✴️ دین و جهان (بزبان عادی)
🖌 احمد کسروی
🔸نشست دوم (تکهی ششم)
سوم ، آنان با اینکه خدا را انکار میکنند ، بیشترشان بجادو و فال و کفبینی و دیگر خرافات پست باور میدارند ، و اگر شما در نشستی سخن از بیاساسی اینها بمیان آورید خواهید دید به پاسخ برخاستند و با شما شروع به مجادله کردند. این نمونهای از نادانیهای ایشانست که به بهانهی دانشها خدا را انکار میکنند و باین چیزها که آشکاره با دانشها ناسازگار است باور میدارند.
به هر حال ما باید باین ایراد پاسخ دهیم. این سخن از جای دیگر آب میخورد. چنانکه گفتهایم فلسفهی مادی که جهان را همین دستگاه محسوس مادی میشناسد خدا را نمیپذیرد. این چیزها در ایران انعکاس آن فلسفه میباشد.
شما نیک میدانید که ما در این کوششهای خود همان راه را گرفتهایم که دانشها گرفتهاند. ما میگوییم : در هر زمینه باید دلیل را جلو انداخت که به هر کجا رفت ، دنبالش رفت و به هر نتیجه رسانید پذیرفت. دربارهی خدا نیز همان راه را گرفتهایم. این دلیلست که ما را بخدا رسانیده ، از ترس آتش جهنم نبوده که ما خدا را پذیرفتهایم. آن خدایی که ما شناختهایم بزرگتر از آنست که نیازمند شناخته شدن باشد و اگر کسی نشناخت به کینه در آتشش اندازد.
داستان ما در پیبردن بخدا ، داستان دانشمند انگلیسی اسحاق نیوتن در پیبردن به قوهی جاذبه است. نیوتن نیروی کشش (قوهی جاذبه) را چگونه شناخت؟.. چه شد که به بودن چنان نیرویی پی برد؟..
چنانکه نوشتهاند و همگی خوانده یا شنیدهایم اسحاق نیوتن در باغی میزیست و روزی که در نزدیکی درخت سیبی نشسته بود دید سیبی از درخت جدا گردیده به پایین افتاد. مرد دانشمند باندیشه فرورفت : «این سیب چرا به پایین افتاد؟.. در جهان هر کاری سببی باید داشته باشد ، آیا سبب این افتادن به پایین چیست؟.. چرا سیب به بالا نمیرود و پایین میافتد؟..». اندیشیده چنین دریافت که اجسام همه باهم کشش (جاذبه) دارند و هر یکی از آنها چیزهای دیگری را بسوی خود میکشد و در این میانه آنچه بزرگتر است و این نیرو در آن بیشتر میباشد چون زورمندتر است به کوچکترها غلبه مینماید و آنها را کشیده بخود میرساند ، و اینکه سیب چون از درخت جدا گردیده بزمین میافتد از آنست که زمین آن را بسوی خود میکشد. سپس دامنهی اندیشه را تا خورشید و ماه و دیگر کرهها رسانیده یکی از پایههای دانشی را بوجود آورد.
ما نیز همین حال را داشتهایم : میبینیم جهانی است مرتب و منظم ، میگردد و فرسوده نمیشود ، از حالی بحالی میافتد و چون میاندیشیم ، میبینیم آن نظم و ترتیب و این گردیدن و تغییر کردن ، از خودش نمیتواند باشد. اینجهان چیزی نیست که این (نظم و ترتیب) از آن باشد. در این جهان یک دسته از موجودات ماییم که آدمیانیم و به دیگر موجودات برتری داریم و ما میبینیم که کمترین دخالتی در نظم و ترتیب و یا در گردیدن و تغییرات جهان نمیداریم و خودمان هم ناخواسته آمده و ناخواسته میرویم. اینست ناچار شده میگوییم : اینجهان بوجود آورنده و گردانندهای دارد و آن را «خدا» مینامیم.
در اینجا چون فرصت گفتگو نیست ، بهمین چند جمله بس میکنم. اگر کسانی میخواهند داستان را هرچه مفصلتر و روشنتر بدانند «ورجاوندْبنیاد» را بخوانند.
اینست آنچه ما را بشناختن خدا و اعتراف به هستی او واداشته. ما اگر «خدا» میگوییم این را میخواهیم. نمیدانم باین چه ایرادی هست؟!. کسانی که بما ایراد میگیرند ، بهتر است نزدیک آیند و سخنشان را بگویند؟!. از دور ایستادن و با جملههای پوچی ایراد گرفتن شیوهی عامیانست.
میگویند : «دیگر بخدا چه نیاز است؟!. مگر آنان که بخدا باور نمیدارند کارشان نمیگذرد؟!.». میگویم : «به نیروی کشش چه نیازی میبوده؟!. مگر مردم عامی که آن را نمیشناختند و نمیشناسند و هیچگاه به چنین چیزها توجه نمیدارند ، کارشان نمیگذرد؟!.». اینان نمیدانند که گفتگو در زمینهی فهمیدن و نافهمیدنست ، نه در زمینهی نیاز داشتن و نداشتن.
تازه نیاز هم هست : زیرا جستجو از گردش جهان و از گردانندهی آن در نهاد آدم گذاشته شده که اگر یک راه خردپذیر و روشن باز نباشد ، خرافات بیاساس بسیار بمیان میآید. دانشها نیز در این باره کاری نتواند کرد.
باید «فرمول خردپذیری» درمیان باشد تا درِ خرافات و خیالبافی (برای آینده) بسته گردد و از آنسو گمراهیهای بسیاری که امروز به بهانهی همان خداشناسی در جهانست ، از میان برود.
.
🖌 احمد کسروی
🔸نشست دوم (تکهی ششم)
سوم ، آنان با اینکه خدا را انکار میکنند ، بیشترشان بجادو و فال و کفبینی و دیگر خرافات پست باور میدارند ، و اگر شما در نشستی سخن از بیاساسی اینها بمیان آورید خواهید دید به پاسخ برخاستند و با شما شروع به مجادله کردند. این نمونهای از نادانیهای ایشانست که به بهانهی دانشها خدا را انکار میکنند و باین چیزها که آشکاره با دانشها ناسازگار است باور میدارند.
به هر حال ما باید باین ایراد پاسخ دهیم. این سخن از جای دیگر آب میخورد. چنانکه گفتهایم فلسفهی مادی که جهان را همین دستگاه محسوس مادی میشناسد خدا را نمیپذیرد. این چیزها در ایران انعکاس آن فلسفه میباشد.
شما نیک میدانید که ما در این کوششهای خود همان راه را گرفتهایم که دانشها گرفتهاند. ما میگوییم : در هر زمینه باید دلیل را جلو انداخت که به هر کجا رفت ، دنبالش رفت و به هر نتیجه رسانید پذیرفت. دربارهی خدا نیز همان راه را گرفتهایم. این دلیلست که ما را بخدا رسانیده ، از ترس آتش جهنم نبوده که ما خدا را پذیرفتهایم. آن خدایی که ما شناختهایم بزرگتر از آنست که نیازمند شناخته شدن باشد و اگر کسی نشناخت به کینه در آتشش اندازد.
داستان ما در پیبردن بخدا ، داستان دانشمند انگلیسی اسحاق نیوتن در پیبردن به قوهی جاذبه است. نیوتن نیروی کشش (قوهی جاذبه) را چگونه شناخت؟.. چه شد که به بودن چنان نیرویی پی برد؟..
چنانکه نوشتهاند و همگی خوانده یا شنیدهایم اسحاق نیوتن در باغی میزیست و روزی که در نزدیکی درخت سیبی نشسته بود دید سیبی از درخت جدا گردیده به پایین افتاد. مرد دانشمند باندیشه فرورفت : «این سیب چرا به پایین افتاد؟.. در جهان هر کاری سببی باید داشته باشد ، آیا سبب این افتادن به پایین چیست؟.. چرا سیب به بالا نمیرود و پایین میافتد؟..». اندیشیده چنین دریافت که اجسام همه باهم کشش (جاذبه) دارند و هر یکی از آنها چیزهای دیگری را بسوی خود میکشد و در این میانه آنچه بزرگتر است و این نیرو در آن بیشتر میباشد چون زورمندتر است به کوچکترها غلبه مینماید و آنها را کشیده بخود میرساند ، و اینکه سیب چون از درخت جدا گردیده بزمین میافتد از آنست که زمین آن را بسوی خود میکشد. سپس دامنهی اندیشه را تا خورشید و ماه و دیگر کرهها رسانیده یکی از پایههای دانشی را بوجود آورد.
ما نیز همین حال را داشتهایم : میبینیم جهانی است مرتب و منظم ، میگردد و فرسوده نمیشود ، از حالی بحالی میافتد و چون میاندیشیم ، میبینیم آن نظم و ترتیب و این گردیدن و تغییر کردن ، از خودش نمیتواند باشد. اینجهان چیزی نیست که این (نظم و ترتیب) از آن باشد. در این جهان یک دسته از موجودات ماییم که آدمیانیم و به دیگر موجودات برتری داریم و ما میبینیم که کمترین دخالتی در نظم و ترتیب و یا در گردیدن و تغییرات جهان نمیداریم و خودمان هم ناخواسته آمده و ناخواسته میرویم. اینست ناچار شده میگوییم : اینجهان بوجود آورنده و گردانندهای دارد و آن را «خدا» مینامیم.
در اینجا چون فرصت گفتگو نیست ، بهمین چند جمله بس میکنم. اگر کسانی میخواهند داستان را هرچه مفصلتر و روشنتر بدانند «ورجاوندْبنیاد» را بخوانند.
اینست آنچه ما را بشناختن خدا و اعتراف به هستی او واداشته. ما اگر «خدا» میگوییم این را میخواهیم. نمیدانم باین چه ایرادی هست؟!. کسانی که بما ایراد میگیرند ، بهتر است نزدیک آیند و سخنشان را بگویند؟!. از دور ایستادن و با جملههای پوچی ایراد گرفتن شیوهی عامیانست.
میگویند : «دیگر بخدا چه نیاز است؟!. مگر آنان که بخدا باور نمیدارند کارشان نمیگذرد؟!.». میگویم : «به نیروی کشش چه نیازی میبوده؟!. مگر مردم عامی که آن را نمیشناختند و نمیشناسند و هیچگاه به چنین چیزها توجه نمیدارند ، کارشان نمیگذرد؟!.». اینان نمیدانند که گفتگو در زمینهی فهمیدن و نافهمیدنست ، نه در زمینهی نیاز داشتن و نداشتن.
تازه نیاز هم هست : زیرا جستجو از گردش جهان و از گردانندهی آن در نهاد آدم گذاشته شده که اگر یک راه خردپذیر و روشن باز نباشد ، خرافات بیاساس بسیار بمیان میآید. دانشها نیز در این باره کاری نتواند کرد.
باید «فرمول خردپذیری» درمیان باشد تا درِ خرافات و خیالبافی (برای آینده) بسته گردد و از آنسو گمراهیهای بسیاری که امروز به بهانهی همان خداشناسی در جهانست ، از میان برود.
.
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (بخش دوم)
🔸 تاریخ را آلوده میگردانند (تکهی یک از یک)
در ایران امروز یکی از گرفتاریها این نویسندگیست که جوانان یاد میگیرند. هوس وامیداردشان که چیز نویسند ، و چون چیزهای سودمند در جلوشان نیست بنوشتههای زیانآور میپردازند.
از چیزهایی که بتازگی رواج فراوان یافته نوشتن داستانست. چند روزنامه هفتگی بچاپ میرسد که باید برای خوشایند خوانندگان هر هفته داستانهایی بچاپ رسانند و اینها جوانان را وامیدارند که افسانههایی از پندار خود بسازند و بنام اینکه راستی را رخ داده برشتهی نوشتن کشند. من گاهی چیزهایی میبینم که جز بیشرمی نامی بآن نتوان داد.
فلان جوانان داستانی مینویسد که در اراک سه تن شبانه بخانهای رفته و مرد خانه را کشتهاند ، یکایک بچهها را در برابر چشم مادرشان با شکنجه سر بریدهاند ، بزن بدبخت سرزنشها کردهاند سپس او را نیز کشتهاند. چنان مینویسد که تو گویی خود در آنجا میبوده و خامه و کاغد بدست داشته هرآنچه میدیده و میشنیده یادداشت میکرده ـ پس از همهی اینها مینویسد : «افسوس که دولت جانیها را تعقیب نکرد و دانسته نشد کیها بودند». یکی نمیگوید : اگر جانیها دنبال نشدند و شناخته نگردیدند پس تو آنهمه آگاهیها را از گفتگوهای آنها و چگونگی کارشان از کجا بدست آوردی؟!.
جوان نافهم نشسته و از خود بافته و با صد بیشرمی برای چاپ فرستاده است.
یکی از سوژهها که بدست این دروغپردازان افتاده زندگانی رضاشاه و کارهای اوست. هر یکی دروغ دیگری میسازد و بچاپ میرساند که هرآینه در آینده مایهی گمراهی نویسندگان تاریخ خواهد بود.
مثلاً بتازگی در یکی از آن نامههای هفتگی داستان بسیار درازی نوشته در این زمینه که رضاشاه بآذربایجان رفته و یک شب میهمان سیمتقو گردیده و در آن میان دریافته که اندیشهی سیمتقو دستگیر گردانیدن اوست ، و با زیرکیهایی خود را رها گردانیده. نویسندهی بیشرم آن را با آب و تاب بسیار مینویسد در حالی که از ریشه دروغست و هیچگاه نبوده است که رضاشاه برود و سیمتقو در آنجا باشد. هنگامی که رضاشاه بروی کار آمد سیمتقو با دولت میجنگید و در میانه خونریزیها میرفت ، و چون پس از سالها شکست خورد گریخته از ایران بیرون رفت و چون بنام زینهارخواهی بایران بازگشت در همان روزها کشته شد. پس در چه زمانی بوده که رضاشاه بمیهمانی او رفته است؟!.
