از زمانی که به حکومت رسیدند با گفتن اینکه ما باید با مسلمانان جهان یکی گردیم (انگیزه‌ی برپایی «دارالتقریب مذاهب اسلامی») و دست یگانگی به هم دهیم و مانند این سخنان ، دشمنی با میهن‌پرستی را به حال نیمه آشکار درآورده‌اند ولی این نه چیزیست که بتوان پرده برویش کشید.

اکنون ما می‌پرسیم : آنها که این کیشها را مایه‌ی درماندگی ایرانیان نشمرده بهانه می‌آورند که اروپاییان نیز خرافات دارند ، آیا می‌توانند یک نمونه از خرافات اروپاییان نشان دهند که با میهن‌پرستی دشمنی کند؟!
پندار دور کردن «چشم زخم» با دود کردن اسفند
پندار آویختن نعل اسب به جهت گشادن در بروی «بخت نیک»
🔶 «گفتگو از شعر در پرچم روزانه» (احمد کسروی)

🔸 باید براستیها گردن گزاشت (تکه‌ی یک از چهار)


چند روز پیش کسی تلفن کرده بی‌آنکه خود را بشناساند چنین می‌گوید : «آیا می‌توانیم بنام یک جمع ایرانی از شما خواهش کنیم که بیش از این موضوع شعر را تعقیب نکنید». گفتم یک جمعی نباشد و یک تن ایرانی باشد پیش ما گرامی است. ولی در این مورد بهتر است ما از آنان خواهش کنیم که سخنانی را که با دلیل می‌نویسیم بپذیرند. ما که بشاعران دشنام نمی‌دهیم ، دروغ نمی‌بندیم ، سخنانی را با دلیل می‌نویسیم ، و این برای رهایی ایرانیان از این آلودگیهاست و ما خود هیچ غرضی نداریم. پس آن کسان بگویند که چرا نمی‌پذیرند؟!. گفت : سخن شما راستست. ولی یک دسته هستند که علاقه بچند شاعری دارند ، و اینست نوشته‌های شما همچون نیشتر در دلهای ایشان ریش ایجاد می‌کند. گفتم : بهتر است بیایند باهم بنشینیم و گفتگو کنیم. با یک تأثّر گوشی را گزاشت و رفت.

راستی را من متأثر گردیدم. این چه گرفتاری است که دامنگیر ایرانیان گردیده؟!. این چه ناتوانیست که روانها دچار شده‌اند؟!.. یک گفتگویی را با دلیل چرا نمی‌توانند پذیرفت؟! یک راهنماییهای دلسوزانه چرا در دلها ریش پدید می‌آورد؟!.. خدایا باین مردم ببخشای! خدایا بما یاوری کن!

فریبکاران پستنهادی از بس سالها بفریب مردم کوشیده‌اند ، از بس ستایشهای خائنانه از شاعران نموده‌اند ، از بس نام «مفاخر» برده‌اند ، از بس نوشته‌های فریب‌آمیز شرقشناسان را (که خود نابودکنندگان شرقند) بگوشها رسانیده‌اند ، امروز نتیجه آن شده که ما چون می‌گوییم : بیهوده‌گویی هنر کسی نیست ، می‌گوییم : این شاعران صدها بدآموزی بنظم کشیده‌اند و آنها را یکایک نشان می‌دهیم ، می‌گوییم : این بدآموزیها و مانند اینهاست که اراده‌ها را سست ، خردها را بیکاره گردانیده ، چنین سخنانی را با دلیلهای آشکار نمی‌توانند پذیرفت ، و چون پاسخی هم نمی‌توانند داد اینست یک دسته بسخنان زشت و بی‌ادبانه برمی‌خیزند و یک دسته بدینسان از در خواهش درمی‌آیند.

چند روز پیش کسی بنزد من آمده می‌گوید : آخر خیام نیکی‌هایی هم دارد چنان نیست که همه‌ی گفته‌هایش بد باشد. پس شما چرا آنها را در نظر نمی‌گیرید؟!.. گفتم : شعرهایی که بنام خیام خوانده می‌شود در چند زمینه است :

1ـ ایراد بآفرینش و زباندرازی بآفریدگار جهان و کاستن از ارزش آفرینش.

2ـ دعوت بجبریگری و پافشاری بروی اینکه «بودنیها بوده است» و کوشش سودی ندارد.

