✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 10 از بخش سوم
🔸دین چیست و دانش چه؟ـ 1
در اینجا جُستار ارجدار دیگری رخ مینمود ، و آن اینكه : آیا دین چه كارهایی كند و دانش چه كارهایی؟.. میبایست این روشن گردد و در میانه مرزی پدید آید. گفتیم دین برای شناسیدن معنی جهان و زندگانی ، و گزاردن آیینی برای زیست جهانیان ، و بنیكی رسانیدن و بالا بردن آدمیان و این چیزها میباشد ، و خود روشنست كه باید جز باین زمینهها نپردازد. باید جز از این را بدانشها بازگزارده ولی از بیراهیهای آنها جلو گیرد.
چنانكه گفتیم راه دانشها جستجو و آزمایش است و دین برای چیزهایی میباشد كه از آن راه بدست نیاید و جز با یك نیروی والاتری (یك نیروی خدایی) دانسته نشود. این مرزی میانهی دین و دانشهاست. هر یكی زمینهاش دیگر و راه بدست آمدنش دیگر است. ولی دین و دانش پشتیبان همند. هر دو یك خواست را دنبال میكنند و همیشه همدوشند. دین از دانشها والاتر است و همیشه از آنها بهره جوید و از نتیجههای آنها برخوردار گردد ولی در همان حال باید عنوان راهنمایی بآنها دارد و از لغزشها و بیراهیها كه در پیرامون آنها پیش آید جلو گیرد ، و راه بهرهمندی از آنها را بمردم نشان دهد.
سخن را با مثل روشن گردانیم : دین میگوید : «اینجهان با این سامان و آراستگی بخود نتواند بود و بیگمان آفریدگار دانا و توانایی آن را پدید آورده و هم میگرداند.» میگوید : «بیگمان از این آفریدن ، او را خواستی هست و باید خواست او را شناخت و بكار بست ...» اینها چیزهاییست كه باید از دین یاد گرفت و در اینجا است كه ما میگوییم : «دین زبان طبیعت میباشد». ولی چگونگی پیدایش زمین ، و چگونگی پیدایش ابر ، و بارش باران و تگرگ و گرفتن خورشید و ماه ، و داستان پیدایش جانوران و آدمیان و كره بودن زمین ، و گردش آن بگرد خورشید و بسیار مانند اینها چیزهاییست كه باید از دانشها بدست آورد.
دانشها از راه آزمایش و جستجو تا هر كجا كه پیش رود رفته است و به هر نتیجهای كه رسد باید پذیرفت و دین را با آنها پیكاری نخواهد بود. ولی اگر كسانی خواهند از آغاز آفرینش و چگونگی پدید آمدن جهان سخن رانند (چنانكه فیلسوفان یونان كردهاند) چون راهی بآنجا باز نیست ناگزیر رشته بدست پندار و انگار خواهد افتاد كه دانشی بدست نیامده و سخنهای گوناگون پیدا خواهد شد و این یكی از بیراهیهاییست كه باید از آن دوری گزید.
یك مثل دیگر : نتیجههایی را كه دانشمند بنام داروین و شاگردان او از جستجوهای خود در زمینهی چگونگی پیدایش جانوران و جدا شدن آنها از یكدیگر بدست آوردهاند باید پذیرفت و دربند سخنان بیپایی كه در توریت [1] و دیگر كتابهای جهود است نبود. ولی دربارهی جدا شدن آدمی از بوزینه كه آنان میگویند باید ایستادگی نمود. چه این گفته از آنست كه بسرشت آدمی پی نبردهاند و تنها سرشت جانی او را بدیده گرفتهاند.
این گمان از داروین و شاگردانش ، گذشته از آنكه لغزش است و دلیل بنادرستی آن در دست ماست از دیدهی پیشرفت جهان و نیكی آدمیان نیز زیانها میدارد. آدمیای كه همپای چهارپایان و ددان باشد ازو چشم آدمی نتوان داشت. ما در این بارهها آنچه گفتنی است بسیار گفتهایم.[2] گفتگو از آدمی و سرشت او را دین باید كند.
این جُستار[=مبحث] بسیار ارجداریست و ما میبایست در پیرامون آن سخن بسیار رانیم. ولی در این تاریخچه ناگزیریم بكوتاهی گراییم.
كشاكش دین و دانش از داستانهای شناخته شده میباشد و در این باره كتابها و گفتارها فراوان نوشته شده و چنانكه گفتیم در یك جا پیروان دین با دانشها بدشمنی برخاستهاند و در یك جا هم هواداران دانشها از دین نكوهش و سرزنش دریغ نگفتهاند. این هم گفتیم كه ما این دستهی دوم را گناهكار نمیشناسیم و تنها این را میگوییم كه از معنی راستین دین آگاه نبودهاند.
[1] : نام دیگر تورات.
[2] : خواست گفتارهای پیمانست که دربارهی دو سرشتی بودن آدمی و جستار جان و روان نوشته شده. برای آگاهی بهتر خوانندگان توانند کتاب «در پیرامون روان» را بخوانند.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 10 از بخش سوم
🔸دین چیست و دانش چه؟ـ 1
در اینجا جُستار ارجدار دیگری رخ مینمود ، و آن اینكه : آیا دین چه كارهایی كند و دانش چه كارهایی؟.. میبایست این روشن گردد و در میانه مرزی پدید آید. گفتیم دین برای شناسیدن معنی جهان و زندگانی ، و گزاردن آیینی برای زیست جهانیان ، و بنیكی رسانیدن و بالا بردن آدمیان و این چیزها میباشد ، و خود روشنست كه باید جز باین زمینهها نپردازد. باید جز از این را بدانشها بازگزارده ولی از بیراهیهای آنها جلو گیرد.
چنانكه گفتیم راه دانشها جستجو و آزمایش است و دین برای چیزهایی میباشد كه از آن راه بدست نیاید و جز با یك نیروی والاتری (یك نیروی خدایی) دانسته نشود. این مرزی میانهی دین و دانشهاست. هر یكی زمینهاش دیگر و راه بدست آمدنش دیگر است. ولی دین و دانش پشتیبان همند. هر دو یك خواست را دنبال میكنند و همیشه همدوشند. دین از دانشها والاتر است و همیشه از آنها بهره جوید و از نتیجههای آنها برخوردار گردد ولی در همان حال باید عنوان راهنمایی بآنها دارد و از لغزشها و بیراهیها كه در پیرامون آنها پیش آید جلو گیرد ، و راه بهرهمندی از آنها را بمردم نشان دهد.
سخن را با مثل روشن گردانیم : دین میگوید : «اینجهان با این سامان و آراستگی بخود نتواند بود و بیگمان آفریدگار دانا و توانایی آن را پدید آورده و هم میگرداند.» میگوید : «بیگمان از این آفریدن ، او را خواستی هست و باید خواست او را شناخت و بكار بست ...» اینها چیزهاییست كه باید از دین یاد گرفت و در اینجا است كه ما میگوییم : «دین زبان طبیعت میباشد». ولی چگونگی پیدایش زمین ، و چگونگی پیدایش ابر ، و بارش باران و تگرگ و گرفتن خورشید و ماه ، و داستان پیدایش جانوران و آدمیان و كره بودن زمین ، و گردش آن بگرد خورشید و بسیار مانند اینها چیزهاییست كه باید از دانشها بدست آورد.
دانشها از راه آزمایش و جستجو تا هر كجا كه پیش رود رفته است و به هر نتیجهای كه رسد باید پذیرفت و دین را با آنها پیكاری نخواهد بود. ولی اگر كسانی خواهند از آغاز آفرینش و چگونگی پدید آمدن جهان سخن رانند (چنانكه فیلسوفان یونان كردهاند) چون راهی بآنجا باز نیست ناگزیر رشته بدست پندار و انگار خواهد افتاد كه دانشی بدست نیامده و سخنهای گوناگون پیدا خواهد شد و این یكی از بیراهیهاییست كه باید از آن دوری گزید.
یك مثل دیگر : نتیجههایی را كه دانشمند بنام داروین و شاگردان او از جستجوهای خود در زمینهی چگونگی پیدایش جانوران و جدا شدن آنها از یكدیگر بدست آوردهاند باید پذیرفت و دربند سخنان بیپایی كه در توریت [1] و دیگر كتابهای جهود است نبود. ولی دربارهی جدا شدن آدمی از بوزینه كه آنان میگویند باید ایستادگی نمود. چه این گفته از آنست كه بسرشت آدمی پی نبردهاند و تنها سرشت جانی او را بدیده گرفتهاند.
این گمان از داروین و شاگردانش ، گذشته از آنكه لغزش است و دلیل بنادرستی آن در دست ماست از دیدهی پیشرفت جهان و نیكی آدمیان نیز زیانها میدارد. آدمیای كه همپای چهارپایان و ددان باشد ازو چشم آدمی نتوان داشت. ما در این بارهها آنچه گفتنی است بسیار گفتهایم.[2] گفتگو از آدمی و سرشت او را دین باید كند.
این جُستار[=مبحث] بسیار ارجداریست و ما میبایست در پیرامون آن سخن بسیار رانیم. ولی در این تاریخچه ناگزیریم بكوتاهی گراییم.