کسروی
.
🔸 تاریخ را آلوده میگردانند (تکهی یک از یک)
در ایران امروز یکی از گرفتاریها این نویسندگیست که جوانان یاد میگیرند. هوس وامیداردشان که چیز نویسند ، و چون چیزهای سودمند در جلوشان نیست بنوشتههای زیانآور میپردازند.
از چیزهایی که بتازگی رواج فراوان یافته نوشتن داستانست. چند روزنامه هفتگی بچاپ میرسد که باید برای خوشایند خوانندگان هر هفته داستانهایی بچاپ رسانند و اینها جوانان را وامیدارند که افسانههایی از پندار خود بسازند و بنام اینکه راستی را رخ داده برشتهی نوشتن کشند. من گاهی چیزهایی میبینم که جز بیشرمی نامی بآن نتوان داد.
فلان جوانان داستانی مینویسد که در اراک سه تن شبانه بخانهای رفته و مرد خانه را کشتهاند ، یکایک بچهها را در برابر چشم مادرشان با شکنجه سر بریدهاند ، بزن بدبخت سرزنشها کردهاند سپس او را نیز کشتهاند. چنان مینویسد که تو گویی خود در آنجا میبوده و خامه و کاغد بدست داشته هرآنچه میدیده و میشنیده یادداشت میکرده ـ پس از همهی اینها مینویسد : «افسوس که دولت جانیها را تعقیب نکرد و دانسته نشد کیها بودند». یکی نمیگوید : اگر جانیها دنبال نشدند و شناخته نگردیدند پس تو آنهمه آگاهیها را از گفتگوهای آنها و چگونگی کارشان از کجا بدست آوردی؟!.
جوان نافهم نشسته و از خود بافته و با صد بیشرمی برای چاپ فرستاده است.
یکی از سوژهها که بدست این دروغپردازان افتاده زندگانی رضاشاه و کارهای اوست. هر یکی دروغ دیگری میسازد و بچاپ میرساند که هرآینه در آینده مایهی گمراهی نویسندگان تاریخ خواهد بود.
مثلاً بتازگی در یکی از آن نامههای هفتگی داستان بسیار درازی نوشته در این زمینه که رضاشاه بآذربایجان رفته و یک شب میهمان سیمتقو گردیده و در آن میان دریافته که اندیشهی سیمتقو دستگیر گردانیدن اوست ، و با زیرکیهایی خود را رها گردانیده. نویسندهی بیشرم آن را با آب و تاب بسیار مینویسد در حالی که از ریشه دروغست و هیچگاه نبوده است که رضاشاه برود و سیمتقو در آنجا باشد. هنگامی که رضاشاه بروی کار آمد سیمتقو با دولت میجنگید و در میانه خونریزیها میرفت ، و چون پس از سالها شکست خورد گریخته از ایران بیرون رفت و چون بنام زینهارخواهی بایران بازگشت در همان روزها کشته شد. پس در چه زمانی بوده که رضاشاه بمیهمانی او رفته است؟!.
کسروی
.
دادگاه نویسنده احمد کسروی راوی آناهیتا ایرانی نشر پاکدینی…
📘 دادگاه
🖌 احمد کسروی
🔍 جستار : جنبش کتابسوزان ، «کمپانی خیانت» و کارهای او در ایران
🔹 گوینده : آناهیتا ایرانی
🔹 نشر صوتی آوای بوف
🖌 احمد کسروی
🔍 جستار : جنبش کتابسوزان ، «کمپانی خیانت» و کارهای او در ایران
🔹 گوینده : آناهیتا ایرانی
🔹 نشر صوتی آوای بوف
✴️ شلپ ـ شیرین
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
در فردوس نانی که از شیر درست میکنند ميگویند : «شیرمال» است یعنی با شیر مالش داده شده. آیا میتوان «شیرین» را در معنی معروف خود بکار برد و برای چیزهایی که با شیر ساخته میشود «شیرمال» را اختیار کرد؟
فردوس ـ پاکباز
پرچم : به «شیرمال» در همان معنی خودش نیازمندیم. زیرا چیزی که با شیر بسازند جز از چیزیست که از شیر بسازند. این دو معنی جداست و ما نیز بدو نام نیاز خواهیم داشت. پس باید «شیرین» را در معنی راست خود (ساخته شده از شیر) بکار بریم و «شلپ» را بجای آن بمعنی «آخشیج تلخ» بیاوریم.
.
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
در فردوس نانی که از شیر درست میکنند ميگویند : «شیرمال» است یعنی با شیر مالش داده شده. آیا میتوان «شیرین» را در معنی معروف خود بکار برد و برای چیزهایی که با شیر ساخته میشود «شیرمال» را اختیار کرد؟
فردوس ـ پاکباز
پرچم : به «شیرمال» در همان معنی خودش نیازمندیم. زیرا چیزی که با شیر بسازند جز از چیزیست که از شیر بسازند. این دو معنی جداست و ما نیز بدو نام نیاز خواهیم داشت. پس باید «شیرین» را در معنی راست خود (ساخته شده از شیر) بکار بریم و «شلپ» را بجای آن بمعنی «آخشیج تلخ» بیاوریم.
.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)
🖌 احمد کسروی
🔸نشست دوم (تکهی هفتم)
ما اگر نام «خدا» میبریم و بآفریدگار حقیقی جهان باور میداریم ، در برابر آن با صد گونه نادانی و گمراهی ـ از بتپرستی و گنبدپرستی و خیالبافیهای پست صوفیان و یاوهسراییهای خراباتیان و بسیار مانند اینها ـ مبارزه میکنیم.
اگر تنها برای مبارزه با این گمراهیها هم بود ما بایستی از خدا سخن رانیم و آنچه را که در این زمینه راستست و با دلیل میتوان پذیرفت نشان دهیم. چنانکه پیش از این هم گفتهایم برای بیرون کردن خرافات بیاساس از دلها باید حقایق را روشن گردانید.
گذشته از همهی اینها ، شما نیک میدانید که خواست ما از خدا و از دین یک چیز است ، و آن اینکه زندگانی از روی عقل باشد.
زندگانی آدمیان به دو شیوه میتواند باشد : یکی آنکه مردمان معنی جهان و زندگانی را ندانند و هر کسی تنها سود خود را بخواهد. افراد با هم در مبارزه و مردمان با یکدیگر در جنگ باشند. دیگری آنکه مردمان معنی جهان و زندگی را بفهمند و هر کسی در کارها و کوششهای خود ملاحظهی دیگران را بکند. چه مردمان و چه افراد باهم همدستی نمایند و در میانه قانونها و آیینی باشد.
این دو زندگانی یکی نیست و از هم بسیار متفاوتست. آن یکی زندگانی جانورانهی از روی خودخواهیست و این یکی زندگانی آدمیانهی از راه عقل میباشد.
ما خواستار این زندگانی آدمیانهایم و این کوششها همه در آن راهست. اینکه دین میگوییم و نام خدا میبریم جز این نتیجه را نمیخواهیم.
ما میگوییم : باید چشم باز کرد و بجهان با دیدهی بیناتری نگریست. میگوییم دانشها افزارهایی بدست آدمیان داده و آنان را به طبیعت مسلط کرده. ولی این تنها بس نیست ، و راهی نیز باید باشد که آدمیان بخود مسلط شوند و جلو بدیهای خود را بگیرند و چنین راهیست که دین مینامیم.
ما میگوییم : این هنری از آدم است که اقیانوسها را درنوردیده از این سر بآن سر میرود. هنری از آدم است که سوار هواپیما گردیده در بالای ابرها به پرواز میپردازد. ولی میباید از این هنرها سودی برداشت و زندگانی را بهتر و خوشتر و جهان را آبادتر و خرّمتر گردانید. این سودی نیست که اقیانوسها کشتارگاه باشد و هزارها آدم خوراک ماهیان گردد. سودی نیست که هواپیماها افزار ویرانی شهرها باشد.
اینها را در جاهای خود گفتهایم.[1] در اینجا میخواهیم بگوییم سخنی که ما از خدا میرانیم در این راهست ، در راه زندگانیست. پس چه زشتست که کسانی اینها را نافهمیده تنها از شنیدن نام خدا به زباندرازی پردازند! چه زشتست که کسانی خود نکوشند و بآنان که میکوشند گستاخی و بیفرهنگی دریغ نگویند!.
چه زشتست که کسانی پدران و مادران خود را فرورفته در لجنزار مردهپرستی و گنبدپرستی یابند و کمترین تکانی ندهند ، و زنان و خواهران خود را گرفتار فالگیران و دعانویسان و جادوگران ببینند و اعتنایی ننمایند ، و اینهمه ملایان و روضهخوانان را در میان مردم تماشا کنند و اندوهی نخورند ، ولی شنیدن نام پاکْآفریدگار را بخود هموار نگردانند و پررویانه زبان به ایراد گشایند.
این را هم بگویم : ولتر و دیگران که پیشروان بیدینی و خداناشناسی بودهاند ، آنان کشمکششان با کشیشان میبوده و آن خدایی را نپذیرفتهاند که گفتهی کشیشانست (خدایی که ما نیز نپذیرفتهایم). اگر ولتر و همراهانش بخدای حقیقی راه پیدا کرده بودند مطمئناً میپذیرفتند و درنگ نمیکردند. [2]
اما مادیگری ، راستست که این فلسفه جهان هستی را جز این دستگاهِ محسوس مادی نشناخته میگوید : «ماده است و تظاهرات آن و چیز دیگری نیست». ولی این فلسفه نتوانسته راه بجایی بَرَد و نتوانسته جهان را از گرویدن بخدا ، بینیاز کند.
چنانکه گفتیم ما اینجهان را مستقل نمیتوانیم شناخت. این گردش و تحول و این نظم و ترتیب را از خودِ آن نمیتوانیم بدانیم. از اینجاست که ناچار شده میگوییم : در پشت سر این دستگاهِ محسوس مادی ، دستگاهی دیگر هست. فلسفهی مادی در این زمینه کاری نتوانسته و گرهی از رشتهی اندیشهها نگشاده.
مثلاً لاپلاس و دیگران دربارهی آغاز زمین و خورشید و دیگر کرهها چنین تصور کردهاند : «روزی بوده که اینها تودهی بخاری میبوده و در فضا آرام میایستاده. ولی ناگهان بتکان آمده و شروع کرده به دور خود چرخیدن و از آن چرخیدن کرهی خورشید پدید آمده ...».
بگفتهی خودشان این یک تصور (تئوری) است. ما نیز ایراد نگرفته میپذیریم. ولی ناچار شده میاندیشیم : آیا آن نیرو که تودهی بخار را بتکان آورده و جهانی را باین نظم و ترتیب بوجود آورده در خودِ آن توده بوده؟!. آیا چنین حدسی میتوان زد؟!. در اینجاست که ناچار شده به وجود آفریدگاری در پشت سر اینجهان متقاعد میشویم. 👇
🖌 احمد کسروی
🔸نشست دوم (تکهی هفتم)
ما اگر نام «خدا» میبریم و بآفریدگار حقیقی جهان باور میداریم ، در برابر آن با صد گونه نادانی و گمراهی ـ از بتپرستی و گنبدپرستی و خیالبافیهای پست صوفیان و یاوهسراییهای خراباتیان و بسیار مانند اینها ـ مبارزه میکنیم.
اگر تنها برای مبارزه با این گمراهیها هم بود ما بایستی از خدا سخن رانیم و آنچه را که در این زمینه راستست و با دلیل میتوان پذیرفت نشان دهیم. چنانکه پیش از این هم گفتهایم برای بیرون کردن خرافات بیاساس از دلها باید حقایق را روشن گردانید.
گذشته از همهی اینها ، شما نیک میدانید که خواست ما از خدا و از دین یک چیز است ، و آن اینکه زندگانی از روی عقل باشد.
زندگانی آدمیان به دو شیوه میتواند باشد : یکی آنکه مردمان معنی جهان و زندگانی را ندانند و هر کسی تنها سود خود را بخواهد. افراد با هم در مبارزه و مردمان با یکدیگر در جنگ باشند. دیگری آنکه مردمان معنی جهان و زندگی را بفهمند و هر کسی در کارها و کوششهای خود ملاحظهی دیگران را بکند. چه مردمان و چه افراد باهم همدستی نمایند و در میانه قانونها و آیینی باشد.
این دو زندگانی یکی نیست و از هم بسیار متفاوتست. آن یکی زندگانی جانورانهی از روی خودخواهیست و این یکی زندگانی آدمیانهی از راه عقل میباشد.
ما خواستار این زندگانی آدمیانهایم و این کوششها همه در آن راهست. اینکه دین میگوییم و نام خدا میبریم جز این نتیجه را نمیخواهیم.
ما میگوییم : باید چشم باز کرد و بجهان با دیدهی بیناتری نگریست. میگوییم دانشها افزارهایی بدست آدمیان داده و آنان را به طبیعت مسلط کرده. ولی این تنها بس نیست ، و راهی نیز باید باشد که آدمیان بخود مسلط شوند و جلو بدیهای خود را بگیرند و چنین راهیست که دین مینامیم.
ما میگوییم : این هنری از آدم است که اقیانوسها را درنوردیده از این سر بآن سر میرود. هنری از آدم است که سوار هواپیما گردیده در بالای ابرها به پرواز میپردازد. ولی میباید از این هنرها سودی برداشت و زندگانی را بهتر و خوشتر و جهان را آبادتر و خرّمتر گردانید. این سودی نیست که اقیانوسها کشتارگاه باشد و هزارها آدم خوراک ماهیان گردد. سودی نیست که هواپیماها افزار ویرانی شهرها باشد.