3ـ راهنمایی بآنکه باید دمی را که هست غنیمت شمرد و بگذشته و آینده پروایی نداشت.

4ـ ستایش از باده و برانگیختن مردم بباده‌خواری و مستی و بیخودی.

5ـ نشان دادن آنکه این جهان پیاپی در گذر است و باید بآن اعتمادی ننمود و «باید با عاریتی ، عاریتی زیست».

6ـ توهین بدین اسلام و ریشخند نمودن بوعده‌ی بهشتی که آن دین به پیروان خود داده و گفتن اینکه آن نسیه است و ما در اینجهان در میخانه بهشت نقدی داریم.

اینهاست فشاره‌ی رباعیات خیام. شما بگویید کدام یکی نیکست؟! کدام یکی درخور ارزشست؟!. گفت : پس چرا اروپاییها اینهمه ستایش ازو می‌کنند؟!. گفتم داستان شما داستان آن مرد ساده‌دلی است که می‌پرسیده : این راهزنان که مال مردم را از دستشان می‌گیرند پس نمی‌فهمند که حرامست؟!.. پس از همه‌ی این سخنان دیدم چنین می‌گوید : من که مانده‌ام متحیر ، نمی‌دانم چه بگویم!

این نتیجه‌ای بود که از آنهمه گفتگوها گرفتیم. یک چیزهایی در دلها نشسته و بآسانی نمی‌توانند آنها را بیرون گردانند.


.
🔶 در پیرامون رمان

احمد کسروی

🔸 (تکه‌ی سه از پانزده)


شاید بگویند مقصود از رمان آنست که چون پند و اندرز تلخ است ما آن را با شیرینی رمان درمی‌آمیزیم تا خوانندگان تلخی آن را درنیافته بهتر و آسانتر بپذیرند. یا اینکه بگویند چون رمان را هر کسی میخواند ما پند را بآن می‌آمیزیم که کسان بسیاری از پند بهره‌مند شوند.

ولی در اینجا نیز تیر رماننویسان بخطا میرود. چه بیشتر رمانهایی که ما دیده‌ایم آنچه ندارد پند است. بسیاری از آنها جز افسانه‌های بیهوده‌ای نیست. بسیاری هم سرگذشت زنان نابکار و زشتکاریهای آنان است. بویژه در اروپا که چون هر کاری تنها برای پول گرد آوردن است رماننویسان هم این کار را وسیله برای پول اندوختن گرفته‌اند و تا می‌توانند بی‌شرمترین افسانه را می‌بافند که خریدار بیشتر داشته باشند و در همه جا پای زنان نابکار را بمیان میکشند و هرگاه مانعی در کارشان نباشد هر سخن زشتی را گفته و هر صورت ننگینی را می‌نمایند.

یکی از رماننویسان معروف آناتول فرانس است. این مرد چه اندرزهایی بجهانیان دارد؟ آیا جز سرسام و یاوه‌بافی از سراسر کتابهای او چیزی بدست می‌آید؟! نادانک چنان قافیه را باخته که هر فصلی از کتابش رنگ دیگری دارد. در یک جا داستان راهِبان صومعه‌نشین را که در بیابان نیل بسر می‌برده‌اند سروده بکرامتهایی که از ایشان نقل شده (کرامتهایی که ما باور نداریم) رنگ حقیقت میدهد. در جای دیگر سخن را بانکار خدا و دین میرساند. آیا آن کجا و این کجا؟ آیا مقصود این مرد جز رواج بیدینی و نابکاری زنان و مردان چیز دیگریست؟! پس کو اندرزی که او با رمان درآمیخته؟!

الکساندر دوما چه پندهایی بمردم داده؟ آیا جز اینست که او و رفیقش آناتول در سایه‌ی رمانهای خود هزارها بلکه میلیونها زن و مرد را از پاکدامنی محروم ساخته‌اند؟!

دیگر آنکه هر کاری در جهان راهی دارد که اگر بجز از آن راه گزارده شود نتیجه بدست نخواهد آمد. پند هم باید با زبان بُرنده گزارده شود. پندی که با شوخی یا با رمان آمیخته شود دوایی را می‌ماند که با آب انبوه آمیخته باشد و اثر خود را از دست دهد.