كشاكش دین و دانش از داستانهای شناخته شده میباشد و در این باره كتابها و گفتارها فراوان نوشته شده و چنانكه گفتیم در یك جا پیروان دین با دانشها بدشمنی برخاستهاند و در یك جا هم هواداران دانشها از دین نكوهش و سرزنش دریغ نگفتهاند. این هم گفتیم كه ما این دستهی دوم را گناهكار نمیشناسیم و تنها این را میگوییم كه از معنی راستین دین آگاه نبودهاند.
[1] : نام دیگر تورات.
[2] : خواست گفتارهای پیمانست که دربارهی دو سرشتی بودن آدمی و جستار جان و روان نوشته شده. برای آگاهی بهتر خوانندگان توانند کتاب «در پیرامون روان» را بخوانند.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی چهاردهم)
🔶 شهریور1320 و درسهای آن
(بخش دو از چهار)
سوم شهریور یكی از ننگآورترین داستانها در تاریخ ایران بود. داستانی بود كه باید فراموش نگردد و رازهای آن بیرون ریخته شود تا رسواییای كه بهرهی ایران گردیده كم باشد. میبینم برخی جوانان جستجو از رخدادهای آن میكنند و چیزها نوشته میپراكنند ، و این كار نیكست. اگرچه برخی بدخواهان بآنها نیز دست مییازند و جوان سادهای را بگیر آورده با مهربانیها میفریبند و خود را «قهرمان» میگردانند : «در آن پیشامد من فلان كوشش را كردم ، بَهمان فداكاری را نمودم ، یا برضاشاه چنین گفتم و چنان شنیدم». ولی اینها از میان خواهد رفت و بدخواهان شناخته خواهند گردید.
دربارهی سوم شهریور نیز من از دور تماشا میكردم و آگاهیم كمست. ولی خواهم توانست از راه داوری سخنانی گویم و نكتههایی را روشن گردانم :
نخست جای گفتگو نیست كه ایستادگی نشان دادن ایران در برابر روس و انگلیس و كار را بجنگ كشانیدن خود نیرنگی بوده. نه ایران را با انگلیس و روس جنگ میبایستی ، و نه ایران با آنها جنگ میتوانستی. ما با روس و انگلیس چرا میجنگیدیم؟.. اگر آن دو دولت راه میخواستند كه كالاهای انگلیس از ایران بگذرد و بخاك روس رود ، این نه چیزی بود كه ایران نتواند پذیرفت. نه چیزی بود كه به ایران برخورد. در آن هنگام سخت جنگ ، در آن روزگار زورورزی كه آلمانها مرزهای چند دولت بییكسویی[=بیطرفی] را شكسته بودند ، از ایران چه كاستی اگر راهی از كشور خود برای كالاهای انگلیسی باز كردی؟!..
از آنسو ایران با انگلیس و روس چه جنگی توانستی؟!.. كدام آرتش ورزیده را میداشت؟!. كدام افزارهای جنگی را راه انداخته بود؟!. به پشتیبانی كدام توده امید میبست؟!.
كسانی كه آن جنگ را پیش آوردند ، بایستی یا دیوانگانی بیهوش باشند كه باك از زیان و آسیب آن ندارند ، و یا بدخواهانی كه نیرنگی را بدیده گیرند.
آنچه تاكنون شناخته شده آنست كه اختیار در دست رضاشاه میبود و او نافهمانه كار را بجنگ رسانید. وزیران هم از ترس كتك و دشنام چیزی گفتن نتوانستهاند. اینست آنچه شناخته شده و این عنوان بدست جوانان نویسنده داده كه چیزهایی نویسند و رضاشاه را دیكتاتور نامیده ریشخندها به او كنند. داستانها سروده میشود كه منصور[نخستوزیر] و عامری[كفیل وزارت خارجه] چهار ساعت پس از نیمهشب بنزد شاه رفتهاند كه از مرز گذشتن سپاهیان دو دولت را بشاه آگاهی دهند ، و شاه چنان گفته و اینان چنین پاسخ دادهاند. ولی اینها همه پندارهاییست كه سرچشمهاش جز ناآگاهی نیست.
كسی چرا نیندیشد كه رضاشاه آن اندازه خام نمیبود كه زیان جنگ با انگلیس و روس را نداند. دیوانه هم نشده بود. اگر بگوییم دانسته و فهمیده جنگ را پیش میآورد تا گزند به ایران رساند ، این هم به رضاشاه نچسبیدنیست. رضاشاه هرچه میبود ، نیك یا بد ، ما كار نمیداریم ، به هر حال ایران را دوست میداشت. بزرگی خودش را در بزرگی نام ایران میدانست.
آنگاه اگر سرچشمهی كارها رضاشاه میبوده و او نافهمانه ایران را بچنان جنگی میكشانیده و وزیران چنانكه گفتهی خودشانست آن را بد دانسته خرسندی نمیداشتهاند ، چه شده كه از كار كناره نجستهاند تا پایشان درمیان نباشد؟!. اگر آنان كناره جستندی ، بیش از آن چه بودی كه چند روزی در زندان باشند ، و یا چند دشنامی از شاه بشنوند؟!. آیا چنین ترسی بهانه برای ایشان توانستی بود؟!.
آنچه من از روی آگاهیهای خود میدانم ، آنست كه در آن پیشامد همهی كارها را وزیران و سرلشگران بدخواه كردهاند و چنانكه گفتم نیرنگی درمیان بوده.
نخست میباید گوییم : اینكه شناخته شده كه رضاشاه دیكتاتور میبود و سررشتهی همهی كارها را در دست میداشت ، راست نیست. این خود رازیست كه این وزیران در زمان رضاشاه دستهبندی خود را نگه داشته همچنان نیرومند میبودند. راستست كه در برابر او ایستادگی نمینمودند ولی رضاشاه نمیتوانست اینها را براندازد و وزیران دیگری بیاورد. این چیزیست كه باید بیگمان دانست و دلیلهایی میدارد كه من در جای دیگری یاد كردهام. (كتاب دادگاه)
دوم رضاشاه یك تن میبود كه در كاخ خود مینشست و همهی دستورهایش بایستی با دست این وزیران و سرلشگران بكار بسته گردد ، و من چنان گمان میبرم كه اینان ـ این وزیران و سرلشگران بدخواه ـ كه نقشه كشیده و نیك دانسته بودند كه در پایان آن رضاشاه برافتاده از میان خواهد رفت ، گستاخ و دلیر گردیده ، از چند روز پیش بیكبار شاه و دستورهای او را بكنار نهاده ، خودسرانه از روی نقشه كار میكردهاند. رضاشاه یا نمیدانسته و یا اگر میدانسته جز برآشفتن و پرخاش كردن كاری از دستش برنمیآمده.
👇
🔶 شهریور1320 و درسهای آن
(بخش دو از چهار)
سوم شهریور یكی از ننگآورترین داستانها در تاریخ ایران بود. داستانی بود كه باید فراموش نگردد و رازهای آن بیرون ریخته شود تا رسواییای كه بهرهی ایران گردیده كم باشد. میبینم برخی جوانان جستجو از رخدادهای آن میكنند و چیزها نوشته میپراكنند ، و این كار نیكست. اگرچه برخی بدخواهان بآنها نیز دست مییازند و جوان سادهای را بگیر آورده با مهربانیها میفریبند و خود را «قهرمان» میگردانند : «در آن پیشامد من فلان كوشش را كردم ، بَهمان فداكاری را نمودم ، یا برضاشاه چنین گفتم و چنان شنیدم». ولی اینها از میان خواهد رفت و بدخواهان شناخته خواهند گردید.
دربارهی سوم شهریور نیز من از دور تماشا میكردم و آگاهیم كمست. ولی خواهم توانست از راه داوری سخنانی گویم و نكتههایی را روشن گردانم :
نخست جای گفتگو نیست كه ایستادگی نشان دادن ایران در برابر روس و انگلیس و كار را بجنگ كشانیدن خود نیرنگی بوده. نه ایران را با انگلیس و روس جنگ میبایستی ، و نه ایران با آنها جنگ میتوانستی. ما با روس و انگلیس چرا میجنگیدیم؟.. اگر آن دو دولت راه میخواستند كه كالاهای انگلیس از ایران بگذرد و بخاك روس رود ، این نه چیزی بود كه ایران نتواند پذیرفت. نه چیزی بود كه به ایران برخورد. در آن هنگام سخت جنگ ، در آن روزگار زورورزی كه آلمانها مرزهای چند دولت بییكسویی[=بیطرفی] را شكسته بودند ، از ایران چه كاستی اگر راهی از كشور خود برای كالاهای انگلیسی باز كردی؟!..
از آنسو ایران با انگلیس و روس چه جنگی توانستی؟!.. كدام آرتش ورزیده را میداشت؟!. كدام افزارهای جنگی را راه انداخته بود؟!. به پشتیبانی كدام توده امید میبست؟!.
كسانی كه آن جنگ را پیش آوردند ، بایستی یا دیوانگانی بیهوش باشند كه باك از زیان و آسیب آن ندارند ، و یا بدخواهانی كه نیرنگی را بدیده گیرند.