اینها را در جاهای خود گفتهایم.[1] در اینجا میخواهیم بگوییم سخنی که ما از خدا میرانیم در این راهست ، در راه زندگانیست. پس چه زشتست که کسانی اینها را نافهمیده تنها از شنیدن نام خدا به زباندرازی پردازند! چه زشتست که کسانی خود نکوشند و بآنان که میکوشند گستاخی و بیفرهنگی دریغ نگویند!.
چه زشتست که کسانی پدران و مادران خود را فرورفته در لجنزار مردهپرستی و گنبدپرستی یابند و کمترین تکانی ندهند ، و زنان و خواهران خود را گرفتار فالگیران و دعانویسان و جادوگران ببینند و اعتنایی ننمایند ، و اینهمه ملایان و روضهخوانان را در میان مردم تماشا کنند و اندوهی نخورند ، ولی شنیدن نام پاکْآفریدگار را بخود هموار نگردانند و پررویانه زبان به ایراد گشایند.
این را هم بگویم : ولتر و دیگران که پیشروان بیدینی و خداناشناسی بودهاند ، آنان کشمکششان با کشیشان میبوده و آن خدایی را نپذیرفتهاند که گفتهی کشیشانست (خدایی که ما نیز نپذیرفتهایم). اگر ولتر و همراهانش بخدای حقیقی راه پیدا کرده بودند مطمئناً میپذیرفتند و درنگ نمیکردند. [2]
اما مادیگری ، راستست که این فلسفه جهان هستی را جز این دستگاهِ محسوس مادی نشناخته میگوید : «ماده است و تظاهرات آن و چیز دیگری نیست». ولی این فلسفه نتوانسته راه بجایی بَرَد و نتوانسته جهان را از گرویدن بخدا ، بینیاز کند.
چنانکه گفتیم ما اینجهان را مستقل نمیتوانیم شناخت. این گردش و تحول و این نظم و ترتیب را از خودِ آن نمیتوانیم بدانیم. از اینجاست که ناچار شده میگوییم : در پشت سر این دستگاهِ محسوس مادی ، دستگاهی دیگر هست. فلسفهی مادی در این زمینه کاری نتوانسته و گرهی از رشتهی اندیشهها نگشاده.
مثلاً لاپلاس و دیگران دربارهی آغاز زمین و خورشید و دیگر کرهها چنین تصور کردهاند : «روزی بوده که اینها تودهی بخاری میبوده و در فضا آرام میایستاده. ولی ناگهان بتکان آمده و شروع کرده به دور خود چرخیدن و از آن چرخیدن کرهی خورشید پدید آمده ...».
بگفتهی خودشان این یک تصور (تئوری) است. ما نیز ایراد نگرفته میپذیریم. ولی ناچار شده میاندیشیم : آیا آن نیرو که تودهی بخار را بتکان آورده و جهانی را باین نظم و ترتیب بوجود آورده در خودِ آن توده بوده؟!. آیا چنین حدسی میتوان زد؟!. در اینجاست که ناچار شده به وجود آفریدگاری در پشت سر اینجهان متقاعد میشویم. 👇
[1] : در مهنامهی پیمان و در کتابهایی از جمله ورجاوندبنیاد
[2] : ولتر باآنکه از دین روگردانی مینمود ولی هوادار خداپرستی ساده بود. این سخن او شناخته است : «اگر خدا نباشد باید آن را اختراع کنید» (دائرةالمعارف مُصاحِب).
[2] : ولتر باآنکه از دین روگردانی مینمود ولی هوادار خداپرستی ساده بود. این سخن او شناخته است : «اگر خدا نباشد باید آن را اختراع کنید» (دائرةالمعارف مُصاحِب).
🔶 در پیرامون رُمان ، (بخش دوم)
🔸 چند سخن دربارهی این كتاب (چاپ دوم کتاب در پیرامون رمان)
🖌 احمد کسروی
در سال 1312 كه ما بچاپ مهنامهی پیمان آغاز كردیم ، در ایران «اروپادوستی و پیروی از اروپاییان در هر كاری و هر چیزی» كه ما آن را «اروپاییگری» نامیدیم ، بسیار بالا گرفته بلكه باندازهی دیوانگی رسیده بود. ایرانیان هرچه از اروپاییان میدیدند و یا میشنیدند آن را نیك شمارده پیروی مینمودند و پیشرفت یا بهتری را جز همان پیروی نمیدانستند.
یكی از چیزهایی كه از اروپا بایران رسیده و رواج بیاندازه گرفته بود رمانخوانی و رماننویسی میبود (كه اندازهی رواج آن و چگونگی دلبستگی مردم بآن در گفتارهای این كتاب نشان داده شده) ، و ما چون بر آن بودیم كه در راهی كه میخواستیم آغاز كنیم ، در گامهای نخست آن با اروپاییگری بجنگیم و براندازیم ، از اینرو گفتار نخست شمارهی نخست مهنامه را زیر نام «رمان» نوشتیم و دنبالهی آن را در شمارهی دوم آوردیم (همان گفتاری كه در این كتاب آورده شده).
این گفتار هیاهویی در میانهی رماننویسان و رمانفروشان و رمانخوانان پدید آورد. زیرا رمان بخشی از «ادبیات» اروپا شمرده میشد ، و مردم نادان این سرزمین چنین میپنداشتند كه با گرفتن آن از اروپاییان گامهایی در راه «شهریگری» (یا تمدن) برداشتهاند. میپنداشتند كه با رماننویسی به «تهذیب اخلاق جامعه» خواهند كوشید و «بدردهای اجتماع» خود چاره خواهند كرد. اینبود از آن گفتار كه در نكوهش رمان بود سخت رنجیدند ، و از اینكه من به آناتول فرانس فرانسهای كه او را یك نویسندهی دانشمند بزرگی میپنداشتند تاخته بودم افسرده گردیدند ، و یك زنی بنام «فاطمه خانم سیاح» كه سالها در اروپا بسر داده بود ، با آه و افسوس بسیار گفتارهایی در روزنامهی ایران نوشت. این حال آنروز میبود.
ولی خدا را سپاس كه اكنون پس از ده سال همان گفتارها ، از سوی یك دسته از جوانان باخرد و ارجمند برویهی كتاب بچاپ رسیده دوباره درمیان مردم پراكنده میشود. خدا را سپاس كه امروز جوانان بجای رماننویسی و رمانخوانی به «رمانسوزانی» میكوشند.
چنانكه خوانندگان میبینند در آخر «گفتگو با خانم سیاح» پیشبینی شده كه یك روز بیاید و كسانی برمانسوزانی برخیزند. خدا را سپاس كه این پیشبینی بجا درآمده است. در دیماه گذشته كه یاران ما در تهران و اهواز و تبریز و مراغه و ارومی و كاشمر جشن كتابسوزان برپا گردانیدند ، بیش از همه كتابهای رمان بآتش انداخته شد ، و بسیاری از آنها رمانهایی بود كه نویسندگان خود میآوردند و بخورد آتش میدادند. در سال گذشته یكی از یاران ما در تبریز چند تن از شاگردان دبیرستان را دید كه رمانهایی از بازار خریده و در دست خود میآورند ، و جلو آنان را گرفته از زیان رمان بسخن پرداخت ، و چون آنان را از كرده پشیمان یافت بهای آنها را از جیب خود پرداخته از دستشان گرفت و در برابر چشمشان پاره پاره گردانیده دور ریخت ، و از آنان پیمان گرفت كه دیگر گرد رمانخوانی نگردند. خدا را سپاس كه این نمونهی روشنی را از هَنایش[=تأثیر] آمیغها[=حقایق] نمایان میبینیم.
گاهی كسانی ، در بیرون بنام دلسوزی و همدردی و از درون برای سرزنش و كینهجویی چنین میگویند : «با آن گفتارهایی كه شما نوشتید باز هم كسانی رمان مینویسند. پیاپی رمان چاپ میشود».
ولی باید دانست این سخن جز از روی نافهمی نیست. زیرا روزی كه ما بنوشتن گفتارها برخاستیم رمان یك چیز ستوده و سودمندی شمرده میشد و هر كسی از نیكان و بدان بآن رو میآوردند.
پس از گفتارهای ما ، نیكان از رماننویسی و رمانخوانی روی گردانیدند و اكنون اگر كسانی رمان مینویسند و بچاپ میرسانند جز برخی هوسبازانی یا سودجویانی نیستند ، و ما هیچگاه امید نمیداشتیم كه گفتههای ما در اینان نیز خواهد هَنایید.
ما در كار خود بیناییم و بارها نوشتهایم كه مردمان بدو گروهند : یكی آنان كه پاكدل و بخردند و اینان درپی آمیغها میباشند ، و دیگری آنان كه خردها و روانهاشان بسیار ناتوانست و جز درپی هوسبازی و سودجویی نمیباشند. نیز بارها نوشتهایم كه ما در گامهای نخست كارمان با آن پاكدرونان و بخردانست ولی خواهد رسید آن روزی كه به نابخردان و ناپاكان بپردازیم و پیداست كه باید چه رفتاری با آن دلیلنافهمان و سخنناشنوایان پیش گیریم.
اردیبهشت 1322 دفتر پرچم
.
🔸 چند سخن دربارهی این كتاب (چاپ دوم کتاب در پیرامون رمان)
🖌 احمد کسروی
در سال 1312 كه ما بچاپ مهنامهی پیمان آغاز كردیم ، در ایران «اروپادوستی و پیروی از اروپاییان در هر كاری و هر چیزی» كه ما آن را «اروپاییگری» نامیدیم ، بسیار بالا گرفته بلكه باندازهی دیوانگی رسیده بود. ایرانیان هرچه از اروپاییان میدیدند و یا میشنیدند آن را نیك شمارده پیروی مینمودند و پیشرفت یا بهتری را جز همان پیروی نمیدانستند.
یكی از چیزهایی كه از اروپا بایران رسیده و رواج بیاندازه گرفته بود رمانخوانی و رماننویسی میبود (كه اندازهی رواج آن و چگونگی دلبستگی مردم بآن در گفتارهای این كتاب نشان داده شده) ، و ما چون بر آن بودیم كه در راهی كه میخواستیم آغاز كنیم ، در گامهای نخست آن با اروپاییگری بجنگیم و براندازیم ، از اینرو گفتار نخست شمارهی نخست مهنامه را زیر نام «رمان» نوشتیم و دنبالهی آن را در شمارهی دوم آوردیم (همان گفتاری كه در این كتاب آورده شده).
این گفتار هیاهویی در میانهی رماننویسان و رمانفروشان و رمانخوانان پدید آورد. زیرا رمان بخشی از «ادبیات» اروپا شمرده میشد ، و مردم نادان این سرزمین چنین میپنداشتند كه با گرفتن آن از اروپاییان گامهایی در راه «شهریگری» (یا تمدن) برداشتهاند. میپنداشتند كه با رماننویسی به «تهذیب اخلاق جامعه» خواهند كوشید و «بدردهای اجتماع» خود چاره خواهند كرد. اینبود از آن گفتار كه در نكوهش رمان بود سخت رنجیدند ، و از اینكه من به آناتول فرانس فرانسهای كه او را یك نویسندهی دانشمند بزرگی میپنداشتند تاخته بودم افسرده گردیدند ، و یك زنی بنام «فاطمه خانم سیاح» كه سالها در اروپا بسر داده بود ، با آه و افسوس بسیار گفتارهایی در روزنامهی ایران نوشت. این حال آنروز میبود.
ولی خدا را سپاس كه اكنون پس از ده سال همان گفتارها ، از سوی یك دسته از جوانان باخرد و ارجمند برویهی كتاب بچاپ رسیده دوباره درمیان مردم پراكنده میشود. خدا را سپاس كه امروز جوانان بجای رماننویسی و رمانخوانی به «رمانسوزانی» میكوشند.
چنانكه خوانندگان میبینند در آخر «گفتگو با خانم سیاح» پیشبینی شده كه یك روز بیاید و كسانی برمانسوزانی برخیزند. خدا را سپاس كه این پیشبینی بجا درآمده است. در دیماه گذشته كه یاران ما در تهران و اهواز و تبریز و مراغه و ارومی و كاشمر جشن كتابسوزان برپا گردانیدند ، بیش از همه كتابهای رمان بآتش انداخته شد ، و بسیاری از آنها رمانهایی بود كه نویسندگان خود میآوردند و بخورد آتش میدادند. در سال گذشته یكی از یاران ما در تبریز چند تن از شاگردان دبیرستان را دید كه رمانهایی از بازار خریده و در دست خود میآورند ، و جلو آنان را گرفته از زیان رمان بسخن پرداخت ، و چون آنان را از كرده پشیمان یافت بهای آنها را از جیب خود پرداخته از دستشان گرفت و در برابر چشمشان پاره پاره گردانیده دور ریخت ، و از آنان پیمان گرفت كه دیگر گرد رمانخوانی نگردند. خدا را سپاس كه این نمونهی روشنی را از هَنایش[=تأثیر] آمیغها[=حقایق] نمایان میبینیم.
گاهی كسانی ، در بیرون بنام دلسوزی و همدردی و از درون برای سرزنش و كینهجویی چنین میگویند : «با آن گفتارهایی كه شما نوشتید باز هم كسانی رمان مینویسند. پیاپی رمان چاپ میشود».
ولی باید دانست این سخن جز از روی نافهمی نیست. زیرا روزی كه ما بنوشتن گفتارها برخاستیم رمان یك چیز ستوده و سودمندی شمرده میشد و هر كسی از نیكان و بدان بآن رو میآوردند.