این بهانه‌ی رماننویسان بدان میماند که پدری بهنگامی که بفرزندان خود پند می‌آموزد و راه زندگی می‌نماید پیش از شروع بسخن جست و خیزهایی کرده و چند معلقی بزند و در اثنای گفتگو نیز گاهگاهی دست افشانده و پای بکوبد و عذرش آن باشد که پند را با شیرینی ادابازی بهم درمی‌آمیزم تا فرزندانم درست گوش فرادارند و اندرزهایم را باندیشه سپارند.

یا بعبارت بهتر بدان می‌ماند که لوتی بندبازی در اثنای بازیهای خود که مردم را سرگرم می‌یابد ناگهان زبان به پند گشاده سخنان حکیمانه بسراید و مقصودش آن باشد که از این راه به پیشه‌ی پست خود رویه‌ی دیگری داده و خویشتن را در شمار بزرگان و ستودگان جهان جای دهد. زهی نادانی! بندباز بندباز است اگرهم صد پند سراید.

پند بمردم سرودن و آنان را بعیبهای خود راه نمودن افسانه نمی‌خواهد. نابکاریها و کامگزاریهای زن نابکاری را مو بمو بازگفتن خود مردم را بنابکاری خواندن است و پندهایی که در این میانه سروده شود جز اینکه از ارزش پند بکاهد نتیجه‌ی دیگری نخواهد داد. آیا اشعار حکیمانه که مطربان در بزمهای باده‌گساری و کامگزاری میسرایند جز اینکه ارزش آن اشعار را کم کند اثر دیگری دارد؟!

هر سخنی را پند نتوان شمرد. پند آنست که از دل پاکی برخیزد و با زبان پاکی گزارده شود.


.
🔶 حسن کتاب حافظش را می‌سوزاند

🔸 تکه‌ی چهار از نه


اسماعیل : پس آخوندها دروغ می‌گفتند ، برای پیشرفت کار خودشان این نسبتها را به کسروی می‌دادند.

تقی : کتاب قرآن بالاتر است یا منشآت امیرنظام؟

اسماعیل : منظورت از این سئوال چیست؟.

تقی : می‌خواهم بدانم کدام بهتر است ، قرآن یا منشآت امیرنظام؟

اسماعیل : البته ، قرآن

تقی : یک از یاران کسروی گفت که یک نفر هم منشآت امیرنظام را آورده بود که بسوزانند کسروی آن را هم کنار گذاشت ، گفت « کسی که خواسته است نامه‌های پدرش را در کتابی گرد بیاورد ، ما به او ایرادی نداریم اگرچه برای مردم فایده‌ای نداشته باشد. ما کتابهای مضر را می‌سوزانیم نه این کتابها را ». حالا فکرش را بکنید کسی که منشآت امیرنظام را که برای مردم فایده‌ای ندارد نسوزاند چطور می‌شود که قرآن را با آن فایده‌اش بسوزاند؟! آیا این تهمتی نیست که به او می‌بندند؟

حسن : کتاب فال چه ضرری برای مردم دارد که آن را می‌سوزانند؟!

علی : ببین ما چقدر بدبختیم بجای اینکه حقایق زندگی را بشناسیم و به هر کاری از راهش وارد شده به انجامش برسانیم می‌رویم فال می‌گیریم که ببینیم فلان کار خوب است یا بد ، و یا چه روزی ساعت برای این کار خوبست و چه روزی بد ، و یا آینده‌ی ما چطور است.

تقی : من یک مثال از وقایع تاریخی برای شما می‌گویم تا ضرر فال برای شما معلوم شود. کرزوس چون می‌خواست با پادشاه هخامنشی جنگ کند از کاهن دلفی خواست که به وسیله‌ی فال با خدا مشورت کرده و نتیجه‌اش را به او بگوید کاهن دلفی در جواب کرزوس گفت : (اگر جنگ کنی دولت بزرگی را نابود خواهی کرد). تو را به خدا ببینید از این جمله چه می‌فهمید (جمله را تکرار می‌کند).

اسماعیل : یک فن فالگیری همین است که جواب را دو طرفه بگویند مثل جواب کاهن دلفی ، معلوم نیست دولت بزرگ ، دولت کرزوس است یا دولت هخامنشی ، معلوم نیست برود جنگ بکند یا نکند.