آنچه تاكنون شناخته شده آنست كه اختیار در دست رضاشاه میبود و او نافهمانه كار را بجنگ رسانید. وزیران هم از ترس كتك و دشنام چیزی گفتن نتوانستهاند. اینست آنچه شناخته شده و این عنوان بدست جوانان نویسنده داده كه چیزهایی نویسند و رضاشاه را دیكتاتور نامیده ریشخندها به او كنند. داستانها سروده میشود كه منصور[نخستوزیر] و عامری[كفیل وزارت خارجه] چهار ساعت پس از نیمهشب بنزد شاه رفتهاند كه از مرز گذشتن سپاهیان دو دولت را بشاه آگاهی دهند ، و شاه چنان گفته و اینان چنین پاسخ دادهاند. ولی اینها همه پندارهاییست كه سرچشمهاش جز ناآگاهی نیست.
كسی چرا نیندیشد كه رضاشاه آن اندازه خام نمیبود كه زیان جنگ با انگلیس و روس را نداند. دیوانه هم نشده بود. اگر بگوییم دانسته و فهمیده جنگ را پیش میآورد تا گزند به ایران رساند ، این هم به رضاشاه نچسبیدنیست. رضاشاه هرچه میبود ، نیك یا بد ، ما كار نمیداریم ، به هر حال ایران را دوست میداشت. بزرگی خودش را در بزرگی نام ایران میدانست.
آنگاه اگر سرچشمهی كارها رضاشاه میبوده و او نافهمانه ایران را بچنان جنگی میكشانیده و وزیران چنانكه گفتهی خودشانست آن را بد دانسته خرسندی نمیداشتهاند ، چه شده كه از كار كناره نجستهاند تا پایشان درمیان نباشد؟!. اگر آنان كناره جستندی ، بیش از آن چه بودی كه چند روزی در زندان باشند ، و یا چند دشنامی از شاه بشنوند؟!. آیا چنین ترسی بهانه برای ایشان توانستی بود؟!.
آنچه من از روی آگاهیهای خود میدانم ، آنست كه در آن پیشامد همهی كارها را وزیران و سرلشگران بدخواه كردهاند و چنانكه گفتم نیرنگی درمیان بوده.
نخست میباید گوییم : اینكه شناخته شده كه رضاشاه دیكتاتور میبود و سررشتهی همهی كارها را در دست میداشت ، راست نیست. این خود رازیست كه این وزیران در زمان رضاشاه دستهبندی خود را نگه داشته همچنان نیرومند میبودند. راستست كه در برابر او ایستادگی نمینمودند ولی رضاشاه نمیتوانست اینها را براندازد و وزیران دیگری بیاورد. این چیزیست كه باید بیگمان دانست و دلیلهایی میدارد كه من در جای دیگری یاد كردهام. (كتاب دادگاه)
دوم رضاشاه یك تن میبود كه در كاخ خود مینشست و همهی دستورهایش بایستی با دست این وزیران و سرلشگران بكار بسته گردد ، و من چنان گمان میبرم كه اینان ـ این وزیران و سرلشگران بدخواه ـ كه نقشه كشیده و نیك دانسته بودند كه در پایان آن رضاشاه برافتاده از میان خواهد رفت ، گستاخ و دلیر گردیده ، از چند روز پیش بیكبار شاه و دستورهای او را بكنار نهاده ، خودسرانه از روی نقشه كار میكردهاند. رضاشاه یا نمیدانسته و یا اگر میدانسته جز برآشفتن و پرخاش كردن كاری از دستش برنمیآمده.
👇
این گمانیست كه من میبرم ، و چون نمیخواهم بروی آن پافشاری نشان دهم ، اینست میگویم : چه رضاشاه هم دست میداشته و چه نمیداشته ، نقشهی كار از سوی این بدخواهان كشیده شده و با دست خود آنان روان میگردیده ، و نتیجهای كه خواسته میشده ، گزند و آسیب دیدن آرتش و رسوا و بیآبرو گردیدن آن میبوده.
رضاشاه سالها رنج برده و آرتشی برای ایران پدید آورده بود. آرتشی كه باری بیرون آبرومندی میداشت و هر سال كه در سوم اسفند[سالروز «كودتای سوم حوت» 1299] رژه رخ میدادی خونهای جوانان غیرتمند بجوش میآمدی و بسیاری با دلخواه رو بسوی آن میآوردندی ، آرتشی كه اگر برای جنگ با دولتهای دیگر توانا نبودی برای كوفتن سرِ زیروبیگها و محمدرشیدها [دو تن از چندین سركش و راهزن آن روزگار] توانا بودی و درون كشور را ایمن میگردانیدی.
چنین آرتشی پدید آمده و آن بدخواهان این را برنمیتافتند. از اینرو فرصت بدست آورده میخواستند كه آن را رسوا گردانند و دستگاه سست و بیآبرویی سازند و برای این خواست آن نقشه را كشیده بودند.
اگر ایران با روس و انگلیس ایستادگی ننموده با بستن پیمان دوستانه راه كالا بردن بآنان دادی آرتش ایران دستنخورده ماندی. پس بایستی ایستادگی نموده شود تا كار بجنگ انجامد و از آنسو هیچ گونه بسیجی[تدارك] در كار نباشد و همانكه جنگ درگرفت و دستههای سپاه در جنوب و شمال و شرق و غرب بدم چك داده شد هیچگونه پشتیبانی بآنها نشان داده نشود. بلكه آشفتگیهایی در كار آنان پدید آورده گردد. دو روز دیگر نیز دستور «ترك مقاومت» فرستاده شود كه نتوانند «با دلیریهای خودشان هم باشد» ایستادگی نمایند. دستور «ترك مقاومت» فرستاده شود كه هیچ گونه پشتگرمی درمیان نباشد ، سامان و دستگاه بهم بخورد ، فرماندهان بزرگ كه خود از دستهی بدخواهان میباشند زیردستان را بیسر و سامان گزارده خود از میان ناپدید گردند ، كه بدینسان سپاهیان گزند و آسیب هرچه بیشتر بینند و رسوایی هرچه بیشتر باشد.
این بوده آن نقشهی شوم و این بوده خواستی كه از آن میداشتهاند كه روز روشن در برابر چشم ما نقشهی خود را بكار بستند و خواست خود را پیش بردند.
رضاشاه سالها رنج برده و آرتشی برای ایران پدید آورده بود. آرتشی كه باری بیرون آبرومندی میداشت و هر سال كه در سوم اسفند[سالروز «كودتای سوم حوت» 1299] رژه رخ میدادی خونهای جوانان غیرتمند بجوش میآمدی و بسیاری با دلخواه رو بسوی آن میآوردندی ، آرتشی كه اگر برای جنگ با دولتهای دیگر توانا نبودی برای كوفتن سرِ زیروبیگها و محمدرشیدها [دو تن از چندین سركش و راهزن آن روزگار] توانا بودی و درون كشور را ایمن میگردانیدی.
چنین آرتشی پدید آمده و آن بدخواهان این را برنمیتافتند. از اینرو فرصت بدست آورده میخواستند كه آن را رسوا گردانند و دستگاه سست و بیآبرویی سازند و برای این خواست آن نقشه را كشیده بودند.
اگر ایران با روس و انگلیس ایستادگی ننموده با بستن پیمان دوستانه راه كالا بردن بآنان دادی آرتش ایران دستنخورده ماندی. پس بایستی ایستادگی نموده شود تا كار بجنگ انجامد و از آنسو هیچ گونه بسیجی[تدارك] در كار نباشد و همانكه جنگ درگرفت و دستههای سپاه در جنوب و شمال و شرق و غرب بدم چك داده شد هیچگونه پشتیبانی بآنها نشان داده نشود. بلكه آشفتگیهایی در كار آنان پدید آورده گردد. دو روز دیگر نیز دستور «ترك مقاومت» فرستاده شود كه نتوانند «با دلیریهای خودشان هم باشد» ایستادگی نمایند. دستور «ترك مقاومت» فرستاده شود كه هیچ گونه پشتگرمی درمیان نباشد ، سامان و دستگاه بهم بخورد ، فرماندهان بزرگ كه خود از دستهی بدخواهان میباشند زیردستان را بیسر و سامان گزارده خود از میان ناپدید گردند ، كه بدینسان سپاهیان گزند و آسیب هرچه بیشتر بینند و رسوایی هرچه بیشتر باشد.
این بوده آن نقشهی شوم و این بوده خواستی كه از آن میداشتهاند كه روز روشن در برابر چشم ما نقشهی خود را بكار بستند و خواست خود را پیش بردند.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 11 از بخش سوم
🔸دین چیست و دانش چه؟ـ 2
هرچه هست از هنگامی كه دانشها برواج پرداخته رخنه به بنیاد دینها افتاده و هواداران دین هرچه كوشیدهاند بجایی نرسیده ، و از دیگران كسانی كه بسازش میانهی این دو برخاسته آنان هم نتیجه برنداشتهاند. ما بارها میشنیدیم : «فلان پروفسور گفته دین را با دانشها ناسازگاری نیست» ، و یك چنین سخنی كه از یك نویسندهی اروپایی بدست میافتاد هواداران دین آن را دستاویز ساخته گوینده را هرچه بزرگتر میگردانیدند و سخنش را از روزنامهای بروزنامهی دیگری میبردند.
