من چون سخنم از افسران میبود تنها گریختن آنها را گفتم. ولی آیا استاندارها و فرماندارها و رئیسشهربانیها و كلانترها نگریختند؟!. آیا سران ادارهها نگریختند؟!. آیا روستاییان براهآهن تبریز و تهران نریختند و آهنها و تیرهای آنها را نكندند؟!. آیا ملایان فرصت یافته بكینهی سالهای گذشته بزباندرازیها و بدگوییها برنخاستند؟!. آیا كشاورزان از گشادن راه كربلا بشادمانی برخاسته در چنان هنگام گرفتاری بیستویكهزار تن بتهران نریختند و با گرفتن گذرنامه بعراق نشتافتند؟!. آیا روزنامهها نبودند كه تا دیروز ستایش از رضاشاه و از شاهپورها و شاهدختهایش را بایای[=وظیفهی] خود میشماردند و صد چاپلوسی مینمودند و بیكبار بازگشتند و به بد نوشتن پرداختند؟!. آیا نمایندگان نبودند كه تا دیروز هر یكی خود را نوكری از رضاشاه میشناخت و فروتنی و چاپلوسی بیاندازه مینمود و اكنون بیكبار رو گردانیده هر یكی با زبان دیگری بدگفتن از او آغاز كردند؟!.»
(كسروی ، افسران ما ،1323 ص 33 تا 46)
[دنبالهی این گفتار بسیار ارجدارست و سخن از علتهای این آلودگیها رانده آنها را در سه بخش «آموزاكها» ، «پیشامدها» و «سرگذشتها» جداگانه بازمینماید.]
(كسروی ، افسران ما ،1323 ص 33 تا 46)
[دنبالهی این گفتار بسیار ارجدارست و سخن از علتهای این آلودگیها رانده آنها را در سه بخش «آموزاكها» ، «پیشامدها» و «سرگذشتها» جداگانه بازمینماید.]
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 13 از بخش سوم
🔸از ناسازگاری دین و دانش همه زیان برخاسته ـ 2
شما باید یكی از دو كار را بكنید : یا بگویید مردم پی دانشها نروند و این رشته را بیكبار رها كنند و یا آنچه از دانشها بدست آمده بپذیرید و این پندارهای بیهوده را كه دین مینامید دست بردارید. شما ناگزیرید لغزشهای دانشها را هم بپذیرید و بگفتهی داروین و شاگردان او دربارهی بوزینه و آدمی نیز گردن گزارید زیرا از تهیدستی پاسخی باین لغزش آنان هم ندادهاید و نمیتوانید داد.
من خواستارم خوانندگان این را از آنان بپرسند و پاسخ بخواهند ، بنویسند از علمایی كه در نجف یا مصر هستند پاسخ طلبند. یك شیوهی اینان همینست كه با نادانیهای خود مردم را دچار دشواری گردانند ، و آنگاه كنار كشیده خود را بناشنیدن زنند. ولی تا كی باید این رفتار را پیش برند؟!.
این پرسش و ایراد تنها از علمای اسلام نیست. از پیشوایان مسیحی نیز هست. آن داستانها كه با دانشها نمیسازد بیش از همه در توریت و انجیل میباشد و این از شگفتیهای جهانست كه با صدها دانشگاهها و دانشكدهها و لابراتوارها در اروپا و آمریكا هنوز كلیساها میایستد و انجیل و توریت خوانده میشود. از شگفتیهاست كه با آگاهیها و آزمایشهای بسیار دربارهی میكروبها و بیماریها باز كسانی داستانهای انجیل را دربارهی بیرون كردن مسیح جنها را از درون بیماران میخوانند و شگفتتر آنكه چنان كتابی را ازآنِ خدا میشمارند و از چنان افسانههای خنكی برای جهان رستگاری میطلبند. در اینجاست كه باید گفت : پندارپرستی از بدترین گرفتاریهای جهان باشد و خرد و همه چیز را زبون گرداند.
شنیدنیست كه با یكی این سخن را میگفتم و ایراد میگرفتم چنانكه شیوهی بسیاری از این كسان میباشد كه سخن را درست نشنیده و نیندیشیده بپاسخ پردازند زبان باز كرده چنین گفت : «ایراد شما درست نیست. زیرا مقصود از جن همین میكروبها بوده در اخبار ما هم همیشه میكروب را جن نامیدهاند ...» گفتم بهتر بود بیندیشی و سخن گویی تا سبكمغزی خود را نشان ندهی. در همان داستانهای انجیل سخن گفتن جنها را یاد میكند. میگوید جنها بمسیح میگفتهاند ای پسر خدا چرا ما را بحال خود نمیگزاری؟!. آیا میكروب سخن گوید؟!. وآنگاه بیرون كردن میكروبها از تنها چه معنی دارد؟!. پس از همگی ، مگر دشواری تنها همینست كه بدینسان دست بدامن گزارش زنی؟!.