پس از گفتارهای ما ، نیكان از رماننویسی و رمانخوانی روی گردانیدند و اكنون اگر كسانی رمان مینویسند و بچاپ میرسانند جز برخی هوسبازانی یا سودجویانی نیستند ، و ما هیچگاه امید نمیداشتیم كه گفتههای ما در اینان نیز خواهد هَنایید.
ما در كار خود بیناییم و بارها نوشتهایم كه مردمان بدو گروهند : یكی آنان كه پاكدل و بخردند و اینان درپی آمیغها میباشند ، و دیگری آنان كه خردها و روانهاشان بسیار ناتوانست و جز درپی هوسبازی و سودجویی نمیباشند. نیز بارها نوشتهایم كه ما در گامهای نخست كارمان با آن پاكدرونان و بخردانست ولی خواهد رسید آن روزی كه به نابخردان و ناپاكان بپردازیم و پیداست كه باید چه رفتاری با آن دلیلنافهمان و سخنناشنوایان پیش گیریم.
اردیبهشت 1322 دفتر پرچم
.
✴️ واژههایی که میخواهیم
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
آهنگ : این واژه در فارسی گاهی بمعنی قصد و گاهی بمعنی نغمه یا مانند آن میآید. ولی ما جز در معنی قصد بکار نمیبریم. و چون یک معناییست که نیاز بسیار بآن میداریم از اینرو جداشدهها نیز خواهیم آورد : «آهنگید ، میآهنگید ، بیاهنگ ...».
«نابآهنگ» : من غیر عمد ، بیعزم و اراده. (نابآهنگ از خانه بیرون آمدم).
آزرم : این واژه در فارسی بمعنی روشنی نمیآید و همیشه درپی واژهی «شرم» آورده میشود : «شرم و آزرم را کنار گزارده». اگر شما بپرسید آزرم به چه معنی است یک پاسخ درستی نخواهید شنید ، ولی ما آن را در معنی راستش که شرف باشد میآوریم ، و چون باشد که کسانی معنی شرف نیز ندانند ، روشنتر میگردانیم : آزرم آنست که کسی بپاکی و نیکنامی خود دلبستگی دارد و بکارهای بدی که مایهی بدنامی و آلودگیست (از دزدی و کلاهبرداری و دروغگویی و ستمگری و مانند اینها) برنخیزد.
بیوسیدن [همچون نیوشیدن] : بمعنی انتظار است. «نابیوسان» : نامنتظر.
چخیدن [همچون جهیدن] : مجادله کردن ، بدلیل گردن نگزاردن.
پتیاره : این واژه را در فارسی بمعنی روشنی نمیشناسند و جز در دشنام بکار نمیبرند. ولی معنی راست آن «بلا» است و ما نیز در آن معنی میآوریم.
سهش [همچون جهش] : سهش بمعنی احساس (احساسات) است. (خشم ، مهر ، رشک ، کینه ، و مانند اینها). «از سخن او سخت سهیدم».
چیستان : بمعنی لُغُز یا معماست.
خودکامه : بمعنی مستبد است.
سترسیدن [همچون نترسیدن] : بمعنی محسوس گردیدنست. «سترسا» : محسوس
شدسیدن [همچون برچیدن] : بمعنی دریافتن با اندامهای پنجگانهی چشم و گوش و بینی و دست [و زبان] میباشد.
.
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
آهنگ : این واژه در فارسی گاهی بمعنی قصد و گاهی بمعنی نغمه یا مانند آن میآید. ولی ما جز در معنی قصد بکار نمیبریم. و چون یک معناییست که نیاز بسیار بآن میداریم از اینرو جداشدهها نیز خواهیم آورد : «آهنگید ، میآهنگید ، بیاهنگ ...».
«نابآهنگ» : من غیر عمد ، بیعزم و اراده. (نابآهنگ از خانه بیرون آمدم).
آزرم : این واژه در فارسی بمعنی روشنی نمیآید و همیشه درپی واژهی «شرم» آورده میشود : «شرم و آزرم را کنار گزارده». اگر شما بپرسید آزرم به چه معنی است یک پاسخ درستی نخواهید شنید ، ولی ما آن را در معنی راستش که شرف باشد میآوریم ، و چون باشد که کسانی معنی شرف نیز ندانند ، روشنتر میگردانیم : آزرم آنست که کسی بپاکی و نیکنامی خود دلبستگی دارد و بکارهای بدی که مایهی بدنامی و آلودگیست (از دزدی و کلاهبرداری و دروغگویی و ستمگری و مانند اینها) برنخیزد.
بیوسیدن [همچون نیوشیدن] : بمعنی انتظار است. «نابیوسان» : نامنتظر.
چخیدن [همچون جهیدن] : مجادله کردن ، بدلیل گردن نگزاردن.
پتیاره : این واژه را در فارسی بمعنی روشنی نمیشناسند و جز در دشنام بکار نمیبرند. ولی معنی راست آن «بلا» است و ما نیز در آن معنی میآوریم.
سهش [همچون جهش] : سهش بمعنی احساس (احساسات) است. (خشم ، مهر ، رشک ، کینه ، و مانند اینها). «از سخن او سخت سهیدم».
چیستان : بمعنی لُغُز یا معماست.
خودکامه : بمعنی مستبد است.
سترسیدن [همچون نترسیدن] : بمعنی محسوس گردیدنست. «سترسا» : محسوس
شدسیدن [همچون برچیدن] : بمعنی دریافتن با اندامهای پنجگانهی چشم و گوش و بینی و دست [و زبان] میباشد.
.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)
🖌 احمد کسروی
🔸نشست سوم (تکهی یکم)
در نشستهای گذشته از ایرادهایی که کسانی بنام بیدینی بما میگیرند سخن راندیم و میخواهم در این نشست بزمینهی دیگری وارد شوم :
شاید شما شنیدهاید که دکتر اَرانی گفتاری در مهنامهی «دنیا» زیر عنوان «عرفان و اصول مادی» نوشته بوده که به تازگی در دفتری جداگانه بچاپ رسیده ، و چون در این گفتار سخنانی هست که با گفتههای ما ناسازگار میباشد ، کسانی خواستار شدهاند در آن باره هم گفتگویی کنیم.
نخست باید بگویم : دکتر ارانی جوان دانشمندی میبود و من با او دوستی میداشتم. بویژه در سال آخر آزاد بودنش که بارها در ادارهاش با او دیدار میکردم و گفتگوهایی نیز گاهی در میانه میرفت. همچنان در دیوان جنایی که محاکمهی او و همراهانش در جریان بود من چون یکی از وکلا میبودم هر روز او را میدیدم و آنچه میتوانستم دوستی و مهربانی دریغ نمیکردم و سپس که مرگش را شنیدم افسوس بسیار خوردم. ایران بچنان جوانان دانشمند نیاز بسیار میدارد.
دوم از این نوشتهی دکتر خشنود گردیدم. زیرا آنچه در این دفتر نوشته شده سخنانیست که از اروپا از ریشهی مادیگری برخاسته و آوازهاش به ایران نیز رسیده ، که من بارها آنها را از این و آن (ولی با زبانهای عامیانه) میشنیدم و خود آرزومند میبودم که در کتابی بخوانم و یا از زبان دانشمندی بشنوم که نیک آگاه گردم ، و اگر بپاسخی نیاز بود پاسخ دهم. از اینرو همانکه از نوشتهی دکتر آگاه گردیدم ، نسخهاش را از آقای اسلامی گرفته با خوشی خواندم و چون برخی بخشهایش بپاسخ نیازمند است ، در اینجا بآن میپردازم :
ما دوست میداریم از هر راهی که بتوانیم وارد گفتگو شویم و حقایق را هرچه روشنتر گردانیم ، و این زمینه بسیار ارزشمند میباشد و خود باعث خشنودیست که گفتگومان با دانشمندانست.
چنانکه دیده میشود دکتر ارانی «عرفان» (یا تصوف) را عنوان کرده. ولی اگر کتابش را خواندهاید ، مقصود او همهی تعلیماتی است که خارج از مادیگری میباشد. دینها نیز از آنهاست.
برداشت سخن از «بیارزش شمردن جهان و چشمپوشی از خوشیهای آن و باور داشتن به ابدی بودن روان و امید بستن بزندگانی آینده» است ، و شما میدانید که این چیزها چنانکه در صوفیگریست در دینها نیست. در این چیزها صوفیگری با دینها تفاوت بسیار میدارد. لیکن پیروان مادیگری جدایی در میانهی آنها نگزارده همه را به یک چشم میبینند.
همهی تعلیماتی که از خدا و از جهان دیگر و از تقید به نیکی و مانند اینها سخن میراند ، چه دین باشد و چه صوفیگری و چه فلسفه ، در اندیشهی پیروان مادیگری پدید آمده از پستی زندگانی و از درماندگی و بریده شدن امید ، و یا برخاسته از سودجویی و نیازمندی میباشد.
همین زمینه است که دکتر ارانی در این کتاب عنوان کرده و از یکایک جنبشهای اینچنانی ، چه در یونان و چه در هند و چه در ایران و چه در دیگر جاها بسخن پرداخته و سبب پیدایش هر یکی را بدان ترتیب که تصور خودش بوده برشتهی تحریر کشیده.
بگفتهی اینان همهی اندیشهها و دریافتهایی که در مغز آدم پدید میآید نتیجهی تأثیر چیزهاییست که از بیرون با آدم برخورد میدارد. بگفتهی خودشان : «نتیجهی تأثیر محیط است». نیازمندی ، ترس ، نومیدی ، سردی یا گرمی ، روشنایی یا تاریکی و هرچه از اینگونه است در کار مغز تأثیر میدارد و در چگونگی دریافت و اندیشه مؤثر میباشد.
.
🖌 احمد کسروی
🔸نشست سوم (تکهی یکم)
در نشستهای گذشته از ایرادهایی که کسانی بنام بیدینی بما میگیرند سخن راندیم و میخواهم در این نشست بزمینهی دیگری وارد شوم :
شاید شما شنیدهاید که دکتر اَرانی گفتاری در مهنامهی «دنیا» زیر عنوان «عرفان و اصول مادی» نوشته بوده که به تازگی در دفتری جداگانه بچاپ رسیده ، و چون در این گفتار سخنانی هست که با گفتههای ما ناسازگار میباشد ، کسانی خواستار شدهاند در آن باره هم گفتگویی کنیم.
نخست باید بگویم : دکتر ارانی جوان دانشمندی میبود و من با او دوستی میداشتم. بویژه در سال آخر آزاد بودنش که بارها در ادارهاش با او دیدار میکردم و گفتگوهایی نیز گاهی در میانه میرفت. همچنان در دیوان جنایی که محاکمهی او و همراهانش در جریان بود من چون یکی از وکلا میبودم هر روز او را میدیدم و آنچه میتوانستم دوستی و مهربانی دریغ نمیکردم و سپس که مرگش را شنیدم افسوس بسیار خوردم. ایران بچنان جوانان دانشمند نیاز بسیار میدارد.
دوم از این نوشتهی دکتر خشنود گردیدم. زیرا آنچه در این دفتر نوشته شده سخنانیست که از اروپا از ریشهی مادیگری برخاسته و آوازهاش به ایران نیز رسیده ، که من بارها آنها را از این و آن (ولی با زبانهای عامیانه) میشنیدم و خود آرزومند میبودم که در کتابی بخوانم و یا از زبان دانشمندی بشنوم که نیک آگاه گردم ، و اگر بپاسخی نیاز بود پاسخ دهم. از اینرو همانکه از نوشتهی دکتر آگاه گردیدم ، نسخهاش را از آقای اسلامی گرفته با خوشی خواندم و چون برخی بخشهایش بپاسخ نیازمند است ، در اینجا بآن میپردازم :
ما دوست میداریم از هر راهی که بتوانیم وارد گفتگو شویم و حقایق را هرچه روشنتر گردانیم ، و این زمینه بسیار ارزشمند میباشد و خود باعث خشنودیست که گفتگومان با دانشمندانست.
چنانکه دیده میشود دکتر ارانی «عرفان» (یا تصوف) را عنوان کرده. ولی اگر کتابش را خواندهاید ، مقصود او همهی تعلیماتی است که خارج از مادیگری میباشد. دینها نیز از آنهاست.
برداشت سخن از «بیارزش شمردن جهان و چشمپوشی از خوشیهای آن و باور داشتن به ابدی بودن روان و امید بستن بزندگانی آینده» است ، و شما میدانید که این چیزها چنانکه در صوفیگریست در دینها نیست. در این چیزها صوفیگری با دینها تفاوت بسیار میدارد. لیکن پیروان مادیگری جدایی در میانهی آنها نگزارده همه را به یک چشم میبینند.
همهی تعلیماتی که از خدا و از جهان دیگر و از تقید به نیکی و مانند اینها سخن میراند ، چه دین باشد و چه صوفیگری و چه فلسفه ، در اندیشهی پیروان مادیگری پدید آمده از پستی زندگانی و از درماندگی و بریده شدن امید ، و یا برخاسته از سودجویی و نیازمندی میباشد.
همین زمینه است که دکتر ارانی در این کتاب عنوان کرده و از یکایک جنبشهای اینچنانی ، چه در یونان و چه در هند و چه در ایران و چه در دیگر جاها بسخن پرداخته و سبب پیدایش هر یکی را بدان ترتیب که تصور خودش بوده برشتهی تحریر کشیده.