تقی : در هر حال کرزوس بدبخت این طور خیال کرد که دولت هخامنشی را نابود خواهد کرد ، لذا مشغول جنگ شد ولی شکست خورد. در این هنگام کاهن گفت : (منظور خدا نابودی دولت خودش می‌بوده). اینست ضرر فال ، ولی اگر حساب کار را می‌کرد که چقدر ایرانیان لشکر دارند چقدر مهمات دارند ، دلیریشان چقدر است و همین طور مال خودش چقدر است و با احتیاط رفتار می‌کرد هیچ وقت دچار این شکست نمی‌شد که مملکتش از دست برود. اقلاً می‌توانست پس از آنکه حساب کرد و دید که لشکر هخامنشی قوی‌تر از لشکرش می‌باشد پیشنهاد صلح کند و از کشته شدن چندین هزار نفر و خراب شدن مملکتش جلوگیری کند.

علی : عقیده داشتن به دعا و دفع بلا و نذر و طلسم خیلی بد است ، هر موقعی که یک خطری به مملکت و یا به مردم رو می‌آورد ، مردم به جای اینکه همدیگر را یاری کرده و متحداً در رفع آن خطر بکوشند ، یکی می‌رود از دعانویس یک دعای دفع بلا می‌گیرد ، آن دیگری امید به دعا و توسل می‌بندد ، چون به این چیزها امیدوارند از خطر نترسیده و دنبال کوشش نمی‌روند تا خطر کار خودش را کرده به آنها آسیب می‌رساند.

تقی : آقای کسروی حقیقتاً خوب کاری می‌کند این گونه کتابهای زیان‌آور را می‌سوزاند ، اصلاً ما ایرانیان عادت داریم که اگر یکی پیدا بشود که یک حرف حسابی بزند با او مخالفت کنیم ، اگرچه برای خودمان هم فایده داشته باشد.

حسن : مگر نبود موقعی که می‌خواستند مشروطه را بیاورند و ملت را از ستم استبداد و زورگویی برهانند ، پدران ما به دستور همین آخوندها و روضه‌خوانها که حالا به کسروی می‌گویند قرآن می‌سوزاند چقدر مخالفت کردند در صورتی که امروزه همه‌ی ما می‌دانیم مشروطه خیلی از استبداد بهتر است.


.
✴️ خرافات است یا گمراهی و بدآموزی؟
(تکه‌ی 3 از 4)

🖌 نویساد تلگرام

برای
آنکه نشان دهیم آن خرافات با اینگونه باورهای کیشی در یک پایه نیست مثال دیگری بیاوریم : آیا هیچ سراغ دارید آن توده‌ای که برآورده شدن آرزوشان را با انداختن سکه در حوض می‌جویند چون دچار بیماری شدند بجای آنکه به پزشک روند دسته دسته بنشینند و به آرزوی رهیدن از بیماری سکه در آب اندازند؟!.. آیا چنین گمانی توان برد؟!.. باید بیگمان بود که پزشک را کنار گزارده به سکه در آب انداختن نخواهند برخاست. ولی چه خواهید گفت هنگامی که می‌بینید شیعیان ایران دسته دسته به بارگاه امام رضا یا بارگاه دیگر امامان و امامزادگان و گور خمینی و چاه جمکران می‌روند و در آن میان ، آنها که تندرستند «حاجت» و آنان که بیمارند ، بجای پزشک رفتن ، درمان را از مردگان طلب می‌کنند؟!.

مثال دیگر : یکی از باورهای کیشی که درمیان شیعیان رواج دارد اینست که «این دنیا فانیست» ، «الدنیا سِجن المؤمن و جنة الکافر» (جهان زندان دیندار و بهشت کافرانست). صوفیان نیز این جهان را جیفه (مردار) خوانده‌ و همیشه از آن بیزاری نموده و می‌گویند : «ما ترک این جهان می‌کنیم».

اینها همه برای نشان دادن والاتری آنجهان و خوشیهایش گفته شده و این بنیاد غلطی برای رفتارشان در اینجهان گردیده. صوفی که اینجهان را مردار خوانَد ، چه شگفت که در سراسر این زندگانی جز درپی یک لقمه نان و یک خرقه نباشد؟! شیعی که به این جهان پروا نمی‌کند از آنروست که پیاپی بگوشش خوانده‌اند که در اینجهان ستم روز افزون خواهد بود تا امام ناپیدا پیدا گردد و جهان را به دادگری رساند. از اینجا ، اینجهان بی‌ارزش و «گذرا» و همه‌ی ارزش ازآنِ آنجهانست. پس چه شگفت که همه‌ی عمر را به عبادت و زیارت و لب‌ جنبانیدن و تسبیح گردانیدن و استخاره کردن بگذراند؟! چه شگفت که ملا سالها تنها درسِ همینها را خواند و مغزش را از باور به این بیهوده‌کاریها آکند ، چندان که نتواند یک عدد را میان 1000 و 1500 بگوید؟! (لابد کلیپش را دیده‌اید).