از آن شنیدنیتر اینست كه با یكی از كشیشان و مسیونران كه این سخن میرفت گفت : «اینكه با آنهمه دانشگاهها و آزمایشگاهها باز كلیساها میایستند این خود معجز[هی] دین مسیح است ...» گفتم : اگر پافشاری بر كجیها و نادانیها معجزه باشد این معجزه را پیش از شما جهودان نشان دادهاند. پیش از ایشان زردشتیان نشان دادهاند ، پیش از همه بتپرستان نشان دادهاند. معجزهی یك دسته از هندوها از همه بزرگتر است كه در اینجهانِ دانش و پس از آنهمه پیشرفتها در كار خداشناسی هنوز دست از مارپرستی و گاوپرستی برنداشتهاند و صدها نكوهش كه میشنوند خم بابرو نمیآورند.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 13 از بخش سوم
🔸از ناسازگاری دین و دانش همه زیان برخاسته ـ 2
شما باید یكی از دو كار را بكنید : یا بگویید مردم پی دانشها نروند و این رشته را بیكبار رها كنند و یا آنچه از دانشها بدست آمده بپذیرید و این پندارهای بیهوده را كه دین مینامید دست بردارید. شما ناگزیرید لغزشهای دانشها را هم بپذیرید و بگفتهی داروین و شاگردان او دربارهی بوزینه و آدمی نیز گردن گزارید زیرا از تهیدستی پاسخی باین لغزش آنان هم ندادهاید و نمیتوانید داد.
من خواستارم خوانندگان این را از آنان بپرسند و پاسخ بخواهند ، بنویسند از علمایی كه در نجف یا مصر هستند پاسخ طلبند. یك شیوهی اینان همینست كه با نادانیهای خود مردم را دچار دشواری گردانند ، و آنگاه كنار كشیده خود را بناشنیدن زنند. ولی تا كی باید این رفتار را پیش برند؟!.
این پرسش و ایراد تنها از علمای اسلام نیست. از پیشوایان مسیحی نیز هست. آن داستانها كه با دانشها نمیسازد بیش از همه در توریت و انجیل میباشد و این از شگفتیهای جهانست كه با صدها دانشگاهها و دانشكدهها و لابراتوارها در اروپا و آمریكا هنوز كلیساها میایستد و انجیل و توریت خوانده میشود. از شگفتیهاست كه با آگاهیها و آزمایشهای بسیار دربارهی میكروبها و بیماریها باز كسانی داستانهای انجیل را دربارهی بیرون كردن مسیح جنها را از درون بیماران میخوانند و شگفتتر آنكه چنان كتابی را ازآنِ خدا میشمارند و از چنان افسانههای خنكی برای جهان رستگاری میطلبند. در اینجاست كه باید گفت : پندارپرستی از بدترین گرفتاریهای جهان باشد و خرد و همه چیز را زبون گرداند.
شنیدنیست كه با یكی این سخن را میگفتم و ایراد میگرفتم چنانكه شیوهی بسیاری از این كسان میباشد كه سخن را درست نشنیده و نیندیشیده بپاسخ پردازند زبان باز كرده چنین گفت : «ایراد شما درست نیست. زیرا مقصود از جن همین میكروبها بوده در اخبار ما هم همیشه میكروب را جن نامیدهاند ...» گفتم بهتر بود بیندیشی و سخن گویی تا سبكمغزی خود را نشان ندهی. در همان داستانهای انجیل سخن گفتن جنها را یاد میكند. میگوید جنها بمسیح میگفتهاند ای پسر خدا چرا ما را بحال خود نمیگزاری؟!. آیا میكروب سخن گوید؟!. وآنگاه بیرون كردن میكروبها از تنها چه معنی دارد؟!. پس از همگی ، مگر دشواری تنها همینست كه بدینسان دست بدامن گزارش زنی؟!.
از آن شنیدنیتر اینست كه با یكی از كشیشان و مسیونران كه این سخن میرفت گفت : «اینكه با آنهمه دانشگاهها و آزمایشگاهها باز كلیساها میایستند این خود معجز[هی] دین مسیح است ...» گفتم : اگر پافشاری بر كجیها و نادانیها معجزه باشد این معجزه را پیش از شما جهودان نشان دادهاند. پیش از ایشان زردشتیان نشان دادهاند ، پیش از همه بتپرستان نشان دادهاند. معجزهی یك دسته از هندوها از همه بزرگتر است كه در اینجهانِ دانش و پس از آنهمه پیشرفتها در كار خداشناسی هنوز دست از مارپرستی و گاوپرستی برنداشتهاند و صدها نكوهش كه میشنوند خم بابرو نمیآورند.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی هفدهم)
🔶بجوانان چه حمایتی باید کرد؟..
(بخش یک از دو)
از پست دیروز از تبریز گفتاری رسیده زیر عنوان : «از تودهی جوانان حمایت كنید». نویسندهی گفتار از جوانان ستایشهایی نوشته اظهار افسوس میكند از اینكه قدردانی از آنان نمیشود.
میگویم : امروز چه از جوانان و چه از پیران ، جای هیچ ستایشی نیست. امروز این توده سخت آلوده است : اندیشههای گمراه و پراكنده ، خویهای پست و دور از هم ـ و خود نتیجهی این آلودگیهاست كه چنین خوار و زبون میباشیم.