ولی ما خود میدیدیم این سخن جز گزافه نمیباشد. آن پرفسور كدام دین را گفته؟!. اگر اینها را گفته كه هست ما آشكاره میبینیم كه با دانشها صد ناسازگاری میدارند. مگر میتوان بگفتهی یك مرد ناشناسی از فهم و دریافت خود چشم پوشید؟!
من خود پیش از آنكه باین كار برخیزم همیشه در این باره میاندیشیدمی و پیداست كه راه بجایی نمیبردمی ، و هنگامی كه باین كار برمیخاستم یكی از دشواریهایی كه همچون كوهی در برابر چشمم میایستاد همین بود. ولی چون بكار پرداختیم و گام بگام پیش آمدیم دشواری بخود آسان گردید و ناسازگاری میانهی آموزاكهای[=تعلیماتِ] ما با دانشها دیده نشد و سپس گامهای دیگری پیش آمده و باینجا رسیدیم كه دین را با دانشها همدوش یابیم و در راه پیشرفتی كه از دویست سال پیش بروی جهان باز شده دین را با دانش همگام بینیم ، و سپس باز گامهای پیشتر نهاده تا باینجا آمدیم كه دین را پیشوا و راهنمای دانشها و نگهبان و نگهدار آنها یابیم.
ارج این كار را هنگامی نیك توان دانست كه ارج دین و ارج دانش هر یكی را شناخته و آنها را رویهم بدیده گیریم.
دربارهی دانشها ما از اختراع اتومبیل و راهآهن و هواپیما و تلگراف و تلفن و مانند اینها كه افزارهای زندگانیست و بیكبار زندگی را براه دیگری انداخته گفتگو نمیكنیم و اینها نیست كه میخواهیم بدیده گیریم. ما دربارهی اینها اندیشهی خود را بارها نوشتهایم. آنچه ما میخواهیم و ارج بآنها میگزاریم آگاهیهای گرانبهاییست كه دانشها دربارهی زمین و ستارگان و آفتاب و ماه و هوا ، دربارهی آخشیجها (عناصر) و چگونگی سرشتن[=ترکیب] آنها ، و دربارهی تن آدمی و چگونگی زیست آن ، و چگونگی دردها و بیماریها ، و دربارهی میكروبها و صد مانند اینها داده. یك كلمه بگویم : چشمهای ما را باز گردانیده و هزارها چیزها را كه گذشتگان نمیشناختند و نمیدانستند بما یاد داده. همان دانشهای طبیعی هر یكی را كه بگیریم بسیار ارجمند است و چیزهای گرانبهای بسیار را بما میآموزد. اینها نه چیزیست كه ما ارج نگزاریم و جایگاهی برای آنها در گفتگوها و جستجوهای خود باز نكنیم. دوباره میگویم : ما اگر درپی دانستن و شناختن راستیها میباشیم ، اینها در آن راه یاوری بزرگی بما میكنند و ما نباید ارجناشناسی نماییم.
این پیشرفت و فیروزی كه در قرنهای آخر در زمینهی تاریخ رو داده و گذشته را تا دههزارها سال برای ما ـ بیش یا كم ـ روشن گردانیده و تودههای نابود شده بسیاری كه نمیشناختیم بما شناسانیده و پندارها و افسانههای بسیاری را كه درمیان بوده بكنار برده ، اگر تنها این را بدیده گیریم خود پیشرفت و فیروزی ارجداریست.
.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 11 از بخش سوم
🔸دین چیست و دانش چه؟ـ 2
هرچه هست از هنگامی كه دانشها برواج پرداخته رخنه به بنیاد دینها افتاده و هواداران دین هرچه كوشیدهاند بجایی نرسیده ، و از دیگران كسانی كه بسازش میانهی این دو برخاسته آنان هم نتیجه برنداشتهاند. ما بارها میشنیدیم : «فلان پروفسور گفته دین را با دانشها ناسازگاری نیست» ، و یك چنین سخنی كه از یك نویسندهی اروپایی بدست میافتاد هواداران دین آن را دستاویز ساخته گوینده را هرچه بزرگتر میگردانیدند و سخنش را از روزنامهای بروزنامهی دیگری میبردند.
ولی ما خود میدیدیم این سخن جز گزافه نمیباشد. آن پرفسور كدام دین را گفته؟!. اگر اینها را گفته كه هست ما آشكاره میبینیم كه با دانشها صد ناسازگاری میدارند. مگر میتوان بگفتهی یك مرد ناشناسی از فهم و دریافت خود چشم پوشید؟!
من خود پیش از آنكه باین كار برخیزم همیشه در این باره میاندیشیدمی و پیداست كه راه بجایی نمیبردمی ، و هنگامی كه باین كار برمیخاستم یكی از دشواریهایی كه همچون كوهی در برابر چشمم میایستاد همین بود. ولی چون بكار پرداختیم و گام بگام پیش آمدیم دشواری بخود آسان گردید و ناسازگاری میانهی آموزاكهای[=تعلیماتِ] ما با دانشها دیده نشد و سپس گامهای دیگری پیش آمده و باینجا رسیدیم كه دین را با دانشها همدوش یابیم و در راه پیشرفتی كه از دویست سال پیش بروی جهان باز شده دین را با دانش همگام بینیم ، و سپس باز گامهای پیشتر نهاده تا باینجا آمدیم كه دین را پیشوا و راهنمای دانشها و نگهبان و نگهدار آنها یابیم.
ارج این كار را هنگامی نیك توان دانست كه ارج دین و ارج دانش هر یكی را شناخته و آنها را رویهم بدیده گیریم.
دربارهی دانشها ما از اختراع اتومبیل و راهآهن و هواپیما و تلگراف و تلفن و مانند اینها كه افزارهای زندگانیست و بیكبار زندگی را براه دیگری انداخته گفتگو نمیكنیم و اینها نیست كه میخواهیم بدیده گیریم. ما دربارهی اینها اندیشهی خود را بارها نوشتهایم. آنچه ما میخواهیم و ارج بآنها میگزاریم آگاهیهای گرانبهاییست كه دانشها دربارهی زمین و ستارگان و آفتاب و ماه و هوا ، دربارهی آخشیجها (عناصر) و چگونگی سرشتن[=ترکیب] آنها ، و دربارهی تن آدمی و چگونگی زیست آن ، و چگونگی دردها و بیماریها ، و دربارهی میكروبها و صد مانند اینها داده. یك كلمه بگویم : چشمهای ما را باز گردانیده و هزارها چیزها را كه گذشتگان نمیشناختند و نمیدانستند بما یاد داده. همان دانشهای طبیعی هر یكی را كه بگیریم بسیار ارجمند است و چیزهای گرانبهای بسیار را بما میآموزد. اینها نه چیزیست كه ما ارج نگزاریم و جایگاهی برای آنها در گفتگوها و جستجوهای خود باز نكنیم. دوباره میگویم : ما اگر درپی دانستن و شناختن راستیها میباشیم ، اینها در آن راه یاوری بزرگی بما میكنند و ما نباید ارجناشناسی نماییم.
این پیشرفت و فیروزی كه در قرنهای آخر در زمینهی تاریخ رو داده و گذشته را تا دههزارها سال برای ما ـ بیش یا كم ـ روشن گردانیده و تودههای نابود شده بسیاری كه نمیشناختیم بما شناسانیده و پندارها و افسانههای بسیاری را كه درمیان بوده بكنار برده ، اگر تنها این را بدیده گیریم خود پیشرفت و فیروزی ارجداریست.
.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی پانزدهم)
🔶 شهریور1320 و درسهای آن
(بخش سه از چهار)
رسواییهای آن چند روز چندانست كه اگر بنویسند چند جلد كتاب تواند بود. چه جوانان دلیر و نازنینی كه بخون آغشتند. چه افسران كارآمدی كه قربانی خیانت شدند و از میان رفتند. چه گزندهایی كه شهرها و آبادیها دید ، پس از همه چه رسواییها و بدنامیها كه كشور و توده برد.
اكنون سخن در آنست كه در چنان خیانت بیآزرمانهی بزرگی ، بیش از همه ، وزارت جنگ كار كرده. رل بزرگتر را در آن نمایش سراپا خیانت ، این وزارت بگردن گرفته. راستست كه گفتگوهای سیاسی با نخستوزیر میبوده و در آن باره وزارت جنگ را گناهكار نتوان گرفت. ولی پس از آنكه دو دولت راه میخواستند و ایران ایستادگی مینمود و این روشن شده بود كه كار بجنگ خواهد انجامید وزارت جنگ اگر اندیشهی خیانت نداشتی بایستی با شتاب بسیار به بسیج جنگ پردازد و بسرلشگرها كه در آذربایجان و خراسان و خوزستان و كردستان میبودند دستورها دهد و افزارها فرستد و بشمارهی سپاهیان افزاید ، از هر باره باستوار گردانیدن مرزها كوشد ، كه چنانكه همه دانستند یك گام در این راه برداشته نشده بود.