بگفتهی اینان همهی اندیشهها و دریافتهایی که در مغز آدم پدید میآید نتیجهی تأثیر چیزهاییست که از بیرون با آدم برخورد میدارد. بگفتهی خودشان : «نتیجهی تأثیر محیط است». نیازمندی ، ترس ، نومیدی ، سردی یا گرمی ، روشنایی یا تاریکی و هرچه از اینگونه است در کار مغز تأثیر میدارد و در چگونگی دریافت و اندیشه مؤثر میباشد.
.
✴️ در پیرامون رُمان (پیوست)
تکهی یکم
🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهودهكاری نخواهد بود؟!
🖌 کوشاد تلگرام
در پایگاه اینترنتی www.kasravi.info سه خاطره از ضیاءالدین صدرالاشرافی نامی نشر شده كه به یكی از آنها ایرادهایی وارد است و چون موضوع به رمان مربوط میباشد از هر باره بهتر بود که آن را در پایان این كتاب آورده دربارهاش گفتگو کنیم. کوشاد تلگرام
(زیرخطی واژهها از ماست)
خاطره را نویسنده (صدرالاشرافی) از زبان دكتر محسن هشترودی استاد بنام ریاضیات بدینسان بازمیگوید :
«در ادامهی یادی از زندهیاد كسروی بیمناسبت نیست كه با سه خاطرهی كوتاه از آزادگی ، شهامت اخلاقی و مقام انسانیاش یاد كنم كه یكی از آنها احتمالاً نخستین بار است كه بیان و چاپ میشود.
دكتر محسن هشترودی ...در دههی چهل ...صحبت را به شخصیت و شخص كسروی كشانده و گفتند : «من ایشان را در عین داشتن تعصب زیاد به عقایدشان ، شخصیتی پاكدل ، حقیقتجو و شریف و نستوه یافتم». آنگاه در بیان علت قضاوت خود دربارهی همشهری كسروی افزودند : «یكبار در مراسم اول دی كه جشن «كتابسوزان» كسروی و پیروانش بود از روی كنجكاوی به محل «باهَماد آزادگان» رفتم. دیدم كتابهایی مانند مفاتیحالجنان ، امیر ارسلان نامدار ، دیوان بعضی از شعرا ، كتابهای دعا و فلسفه ، با مقداری رمان خارجی در وسط حیاط ، به صورت تلی كوچك جمع كردهاند. كسروی و پیروانش از جنبهی سمبلیك با سوزاندن آن كتابها ، میخواستند هم حرمت ساختگی و تقدس دروغین آنها را از میان ببرند و هم به اصطلاح به «ضاله بودن» آن كتابها از نظر خودشان برای جامعهی ایران اشاره كنند. ضمن تماشای كتابها نظرم به یك «رمان تاریخی» به زبان فرانسه جلب شد كه خود آن را خریده و تماماً خوانده بودم. همان كتاب را برداشته پیش آقای كسروی رفتم كه با اصحابش در صندلیها نشسته و منتظر فرارسیدن ساعت موعود بودند. پس از سلام و معرفی خود ، از ایشان پرسیدم :
«چرا این رمان فرانسه را میسوزانید؟»
آقای كسروی در جواب من گفت :
«این با خرد ناسازگار است! آیا شما كتاب «در پیرامون رمان» مرا خواندهاید؟ جواب دادم بلی خواندهام[!!] و مطمئن هستم كه شما این كتاب رمان تاریخی را نخواندهاید. متأسفانه نظر شما در آن كتابتان ناظر به حكایتهای افسانهای شرقی خودمان ، امثال امیر ارسلان نامدار و حسین كُرد شبستری و ... است اما ، رمان آن نیست كه مورد حمله و انتقاد شما قرار گرفته است. اجازه بدهید با مثالی موضوع را روشن كنم».
استاد هشترودی افزود : مرحوم كسروی در صندلی خود كمیجابجا شد و گفت بفرمایید :
گفتم شما مورخ هستید به عنوان یك مورخ وقتی مثلاً از قهرمانان و ضد قهرمانان مشروطیت صحبت میكنید نمیتوانید تمام گفتگوهای آنها را در تاریخ خود بیاورید و عیناً آنها را بیان نمایید. اگر در كنار كتاب تاریخ مشروطیت شما ، یك رمان تاریخی هم راجع به مشروطیت (مانند غرش توفان الكساندر دوما دربارهی انقلاب كبیر فرانسه) نوشته شود میتوان[در] آن رمان تاریخی تمام گفتگوهای آن قهرمانان و ضد قهرمانان را آورد و حتی آن را روی «سن تئاتر» برد یا از آن «فیلمی» تهیه نمود. این رمان تاریخی فرانسه نیز مربوط به حادثهای در جنگ جهانی اول است و بیان تاریخ به صورت رمان است نه به شكل تاریخ. البته در رمان تاریخی تخیل نویسنده در حد مجاز دخالت میكند همچنانكه قضاوت مورخ در سنجش نیك و بد حوادث تاریخی مؤثر میافتد. وقتی سخنان من تمام شد آقای كسروی با هوشمندی خاص خود ، تمام مسأله را دریافت و بلافاصله همچون یك انسان شریف ، حقیقتپرست و پاكدل ، بلند شد و درمیان تمام حاضران كه اغلب از مریدان و پیروان او بودند با صدای رسایی گفت :
«ما این ندانسته بودیم!»
گفتم : «پس بدانید!»
فوراً دستور داد تمام رمانهای خارجی را از تل كتاب بیرون بیاورند یعنی بلافاصله خطایش را كه ناشی از عدم آگاهی بود جبران كرد كه این ، مهمترین نشانهی شرافت و شجاعت اخلاقی هر فرد محسوب میشود. سپس از من صمیمانه تشكر نمود.»
تا اینجاست سخن خاطرهگو. چنانکه گفته شد ، به این خاطره ایرادهایی وارد است. نخست ، از این راه که کتاب در پیرامون رمان را درست نخوانده و در نتیجه معنی و خواست از آن را درنیافته و برای رماننویسی بهانهتراشی کرده. در حالیکه کتاب در جای خود به آن «بهانه» پرداخته و پاسخ داده. دوم از این راه که چنین داستانی ساختگی مینماید ـ چنانکه دلیلهای آن خواهد آمد.
.
تکهی یکم
🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهودهكاری نخواهد بود؟!
🖌 کوشاد تلگرام
در پایگاه اینترنتی www.kasravi.info سه خاطره از ضیاءالدین صدرالاشرافی نامی نشر شده كه به یكی از آنها ایرادهایی وارد است و چون موضوع به رمان مربوط میباشد از هر باره بهتر بود که آن را در پایان این كتاب آورده دربارهاش گفتگو کنیم. کوشاد تلگرام
(زیرخطی واژهها از ماست)
خاطره را نویسنده (صدرالاشرافی) از زبان دكتر محسن هشترودی استاد بنام ریاضیات بدینسان بازمیگوید :
«در ادامهی یادی از زندهیاد كسروی بیمناسبت نیست كه با سه خاطرهی كوتاه از آزادگی ، شهامت اخلاقی و مقام انسانیاش یاد كنم كه یكی از آنها احتمالاً نخستین بار است كه بیان و چاپ میشود.
دكتر محسن هشترودی ...در دههی چهل ...صحبت را به شخصیت و شخص كسروی كشانده و گفتند : «من ایشان را در عین داشتن تعصب زیاد به عقایدشان ، شخصیتی پاكدل ، حقیقتجو و شریف و نستوه یافتم». آنگاه در بیان علت قضاوت خود دربارهی همشهری كسروی افزودند : «یكبار در مراسم اول دی كه جشن «كتابسوزان» كسروی و پیروانش بود از روی كنجكاوی به محل «باهَماد آزادگان» رفتم. دیدم كتابهایی مانند مفاتیحالجنان ، امیر ارسلان نامدار ، دیوان بعضی از شعرا ، كتابهای دعا و فلسفه ، با مقداری رمان خارجی در وسط حیاط ، به صورت تلی كوچك جمع كردهاند. كسروی و پیروانش از جنبهی سمبلیك با سوزاندن آن كتابها ، میخواستند هم حرمت ساختگی و تقدس دروغین آنها را از میان ببرند و هم به اصطلاح به «ضاله بودن» آن كتابها از نظر خودشان برای جامعهی ایران اشاره كنند. ضمن تماشای كتابها نظرم به یك «رمان تاریخی» به زبان فرانسه جلب شد كه خود آن را خریده و تماماً خوانده بودم. همان كتاب را برداشته پیش آقای كسروی رفتم كه با اصحابش در صندلیها نشسته و منتظر فرارسیدن ساعت موعود بودند. پس از سلام و معرفی خود ، از ایشان پرسیدم :
«چرا این رمان فرانسه را میسوزانید؟»
آقای كسروی در جواب من گفت :
«این با خرد ناسازگار است! آیا شما كتاب «در پیرامون رمان» مرا خواندهاید؟ جواب دادم بلی خواندهام[!!] و مطمئن هستم كه شما این كتاب رمان تاریخی را نخواندهاید. متأسفانه نظر شما در آن كتابتان ناظر به حكایتهای افسانهای شرقی خودمان ، امثال امیر ارسلان نامدار و حسین كُرد شبستری و ... است اما ، رمان آن نیست كه مورد حمله و انتقاد شما قرار گرفته است. اجازه بدهید با مثالی موضوع را روشن كنم».
استاد هشترودی افزود : مرحوم كسروی در صندلی خود كمیجابجا شد و گفت بفرمایید :
گفتم شما مورخ هستید به عنوان یك مورخ وقتی مثلاً از قهرمانان و ضد قهرمانان مشروطیت صحبت میكنید نمیتوانید تمام گفتگوهای آنها را در تاریخ خود بیاورید و عیناً آنها را بیان نمایید. اگر در كنار كتاب تاریخ مشروطیت شما ، یك رمان تاریخی هم راجع به مشروطیت (مانند غرش توفان الكساندر دوما دربارهی انقلاب كبیر فرانسه) نوشته شود میتوان[در] آن رمان تاریخی تمام گفتگوهای آن قهرمانان و ضد قهرمانان را آورد و حتی آن را روی «سن تئاتر» برد یا از آن «فیلمی» تهیه نمود. این رمان تاریخی فرانسه نیز مربوط به حادثهای در جنگ جهانی اول است و بیان تاریخ به صورت رمان است نه به شكل تاریخ. البته در رمان تاریخی تخیل نویسنده در حد مجاز دخالت میكند همچنانكه قضاوت مورخ در سنجش نیك و بد حوادث تاریخی مؤثر میافتد. وقتی سخنان من تمام شد آقای كسروی با هوشمندی خاص خود ، تمام مسأله را دریافت و بلافاصله همچون یك انسان شریف ، حقیقتپرست و پاكدل ، بلند شد و درمیان تمام حاضران كه اغلب از مریدان و پیروان او بودند با صدای رسایی گفت :
«ما این ندانسته بودیم!»
گفتم : «پس بدانید!»
فوراً دستور داد تمام رمانهای خارجی را از تل كتاب بیرون بیاورند یعنی بلافاصله خطایش را كه ناشی از عدم آگاهی بود جبران كرد كه این ، مهمترین نشانهی شرافت و شجاعت اخلاقی هر فرد محسوب میشود. سپس از من صمیمانه تشكر نمود.»
تا اینجاست سخن خاطرهگو. چنانکه گفته شد ، به این خاطره ایرادهایی وارد است. نخست ، از این راه که کتاب در پیرامون رمان را درست نخوانده و در نتیجه معنی و خواست از آن را درنیافته و برای رماننویسی بهانهتراشی کرده. در حالیکه کتاب در جای خود به آن «بهانه» پرداخته و پاسخ داده. دوم از این راه که چنین داستانی ساختگی مینماید ـ چنانکه دلیلهای آن خواهد آمد.
.
سه گفتار از آقای خراسانی - 1
📖 پرچم نیمهماهه
در پارسی صفت را «زاب» و موصوف را «زابنده» میتوان گفت و میتوان کُنشِ لازم آن را زابیدن و کنش متعدی را با زابانیدن و زاباندن آورد (به پیروی از بوعلی در دانشنامه کنش را در فعل بکار بردهام ولی میتوان بجای کنش «کارواژه» گفت).
در پارسی میان زاب و زابنده (صفت و موصوف) چیزی نمیگنجد با یک زیر زاب بزابنده میپیوندد مانند شاخ دراز. همچنین در پارسی میان مضافٌالیه و مضاف چیزی نمیگنجد با یک زیر مضافٌالیه بمضاف میپیوندد مانند شاخ گاو.
گفتگو آنجا است که نامی زاب و مضافٌالیه هر دو داشته باشد زاب و مضافٌالیه هر دو را که بآن نام نمیتوان پیوست باید دید کدام جلو میرود؟ در پارسی زاب جلو میرود مانند شاخ دراز گاو. اگر بگوییم شاخ گاو دراز ـ دراز زاب گاو میشود نه زاب شاخ. اگر بخواهیم «نو» زاب دانشگاه باشد باید بگوییم دانشگاه نو تهران نه دانشگاه تهران نو. زیرا در عبارت دومی نو زاب تهران میشود.
در عربی مضافٌالیه جلو میرود باید گفت : «جامعة تهران الجدیده» پس «آقای گرامیم» را بتازی باید گفت : «سیدی العزیز» نه «سید عزیزی» برخی از پارسیزبانان تازیدان یا تازیزبانان پارسیدان این را ندانسته پارسی را بتازی و تازی را بپارسی نادرست درآوردهاند.
احمد خراسانی
پرچم : اینکه آقای خراسانی بجای واژهی فعل «کنش» یا «کارواژه» را پیشنهاد کردهاند ما «کارواژه» را بهتر میشماریم و از این پس در همه جا این را خواهیم آورد که بجای اسم نیز «نام واژه» بگوییم.