آفریدگار جهان ستمگر نیست. یك توده را برای زبونی و زیردستی و دیگری را برای سرفرازی و فرمانروایی نیافریده. در این جهان هر مردمی چه نیك و بد سزای خود را یابد.
🔸ما نیز از بدی چنین خوار و زبونیم. از بدی زیردست و لگدمال شدهایم. همین خواری و زبونی دلیل است كه خود آلودهایم. باید بجای ستایش كه دروغ است و سودی هم ندارد ، بدیها را بدانیم و بشناسیم و بچارهی آنها كوشیم ، باید بجای لاف زدن از نیكی ، براستی نیك باشیم و این آلودگیها را از خود دور گردانیم.
🔸گرفتم که كسانی خود نیكند. از نیكی آنان چه سودی تواند بود؟!. باید كوشید تا میتوان توده را نیك گردانید. اساساً یك دلیل نیكی كوشیدن باصلاح توده است. آن چه نیكیایست كه كسی تودهاش چنین آلوده باشد و بچاره نكوشد؟!.
دو سال پیش در همان تبریز یک دبیری جشنی برای خود گرفت و شاگردان زیردست را واداشت كه در روزنامه «خدمات سیسالهی او را بفرهنگ» ، بنویسند و ستایشها نمایند. من چون در تبریز بودم از این كار او دلتنگ گردیدم. در این توده چه جای جشن است؟!. با این گرفتاریها چه جای شادیست؟!. كدام فیروزی بدست آمده؟!. كدام پیشرفت رخ داده؟!.
🔸جشن ما آن روزی خواهد بود كه باین آلودگیها چاره كنیم. این اندیشههای پراكنده را از میان برداریم ، این خویهای پست را از ریشه براندازیم ، وگرنه یك تن اگر یكتا دانشمند جهان باشد چون تودهاش خوار و زبونست او نیز ارج نخواهد داشت.
من كمتر میخواهم در نوشتههایم یادی از خود كنم و كارهای خود را شمارم ـ ولی این داستان چون گواه معتبری دارد مینویسم : دو سال پیش روزی آقای امیرخیزی (حاجیاسماعیلآقا) در اتوبوس مرا دید و چنین گفت : «فلان آقا از اروپا آمده. رفتیم بدیدنش. شما را میپرسید و تقریباً ده دقیقه توصیف شما را میكرد. میگفت : «در اروپا میان دانشمندان معروف است. كتابهایش در انجمن علمی قیمت دارد.» [1]
مقصودش این بود كه من بدیدن آن تازهوارد بروم. گفتم : نه تنها بدیدنش نخواهم رفت ، اگر او از من نیك گفته من همیشه ازو بد خواهم گفت. زیرا او اگر با خود من دوستی نشان میدهد با تودهام دشمنی مینماید و بكندن ریشهاش میكوشد. شما او را «یك ادیب علامهی فاضل» میشناسید ولی من نیك میدانم كه افزاریست برای آنكه كتابهای سراپا پستی و زبونی دورهی مغول را درمیان ایرانیان و شرقیان رواج دهد و با این ترتیب نگزارد از پستیهای زمان مغول پاك گردند. نگزارد این اندیشههای پوچ و بیهوده كه در آن كتابهاست از میان برخیزد. با چنین كسی مرا چه دوستی تواند بود؟.
🔸مرا چه سود دارد كه خودم درمیان اروپاییان شناخته و ارجمند باشم در جایی كه تودهام خوار و بیارج است؟!.
چنانكه گفته بودم آن كس آغاز بكار كرد و با پشتیبانیهایی كه میدید به نشر كتابهای زمان مغول پرداخت و كسانی كه باو نزدیك رفتند سودهای بزرگی بردند ، و من تاكنون روی او را ندیدهام و امیدمندم كه نخواهم دید.
از سخن خود دور نیفتیم : از جوانان جای هیچ ستایشی نیست ، تا توده چنین آلوده و گرفتار است به نیكی یك تن یا یك دسته قیمتی نباید گزاشت. از آنسوی امروز جوانان دارای نقیصههای بسیاریند و باید بجای ستایش كوشید و این نقیصهها را رفع نمود.
این جوانان درسهایی را كه در دبیرستانها و دانشكدهها خوانده و آگاهیهای پراكندهای را كه از روزنامهها و كتابها یاد گرفتهاند یك سرمایهی مهمی میشمارند و بغرور آن در كارهای توده دخالت میكنند و اظهار عقیده مینمایند ، و چون خود را از حیث دانش و آگاهی در حد كمال میشناسند بسخن دیگران گوش نمیدهند و سر بیاد گرفتن چیزی فرونمیآورند.
در حالی كه آن آموختههای اینان جز چیزهای ناقصی نیست و هرگز سرمایهی زندگی نتواند بود. آنان خود از این حقیقت غفلت دارند و بآسانی نخواهند پذیرفت.