ما در تهران میبودیم و میدیدیم كه از یكسو سخن از ایستادگی است و بانگلیسها و روسها پاسخهای سخت داده میشود و با انگیزش دولت در روزنامهی اطلاعات گفتار نوشته میشود كه «ما كلمهی ترس را مدتهاست از قاموس خود بیرون كردهایم» ، و در همان حال كمترین آمادگی نمیرود و پروایی نمیشود.
چنانكه نوشته شد و همه دانستند سرلشگران استانها تلگراف كرده آگاهی میدادهاند كه آمادگیهایی در مرز از سوی دولت همسایه پدیدار است و دستور میخواستهاند. وزارت جنگ بآنها پاسخی نمیداده. تلگراف سرلشگر مطبوعی بچاپ رسید كه در پانزدهم مرداد با «رمز» بستاد آرتش آگاهیها میداده و دستور میخواسته و ستاد آرتش پاسخی بآن نداده سرلشگر محتشمی در روزنامه نوشت كه از چندی پیش آمادگیهای مرزی همسایه را بتهران مینوشته و دستور میخواسته كه وزارت جنگ بهیچ یك از آنها پاسخی نفرستاده.
اینها چیزهاییست كه همه دانستهاند. از آنسو چون جنگ آغاز یافت ما در تهران دیدیم كه دولت انبارهای خواربار را بست و نایابی پدید آورد. بنزین باتوبوسها نداد و آنها را از كار انداخت. برای ترسانیدن مردم دروغها پراكند. روزـ نوشته پراكند كه «آگهی خطر هوایی در شب با خاموش شدن چراغهای برق داده میشود» و شب بیآنكه هواپیمایی در آسمان باشد چراغها را خاموش گردانید و مردم جنگنادیدهی تهران را بهراس انداخت.
بدتر از همهی اینها «مرخص» كردن سربازان و بیرون ریختن ایشان از سربازخانهها میبود كه روز چهارم یا پنجم جنگ دیده شد. سربازان را كه بیشترشان روستایی میبودند رختها و كفشهاشان كنده با رختها و كفشهای پارهی خودشان بیرون ریختند كه هر كسی كه آنها را در خیابان میدید برسوایی و بدبختی كشور افسوس میخورد.
كم كسی در تهران آن روز اندوهبار را فراموش كرده. این كار را كرده بودند كه مردم را بیكبار نومید گردانیده بفهمانند كه ایران دیگر نماند. كرده بودند كه رسوایی هرچه فزونتر باشد و سرافكندگی غیرتمندان هرچه سختتر گردد.
چنانكه سپس در روزنامهها نوشتند و دانسته شد ، این كار بیآزرمانه را سرلشگر ضرغامی رئیس ستاد ارتش و سرلشگر[متن اصلی : سرتیپ] احمد نخجوان كفیل وزارت جنگ كرده بودند كه رضاشاه چون دانسته بسیار خشمناك شده و بر سر نخجوان رفته و او را كتك زده ، و با دستور او بوده كه دوباره سربازان را بازگردانیدهاند.
اینها همه نیك میرساند كه وزارت جنگ یكی از لانههای بدخواهان میبوده. نیك میرساند كه كسانی كه آن وزارتخانه را راه میبردهاند ـ سرلشگران و سرتیپهایی كه رشتهی كارهای آنجا را در دست میداشتهاند ـ بیشترشان از دستهی خائنان میبودهاند. مردان بیناموس و بیآزرمی میبودهاند كه در توی رخت افسری بنابود گردانیدن كشور و تودهی خود میكوشیدهاند.
در همان هنگام كه در تهران این رسواییها رخ میداد و این خیانتها میرفت در استانها نیز سرلشگران و سرتیپان كه میباید گفت از دستهی بدخواهان میبودند ، هر یكی بنوبهی خود كارهای خائنانهی دیگری میكرد و رسواییهای دیگر پدید میآورد. روز آزمایش فرارسیده و «دیپلمههای دانشكدهی خیانت» هر یكی هنر خود را استادانه نشان میدادند. آن سرلشگر مطیعی بود كه در رضاییه زیردستان خود را گزاشت و با چند تن از افسران كه افزار دزدیهای او میبودند از راه كردستان رو بگریز نهاد. سرتیپ قادری در اردبیل همان رفتار را كرد. سربازان را گزارده خود را بیرون انداخت. سرلشگر محتشمی در خراسان همان كار را كرد و رسواییهای بیشتر بار آورد.
👇
🔶 شهریور1320 و درسهای آن
(بخش سه از چهار)
رسواییهای آن چند روز چندانست كه اگر بنویسند چند جلد كتاب تواند بود. چه جوانان دلیر و نازنینی كه بخون آغشتند. چه افسران كارآمدی كه قربانی خیانت شدند و از میان رفتند. چه گزندهایی كه شهرها و آبادیها دید ، پس از همه چه رسواییها و بدنامیها كه كشور و توده برد.
اكنون سخن در آنست كه در چنان خیانت بیآزرمانهی بزرگی ، بیش از همه ، وزارت جنگ كار كرده. رل بزرگتر را در آن نمایش سراپا خیانت ، این وزارت بگردن گرفته. راستست كه گفتگوهای سیاسی با نخستوزیر میبوده و در آن باره وزارت جنگ را گناهكار نتوان گرفت. ولی پس از آنكه دو دولت راه میخواستند و ایران ایستادگی مینمود و این روشن شده بود كه كار بجنگ خواهد انجامید وزارت جنگ اگر اندیشهی خیانت نداشتی بایستی با شتاب بسیار به بسیج جنگ پردازد و بسرلشگرها كه در آذربایجان و خراسان و خوزستان و كردستان میبودند دستورها دهد و افزارها فرستد و بشمارهی سپاهیان افزاید ، از هر باره باستوار گردانیدن مرزها كوشد ، كه چنانكه همه دانستند یك گام در این راه برداشته نشده بود.
ما در تهران میبودیم و میدیدیم كه از یكسو سخن از ایستادگی است و بانگلیسها و روسها پاسخهای سخت داده میشود و با انگیزش دولت در روزنامهی اطلاعات گفتار نوشته میشود كه «ما كلمهی ترس را مدتهاست از قاموس خود بیرون كردهایم» ، و در همان حال كمترین آمادگی نمیرود و پروایی نمیشود.
چنانكه نوشته شد و همه دانستند سرلشگران استانها تلگراف كرده آگاهی میدادهاند كه آمادگیهایی در مرز از سوی دولت همسایه پدیدار است و دستور میخواستهاند. وزارت جنگ بآنها پاسخی نمیداده. تلگراف سرلشگر مطبوعی بچاپ رسید كه در پانزدهم مرداد با «رمز» بستاد آرتش آگاهیها میداده و دستور میخواسته و ستاد آرتش پاسخی بآن نداده سرلشگر محتشمی در روزنامه نوشت كه از چندی پیش آمادگیهای مرزی همسایه را بتهران مینوشته و دستور میخواسته كه وزارت جنگ بهیچ یك از آنها پاسخی نفرستاده.
اینها چیزهاییست كه همه دانستهاند. از آنسو چون جنگ آغاز یافت ما در تهران دیدیم كه دولت انبارهای خواربار را بست و نایابی پدید آورد. بنزین باتوبوسها نداد و آنها را از كار انداخت. برای ترسانیدن مردم دروغها پراكند. روزـ نوشته پراكند كه «آگهی خطر هوایی در شب با خاموش شدن چراغهای برق داده میشود» و شب بیآنكه هواپیمایی در آسمان باشد چراغها را خاموش گردانید و مردم جنگنادیدهی تهران را بهراس انداخت.
بدتر از همهی اینها «مرخص» كردن سربازان و بیرون ریختن ایشان از سربازخانهها میبود كه روز چهارم یا پنجم جنگ دیده شد. سربازان را كه بیشترشان روستایی میبودند رختها و كفشهاشان كنده با رختها و كفشهای پارهی خودشان بیرون ریختند كه هر كسی كه آنها را در خیابان میدید برسوایی و بدبختی كشور افسوس میخورد.
كم كسی در تهران آن روز اندوهبار را فراموش كرده. این كار را كرده بودند كه مردم را بیكبار نومید گردانیده بفهمانند كه ایران دیگر نماند. كرده بودند كه رسوایی هرچه فزونتر باشد و سرافكندگی غیرتمندان هرچه سختتر گردد.
چنانكه سپس در روزنامهها نوشتند و دانسته شد ، این كار بیآزرمانه را سرلشگر ضرغامی رئیس ستاد ارتش و سرلشگر[متن اصلی : سرتیپ] احمد نخجوان كفیل وزارت جنگ كرده بودند كه رضاشاه چون دانسته بسیار خشمناك شده و بر سر نخجوان رفته و او را كتك زده ، و با دستور او بوده كه دوباره سربازان را بازگردانیدهاند.
اینها همه نیك میرساند كه وزارت جنگ یكی از لانههای بدخواهان میبوده. نیك میرساند كه كسانی كه آن وزارتخانه را راه میبردهاند ـ سرلشگران و سرتیپهایی كه رشتهی كارهای آنجا را در دست میداشتهاند ـ بیشترشان از دستهی خائنان میبودهاند. مردان بیناموس و بیآزرمی میبودهاند كه در توی رخت افسری بنابود گردانیدن كشور و تودهی خود میكوشیدهاند.