دربارهی «زاب» بمعنی صفت ما بچنین واژهای نیازمند بودیم. زیرا «صفت» را گذشته از آنکه در دستور (یا صرف و نحو) بکار میبریم در گفتگو نیز آن را میآوریم. در حالی که نامی از فارسی برایش نمیداشتیم. اینست آن را میپذیریم و بدانسان که آقای خراسانی پیشنهاد کردهاند باید آن را برویهی کارواژه انداخته جداشدهها بیاوریم : «آدمی باید با راستی و درستی زابد» (متصّف شود) (مردی میبود با دانش و هنر زابنده).
دربارهی چگونگی آوردن زاب و زابنده نیز یادآوریهای آقای خراسانی بجاست و باید در نوشتن پیروی از آنها شود.
* * *
یادآوری : در صفحهی 155 شمارهی 4 مجلهی پرچم «کارواژه» را بجای «فعل» پسندیده بودید چون ازین پس این واژه را بکار خواهید برد خواهشمند است هر جا مناسب میدارید یادآور شوید که این کلمه را اینجانب از آقای فردید شنیدهام و انتخاب خود اینجانب نبوده است.
📖 پرچم نیمهماهه
در پارسی صفت را «زاب» و موصوف را «زابنده» میتوان گفت و میتوان کُنشِ لازم آن را زابیدن و کنش متعدی را با زابانیدن و زاباندن آورد (به پیروی از بوعلی در دانشنامه کنش را در فعل بکار بردهام ولی میتوان بجای کنش «کارواژه» گفت).
در پارسی میان زاب و زابنده (صفت و موصوف) چیزی نمیگنجد با یک زیر زاب بزابنده میپیوندد مانند شاخ دراز. همچنین در پارسی میان مضافٌالیه و مضاف چیزی نمیگنجد با یک زیر مضافٌالیه بمضاف میپیوندد مانند شاخ گاو.
گفتگو آنجا است که نامی زاب و مضافٌالیه هر دو داشته باشد زاب و مضافٌالیه هر دو را که بآن نام نمیتوان پیوست باید دید کدام جلو میرود؟ در پارسی زاب جلو میرود مانند شاخ دراز گاو. اگر بگوییم شاخ گاو دراز ـ دراز زاب گاو میشود نه زاب شاخ. اگر بخواهیم «نو» زاب دانشگاه باشد باید بگوییم دانشگاه نو تهران نه دانشگاه تهران نو. زیرا در عبارت دومی نو زاب تهران میشود.
در عربی مضافٌالیه جلو میرود باید گفت : «جامعة تهران الجدیده» پس «آقای گرامیم» را بتازی باید گفت : «سیدی العزیز» نه «سید عزیزی» برخی از پارسیزبانان تازیدان یا تازیزبانان پارسیدان این را ندانسته پارسی را بتازی و تازی را بپارسی نادرست درآوردهاند.
احمد خراسانی
پرچم : اینکه آقای خراسانی بجای واژهی فعل «کنش» یا «کارواژه» را پیشنهاد کردهاند ما «کارواژه» را بهتر میشماریم و از این پس در همه جا این را خواهیم آورد که بجای اسم نیز «نام واژه» بگوییم.
دربارهی «زاب» بمعنی صفت ما بچنین واژهای نیازمند بودیم. زیرا «صفت» را گذشته از آنکه در دستور (یا صرف و نحو) بکار میبریم در گفتگو نیز آن را میآوریم. در حالی که نامی از فارسی برایش نمیداشتیم. اینست آن را میپذیریم و بدانسان که آقای خراسانی پیشنهاد کردهاند باید آن را برویهی کارواژه انداخته جداشدهها بیاوریم : «آدمی باید با راستی و درستی زابد» (متصّف شود) (مردی میبود با دانش و هنر زابنده).
دربارهی چگونگی آوردن زاب و زابنده نیز یادآوریهای آقای خراسانی بجاست و باید در نوشتن پیروی از آنها شود.
* * *
یادآوری : در صفحهی 155 شمارهی 4 مجلهی پرچم «کارواژه» را بجای «فعل» پسندیده بودید چون ازین پس این واژه را بکار خواهید برد خواهشمند است هر جا مناسب میدارید یادآور شوید که این کلمه را اینجانب از آقای فردید شنیدهام و انتخاب خود اینجانب نبوده است.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)
🖌 احمد کسروی
🔸نشست سوم (تکهی دوم)
دکتر در این باره چنین مینویسد :
«فقط با مغز میتوان فکر کرد. مغز ماده و فکر یکی از خواص این ماده است. تجربه بما نشان میدهد که اگر محیط مادی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره) تغییر کند ، در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور میرسد. مغز نیز کاملاً تابع این قانونست ...».
این سخنان را ما اگر بشکافیم معنایش آنست که در جهان حقیقتی نیست ، نیکی یا بدی نمیباشد ، نیرویی در آدم که نیک را از بد و راست را از کج بشناسد پیدا نتوان کرد.
اگرچه دکتر از دینها و صوفیگری و فلسفه سخن رانده و دربارهی آنهاست که بچنین گفتاری برخاسته ، ولی چه جدایی در میانهی دین و صوفیگری و فلسفه با دیگر چیزهاست؟!. آنچه را که این دربارهی دین و صوفیگری و فلسفه میگوید و همه را نتیجهی پیشامدها و نیازمندیها میشمارد ، در هر چیز دیگری توان گفت و دامنهی سخن را به همه جا میتوان کشید.
در اینجاست که گفتگو میانهی ما با پیروان مادیگری آغاز مییابد. در اینجاست که ما ناچار میشویم بپاسخ پردازیم. این یکی از اشتباههای بزرگ فلسفهی مادّیست.
این اشتباه از شناخته نبودن گوهر آدم برخاسته. اینان ـ این پیروان مادیگری ـ آدم را همین تن و جان محسوس مادی میشناسند. در حالی که ما میدانیم آدم تنها تن و جان محسوس نیست و در او دستگاه دیگری بنام روان هست و یکی از وابستگان این دستگاهِ روان ، عقل است که داور نیک و بد و راست و کج میباشد و این عقل ، عوامل خارجی در قضاوت آن تأثیری ندارد.
اینها یک رشته حقایق بسیار مهمیست که فلسفهی مادی از آن ناآگاه مانده و ما آنها را با سادهترین و محکمترین دلیلها نشان دادهایم.[1]
ما دوست میداریم کسانی که از فلسفهی مادی آگاهند و یا پیروی از نوشتههای دکتر ارانی مینمایند این گفتههای ما را بخوانند که اگر سخنی میدارند بگویند. ما نخواهیم رنجید که آنان (اگر توانستند) ایراد بگفتههای ما بگیرند.
ما دوست میداریم کسانی که میگویند : «شما خوب برمیاندازید ولی ساختنش را بدانشها واگذارید» ، آن نوشتههای ما را بخوانند تا بدانند ما از دانشها (دانشهایی که آنها میشناسند) ، چند گامی هم جلوتر افتادهایم و یک سری حقایقی را که دانشمندان مادی نشناخته بودند شناختهایم.
دوست میداریم بجای آنکه از دور ایستند و با اینگونه سخنان پوچ که جز از عامیان بیدانش سزا نیست ما را بیازارند ، پا پیش گذارند و با ما گفتگو کنند.
دکتر مینویسد : «فقط با مغز میتوان فکر کرد. مغز ماده و فکر یکی از خواص این ماده است».
ما میگوییم : آنچه راست و کج و نیک و بد را میشناسد ، عقل است و مغز یکی از افزارهای کار آن میباشد.
مینویسد : «تجربه بما نشان میدهد که اگر محیط مادی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره) تغییر کند در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور میرسد. مغز نیز کاملاً تابع این قانونست».
ما میگوییم : این چیزهای بیرونی در احساسات آدم ، و در تندی و آهستگی کار مغز مؤثر میتواند باشد. ولی در عقل و قضاوت آن از این چیزها تأثیری نمیتواند باشد و حقایق هیچگاه تغییر نخواهد کرد.
سخن را با مثلی روشن میکنم : قرنهاست مشروطه یا حکومت مردمی در جهان شناخته شده و پایش تا به ایران نیز رسیده. چنین فرض کنید که پنجاه سال پیش از اینست و شما در ایران نخستبار است که نام مشروطه را میشنوید و چون معنیش را میپرسید پاسخ داده میگویند :
«مشروطه آنست که خودِ مردم کشور را راه برند. بدین ترتیب که نمایندگانی از دانایان و نیکخواهان از میان خود برگزیده ، انجمنی یا مجلسی برای مشورت در کارهای کشور بوجود آورند و اختیار کارها را بدست ایشان سپارده خودشان ناظر باشند».
بیگفتگوست که شما آن را شنیده با فرمانروایی خودکامه (استبدادی) پادشاهان خواهید سنجید و تفاوت بسیاری را که در میانهی آنهاست خواهید دریافت و با عقل آزاد ، مشروطه را خواهید پسندید ، و علاقه پیدا کرده آرزومند داشتن چنان دستگاهی در کشور خود خواهید بود ، چه شما آن سخن را در تاریکی شب شنوید و چه در روشنایی روز ، چه در سرمای زمستان و چه در گرمای تابستان ، چه آزاد و در خانهی خود باشید و چه زنجیر بگردن و در گوشهی زندان. اینها هیچ یکی تأثیری در قضاوت عقل شما نخواهد داشت.
[1] : کتاب «ورجاوندْبنیاد» دیده شود. (کسروی)
.
🖌 احمد کسروی
🔸نشست سوم (تکهی دوم)
دکتر در این باره چنین مینویسد :
«فقط با مغز میتوان فکر کرد. مغز ماده و فکر یکی از خواص این ماده است. تجربه بما نشان میدهد که اگر محیط مادی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره) تغییر کند ، در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور میرسد. مغز نیز کاملاً تابع این قانونست ...».
این سخنان را ما اگر بشکافیم معنایش آنست که در جهان حقیقتی نیست ، نیکی یا بدی نمیباشد ، نیرویی در آدم که نیک را از بد و راست را از کج بشناسد پیدا نتوان کرد.
اگرچه دکتر از دینها و صوفیگری و فلسفه سخن رانده و دربارهی آنهاست که بچنین گفتاری برخاسته ، ولی چه جدایی در میانهی دین و صوفیگری و فلسفه با دیگر چیزهاست؟!. آنچه را که این دربارهی دین و صوفیگری و فلسفه میگوید و همه را نتیجهی پیشامدها و نیازمندیها میشمارد ، در هر چیز دیگری توان گفت و دامنهی سخن را به همه جا میتوان کشید.
در اینجاست که گفتگو میانهی ما با پیروان مادیگری آغاز مییابد. در اینجاست که ما ناچار میشویم بپاسخ پردازیم. این یکی از اشتباههای بزرگ فلسفهی مادّیست.
این اشتباه از شناخته نبودن گوهر آدم برخاسته. اینان ـ این پیروان مادیگری ـ آدم را همین تن و جان محسوس مادی میشناسند. در حالی که ما میدانیم آدم تنها تن و جان محسوس نیست و در او دستگاه دیگری بنام روان هست و یکی از وابستگان این دستگاهِ روان ، عقل است که داور نیک و بد و راست و کج میباشد و این عقل ، عوامل خارجی در قضاوت آن تأثیری ندارد.
اینها یک رشته حقایق بسیار مهمیست که فلسفهی مادی از آن ناآگاه مانده و ما آنها را با سادهترین و محکمترین دلیلها نشان دادهایم.[1]
ما دوست میداریم کسانی که از فلسفهی مادی آگاهند و یا پیروی از نوشتههای دکتر ارانی مینمایند این گفتههای ما را بخوانند که اگر سخنی میدارند بگویند. ما نخواهیم رنجید که آنان (اگر توانستند) ایراد بگفتههای ما بگیرند.
ما دوست میداریم کسانی که میگویند : «شما خوب برمیاندازید ولی ساختنش را بدانشها واگذارید» ، آن نوشتههای ما را بخوانند تا بدانند ما از دانشها (دانشهایی که آنها میشناسند) ، چند گامی هم جلوتر افتادهایم و یک سری حقایقی را که دانشمندان مادی نشناخته بودند شناختهایم.
دوست میداریم بجای آنکه از دور ایستند و با اینگونه سخنان پوچ که جز از عامیان بیدانش سزا نیست ما را بیازارند ، پا پیش گذارند و با ما گفتگو کنند.
دکتر مینویسد : «فقط با مغز میتوان فکر کرد. مغز ماده و فکر یکی از خواص این ماده است».
ما میگوییم : آنچه راست و کج و نیک و بد را میشناسد ، عقل است و مغز یکی از افزارهای کار آن میباشد.
مینویسد : «تجربه بما نشان میدهد که اگر محیط مادی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره) تغییر کند در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور میرسد. مغز نیز کاملاً تابع این قانونست».
ما میگوییم : این چیزهای بیرونی در احساسات آدم ، و در تندی و آهستگی کار مغز مؤثر میتواند باشد. ولی در عقل و قضاوت آن از این چیزها تأثیری نمیتواند باشد و حقایق هیچگاه تغییر نخواهد کرد.
سخن را با مثلی روشن میکنم : قرنهاست مشروطه یا حکومت مردمی در جهان شناخته شده و پایش تا به ایران نیز رسیده. چنین فرض کنید که پنجاه سال پیش از اینست و شما در ایران نخستبار است که نام مشروطه را میشنوید و چون معنیش را میپرسید پاسخ داده میگویند :
«مشروطه آنست که خودِ مردم کشور را راه برند. بدین ترتیب که نمایندگانی از دانایان و نیکخواهان از میان خود برگزیده ، انجمنی یا مجلسی برای مشورت در کارهای کشور بوجود آورند و اختیار کارها را بدست ایشان سپارده خودشان ناظر باشند».