در بیست سال گذشته ، یكی از سیاستها این بوده كه جوانان را در دبیرستانها و دانشكدهها گیج گردانند و مغزهای آنان را با تاریخچهی فلان شاعر ، و یا یاد گرفتن فلان قصیده ، و با خواندن فلان فلسفه و مانند اینها فرسوده ساخته از كار اندازند. این را بقصد كرده و از روی یك نقشهای پیش بردهاند.
در اینجا از آن زمینه گفتگو نخواهم كرد. در اینجا میخواهم بگویم : جوانان بیآنكه خود بدانند و بیآنكه مقصر باشند گرفتار این نقیصهاند و ما باید بجای ستایش از آنها برفع این نقیصه پردازیم.
.
🔶بجوانان چه حمایتی باید کرد؟..
(بخش یک از دو)
از پست دیروز از تبریز گفتاری رسیده زیر عنوان : «از تودهی جوانان حمایت كنید». نویسندهی گفتار از جوانان ستایشهایی نوشته اظهار افسوس میكند از اینكه قدردانی از آنان نمیشود.
میگویم : امروز چه از جوانان و چه از پیران ، جای هیچ ستایشی نیست. امروز این توده سخت آلوده است : اندیشههای گمراه و پراكنده ، خویهای پست و دور از هم ـ و خود نتیجهی این آلودگیهاست كه چنین خوار و زبون میباشیم.
آفریدگار جهان ستمگر نیست. یك توده را برای زبونی و زیردستی و دیگری را برای سرفرازی و فرمانروایی نیافریده. در این جهان هر مردمی چه نیك و بد سزای خود را یابد.
🔸ما نیز از بدی چنین خوار و زبونیم. از بدی زیردست و لگدمال شدهایم. همین خواری و زبونی دلیل است كه خود آلودهایم. باید بجای ستایش كه دروغ است و سودی هم ندارد ، بدیها را بدانیم و بشناسیم و بچارهی آنها كوشیم ، باید بجای لاف زدن از نیكی ، براستی نیك باشیم و این آلودگیها را از خود دور گردانیم.
🔸گرفتم که كسانی خود نیكند. از نیكی آنان چه سودی تواند بود؟!. باید كوشید تا میتوان توده را نیك گردانید. اساساً یك دلیل نیكی كوشیدن باصلاح توده است. آن چه نیكیایست كه كسی تودهاش چنین آلوده باشد و بچاره نكوشد؟!.
دو سال پیش در همان تبریز یک دبیری جشنی برای خود گرفت و شاگردان زیردست را واداشت كه در روزنامه «خدمات سیسالهی او را بفرهنگ» ، بنویسند و ستایشها نمایند. من چون در تبریز بودم از این كار او دلتنگ گردیدم. در این توده چه جای جشن است؟!. با این گرفتاریها چه جای شادیست؟!. كدام فیروزی بدست آمده؟!. كدام پیشرفت رخ داده؟!.
🔸جشن ما آن روزی خواهد بود كه باین آلودگیها چاره كنیم. این اندیشههای پراكنده را از میان برداریم ، این خویهای پست را از ریشه براندازیم ، وگرنه یك تن اگر یكتا دانشمند جهان باشد چون تودهاش خوار و زبونست او نیز ارج نخواهد داشت.
من كمتر میخواهم در نوشتههایم یادی از خود كنم و كارهای خود را شمارم ـ ولی این داستان چون گواه معتبری دارد مینویسم : دو سال پیش روزی آقای امیرخیزی (حاجیاسماعیلآقا) در اتوبوس مرا دید و چنین گفت : «فلان آقا از اروپا آمده. رفتیم بدیدنش. شما را میپرسید و تقریباً ده دقیقه توصیف شما را میكرد. میگفت : «در اروپا میان دانشمندان معروف است. كتابهایش در انجمن علمی قیمت دارد.» [1]
مقصودش این بود كه من بدیدن آن تازهوارد بروم. گفتم : نه تنها بدیدنش نخواهم رفت ، اگر او از من نیك گفته من همیشه ازو بد خواهم گفت. زیرا او اگر با خود من دوستی نشان میدهد با تودهام دشمنی مینماید و بكندن ریشهاش میكوشد. شما او را «یك ادیب علامهی فاضل» میشناسید ولی من نیك میدانم كه افزاریست برای آنكه كتابهای سراپا پستی و زبونی دورهی مغول را درمیان ایرانیان و شرقیان رواج دهد و با این ترتیب نگزارد از پستیهای زمان مغول پاك گردند. نگزارد این اندیشههای پوچ و بیهوده كه در آن كتابهاست از میان برخیزد. با چنین كسی مرا چه دوستی تواند بود؟.
🔸مرا چه سود دارد كه خودم درمیان اروپاییان شناخته و ارجمند باشم در جایی كه تودهام خوار و بیارج است؟!.
چنانكه گفته بودم آن كس آغاز بكار كرد و با پشتیبانیهایی كه میدید به نشر كتابهای زمان مغول پرداخت و كسانی كه باو نزدیك رفتند سودهای بزرگی بردند ، و من تاكنون روی او را ندیدهام و امیدمندم كه نخواهم دید.