مردمی که باور دارند ستم در این جهان پیاپی می‌افزاید تا زمینه برای پیدایش امام ناپیدا فراهم آید و تا او نیاید جهان از ستم نخواهد رست ، چه جای غیرت و مردانگی از ایشان چشم داشتن است؟!

پیداست مردمی که به اینجهان پروایی ندارند ، به نگاهداری و آبادیش نیز نخواهند کوشید. پیداست برای چنین مردمی پیشرفت در دانش و صنعت کم‌بها یا بی‌بهاست. برای آنها رقابت با دیگر توده‌ها بی‌ارجست ، پس ماندگی از دیگران جای بیم نمی‌باشد. نمی‌گوییم چنین کوششهایی در ایران «هیچ» نمی‌رود ولی بیگمان باید بود که سست است.

باید دانست بیشتر این کیشها به پیروانشان چنین وامی‌نمایند که زندگی در اینجهان «گذرا» و «موقتی» و در نتیجه کم‌ارج بلکه بی‌ارج است.

شاعران هم که چنین آموزاکهایی را مضمون بادآورده‌ای برای شعرسرایی یافته‌اند از آنها درنگذشته ، با سرودن شعرهایی این پندار را در اندیشه‌ی مردمِ بیچاره جایگزینتر گردانیده‌اند :
دنیا پلی است رهگذر مرد آخرت اهل تمیز خانه نسازند بر پلی
جهان بر آب نهاده است و آدمی بر باد غلام همت آنم كه دل بَرو ننهاد
هر كه را خیمه بصحرای قناعت زده‌اند
گر جهان زلزله گیرد غم ویرانی نیست
شب هر توانگری بسرایی همی‌رود
درویش هر كجا كه شب آید سرای اوست

از اینجا ایرانیان که به کیشها و شاعران زمان مغول ، هر دو پابسته‌اند ، این زندگی را «عاریتی» می‌پندارند که به هر حال خواهد گذشت ولی باید چشم به جهان دیگر داشت و برای رفتن به آنجا آماده گردید. همچون مستأجرانی که چون خانه ازآنِ ایشان نیست به اندازه‌ی دارنده‌ی خانه به آن نمی‌پردازند و پروای آبادی و ویرانیش را نمی‌کنند.

همینست زیان بدآموزی جبریگری یا بهتر بگوییم : «بهانه‌ها‌ی تنبلی» که باور دارد ما از خود اختیاری نداریم و روزی دست خداست و هرچه کوشیم آنچه بر پیشانی ما نوشته‌اند پیش خواهد آمد. بماند خراباتیگری یا فلسفه‌ی غیرتکشی که سپارش می‌کند تنها درپی خوشی این دم باید بود و اندیشه‌ی گذشته و آینده را نباید کرد. ما در اینجا هنوز از آنها سخن نرانده‌ایم. 👇
چنین آموزاکهایی آن اندازه زور نداشته که همه‌ی مردمان را به جوکیگری و صوفیگری کشاند ولی این اندازه توانسته که ایشان را به زندگی اینجهان بی‌پروا کند. چندان زورمند نبوده تا همه‌ی مردم از پروا به خانه و خانواده‌ی خود بازایستند و درپی پول‌ اندوزی نباشند. این اندازه نشدنی بوده ولی این اندازه جلوگیر بوده که می‌بینیم ایرانیان به کارهای بزرگ و پررنج نمی‌پردازند. به سرفرازی و خوشنامی که از نیکوکاری و آرزوی بزرگ بودن و کارهای پرسود کردن برمی‌خیزد ارج نمی‌گزارند. کافیست شناختگان (مشاهیر) ایران را بیاد آورید و بسنجید که چند تن از آنان شناختگیشان از راه بیباکی و جان‌فشانی یا از کارهای پررنج بزرگ بدست آمده.
آیا این نمایشها را می‌توان تنها «خرافات» نامید؟!