بیگفتگوست که شما آن را شنیده با فرمانروایی خودکامه (استبدادی) پادشاهان خواهید سنجید و تفاوت بسیاری را که در میانهی آنهاست خواهید دریافت و با عقل آزاد ، مشروطه را خواهید پسندید ، و علاقه پیدا کرده آرزومند داشتن چنان دستگاهی در کشور خود خواهید بود ، چه شما آن سخن را در تاریکی شب شنوید و چه در روشنایی روز ، چه در سرمای زمستان و چه در گرمای تابستان ، چه آزاد و در خانهی خود باشید و چه زنجیر بگردن و در گوشهی زندان. اینها هیچ یکی تأثیری در قضاوت عقل شما نخواهد داشت.
[1] : کتاب «ورجاوندْبنیاد» دیده شود. (کسروی)
.
✴️ در پیرامون رُمان (پیوست)
تکهی دوم
🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهودهكاری نخواهد بود؟!
🖌 کوشاد تلگرام
خواست از «بهانه» این تکه از نوشته میباشد :
«بعنوان یك مورخ وقتی مثلاً از قهرمانان و ضد قهرمانان مشروطیت صحبت میكنید نمیتوانید تمام گفتگوهای آنها را در تاریخ خود بیاورید و عیناً آنها را بیان نمایید.[زیرا به «تمام» چنان گفتگوهایی در تاریخ اساساً دسترس نیست.] اگر در كنار كتاب تاریخ مشروطیت شما ، یك رمان تاریخی[از پندار رماننویس] هم راجع به مشروطیت نوشته شود میتوان در آن رمان تاریخی تمام گفتگوهای آن قهرمانان و ضد قهرمانان را آورد و حتی آن را روی «سن تئاتر» برد یا از آن «فیلمی» تهیه نمود.»
نخست ببینیم کتاب دربارهی این بهانه چه پاسخی داده.
برای روشنی گفتگو تکههای زیر را از کتاب در همین زمینه میآوریم :
... اگر مقصود نوشتن داستانی است كه خوانندگان عبرت آموزند و پند یاد بگیرند این درست است كه آدمی از شنیدن و خواندن داستانهای شگفت عبرت آموخته پند یاد میگیرد. بویژه اگر داستان شامل دلیریها و جانبازیها و پاكدلیها باشد كه بیشك شنونده را شیفتهی خود ساخته دل او را تكان میدهد. لیكن این در جایی است كه آن داستان راست باشد یا اگر دروغ است باری شنونده آن را راست پندارد. داستانی كه خواننده میداند سرتاپا دروغ و پندار است از شنیدن یا دانستن آن چه اثری درو پیدا خواهد شد؟!
٭٭٭
این شگفتتر كه اگر كسانی از رماننویسان بحوادث تاریخی میپردازند تغییرها در آن داده بشكل رمانش درمیآورند ، چنانكه بسیاری از داستانهای تاریخی را باین حال انداختهاند. این كار از یكسوی بسیار بیخردانه و از سوی دیگر بسیار زیانآور است و خود بدان میماند كه كسی دیدهی بیعیب و بینای خود را كنده شیشه بجای آن بگزارد یا پای درست و توانای خود را بریده پایی از چوب بجایش بربندد. ...
در حادثهای كه روی میدهد هر كس تلاش میكند كه چگونگی آن را هرچه درستتر بدست بیاورد و بدیگران هم درستتر بازگوید. این تنها آقای رماننویس است كه اگر هم چگونگی درست حادثهای بدستش افتاد با سلیقهی كج خود آن را تغییر داده و مشت مشت دروغ بدان درآمیخته بدست خوانندگان میدهد.
آخر این كار برای چیست؟! برای چیست كه آقای رماننگار راست یك داستانی را دوست نداشته بدروغ آن میگراید؟! لذت یك داستان در راست بودن آنست. چگونه است كه یك مشت رماننویس و رمانخوان از چگونگی راست یك حادثهای لذت نبرده كج شدهی آن را برمیگزینند؟!
خوب آقای رماننویس! این تاریخ و افسانه را كه تو بهم درآمیختهای خواننده از كجا بداند راست كدام است و دروغ كدام؟! اگر مقصود تو اینست كه راست و دروغ همه را بیك دیده دیده و همه را در یكجا بیاد خود بسپارد باركالله بانصاف تو. اگر چنین كاری رواست پس اینهمه زحمت كه دربارهی شناختن تاریخ كشیده میشود برای چیست؟! چرا در هر كجا دروغپردازانی را از جنس تو در پشت میزی ننشانند كه تاریخ برای مردم بپردازند و كار دشوار را آسان سازند؟!
آیا این پستی جهان نیست كه روز روشن كسانی دست در تاریخ برده و دروغهایی از پندار خود بر آنها میافزایند و باین كار خود میبالند كسی هم بر آنان ایراد نمیگیرد بلكه آن نگارشهای ایشان را هر كسی خوانده عمر خود تباه میسازد؟! پستی بدتر از این چه باشد؟! نادانی و بیخردی بیشتر از این چه باشد؟!
دریغا ! كه تولستوی كه در قرنهای اخیر تنها مردی از اروپاست نیز آلودهی این نادانی گردیده.(1) جرجی زیدانِ معروف مصر كه مرد آزمودهی دانشمندی بود هم پایش لغزیده و تا گلو در این لجنزار فرورفته. صدها خردمندان هم فریب رماننویسی اروپا را خورده و دانش و خرد خود را فدای نادانی اروپاییان ساختهاند.
مرا حیرت میگیرد كه این مرد [جرجی زیدان] چگونه شبهای دراز را بیدار مانده و هوش خود گداخته داستانهای تاریخی را از كتابها درآورده و به هر كدام دروغهایی از پندار خود میافزوده؟! چگونه دانش و خرد جلو او را نمیگرفته است؟! چگونه او زشتی این كار خود را درنمییافته است؟!
٭٭٭
مینویسید [شما ، خانم سیاح] : ...«رمان تاریخ اخلاق و عادات است».. من میپرسم آن عادات و اخلاق كه رماننگار برشتهی نگارش میكشد اگر از روی مدرك است پس آن تاریخ است نه رمان و باید با زبان تاریخ سروده شود. و اگر از روی پندار خودِ رماننگار است پس درخور هیچ ارجی نیست و جز تباهی عمر شنونده و خواننده نتیجهای از آن بدست نخواهد آمد.
(1) : این در حالیست که میدانیم او در لابلای رمان «جنگ و صلح» (برای مثال) تكههایی از تاریخ را نیز آورده.
.
تکهی دوم
🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهودهكاری نخواهد بود؟!
🖌 کوشاد تلگرام
خواست از «بهانه» این تکه از نوشته میباشد :
«بعنوان یك مورخ وقتی مثلاً از قهرمانان و ضد قهرمانان مشروطیت صحبت میكنید نمیتوانید تمام گفتگوهای آنها را در تاریخ خود بیاورید و عیناً آنها را بیان نمایید.[زیرا به «تمام» چنان گفتگوهایی در تاریخ اساساً دسترس نیست.] اگر در كنار كتاب تاریخ مشروطیت شما ، یك رمان تاریخی[از پندار رماننویس] هم راجع به مشروطیت نوشته شود میتوان در آن رمان تاریخی تمام گفتگوهای آن قهرمانان و ضد قهرمانان را آورد و حتی آن را روی «سن تئاتر» برد یا از آن «فیلمی» تهیه نمود.»
نخست ببینیم کتاب دربارهی این بهانه چه پاسخی داده.
برای روشنی گفتگو تکههای زیر را از کتاب در همین زمینه میآوریم :
... اگر مقصود نوشتن داستانی است كه خوانندگان عبرت آموزند و پند یاد بگیرند این درست است كه آدمی از شنیدن و خواندن داستانهای شگفت عبرت آموخته پند یاد میگیرد. بویژه اگر داستان شامل دلیریها و جانبازیها و پاكدلیها باشد كه بیشك شنونده را شیفتهی خود ساخته دل او را تكان میدهد. لیكن این در جایی است كه آن داستان راست باشد یا اگر دروغ است باری شنونده آن را راست پندارد. داستانی كه خواننده میداند سرتاپا دروغ و پندار است از شنیدن یا دانستن آن چه اثری درو پیدا خواهد شد؟!
٭٭٭
این شگفتتر كه اگر كسانی از رماننویسان بحوادث تاریخی میپردازند تغییرها در آن داده بشكل رمانش درمیآورند ، چنانكه بسیاری از داستانهای تاریخی را باین حال انداختهاند. این كار از یكسوی بسیار بیخردانه و از سوی دیگر بسیار زیانآور است و خود بدان میماند كه كسی دیدهی بیعیب و بینای خود را كنده شیشه بجای آن بگزارد یا پای درست و توانای خود را بریده پایی از چوب بجایش بربندد. ...
در حادثهای كه روی میدهد هر كس تلاش میكند كه چگونگی آن را هرچه درستتر بدست بیاورد و بدیگران هم درستتر بازگوید. این تنها آقای رماننویس است كه اگر هم چگونگی درست حادثهای بدستش افتاد با سلیقهی كج خود آن را تغییر داده و مشت مشت دروغ بدان درآمیخته بدست خوانندگان میدهد.
آخر این كار برای چیست؟! برای چیست كه آقای رماننگار راست یك داستانی را دوست نداشته بدروغ آن میگراید؟! لذت یك داستان در راست بودن آنست. چگونه است كه یك مشت رماننویس و رمانخوان از چگونگی راست یك حادثهای لذت نبرده كج شدهی آن را برمیگزینند؟!
خوب آقای رماننویس! این تاریخ و افسانه را كه تو بهم درآمیختهای خواننده از كجا بداند راست كدام است و دروغ كدام؟! اگر مقصود تو اینست كه راست و دروغ همه را بیك دیده دیده و همه را در یكجا بیاد خود بسپارد باركالله بانصاف تو. اگر چنین كاری رواست پس اینهمه زحمت كه دربارهی شناختن تاریخ كشیده میشود برای چیست؟! چرا در هر كجا دروغپردازانی را از جنس تو در پشت میزی ننشانند كه تاریخ برای مردم بپردازند و كار دشوار را آسان سازند؟!
آیا این پستی جهان نیست كه روز روشن كسانی دست در تاریخ برده و دروغهایی از پندار خود بر آنها میافزایند و باین كار خود میبالند كسی هم بر آنان ایراد نمیگیرد بلكه آن نگارشهای ایشان را هر كسی خوانده عمر خود تباه میسازد؟! پستی بدتر از این چه باشد؟! نادانی و بیخردی بیشتر از این چه باشد؟!
دریغا ! كه تولستوی كه در قرنهای اخیر تنها مردی از اروپاست نیز آلودهی این نادانی گردیده.(1) جرجی زیدانِ معروف مصر كه مرد آزمودهی دانشمندی بود هم پایش لغزیده و تا گلو در این لجنزار فرورفته. صدها خردمندان هم فریب رماننویسی اروپا را خورده و دانش و خرد خود را فدای نادانی اروپاییان ساختهاند.
مرا حیرت میگیرد كه این مرد [جرجی زیدان] چگونه شبهای دراز را بیدار مانده و هوش خود گداخته داستانهای تاریخی را از كتابها درآورده و به هر كدام دروغهایی از پندار خود میافزوده؟! چگونه دانش و خرد جلو او را نمیگرفته است؟! چگونه او زشتی این كار خود را درنمییافته است؟!
٭٭٭
مینویسید [شما ، خانم سیاح] : ...«رمان تاریخ اخلاق و عادات است».. من میپرسم آن عادات و اخلاق كه رماننگار برشتهی نگارش میكشد اگر از روی مدرك است پس آن تاریخ است نه رمان و باید با زبان تاریخ سروده شود. و اگر از روی پندار خودِ رماننگار است پس درخور هیچ ارجی نیست و جز تباهی عمر شنونده و خواننده نتیجهای از آن بدست نخواهد آمد.
(1) : این در حالیست که میدانیم او در لابلای رمان «جنگ و صلح» (برای مثال) تكههایی از تاریخ را نیز آورده.
.
سه گفتار از آقای خراسانی - 2
📖 پرچم نیمهماهه
در پارسی نشانهی ناشناخته (نکره) «ی» است که به نامواژه پیوندد مانند «اسبی خریدم» و نشانهی شناخته (معرفه) «آن» است که پیش از نام آید مانند «پای آن اسب لنگ بود».
در پارسی امروزی نشانهی دیگری برای شناخته بکار میرود و آن «ه» است که بنام پیوندد مانند «پای اسبه لنگ بود» ولی این نشانه تنها در گفتن بکار میرود.
یکی از دستورنویسان پنداشته است که «را» نشانهی شناخته است مانند «اسب را فروختم» این درست نیست زیرا «را» گاهی حرف اضافه است مانند پادشاهی را حکایت کنند یعنی از پادشاهی حکایت کنند.
گاهی «را» نشانهی مفعول صریح است مانند : پرویز را دیدم.
آری این نشانه بیشتر با مفعول صریح شناخته بکار میرود نه آنکه نشانهی شناخته باشد از دو راه :
1ـ اگر «را» نشانهی شناخته میبود با «ی» که نشانهی نشناخته است نمیآمد زیرا شناخته و نشناخته باهم نمیسازند با اینکه ـ ی ـ را ـ برای یک کلمه آورده میشود مانند مردی را دیدم. ناصرخسرو میگوید :
مردکی را بدشت گرگ درید زو بخوردند کرکس و زاغان
2ـ اگر «را» نشانهی شناخته بود بایستی با فاعل شناخته نیز میآمد و درست میبود بگوییم : پای اسب را لنگ بود.