در همان هنگام كه در تهران این رسواییها رخ میداد و این خیانتها میرفت در استانها نیز سرلشگران و سرتیپان كه میباید گفت از دستهی بدخواهان میبودند ، هر یكی بنوبهی خود كارهای خائنانهی دیگری میكرد و رسواییهای دیگر پدید میآورد. روز آزمایش فرارسیده و «دیپلمههای دانشكدهی خیانت» هر یكی هنر خود را استادانه نشان میدادند. آن سرلشگر مطیعی بود كه در رضاییه زیردستان خود را گزاشت و با چند تن از افسران كه افزار دزدیهای او میبودند از راه كردستان رو بگریز نهاد. سرتیپ قادری در اردبیل همان رفتار را كرد. سربازان را گزارده خود را بیرون انداخت. سرلشگر محتشمی در خراسان همان كار را كرد و رسواییهای بیشتر بار آورد.
👇
در كردستان و آن پیرامونها در سایهی پستی و بیآزرمی این افسران رسواییهایی رخ داد كه من از گفتن ننگ میدارم. در چند جا كردان سربازان را بمیان گرفتند و تفنگ و افزارهای دیگر از دست آنان درآوردند. صد زشتی رخ داد.
در چند جا خود افسران تفنگها و افزارها در كوه و بیابان ریختند كه بدست كردان و شاهسونان و دیگران بیفتد تا سر بگردنكشی و نافرمانی و راهزنی برآورند. این خیانت بسیار پست از سرتیپ پوریا و سرتیپ قادری و دیگران سر زد.
در همه جا سرلشگران و افسران بزرگ كامیونهای آرتش را كه میبایست در دسترس سربازان گزارده شود ویژهی زنان و فرزندان و كاچال[=اسباب خانه] و كالای خود گردانیدند. در هنگامی كه سربازان و برخی افسران غیرتمند پیش رفته در برابر دشمن میجنگیدند و جانبازی میكردند این افسران خائن با همهی كامیونها و اتومبیلها كه در زیر دست میداشتند فرزندان و كاچالهای خود را راه میانداختند. سرهنگ شكمگندهای را در تبریز میشناسم كه میگویند در همان روز نخست كه در صوفیان و آن پیرامونها جنگ میرفت و هواپیماهای روسها بالاسر شهر میپرید و میغرید ـ این سرهنگ در بازار بخریدن «جواهرات» و زرینهافزار میپرداخت و چون غرش هواپیماها برمیخاست جملههای دشنامآمیزی دربارهی ایران و آرتش ایران بزبان میآورد.
همچنان در تهران ، جنبشی بنام كوچ پدید آمده چون زنان و فرزندان شاه ـ شاهپورها و شاهدختها ـ به اسپهان میكوچیدند ، افسران بزرگ ، از شاه نیز جلوتر افتاده زنان و فرزندان خود را با اتومبیلهای آرتش به اسپهان فرستادند. سپس خودشان هم پا بگریز نهاده راه افتادند. دیدنی میبوده كه این افسران والاجایگاه چگونه خود را در اتومبیلها پنهان ساخته و میگریختهاند. از كسانی كه نام میبرند كه در آن روز تهران و آرتش و مردم را گزارده برای نگهداری خود گریختهاند سرلشگر یزدانپناه فرمانده پادگان مركز ، سرلشگر نقدی فرمانده لشگر دوم ، سرلشگر بوذرجمهری فرمانده لشگر یكم ، سرلشگر احمد نخجوان كفیل وزارت جنگ بودهاند. سرلشگر یزدانپناه همان افسر است كه رئیس دانشكده میبوده و برای این كشور افسران میپروریده. همان افسر است كه گفتارها در میهنپرستی به شاگردان میرانده.
در چند جا خود افسران تفنگها و افزارها در كوه و بیابان ریختند كه بدست كردان و شاهسونان و دیگران بیفتد تا سر بگردنكشی و نافرمانی و راهزنی برآورند. این خیانت بسیار پست از سرتیپ پوریا و سرتیپ قادری و دیگران سر زد.
در همه جا سرلشگران و افسران بزرگ كامیونهای آرتش را كه میبایست در دسترس سربازان گزارده شود ویژهی زنان و فرزندان و كاچال[=اسباب خانه] و كالای خود گردانیدند. در هنگامی كه سربازان و برخی افسران غیرتمند پیش رفته در برابر دشمن میجنگیدند و جانبازی میكردند این افسران خائن با همهی كامیونها و اتومبیلها كه در زیر دست میداشتند فرزندان و كاچالهای خود را راه میانداختند. سرهنگ شكمگندهای را در تبریز میشناسم كه میگویند در همان روز نخست كه در صوفیان و آن پیرامونها جنگ میرفت و هواپیماهای روسها بالاسر شهر میپرید و میغرید ـ این سرهنگ در بازار بخریدن «جواهرات» و زرینهافزار میپرداخت و چون غرش هواپیماها برمیخاست جملههای دشنامآمیزی دربارهی ایران و آرتش ایران بزبان میآورد.
همچنان در تهران ، جنبشی بنام كوچ پدید آمده چون زنان و فرزندان شاه ـ شاهپورها و شاهدختها ـ به اسپهان میكوچیدند ، افسران بزرگ ، از شاه نیز جلوتر افتاده زنان و فرزندان خود را با اتومبیلهای آرتش به اسپهان فرستادند. سپس خودشان هم پا بگریز نهاده راه افتادند. دیدنی میبوده كه این افسران والاجایگاه چگونه خود را در اتومبیلها پنهان ساخته و میگریختهاند. از كسانی كه نام میبرند كه در آن روز تهران و آرتش و مردم را گزارده برای نگهداری خود گریختهاند سرلشگر یزدانپناه فرمانده پادگان مركز ، سرلشگر نقدی فرمانده لشگر دوم ، سرلشگر بوذرجمهری فرمانده لشگر یكم ، سرلشگر احمد نخجوان كفیل وزارت جنگ بودهاند. سرلشگر یزدانپناه همان افسر است كه رئیس دانشكده میبوده و برای این كشور افسران میپروریده. همان افسر است كه گفتارها در میهنپرستی به شاگردان میرانده.
سرلشگر کریم بوذرجمهری
بوذرجمهری در سوم شهریور 1320 فرمانده لشگر یک تهران بود. وی در شورای عالی جنگ که طرح خائنانهی مرخص کردن سربازان وظیفه و استخدام سربازان پیمانی را تصویب کرد عضویت داشت. به نوشتهی عاقلی او نیز از خشم رضاشاه بیبهره نماند و قرار بود محاکمه شود (عاقلی 1367، به یاری دانشنامهی جهان اسلام) که رضاشاه از ایران رفت و این دسته از افسران خائن از محاکمه جستند.
بوذرجمهری در سوم شهریور 1320 فرمانده لشگر یک تهران بود. وی در شورای عالی جنگ که طرح خائنانهی مرخص کردن سربازان وظیفه و استخدام سربازان پیمانی را تصویب کرد عضویت داشت. به نوشتهی عاقلی او نیز از خشم رضاشاه بیبهره نماند و قرار بود محاکمه شود (عاقلی 1367، به یاری دانشنامهی جهان اسلام) که رضاشاه از ایران رفت و این دسته از افسران خائن از محاکمه جستند.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 12 از بخش سوم
🔸از ناسازگاری دین و دانش همه زیان برخاسته ـ 1
همین تاریخ یك آگاهی بسیار سودمندی را بما میدهد ، و آن اینكه آدمیان این راه پیشرفت (یا بگفتهی اروپاییان تمدن) را كه میپیمایند از لختی و تهیدستی و نادانی آغاز كردهاند. روزی بوده كه آدمیان رختشان جز برگهای درختان و پوستهای جانوران نمیبوده ، و از صدها كاچال[=اثاث] و افزار زندگانی كه امروز در دست میدارند یكی را نمیشناخته و نمیدانستهاند ، و از دانشها هیچی را نمیشناختهاند ولی سپس كمكم رو به پیشرفت نهاده و تا باینجا كه امروز هست رسیدهاند.
این آگاهی را تاریخ بما میدهد و ما از آن پی برده و میدانیم آفریدگار چنین خواسته جهان همیشه پیش رود و این راه را گام بگام پیماید ، و از همینجا میدانیم كه آیندهی جهان بهتر و باشكوهتر از گذشتهاش خواهد بود. میدانیم كه این تكان و جنبش كه در راه دانشها و افزارسازیها در قرنهای آخر پیدا شده بخواست آفریدگار بوده و به همان دلیل باید یك تكان و جنبشی نیز در زمینهی «آیین زندگی» روی دهد تا جهانیان راه بهرهمندی از آن افزارها و اختراعها را بشناسند و آن همینست كه ما آغاز كردهایم و بدستیاری «پیمان» میكوشیم.