از سخن خود دور نیفتیم : از جوانان جای هیچ ستایشی نیست ، تا توده چنین آلوده و گرفتار است به نیكی یك تن یا یك دسته قیمتی نباید گزاشت. از آنسوی امروز جوانان دارای نقیصههای بسیاریند و باید بجای ستایش كوشید و این نقیصهها را رفع نمود.
این جوانان درسهایی را كه در دبیرستانها و دانشكدهها خوانده و آگاهیهای پراكندهای را كه از روزنامهها و كتابها یاد گرفتهاند یك سرمایهی مهمی میشمارند و بغرور آن در كارهای توده دخالت میكنند و اظهار عقیده مینمایند ، و چون خود را از حیث دانش و آگاهی در حد كمال میشناسند بسخن دیگران گوش نمیدهند و سر بیاد گرفتن چیزی فرونمیآورند.
در حالی كه آن آموختههای اینان جز چیزهای ناقصی نیست و هرگز سرمایهی زندگی نتواند بود. آنان خود از این حقیقت غفلت دارند و بآسانی نخواهند پذیرفت.
در بیست سال گذشته ، یكی از سیاستها این بوده كه جوانان را در دبیرستانها و دانشكدهها گیج گردانند و مغزهای آنان را با تاریخچهی فلان شاعر ، و یا یاد گرفتن فلان قصیده ، و با خواندن فلان فلسفه و مانند اینها فرسوده ساخته از كار اندازند. این را بقصد كرده و از روی یك نقشهای پیش بردهاند.
در اینجا از آن زمینه گفتگو نخواهم كرد. در اینجا میخواهم بگویم : جوانان بیآنكه خود بدانند و بیآنكه مقصر باشند گرفتار این نقیصهاند و ما باید بجای ستایش از آنها برفع این نقیصه پردازیم.
.
یادداشت کوشاد تلگرام در گفتار بالا :
[1] : كسی كه ازو یاد شده محمد قزوینی است. چون پرفسور ادوارد براون و همدستانش (برادران فروغی ، علیاصغر حكمت ، حسن تقیزاده و كسانی دیگر) به زنده گردانیدن كتابهای دورهی پستی ایران ـ دورهی مغول ـ كه میرفت تا برای همیشه فراموش گردد (همچون دیوان شاعران یاوهگو و كتابهایی كه سراسر پستی و بیغیرتی را میآموزد) آغاز كردند ، كسی كه از ایران به یاری پرفسور فرستاده شد همین محمد قزوینی بود.
این همانست كه به همدستی براون تاریخ ادبیات ایران برای ما نوشت.
خودش بیرون داستان را چنین میگوید : یک سال و اند در لندن بودم و به کتابخانهها میرفتم تا اینکه براون که در آن هنگام راهبر «اوقاف گیب» بود (برای دانستن ماهیت این اوقاف ، کتاب در پیرامون «ادبیات» دیده شود.) به من پیشنهاد کرد به تصحیح جهانگشای جوینی که کتابیست تاریخی آغاز کنم و برای این کار میبایست به پاریس روم و از کتابخانههای آنجا سود جویم.
لیکن درون داستان اینست که از همان هنگام (و بسا از زمانی که از ایران رفت) قزوینی زنجیر «اوقاف گیب» را بگردن گرفته و نخست در لندن و سپس از همان پاریس به براون و شاگردش نیکلسن و رویهمرفته به اوقاف در پدید آوردن تاریخ ادبیات و تصحیح کتابهای زمان مغول یاری فراوانی کرد.
خود قزوینی و دیگران دربارهی فراهم آمدن هزینهی زندگانیش در اروپا به مدت 36 سال راههای گوناگونی را نوشتهاند. از جمله کمکهای محمدعلی فروغی ، سیدحسن تقیزاده ، حسینقلیخان نواب (سفیر ایران در برلین) و برادرش (با سرپوش درس زبان گرفتن از قزوینی) ، وزارت فرهنگ (با عنوان تصحیح و عکسبرداری از کتابهای خطی در اروپا) و همچنین ادوارد براون یا به سخن دیگر «اوقاف گیب» در انگلستان.
قزوینی در این باره چنین مینویسد : «این بنده قریب چهار سال است که در اروپا در ظل جناح افضال و مهمان مائدهی نوالی آن بزرگوار (براون) میباشم و در این مدت از هر جهت این ضعیف را مرفهالحال ، مراحالعله و مکفیالمؤونه داشتهاند و مانند آفتاب جهانتاب به حسن تربیت به کار انداخته و به خدمت علم و ادب واداشتهاند».
قزوینی دربارهی كتاب آذری (یا زبان باستان آذربایجان) نوشتهی كسروی «تقریظ» پر آب و تابی هم نوشته. چهبسا آرزو داشته كه كسروی هم به دستهی ایشان پیوندد. لیكن چنانكه كسروی یادآوری مینماید سود توده ارجمندترین چیزیست كه میباید در زندگانی همیشه بدیده داشت. آن تقریظها و صد ستایش دیگر نمیتوانست او را از راه و پیمانش دور گرداند.