آیا زیان اینگونه باورها به اندازه‌ی باور به شومی سیزده یا نیک‌بختی آوردن نعل اسب می‌باشد؟!
آیا باور به روزافزونی ستم تا ظهور امام زمان و اینکه باید او بیاید تا داد و درستی جهان را فراگیرد ، مایه‌ی بدبختی یک توده‌ای نیست؟!
🔶 «گفتگو از شعر در پرچم روزانه» (احمد کسروی)

🔸 باید براستیها گردن گزاشت (تکه‌ی دو از چهار)


کسانی که از سخنان ما درباره‌ی خیام و دیگران می‌رنجند شاید چنین می‌پندارند که اینها نیز گفته‌هاییست از جنس گفته‌های دیگران. در ایران نویسندگی برای یک مقصودی نیست. یک نویسنده می‌تواند هرچه باندیشه‌اش رسید از راست و کج برشته‌ی نوشتن کشد و دیگری هم می‌تواند ضد آن را نویسد و باهم بمجادله پردازند. یک بار هم می‌بینی همان نویسنده از سخن خود برگشت و این بار ضد آنها را نوشت. این شیوه‌ایست که نویسندگان دارند. (1)

کسانی می‌پندارند این سخنان ما نیز از آنگونه است و اینست گاهی می‌بینی بپاسخ‌نویسی برمی‌خیزند و گاهی درخواست می‌نمایند که ما از سخنان خود بازگردیم. ولی این یک اشتباهی از ایشانست و ما باید آنان را از اشتباه بیرون آوریم :

نخست باید دانست این سخنانی که ما بنام راهنمایی بتوده می‌نویسیم سراپا حقایق است و این نشدنیست که کسی یک جمله‌ی مخالفِ حقیقت درمیان این سخنان پیدا کند و نشدنیست که ما از گفته‌های خود بازگردیم. برای آزمایش شما میتوانید این سخنان را نیک بیندیشید و بجویید که آیا می‌توانید یک چنان جمله‌ای را پیدا کنید. اگر یک جمله‌ای پیدا کردید ما حاضریم از همه‌ی گفته‌های خود درگذریم.

دوم ، ما این راه را بهوس نمی‌پیماییم. من یک نویسنده و این سخنان برای پر کردن ستونهای روزنامه نیست. ما با دلیل روشن گردانیدیم که علت درماندگی شرقیان و این زبونی و بدبختی که گریبانگیرشان گردیده جز نتیجه‌ی اندیشه‌های پراکنده نمی‌باشد ، و چاره نیز همینست که این اندیشه‌های گوناگون از میان برود. اینها را با دلیل روشن گردانیدیم و اینک به همان چاره می‌کوشیم. این کوششهای ما در آن راهست ، و اینست هرگز نخواهیم توانست از سخن خود بازگردیم. هرگز نخواهیم توانست پروای این و آن کنیم و از راه خود کنار رویم.

خداوند ما را فیروز گردانیده و علت درماندگی صدملیونها توده‌ها را بما بازنموده و راه چاره‌اش را نیز نشان داده ، و باید سپاسگزارانه ‌این راه را بپیماییم و از هیچ رنج و سختی روگردان نباشیم. این بزرگترین و بهترین کاری در جهانست که ما بگردن گرفته‌ایم. تنها شاعران و گفته‌های آنها نیست. ما با هر کجی و گمراهی ، به هر نامی که هست در نبرد می‌باشیم و بیاری خدا همه را از ریشه خواهیم برانداخت.

این راز کار ماست ، و خود از این راهست که بخراباتیان ایراد می‌گیریم و کجیهای آنان را روشن می‌گردانیم. وگرنه ما را با فلان شاعر چه کینه‌ درمیانست؟!.. فلان خیامی یا حافظی که صدها سال پیش مرده و از این جهان درگذشته ما را با آنان چه برخوردی بوده که دشمنی درمیان باشد؟!..