در جای دیگر هم نوشتهایم چنانكه باید هستی آفریدگار و یگانگی و دانایی و توانایی او را از دیدن و سنجیدن گیتی بدست آورد ، و آن رفتار فیلسوفان و دیگران كه در كنج خانه نشسته از پندار و انگار خود چیزهایی بیرون میآورند همه لغزش بوده ، همچنان باید خواست آفریدگار و آیین او را دربارهی جهان از همان راه دیدن و سنجیدن جهان شناخت ، و در اینجا نیز در كنج خانهها نشستن و از پندار خود چیزهایی بافتن بسیار بیهوده است.
اینست نمونهای از ارزش دانشها. اما ارزش دین : در آن باره همین بس كه میگوییم آموزاكهایی والاتر از همهی اندیشههاست ، آموزاكهاییست كه آسایش جهانیان و آبادی جهان را دربر میدارد. بیش از این بسخن چه نیاز است.
ما این دو چیز بسیار ارجمند را باهم سازش داده و همدوش یكدیگر گردانیدهایم ، و ارج این كار است كه میخواهیم خوانندگان بدیده گیرند.
گفتهاند هر چیزی با آخشیج[=ضد] خود شناخته گردد. چنانكه گفتیم كیشها و دینهایی كه بوده همگی با دانشها ناسازگار است و همیشه با آن جنگ میكند. كنون شما از پیشوایان دینی بپرسید : چه باید كرد؟!.. آیا باید از دانشها چشم پوشید؟!. بهتر است این روشن گردد كه آیا مردم در اینجهان كه هستند و زندگی بسر میبرند بیندیشند و بجستجو و آزمایش بپردازند یا نه؟!. اگر میگویید نپردازند آشكار بگویید تا همه بدانند. اگر میگویید بپردازند خوب نتیجهی پرداختن همینها شده كه هست و شما با آنها دشمنی میكنید. این در نتیجهی جستجو بدست آمده كه گیتی در یك زمان بسیار درازی ـ در چند ملیونها سال ـ پیدایش یافته : نخست سنگ و خاك و اینگونه چیزها پیدا شده. سپس درخت و رُستنیها سر برآورده. پس از آن جانوران پیدا شدهاند. در پایان آدمی پدید آمده. این یك مثل كوچكیست و بسیار مانند این میباشد كه همگی نتیجهی جستجو و آزمایش است و با دین و كیش كه شما میدارید و دنبال میكنید و دست برنمیدارید آشكاره ناسازگار است. همان فلسفهی داروین كه شما آن هیاهو را در برابرش برانگیختید نتیجهی جستجوست. پس بگویید چه باید كرد؟!.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 12 از بخش سوم
🔸از ناسازگاری دین و دانش همه زیان برخاسته ـ 1
همین تاریخ یك آگاهی بسیار سودمندی را بما میدهد ، و آن اینكه آدمیان این راه پیشرفت (یا بگفتهی اروپاییان تمدن) را كه میپیمایند از لختی و تهیدستی و نادانی آغاز كردهاند. روزی بوده كه آدمیان رختشان جز برگهای درختان و پوستهای جانوران نمیبوده ، و از صدها كاچال[=اثاث] و افزار زندگانی كه امروز در دست میدارند یكی را نمیشناخته و نمیدانستهاند ، و از دانشها هیچی را نمیشناختهاند ولی سپس كمكم رو به پیشرفت نهاده و تا باینجا كه امروز هست رسیدهاند.
این آگاهی را تاریخ بما میدهد و ما از آن پی برده و میدانیم آفریدگار چنین خواسته جهان همیشه پیش رود و این راه را گام بگام پیماید ، و از همینجا میدانیم كه آیندهی جهان بهتر و باشكوهتر از گذشتهاش خواهد بود. میدانیم كه این تكان و جنبش كه در راه دانشها و افزارسازیها در قرنهای آخر پیدا شده بخواست آفریدگار بوده و به همان دلیل باید یك تكان و جنبشی نیز در زمینهی «آیین زندگی» روی دهد تا جهانیان راه بهرهمندی از آن افزارها و اختراعها را بشناسند و آن همینست كه ما آغاز كردهایم و بدستیاری «پیمان» میكوشیم.
در جای دیگر هم نوشتهایم چنانكه باید هستی آفریدگار و یگانگی و دانایی و توانایی او را از دیدن و سنجیدن گیتی بدست آورد ، و آن رفتار فیلسوفان و دیگران كه در كنج خانه نشسته از پندار و انگار خود چیزهایی بیرون میآورند همه لغزش بوده ، همچنان باید خواست آفریدگار و آیین او را دربارهی جهان از همان راه دیدن و سنجیدن جهان شناخت ، و در اینجا نیز در كنج خانهها نشستن و از پندار خود چیزهایی بافتن بسیار بیهوده است.
اینست نمونهای از ارزش دانشها. اما ارزش دین : در آن باره همین بس كه میگوییم آموزاكهایی والاتر از همهی اندیشههاست ، آموزاكهاییست كه آسایش جهانیان و آبادی جهان را دربر میدارد. بیش از این بسخن چه نیاز است.
ما این دو چیز بسیار ارجمند را باهم سازش داده و همدوش یكدیگر گردانیدهایم ، و ارج این كار است كه میخواهیم خوانندگان بدیده گیرند.
گفتهاند هر چیزی با آخشیج[=ضد] خود شناخته گردد. چنانكه گفتیم كیشها و دینهایی كه بوده همگی با دانشها ناسازگار است و همیشه با آن جنگ میكند. كنون شما از پیشوایان دینی بپرسید : چه باید كرد؟!.. آیا باید از دانشها چشم پوشید؟!. بهتر است این روشن گردد كه آیا مردم در اینجهان كه هستند و زندگی بسر میبرند بیندیشند و بجستجو و آزمایش بپردازند یا نه؟!. اگر میگویید نپردازند آشكار بگویید تا همه بدانند. اگر میگویید بپردازند خوب نتیجهی پرداختن همینها شده كه هست و شما با آنها دشمنی میكنید. این در نتیجهی جستجو بدست آمده كه گیتی در یك زمان بسیار درازی ـ در چند ملیونها سال ـ پیدایش یافته : نخست سنگ و خاك و اینگونه چیزها پیدا شده. سپس درخت و رُستنیها سر برآورده. پس از آن جانوران پیدا شدهاند. در پایان آدمی پدید آمده. این یك مثل كوچكیست و بسیار مانند این میباشد كه همگی نتیجهی جستجو و آزمایش است و با دین و كیش كه شما میدارید و دنبال میكنید و دست برنمیدارید آشكاره ناسازگار است. همان فلسفهی داروین كه شما آن هیاهو را در برابرش برانگیختید نتیجهی جستجوست. پس بگویید چه باید كرد؟!.
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
🔸 صوفیگری
🖌 احمد کسروی
🔍 چگونگی پیدایش صوفیگری ، بدیهای آن ، دروغگوییهای صوفیان ، سبب آنکه مغول ایران را بآسانی گرفت
📊 شمار ساتها : ۹۱
🔸 پراکنش : دیماه ۱۴۰۰
🔹 کتابخانهی پاکدینی
🛎 این کتاب از سوی «باهَمادِ پاکدینان» و بدست «کوشادِ تلگرام» پراکنده میگردد.
🔅 کتاب را میتوانید از اینجا دریافت کنید.
.
🖌 احمد کسروی
🔍 چگونگی پیدایش صوفیگری ، بدیهای آن ، دروغگوییهای صوفیان ، سبب آنکه مغول ایران را بآسانی گرفت
📊 شمار ساتها : ۹۱
🔸 پراکنش : دیماه ۱۴۰۰
🔹 کتابخانهی پاکدینی
🛎 این کتاب از سوی «باهَمادِ پاکدینان» و بدست «کوشادِ تلگرام» پراکنده میگردد.
🔅 کتاب را میتوانید از اینجا دریافت کنید.
.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی شانزدهم)
🔶 شهریور1320 و درسهای آن
(بخش چهار از چهار)
...
یك كار وزارت جنگ كه درپی آن خیانت ، و خود برای بپایان رسانیدن آن كرد این بود كه افسرانی كه در شهرستانها آن رفتار رسوا را كرده بودند ، چون یكایك بتهران رسیدند بكمترین بازخواستی از آنان برنخاست كه تو گفتی هیچ كاری رخ نداده. بلكه بهمهی آنان روی خوش نشان داد و بآنان كه كارهاشان از دستشان رفته بوده كارهای دیگری بدیده گرفت.
در حالی كه آن افسران خیانتهای آشكار كرده و گناهشان یكی دو تا نمیبود. گذشته از «تخلفات» كه ما از آنها آگاه نمیباشیم و سخن نمیرانیم رفتارهای زشت و پست دیگری از هر یكی از آنان سر زده بود كه بزبانها افتاده و از همه جا آواز بدگویی مردم بلند میبود.
[سپس رفتارهای نامردانه و پست افسرانی را كه نام برده یكایك بازمینماید و گزندهایی كه بمردم رسیده و آسیبهایی كه به سرفرازی و امیدهای ایشان رسیده را نشان میدهد.]
...