پرچم : آنچه ما میدانیم در فارسی نشانهای برای شناخته (یا معرفه) نیست. ناشناخته نشانه دارد ولی شناخته نشانه ندارد. واژهی «آن» را که نشانهی شناخته میشمارند ما راست نمیدانیم. «آن» و «این» بمعنی اشاره است. میگوییم : «آن چیست که از دور میآید؟..» ، «این چیست که بدست گرفتهای؟..» ما چون میگوییم : «آن اسب» در عربی باید گفت : «ذاک الفرس» ، که «ذاک» در برابر «آن» و «فرس» در برابر «اسب» است و چیزی در برابر «ال» نیست.
اما هاء که در گفتن گاهی نشانهی شناخته است چون تنها در جاهایی میآید که با معنی کوچک داشتن (تحقیر) توأم باشد از آن نیز بهره نتوان برد.
اکنون گفتگو در اینست که آیا ما بداشتن نشانهای برای شناخته نیازمندیم؟. که اگر نیازمندیم باید واژهای بگزاریم. آقای خراسانی در این باره اندیشهی خود را نویسند.
.
📖 پرچم نیمهماهه
در پارسی نشانهی ناشناخته (نکره) «ی» است که به نامواژه پیوندد مانند «اسبی خریدم» و نشانهی شناخته (معرفه) «آن» است که پیش از نام آید مانند «پای آن اسب لنگ بود».
در پارسی امروزی نشانهی دیگری برای شناخته بکار میرود و آن «ه» است که بنام پیوندد مانند «پای اسبه لنگ بود» ولی این نشانه تنها در گفتن بکار میرود.
یکی از دستورنویسان پنداشته است که «را» نشانهی شناخته است مانند «اسب را فروختم» این درست نیست زیرا «را» گاهی حرف اضافه است مانند پادشاهی را حکایت کنند یعنی از پادشاهی حکایت کنند.
گاهی «را» نشانهی مفعول صریح است مانند : پرویز را دیدم.
آری این نشانه بیشتر با مفعول صریح شناخته بکار میرود نه آنکه نشانهی شناخته باشد از دو راه :
1ـ اگر «را» نشانهی شناخته میبود با «ی» که نشانهی نشناخته است نمیآمد زیرا شناخته و نشناخته باهم نمیسازند با اینکه ـ ی ـ را ـ برای یک کلمه آورده میشود مانند مردی را دیدم. ناصرخسرو میگوید :
مردکی را بدشت گرگ درید زو بخوردند کرکس و زاغان
2ـ اگر «را» نشانهی شناخته بود بایستی با فاعل شناخته نیز میآمد و درست میبود بگوییم : پای اسب را لنگ بود.
پرچم : آنچه ما میدانیم در فارسی نشانهای برای شناخته (یا معرفه) نیست. ناشناخته نشانه دارد ولی شناخته نشانه ندارد. واژهی «آن» را که نشانهی شناخته میشمارند ما راست نمیدانیم. «آن» و «این» بمعنی اشاره است. میگوییم : «آن چیست که از دور میآید؟..» ، «این چیست که بدست گرفتهای؟..» ما چون میگوییم : «آن اسب» در عربی باید گفت : «ذاک الفرس» ، که «ذاک» در برابر «آن» و «فرس» در برابر «اسب» است و چیزی در برابر «ال» نیست.
اما هاء که در گفتن گاهی نشانهی شناخته است چون تنها در جاهایی میآید که با معنی کوچک داشتن (تحقیر) توأم باشد از آن نیز بهره نتوان برد.
اکنون گفتگو در اینست که آیا ما بداشتن نشانهای برای شناخته نیازمندیم؟. که اگر نیازمندیم باید واژهای بگزاریم. آقای خراسانی در این باره اندیشهی خود را نویسند.
.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)
🖌 احمد کسروی
🔸نشست سوم (تکهی سوم)
آری ، اگر کسی از دربارِ خودکامه ستمی دیده از شناختن معنی مشروطه زودتر بتکان خواهد آمد. اگر کسی سربلند و آزادیخواه است احساساتیتر خواهد شد. از آنسو اگر کسی از دربار خودکامه سود میبرد با آنکه نیکی مشروطه را خواهد دریافت ، خواستار آن نخواهد گردید. اگر کسی تاریکاندیش است بدشمنی و کینهتوزی نیز خواهد برخاست.
اینها چیزهاییست که ما آزمودهایم و دیدهایم و میآزماییم و میبینیم و خود جای شگفتست که دانشمندان مادی از اینها ناآگاه ماندهاند.
اگر راستی را بخواهیم این پابندی (قید) که پیروان مادیگری بپای خود زده و چنین خواستهاند که جز ماده و تظاهرات آن (و یا تأثیرات آن) به چیز دیگری اعتراف نکنند ، میدان را بآنان بسیار تنگ کرده و همین ناچارشان گردانیده در بسیار جاها از حقایق چشم پوشند.
ما نمیگوییم همچون پیروان کیشها همهی کارها را بپشت سر طبیعت اندازیم. نمیگوییم خدا را در آسمان نشانده میلیونها فرشته در زیر دست او گزاریم که یکایک کارها را با دستور جداگانه بانجام رساند.
ولی این هم راست نیست که در مادیگری پافشاری را بیرون از اندازه گردانیده پیروی از دلیل هم ننماییم. راست نیست که از حقایق نیز چشم پوشیم.
ما میگوییم : باید پیروی از دلیل کرد که به هر کجا بُرد ، رفت. آن خیالبافیهای بیبند و بیمرز در خداشناسی و این پافشاری بیش از اندازه در مادیگری هر دو بیپاست.
ما گاهی سخنانی از این پیروان مادیگری میبینیم که جز خیالبافی نمیباشد و در دوری از عقل همپای خرافات کشیشان و ملایان میباشد. مثلاً یکی از پیروان مادیگری که بسیار کوشیده برای نظم و ترتیبهای جهان ، سببهایی از خودِ جهان یاد کند ، خود را بسختیها انداخته و بسخنان شگفتی پرداخته.
مثلاً دربارهی درخت زردآلو چنین نوشته : این درخت چون خواستار آنست که نژادش برنیفتد و همیشه بماند ، از آنرو میوههای خود را زرد و درخشان میگرداند که از میان برگهای سبز نمایان باشند و میوهخواران آنها را دیده ، بچینند و بخورند و هستهها را بزمین اندازند که از آنها نهالهای نو سر برآورد.
مرد دانشمند برای آنکه دست آفریدگار را در کارهای جهان نپذیرد برای درخت زردآلو هوش و فهم و اندیشه بیشتر از آدمیان قائل شده است. ما میپرسیم : آیا این خیالبافی نیست؟!. آیا چه دلیل با خود میدارد؟!.
در این نوشتههای دکتر ارانی نیز ما بچنان تکههایی بسیار برمیخوریم. من از خواندن برخی از سخنان دکتر بیاد داستانی افتادم که چند سال پیش برای یکی از دوستانم رخ داده بوده.
چند سال پیش یکی از دوستانم شبانه دزدی بخانهاش آمده کالا و اثاث بسیار برده بود. میگوید : صبح که از پیشامد آگاه شدیم برخاستم و بکلانتری شتافتم و از آنجا یک پاسبان و یک بازجو همراه گردانیدند که بخانه آمده بازرسیها کنند ، و اینان چون بخانه آمدند و در و دیوار را بازجستند و از کالا و اثاث که بدزدی رفته بود پرس و جو کردند ، بجای همه چیز بخودنمایی و برتریفروشی پرداخته بمن ایرادها میگرفتند و اعتراضها میکردند. یکی گفت : «تقصیر خودتست. چرا سگ نگاه نمیداری؟!.» دیگری گفت : «چرا این دیوارها را بلند نمیکنید که دزد نتواند بالا بیاید؟!.» باز آن یکی با اعتراض گفت : «چه خواب سنگینی داشتید که دزد آمده و اینهمه مال برده ، بیدار نشدهاید؟!.». آن یکی نوبت را از دست نداده گفت : «تقصیر خودتانست که در اینجا خانه خریدهاید. بنده خدا اینجا آخر دنیاست».
میگوید : این ایرادگیریها چندان شد که من بستوه آمده گفتم : «پس دانسته شد دزد هیچ گناه نداشته. پس دیگر بازجویی و بازرسی چه میخواهد؟!.». این را گفته از خانه بیرونشان کردم.
دکتر نیز در این نوشتههای خود برداشتی برمیدارد که میباید گفت : آدم هیچ نیروی مغزی نداشته و چه در نیکیها و چه در بدیها از خود دارای اختیار نبوده. در جهان هرچه کرده و میکند این کوهها و درهها و بیابانها به کمک نیازمندیهاست.
.
🖌 احمد کسروی
🔸نشست سوم (تکهی سوم)
آری ، اگر کسی از دربارِ خودکامه ستمی دیده از شناختن معنی مشروطه زودتر بتکان خواهد آمد. اگر کسی سربلند و آزادیخواه است احساساتیتر خواهد شد. از آنسو اگر کسی از دربار خودکامه سود میبرد با آنکه نیکی مشروطه را خواهد دریافت ، خواستار آن نخواهد گردید. اگر کسی تاریکاندیش است بدشمنی و کینهتوزی نیز خواهد برخاست.
اینها چیزهاییست که ما آزمودهایم و دیدهایم و میآزماییم و میبینیم و خود جای شگفتست که دانشمندان مادی از اینها ناآگاه ماندهاند.
اگر راستی را بخواهیم این پابندی (قید) که پیروان مادیگری بپای خود زده و چنین خواستهاند که جز ماده و تظاهرات آن (و یا تأثیرات آن) به چیز دیگری اعتراف نکنند ، میدان را بآنان بسیار تنگ کرده و همین ناچارشان گردانیده در بسیار جاها از حقایق چشم پوشند.
ما نمیگوییم همچون پیروان کیشها همهی کارها را بپشت سر طبیعت اندازیم. نمیگوییم خدا را در آسمان نشانده میلیونها فرشته در زیر دست او گزاریم که یکایک کارها را با دستور جداگانه بانجام رساند.
ولی این هم راست نیست که در مادیگری پافشاری را بیرون از اندازه گردانیده پیروی از دلیل هم ننماییم. راست نیست که از حقایق نیز چشم پوشیم.
ما میگوییم : باید پیروی از دلیل کرد که به هر کجا بُرد ، رفت. آن خیالبافیهای بیبند و بیمرز در خداشناسی و این پافشاری بیش از اندازه در مادیگری هر دو بیپاست.
ما گاهی سخنانی از این پیروان مادیگری میبینیم که جز خیالبافی نمیباشد و در دوری از عقل همپای خرافات کشیشان و ملایان میباشد. مثلاً یکی از پیروان مادیگری که بسیار کوشیده برای نظم و ترتیبهای جهان ، سببهایی از خودِ جهان یاد کند ، خود را بسختیها انداخته و بسخنان شگفتی پرداخته.
مثلاً دربارهی درخت زردآلو چنین نوشته : این درخت چون خواستار آنست که نژادش برنیفتد و همیشه بماند ، از آنرو میوههای خود را زرد و درخشان میگرداند که از میان برگهای سبز نمایان باشند و میوهخواران آنها را دیده ، بچینند و بخورند و هستهها را بزمین اندازند که از آنها نهالهای نو سر برآورد.
مرد دانشمند برای آنکه دست آفریدگار را در کارهای جهان نپذیرد برای درخت زردآلو هوش و فهم و اندیشه بیشتر از آدمیان قائل شده است. ما میپرسیم : آیا این خیالبافی نیست؟!. آیا چه دلیل با خود میدارد؟!.
در این نوشتههای دکتر ارانی نیز ما بچنان تکههایی بسیار برمیخوریم. من از خواندن برخی از سخنان دکتر بیاد داستانی افتادم که چند سال پیش برای یکی از دوستانم رخ داده بوده.
چند سال پیش یکی از دوستانم شبانه دزدی بخانهاش آمده کالا و اثاث بسیار برده بود. میگوید : صبح که از پیشامد آگاه شدیم برخاستم و بکلانتری شتافتم و از آنجا یک پاسبان و یک بازجو همراه گردانیدند که بخانه آمده بازرسیها کنند ، و اینان چون بخانه آمدند و در و دیوار را بازجستند و از کالا و اثاث که بدزدی رفته بود پرس و جو کردند ، بجای همه چیز بخودنمایی و برتریفروشی پرداخته بمن ایرادها میگرفتند و اعتراضها میکردند. یکی گفت : «تقصیر خودتست. چرا سگ نگاه نمیداری؟!.» دیگری گفت : «چرا این دیوارها را بلند نمیکنید که دزد نتواند بالا بیاید؟!.» باز آن یکی با اعتراض گفت : «چه خواب سنگینی داشتید که دزد آمده و اینهمه مال برده ، بیدار نشدهاید؟!.». آن یکی نوبت را از دست نداده گفت : «تقصیر خودتانست که در اینجا خانه خریدهاید. بنده خدا اینجا آخر دنیاست».
میگوید : این ایرادگیریها چندان شد که من بستوه آمده گفتم : «پس دانسته شد دزد هیچ گناه نداشته. پس دیگر بازجویی و بازرسی چه میخواهد؟!.». این را گفته از خانه بیرونشان کردم.
دکتر نیز در این نوشتههای خود برداشتی برمیدارد که میباید گفت : آدم هیچ نیروی مغزی نداشته و چه در نیکیها و چه در بدیها از خود دارای اختیار نبوده. در جهان هرچه کرده و میکند این کوهها و درهها و بیابانها به کمک نیازمندیهاست.
.