من در گفتارهای خود اندیشه‌ی اینها را شرح دادم که می‌گویند جهان هیچ و پوچست ، و باید بآن ارزش نداد ، و باید دربند گذشته و آینده نبود ، و باید تنها درپی خوشی بود. شرح دادم که اینان عقیده‌ی جبریگری داشته‌اند و شعرهاشان پر از اینست که بودنیها بوده است و کوشش سودی ندارد. اینها را شرح دادم و از شعرهاشان دلیل آوردم. کنون شما بگویید که با اینها چه باید کرد؟!.. آیا این گفته‌ها بدآموزی نیست؟!.. آیا اینها غیرت و مردانگی را نمی‌کشد؟!. اینها یک توده را پستنهاد و بیدرد بار نمی‌آورد؟!.. آیا سزاست که ما ببینیم بدخواهان شرق با یک کوشش و پافشاری بسیاری این بدآموزیهای زهرآلود را درمیان توده‌های شرقی رواج می‌دهند و پیاپی رباعیهای خیام و کتاب حافظ را چاپ کرده بدست جوانان می‌دهند ، و پیاپی گفتارهای گزافه‌آمیز درباره‌ی این دو شاعر می‌نویسند و مقصودشان جز فریب مردم نیست ـ اینها را ببینیم و خاموش بنشینیم؟!.. چنین کاری از ما سزاست؟!..

کسانی که با ما طرف می‌شوند یا باید بگویند : آن دستورهایی که خیام و حافظ و دیگر خراباتیان در زمینه‌ی زندگی میدهند ـ مثلاً مردم را از تلاش و کوشش بازداشته می‌گویند :

بر عمل تکیه مکن خواجه که در روز ازل
تو چه دانی قلم صنع بنامت چه نوشت ،

یا بر کوشندگان و رنجکشان ریشخند نموده چنین می‌گویند :

ما باده میخوریم و حریفان غم جهان
روزی بقدر همت هر کس مقدر است ،

یا دستگاه آفرینش را باین شگفتی و مغزداری هیچ و پوچ پنداشته می‌گویند :

جهان و کار جهان جمله هیچ در هیچست
هزار بار من این نکته کرده‌ام تحقیق ،

یا از جستجو و اندیشه درباره‌ی رازهای جهان بازداشته چنین می‌گویند :

حدیث از مطرب و می گو و راز دهر کمتر جو
که کس نگشود و نگشاید بحکمت این معما را ،

یا از مستی و بیخودی ستایشهای بی‌اندازه نموده می‌گویند :

👇

خوشوقت رند و مست که دنیا و آخرت
بر باد داد و هیچ غمش بیش و کم نداشت ،

یا شکیبایی در برابر حوادث را که جز کار درماندگان و بیدردان نیست ستوده می‌گویند :

صبر و ظفر هر دو دوستان قدیمند
در اثر صبر نوبت ظفر آید

اینها و مانند اینها که بسیار است ـ بگویند : زیان‌آور نیست و پایه‌ی زندگانی را باین دستورهای آنان گزارند ، و یا اگر این بدآموزیها را زیانمند می‌شناسند در آن حال باید گفته‌های ما را بیچون و چرا بپذیرند و با ما همراهی نمایند که اینها را از میان برداریم. کوتاه مطلب آنکه عقیده‌ی خود را یکرویه[=قطعی] گردانند (2) : اگر این دستورهای خراباتیگری و اینگونه زندگانی رندی و مستی که آنان دستور می‌دهند نیکست آشکاره بگویند و ما را آگاه گردانند ، اگر بد است در آن حال دیگر چه جایی برای هواداری از آن شاعران باز می‌ماند؟!.. یک جمله بگویم باید بدلیل گردن گزارند.


پابرگی :
1ـ بنگرید به یادداشت یکم در پایان همین گفتار
2ـ بنگرید به یادداشت دوم در پایان همین گفتار


.
🔶 در پیرامون رمان

احمد کسروی

🔸 (تکه‌ی چهار از پانزده)


از همه‌ی این سخنها می‌گذریم : اگر براستی مقصود درآمیختن پند و اندرز با داستان است که خوانندگان بآسانی و آسودگی آن پندها را دریابند ، برای این مقصود کسی چرا بداستانهای راست تاریخی نپردازد که از هر باره بهتر و اثرش فزونتر است؟! اگر کسی آرزومند است که معنی پاکمردی و بزرگواری را بمردم یاد دهد چرا تاریخ زندگانی پیغمبر اسلام را چنانکه بوده با زبان ساده برشته‌ی نگارش نکشد و در دسترس مردم نگزارد؟! یا اگر آرزومند است که معنی پیشرفت و برتری جهان را بفهماند چرا از چگونگی زندگی در هشت و نه قرن پیش سخن نراند و آن مقصود خود را از بهترین راهی انجام ندهد؟!