بسیاری از افسران نامردی را بآنجا رسانیده بودند كه در چنان هنگامی در اندیشهی دزدی باشند و خواروبار سربازان را بار كرده راه افتند و آنها را گرسنه و تهیدست گزارند. در تبریز كه برخی افسران با دستهی خود پیش رفته بجنگ پرداخته بودند در پشت سر افسرانی جیره و پول آنها را دزدیده راه افتاده بودند. از اینگونه نامردیهای پست چندان میبود كه بگفتن نیاید. با این حال وزارت جنگ نخواست از كسی بازخواستی كند.
راستی هم آنست كه كسی نمیبود كه به بازخواست برخیزد. بیشتر افسران آنها میبودند كه در آن خیانت زشت دست داشته و در آن نمایش رلی بازی كرده بودند. اگر دو یا سه تن افسران پاكی میبودند آنها نیز نمیتوانستند آوازی درآورند.
گفته میشد رضاشاه سخت برآشفته میخواست «دیوان حرب» برپا گرداند كه خود رئیس آن باشد و سرلشگر ضرغامی و سرلشگر نخجوان و دیگر افسران خائن را بمحاكمه بكشد. ولی تا توانستهاند جلو گرفتهاند و سپس هم او افتاده و رفته.
بیگمان باید دانست كه اگر هایهوی روزنامهها نبودی و نامهای سرلشگر معینی و سرلشگر محتشمی و سرتیپ قادری و دیگر روسیاهان بزبانها نیفتادی ، وزارت جنگ نه تنها كار ، «ترفیع» هم بآنها دادی. ما در این باره دلیلی در دست میداریم كه میباید گفت : «نمونهای از خیرهرویی و بیشرمی خائنان» است.
سروانی كه در رضائیه[=ارومیه] از دستكهای دزدی و ستمگری سرلشگر معینی میبوده كه در گریختن او را نیز همراه برداشته ، در سنندج بیك دسته از سربازان شوروی دچار آمدهاند كه همانكه آن سربازان را دیدهاند اتومبیل را گزارده هر یكی بجایی گریختهاند ، و چون سربازان شوروی شلیك كردهاند یك گلوله از پشت سر بپای آن سروان خورده كه آن را زخمی گردانیده. وزارت جنگ بنام آنكه در جنگ زخم برداشته ، باو «ترفیع» داده كه ما چون داستان را در روزنامهی پرچم دنبال میكردیم آن سروان نوشتهها را آورد و ما خود با دیده دیدیم.
روزنامهها كه آن هایهوی را كردند و از جمله ما در روزنامهی پرچم گفتارهای بسیار نوشتیم وزارت جنگ نتوانست به سرلشگر معینی و سرلشگر محتشمی و سرتیپ قادری و دیگران «ترفیع» دهد و یا سر كار نگه دارد. ولی با آنهمه خواهشها محاكمه برپا نگردانید. آنچه دانسته شد تنها سرتیپ قادری را نهانی بمحاكمه كشیدند و نتیجهی آن بیرون نیامد. (جز اینكه یكی از روزنامهها حكم دادگاه را بدست آورده بچاپ رسانید).
چنانكه میدانید چندی پیش در مجلس هم گفتگوها در این زمینه بمیان آمد و سرانجام قانونی گذشت كه آن افسران را بمحاكمه كشند. ولی تاكنون نشانی از چنان كاری پیدا نیست. آنچه ما میدانیم یا محاكمه نخواهند كرد یا اگر كردند به پردهپوشی و رویهكاری و ماستمالی خواهند كوشید.
شُوَندش[سبب] ناگفته پیداست : اگر آنان را بمحاكمه كشند صد خیانت نهان دیگر بیرون خواهد افتاد و چیزهای نادانستنی دانسته خواهد شد.
...
آنها زشتكاریهای افسران و وزیران بود. بیایید بدیگران : در چنان هنگامی ملایان چه كردند ، روزنامهنویسان چه كردند ، روستائیان چه كردند ، ایلها چه كردند ، یكایك از دیده گذرانید و كارهاشان بیاد آورید.
👇
🔶 شهریور1320 و درسهای آن
(بخش چهار از چهار)
...
یك كار وزارت جنگ كه درپی آن خیانت ، و خود برای بپایان رسانیدن آن كرد این بود كه افسرانی كه در شهرستانها آن رفتار رسوا را كرده بودند ، چون یكایك بتهران رسیدند بكمترین بازخواستی از آنان برنخاست كه تو گفتی هیچ كاری رخ نداده. بلكه بهمهی آنان روی خوش نشان داد و بآنان كه كارهاشان از دستشان رفته بوده كارهای دیگری بدیده گرفت.
در حالی كه آن افسران خیانتهای آشكار كرده و گناهشان یكی دو تا نمیبود. گذشته از «تخلفات» كه ما از آنها آگاه نمیباشیم و سخن نمیرانیم رفتارهای زشت و پست دیگری از هر یكی از آنان سر زده بود كه بزبانها افتاده و از همه جا آواز بدگویی مردم بلند میبود.
[سپس رفتارهای نامردانه و پست افسرانی را كه نام برده یكایك بازمینماید و گزندهایی كه بمردم رسیده و آسیبهایی كه به سرفرازی و امیدهای ایشان رسیده را نشان میدهد.]
...
بسیاری از افسران نامردی را بآنجا رسانیده بودند كه در چنان هنگامی در اندیشهی دزدی باشند و خواروبار سربازان را بار كرده راه افتند و آنها را گرسنه و تهیدست گزارند. در تبریز كه برخی افسران با دستهی خود پیش رفته بجنگ پرداخته بودند در پشت سر افسرانی جیره و پول آنها را دزدیده راه افتاده بودند. از اینگونه نامردیهای پست چندان میبود كه بگفتن نیاید. با این حال وزارت جنگ نخواست از كسی بازخواستی كند.
راستی هم آنست كه كسی نمیبود كه به بازخواست برخیزد. بیشتر افسران آنها میبودند كه در آن خیانت زشت دست داشته و در آن نمایش رلی بازی كرده بودند. اگر دو یا سه تن افسران پاكی میبودند آنها نیز نمیتوانستند آوازی درآورند.
گفته میشد رضاشاه سخت برآشفته میخواست «دیوان حرب» برپا گرداند كه خود رئیس آن باشد و سرلشگر ضرغامی و سرلشگر نخجوان و دیگر افسران خائن را بمحاكمه بكشد. ولی تا توانستهاند جلو گرفتهاند و سپس هم او افتاده و رفته.
بیگمان باید دانست كه اگر هایهوی روزنامهها نبودی و نامهای سرلشگر معینی و سرلشگر محتشمی و سرتیپ قادری و دیگر روسیاهان بزبانها نیفتادی ، وزارت جنگ نه تنها كار ، «ترفیع» هم بآنها دادی. ما در این باره دلیلی در دست میداریم كه میباید گفت : «نمونهای از خیرهرویی و بیشرمی خائنان» است.
سروانی كه در رضائیه[=ارومیه] از دستكهای دزدی و ستمگری سرلشگر معینی میبوده كه در گریختن او را نیز همراه برداشته ، در سنندج بیك دسته از سربازان شوروی دچار آمدهاند كه همانكه آن سربازان را دیدهاند اتومبیل را گزارده هر یكی بجایی گریختهاند ، و چون سربازان شوروی شلیك كردهاند یك گلوله از پشت سر بپای آن سروان خورده كه آن را زخمی گردانیده. وزارت جنگ بنام آنكه در جنگ زخم برداشته ، باو «ترفیع» داده كه ما چون داستان را در روزنامهی پرچم دنبال میكردیم آن سروان نوشتهها را آورد و ما خود با دیده دیدیم.
روزنامهها كه آن هایهوی را كردند و از جمله ما در روزنامهی پرچم گفتارهای بسیار نوشتیم وزارت جنگ نتوانست به سرلشگر معینی و سرلشگر محتشمی و سرتیپ قادری و دیگران «ترفیع» دهد و یا سر كار نگه دارد. ولی با آنهمه خواهشها محاكمه برپا نگردانید. آنچه دانسته شد تنها سرتیپ قادری را نهانی بمحاكمه كشیدند و نتیجهی آن بیرون نیامد. (جز اینكه یكی از روزنامهها حكم دادگاه را بدست آورده بچاپ رسانید).
چنانكه میدانید چندی پیش در مجلس هم گفتگوها در این زمینه بمیان آمد و سرانجام قانونی گذشت كه آن افسران را بمحاكمه كشند. ولی تاكنون نشانی از چنان كاری پیدا نیست. آنچه ما میدانیم یا محاكمه نخواهند كرد یا اگر كردند به پردهپوشی و رویهكاری و ماستمالی خواهند كوشید.
شُوَندش[سبب] ناگفته پیداست : اگر آنان را بمحاكمه كشند صد خیانت نهان دیگر بیرون خواهد افتاد و چیزهای نادانستنی دانسته خواهد شد.
...
آنها زشتكاریهای افسران و وزیران بود. بیایید بدیگران : در چنان هنگامی ملایان چه كردند ، روزنامهنویسان چه كردند ، روستائیان چه كردند ، ایلها چه كردند ، یكایك از دیده گذرانید و كارهاشان بیاد آورید.
👇