دستهی اینان كیها بودند و چهها میكردند؟ و چرا كسروی با چنان مایهی دانشی از آنان دوری میجسته؟ پاسخ به این پرسش در همین گفتار به كوتاهی آمده. برای آگاهی بیشتر كتاب «در پیرامون ادبیات» دیده شود.
[1] : كسی كه ازو یاد شده محمد قزوینی است. چون پرفسور ادوارد براون و همدستانش (برادران فروغی ، علیاصغر حكمت ، حسن تقیزاده و كسانی دیگر) به زنده گردانیدن كتابهای دورهی پستی ایران ـ دورهی مغول ـ كه میرفت تا برای همیشه فراموش گردد (همچون دیوان شاعران یاوهگو و كتابهایی كه سراسر پستی و بیغیرتی را میآموزد) آغاز كردند ، كسی كه از ایران به یاری پرفسور فرستاده شد همین محمد قزوینی بود.
این همانست كه به همدستی براون تاریخ ادبیات ایران برای ما نوشت.
خودش بیرون داستان را چنین میگوید : یک سال و اند در لندن بودم و به کتابخانهها میرفتم تا اینکه براون که در آن هنگام راهبر «اوقاف گیب» بود (برای دانستن ماهیت این اوقاف ، کتاب در پیرامون «ادبیات» دیده شود.) به من پیشنهاد کرد به تصحیح جهانگشای جوینی که کتابیست تاریخی آغاز کنم و برای این کار میبایست به پاریس روم و از کتابخانههای آنجا سود جویم.
لیکن درون داستان اینست که از همان هنگام (و بسا از زمانی که از ایران رفت) قزوینی زنجیر «اوقاف گیب» را بگردن گرفته و نخست در لندن و سپس از همان پاریس به براون و شاگردش نیکلسن و رویهمرفته به اوقاف در پدید آوردن تاریخ ادبیات و تصحیح کتابهای زمان مغول یاری فراوانی کرد.
خود قزوینی و دیگران دربارهی فراهم آمدن هزینهی زندگانیش در اروپا به مدت 36 سال راههای گوناگونی را نوشتهاند. از جمله کمکهای محمدعلی فروغی ، سیدحسن تقیزاده ، حسینقلیخان نواب (سفیر ایران در برلین) و برادرش (با سرپوش درس زبان گرفتن از قزوینی) ، وزارت فرهنگ (با عنوان تصحیح و عکسبرداری از کتابهای خطی در اروپا) و همچنین ادوارد براون یا به سخن دیگر «اوقاف گیب» در انگلستان.
قزوینی در این باره چنین مینویسد : «این بنده قریب چهار سال است که در اروپا در ظل جناح افضال و مهمان مائدهی نوالی آن بزرگوار (براون) میباشم و در این مدت از هر جهت این ضعیف را مرفهالحال ، مراحالعله و مکفیالمؤونه داشتهاند و مانند آفتاب جهانتاب به حسن تربیت به کار انداخته و به خدمت علم و ادب واداشتهاند».
قزوینی دربارهی كتاب آذری (یا زبان باستان آذربایجان) نوشتهی كسروی «تقریظ» پر آب و تابی هم نوشته. چهبسا آرزو داشته كه كسروی هم به دستهی ایشان پیوندد. لیكن چنانكه كسروی یادآوری مینماید سود توده ارجمندترین چیزیست كه میباید در زندگانی همیشه بدیده داشت. آن تقریظها و صد ستایش دیگر نمیتوانست او را از راه و پیمانش دور گرداند.
دستهی اینان كیها بودند و چهها میكردند؟ و چرا كسروی با چنان مایهی دانشی از آنان دوری میجسته؟ پاسخ به این پرسش در همین گفتار به كوتاهی آمده. برای آگاهی بیشتر كتاب «در پیرامون ادبیات» دیده شود.
نمونههایی از انتشارات اوقاف گیب.
کتابهای صوفیان و صوفیگری دستهی مهمی از آنهاست.
کتابهای صوفیان و صوفیگری دستهی مهمی از آنهاست.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 1 از بخش چهارم
🔸مادیگری چه میگوید؟
اما فلسفهی مادی ، بهتر است نخست چند سخنی از خود آن برانیم : این میگوید جهان جز ماده و نمایشهای آن نیست ، و در جهان هر جنبشی دیده میشود ازوست. سرما میشود ، گرما میشود ، باران میبارد ، تگرگ میبارد ، كشت میروید ، درخت بار میدهد ، بچه زاییده میشود ، پیر میمیرد ، و هزارها مانند اینها همگی از خود جهانست و همگی نتیجهی بهم پیوستن و از هم گسستن آخشیجهاست[عنصرها]. میگوید : همین جهانِ پدیدار است و در پشت سر این چیزی نیست.
میگوید : آدمی همین تن و جان میباشد و بس ، از درستی تن و گردش خون میزید ، و از بهم خوردن آن میمیرد. اندیشیدن و دریافتن و فهمیدن و خشم گرفتن و دوست داشتن و دیگر مانند اینها از كارهای دِماغ میباشد. هرچه هست از این تن و جان است و بیرون از این چیزی نیست.