اگر کسانی به پیروی اروپاییان شیفته‌ی داستانهای اندوهگین و دلگدازند داستانی دلگدازتر از هجوم چنگیزخان بایران و کشتارهای چهارساله‌ی او و کسانش در خراسان و آن سامانها کو؟ کسی چرا بنگارش داستان آن کشتارها و خونخواریها برنخیزد؟! اگر مقصود سرگذشت دلاور و پهلوانی است که مردم را بدلیری برانگیزد کسی چرا سرگذشت سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه و آن ستیزهای شیردلانه‌ی او را با مغولان ننویسد؟!

هرگاه کسانی جز بداستانهای اروپایی نمی‌پردازند و میخواهند زحمت تألیف نکشیده بترجمه برخیزند چرا تاریخ ناپلئون و سرگذشت واشنگتن را ترجمه ننمایند؟!

حوادث شورش مشروطه‌ی ایران با آن ارج تاریخی و آن شیرینی کسی چرا آنها را برشته‌ی نگارش نیاورد تا برای آیندگان یادگاری باشد؟! آخر چه اثری در دروغ و افسانه هست که نگارندگان اینهمه حوادث راست و تاریخی را زیر پا ریخته جز به پیرامون دروغ‌پردازی و رمانبافی نمی‌گردند؟!


این شگفتتر که اگر کسانی از رماننویسان بحوادث تاریخی می‌پردازند تغییرها در آن داده بشکل رمانش درمی‌آورند ، چنانکه بسیاری از داستانهای تاریخی را باین حال انداخته‌‌اند. این کار از یکسوی بسیار بیخردانه و از سوی دیگر بسیار زیان‌آور است و خود بدان می‌ماند که کسی دیده‌ی بی‌عیب و بینای خود را کنده شیشه بجای آن بگزارد یا پای درست و توانای خود را بریده پایی از چوب بجایش بربندد. یا بدان می‌ماند که کسی باغی خریده درختهای سبز و بارور آن را برانداخته چوبهای خشک در عوض آنها بنشاند یا در بوستان گلهای شاداب و خندان را نپسندیده و آنها را پایمال کرده گلهای کاغذی بجای آن برچیند.

در حادثه‌ای که روی میدهد هر کس تلاش میکند که چگونگی آن را هرچه درستتر بدست بیاورد و بدیگران هم درستتر بازگوید. این تنها آقای رماننویس است که اگرهم چگونگی درست حادثه‌ای بدستش افتاد با سلیقه‌ی کج خود آن را تغییر داده و مشت مشت دروغ بدان درآمیخته بدست خوانندگان میدهد.

آخر این کار برای چیست؟! برای چیست که آقای رماننگار راست یک داستانی را دوست نداشته بدروغ آن می‌گراید؟! لذت یک داستان در راست بودن آنست. چگونه است که یکمشت رماننویس و رمانخوان از چگونگی راست یک حادثه‌ای لذت نبرده کج‌شده‌ی آن را برمی‌گزینند؟!

خب آقای رماننویس! این تاریخ و افسانه را که تو بهم درآمیخته‌ای خواننده از کجا بداند راست کدام است و دروغ کدام؟! اگر مقصود تو اینست که راست و دروغ همه را بیک دیده دیده و همه را در یکجا بیاد خود بسپارد بارک‌الله بانصاف تو. اگر چنین کاری رواست پس اینهمه زحمت که درباره‌ی شناختن تاریخ کشیده میشود برای چیست؟! چرا در هر کجا دروغ‌پردازانی را از جنس تو در پشت میزی ننشانند که تاریخ برای مردم بپردازند و کار دشوار را آسان سازند؟!

آیا این پستی جهان نیست که روز روشن کسانی دست در تاریخ برده و دروغهایی از پندار خود بر آنها می‌افزایند و باین کار خود می‌بالند کسی هم بر آنان ایراد نمی‌گیرد بلکه آن نگارشهای ایشان را هر کسی خوانده عمر خود تباه میسازد؟! پستی بدتر از این چه باشد؟! نادانی و بیخردی بیشتر از این چه باشد؟!

دریغا ! که تولستوی که در قرنهای اخیر تنها مردی از اروپاست نیز آلوده‌ی این نادانی گردیده. جرجی زیدان معروف مصر که مرد آزموده‌ی دانشمندی بود هم پایش لغزیده و تا گلو در این لجنزار فرورفته. صدها خردمندان هم فریب رماننویسی اروپا را خورده و دانش و خرد خود را فدای نادانی اروپاییان ساخته‌اند.


.