اینست كوتاهشدهی گفتههای مادّیان ، و این تنها سخن نیست و دلیل بسیار برای آن یاد میكنند. امروز برداشت همهی دانشهای طبیعی اینست و همهی آنها از ماده و از نمایشهای آن گفتگو میكنند. شیمی میگوید : هر چیزی از بهم پیوستن چند آخشیج پدید آید : هیدروژن با آزت ، آمونیاك ؛ با اكسیژن ، آب ؛ با كلر ، اسید كلریدریك شود ، از سدیم با آب ، سود سوزنده ؛ با كلر ، نمك خوراك ؛ با اسید سولفریك ، سولفات دو سود پدید آید.
میگوید : تنهای جانوران و تنههای درختان و همهی رُستنیها هر یكی یك «فرمول» شیمیایست و نمودهای گوناگون كه از آنها پدیدار میشود همگی نتیجهی دیگر شدن آخشیجها و كم و بیش گردیدن اندازهی آنهاست.
پزشكی میگوید : كودك در شكم مادر از بهم آمیختن سلولهای نرینه و مادینه پدید میآید و همچون یك اندامی از مادر در تن او جا گرفته و از خوراكهایی كه او میخورد برخوردار شده و تن و اندامش از آن درست میگردد و روزبروز پرورش یافته بزرگ میشود ، تا نوبت بیرون آمدنش برسد.
گیتیشناسی میگوید : از بخارها ابر پیدا میشود ، از ابر باران فرومیریزد ، از ریزش باران و تابش آفتاب درختها و گیاهها پرورش مییابد و سر میافرازد.(1)
فلسفهی داروین میگوید : زندگی نخست از جانوران یكشكمی آغازیده و كمكم تا باینحال رسیده و همهی جانوران از یكدیگر جدا شده و آدمی نیز از بوزینه جدا گردیده.
همهی اینها نیز گفتههای مادّیان را میرساند و همه از جهانِ پدیدار سخن رانده و چیزی را در بیرون از آن نشان نمیدهد.
مادیگری از اینجا برخاسته و نتیجهی اینها باور نداشتن بخدا و بِروان بوده ولی مادّیان در این اندازه نایستاده و در جستجوهای خود بنتیجههای دیگری هم رسیدهاند :
نخست : جهان را نبردگاهی و زندگی را سراسر نبرد شناختهاند.
دوم : آدمیان را با چهارپایان و ددان یكی شناخته و جدایی درمیان آنها نیافتهاند.
سوم : به خرد یا به یك نیرویی كه راست از دروغ و نیك از بد شناسد باور نداشتهاند.
این نتیجهها یكسر با دین ناسازگار است. مادیگری گذشته از آنكه بنیاد دین را (كه باور داشتن بهستی آفریدگار و جاویدانی روانست) برمیاندازد زمینه هم برای آن باز نمیگزارد. در جایی كه زندگی سراسر نبرد است و هر كسی باید جز در اندیشهی خود نباشد و جز برای خود نكوشد ، در جایی كه آدمی با چهارپایان و ددان یكسان است و همچون آنها نیكیپذیر نمیباشد ، در جایی كه یك نیرویی برای شناختن نیك و بد و راست و دروغ درمیان نیست ، بیهودهترین كارها گفتگو از رستگاری و شمردن نیك و بد و راست و دروغ میباشد. اگر اینها راست است دین از یكسو بیپا و دروغ بوده و از یكسو بیهوده و بینتیجه میباشد.
مادیگری از دیدهی تاریخ ریشهی ژرفی داشته و میتوان گفت همیشه در جهان بوده است. همیشه كسانی زندگی را جز خوردن و خوابیدن و كام گزاردن و بر دیگران چیرگی نمودن نمیدانستهاند كه این خود مادیگری است. نیز میتوان گفت بنیاد فلسفه از نخست بمادیگری بوده و فیلسوفان چه از یونانیان و چه از دیگران كمتر جدایی میانهی آدمی و جانوران میگزاردهاند. لیكن در هیچ زمانی مادیگری با این زورآوری رو ننموده بود. در این زمان مادیگری با دانشها همدست و همداستان رخ نموده و هزارها دانشمندان آبرومند بآن گرویدهاند و هزارها كتاب در پیرامون آن نوشته شده و با یك نیرو و شكوه شگفتانگیزی نمودار گردیده و همچون سیل دمنده بهر سو رو آورده.
(1) : اين تكهها از يك گفتاريست كه يكي از هواداران فلسفهی مادي در پاسخ نوشتههاي پيمان نوشته و فرستاده بود.
.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 1 از بخش چهارم
🔸مادیگری چه میگوید؟
اما فلسفهی مادی ، بهتر است نخست چند سخنی از خود آن برانیم : این میگوید جهان جز ماده و نمایشهای آن نیست ، و در جهان هر جنبشی دیده میشود ازوست. سرما میشود ، گرما میشود ، باران میبارد ، تگرگ میبارد ، كشت میروید ، درخت بار میدهد ، بچه زاییده میشود ، پیر میمیرد ، و هزارها مانند اینها همگی از خود جهانست و همگی نتیجهی بهم پیوستن و از هم گسستن آخشیجهاست[عنصرها]. میگوید : همین جهانِ پدیدار است و در پشت سر این چیزی نیست.
میگوید : آدمی همین تن و جان میباشد و بس ، از درستی تن و گردش خون میزید ، و از بهم خوردن آن میمیرد. اندیشیدن و دریافتن و فهمیدن و خشم گرفتن و دوست داشتن و دیگر مانند اینها از كارهای دِماغ میباشد. هرچه هست از این تن و جان است و بیرون از این چیزی نیست.
اینست كوتاهشدهی گفتههای مادّیان ، و این تنها سخن نیست و دلیل بسیار برای آن یاد میكنند. امروز برداشت همهی دانشهای طبیعی اینست و همهی آنها از ماده و از نمایشهای آن گفتگو میكنند. شیمی میگوید : هر چیزی از بهم پیوستن چند آخشیج پدید آید : هیدروژن با آزت ، آمونیاك ؛ با اكسیژن ، آب ؛ با كلر ، اسید كلریدریك شود ، از سدیم با آب ، سود سوزنده ؛ با كلر ، نمك خوراك ؛ با اسید سولفریك ، سولفات دو سود پدید آید.
میگوید : تنهای جانوران و تنههای درختان و همهی رُستنیها هر یكی یك «فرمول» شیمیایست و نمودهای گوناگون كه از آنها پدیدار میشود همگی نتیجهی دیگر شدن آخشیجها و كم و بیش گردیدن اندازهی آنهاست.
پزشكی میگوید : كودك در شكم مادر از بهم آمیختن سلولهای نرینه و مادینه پدید میآید و همچون یك اندامی از مادر در تن او جا گرفته و از خوراكهایی كه او میخورد برخوردار شده و تن و اندامش از آن درست میگردد و روزبروز پرورش یافته بزرگ میشود ، تا نوبت بیرون آمدنش برسد.
گیتیشناسی میگوید : از بخارها ابر پیدا میشود ، از ابر باران فرومیریزد ، از ریزش باران و تابش آفتاب درختها و گیاهها پرورش مییابد و سر میافرازد.(1)
فلسفهی داروین میگوید : زندگی نخست از جانوران یكشكمی آغازیده و كمكم تا باینحال رسیده و همهی جانوران از یكدیگر جدا شده و آدمی نیز از بوزینه جدا گردیده.
همهی اینها نیز گفتههای مادّیان را میرساند و همه از جهانِ پدیدار سخن رانده و چیزی را در بیرون از آن نشان نمیدهد.
مادیگری از اینجا برخاسته و نتیجهی اینها باور نداشتن بخدا و بِروان بوده ولی مادّیان در این اندازه نایستاده و در جستجوهای خود بنتیجههای دیگری هم رسیدهاند :
نخست : جهان را نبردگاهی و زندگی را سراسر نبرد شناختهاند.
دوم : آدمیان را با چهارپایان و ددان یكی شناخته و جدایی درمیان آنها نیافتهاند.
سوم : به خرد یا به یك نیرویی كه راست از دروغ و نیك از بد شناسد باور نداشتهاند.
این نتیجهها یكسر با دین ناسازگار است. مادیگری گذشته از آنكه بنیاد دین را (كه باور داشتن بهستی آفریدگار و جاویدانی روانست) برمیاندازد زمینه هم برای آن باز نمیگزارد. در جایی كه زندگی سراسر نبرد است و هر كسی باید جز در اندیشهی خود نباشد و جز برای خود نكوشد ، در جایی كه آدمی با چهارپایان و ددان یكسان است و همچون آنها نیكیپذیر نمیباشد ، در جایی كه یك نیرویی برای شناختن نیك و بد و راست و دروغ درمیان نیست ، بیهودهترین كارها گفتگو از رستگاری و شمردن نیك و بد و راست و دروغ میباشد. اگر اینها راست است دین از یكسو بیپا و دروغ بوده و از یكسو بیهوده و بینتیجه میباشد.
مادیگری از دیدهی تاریخ ریشهی ژرفی داشته و میتوان گفت همیشه در جهان بوده است. همیشه كسانی زندگی را جز خوردن و خوابیدن و كام گزاردن و بر دیگران چیرگی نمودن نمیدانستهاند كه این خود مادیگری است. نیز میتوان گفت بنیاد فلسفه از نخست بمادیگری بوده و فیلسوفان چه از یونانیان و چه از دیگران كمتر جدایی میانهی آدمی و جانوران میگزاردهاند. لیكن در هیچ زمانی مادیگری با این زورآوری رو ننموده بود. در این زمان مادیگری با دانشها همدست و همداستان رخ نموده و هزارها دانشمندان آبرومند بآن گرویدهاند و هزارها كتاب در پیرامون آن نوشته شده و با یك نیرو و شكوه شگفتانگیزی نمودار گردیده و همچون سیل دمنده بهر سو رو آورده.
(1) : اين تكهها از يك گفتاريست كه يكي از هواداران فلسفهی مادي در پاسخ نوشتههاي پيمان نوشته و فرستاده بود.
.