✴️ داوریهای توده دربارهی شعر در ایران
🔸 گفتار یکم
تکهی 3 از 3
قابل توجه وزارت فرهنگ
نگارش منوچهر عدل [از خوی] :
آری صحیح است چون طرز زندگانی عوض شده منبعد بوجود سعدیهای آلامد احتیاجی نخواهیم داشت ولی سعدی شیرازی برای ایرانیان ذیقیمت است و همیشه احترام او را حفظ خواهند كرد.
امروز ایران جوان به نظامی و سعدی و خیام احتیاج ندارد باید ویكتور هوگوها و منتسكیوها پیدا نماید ولی این امر را نباید غلط معنی كرد اگر یك نفر خانه و زندگی و تمام مایحتاج زندگی داشته باشد فقط به یك اتومبیل امروز نیازمند است و بگوید دیگر بخانه احتیاجی ندارم منطقی نیست [گفته شود هیچ] احتیاج ندارد. باین معنی چون حیاط [1] دارد دیگر لازم نیست پول خود را بدهد و حیاط دیگر بخرد بلكه آن چیزی كه ندارد باید تهیه شود.
ایران سعدی دارد لازم نیست سعدیِ دیگری بار بیاورد ولی ویكتور هوگو ندارد باید تهیه نماید.
سركار چون داغدلی از سرگرمی ایرانیان بشعر و شاعری دارید و حق هم با شماست لذا دلتان سوخته شعر و شاعری را سرمنشاء تمام بدبختیها میدانید اگر سركار شلیل را بحد افراط بخورید با اینكه میوهی نافعی است شما را مریض خواهد كرد.
ادبیات مثل شلیل خوردنی و نافع است ولی از بس ایرانیان افراط كردند كه دلشان بهم میخورد و حال حركت ندارند اینست سركار كه شخص عالم و فهمیده و زحمتكش و دلسوز به برادران ایرانی خود هستید یك دفعه تیشه بریشهی ادبیات میگذارید.
ملا نصرالدین روزی لب بام بود گفتند : ملا بپا میافتی. ملا آنقدر عقب رفت كه از آنطرف بام افتاد ...
باید سعی كنیم حتیالمقدور افراط و تفریط نشود. سركار خدمت بزرگی باین خاك كرده و میكنید. مقام شما محترم است. ایرانیان از شما قدردانی میكنند ولی اینكه ملاحظه میفرمایید یك عده مخالفت میكنند فقط برای اینست كه سركار تند میروید.
اگر میخواهید جوانان باذوق و حساس دست از مخالفت با شما شخص محترم و بزرگی بردارند لازمست دربارهی ادبیات قضاوت عادلانهای بنمایید و در حق نویسندگان بزرگ كه در نظر عامه محترم و حقاً نیز بزرگند بیاحترامی روا نداشته اگر شعر بد گفتهاند شعر بد آنها را معدوم سازید نه خودشان را.
در جایی میفرمایید كه شعر سخن است و سخن جز در موقع نیاز نباید گفت. این خیلی صحیح است یك مقدار زیادی از شعرهای ما فقط از بیكاری سروده شده در صورتی كه هیچ لازم نبوده. بنده این قبیل شاعران را تشبیه به زنبوران عسل كردهام كه در كوهستان و صحراها عسل درست میكنند و عسل آنها در نتیجهی حرارت آفتاب روی خاك و كثافات میریزد و استفاده از آنها نمیشود. چون اغلب اشخاص باقریحه و شاعر ما مسلك نداشتند و قریحه و ذوقیات طبیعی آنها همیشه تراوش میكرد و بیمقصد هرچه بزبانشان میآمد میگفتند. در نتیجه سخن را در غیر موقع نیاز میآوردند. بنده با جنابعالی كاملاً موافق هستم. و برای همین است كه تقاضا دارم این مقاله را كه با بیطرفی كامل نوشته شده در ستون «داوری توده» مرقوم دارید تا درست در موضوع قضاوت كرده و اگر واقعاً بنده چیزهایی را نمیدانم به حقیقت آن پی برده و با آزادگان هماهنگ گردم.
منظور بنده اینست كه سعدی و خیام اگر شعر بد گفتهاند شعر بد آنها را معدوم سازیم نه خودشان را.
حالا خواهید فرمود اگر شعر بد خیام را معدوم سازیم چیزی از او باقی نخواهد ماند! یعنی تمام دیوانش سرتاسر اغوا و بدعت است ...
اگر تصادفاً یكی از شعرای ما اینطوری باشد بگذارید نام او نیز معدوم شود.
ملاحظه فرمایید بچه را كه تازه از شیر میگیرند چقدر سخت است چون به پستان مادر مأنوس شده و یا اگر بمادر هشتاد سالهی بنده بگویند نماز نخوان برایش چقدر سخت است.
همینطور باشخاص باذوق و حساس بگویند : خیالات باطنی شیرین خود را بدور بریز و از زیباییهای ادبیات لذت نبر ، تكلیف شاقی باو كردهایم.
این غریزهی بشری است غیر ممكن است كسی از لذت آن دست بردارد.
سركار از تاریخ خوب اطلاع دارید. در جنگ بینالمللی [یکم] كه آلمان شكست خورد ضمن غرامات جنگی آلمان از خواندن سرود مخصوص (آلمان برتر از همه) كه آلمانیها را روح عجیب و غریبی میبخشید محروم شدند.
تصدیق میفرمایید الفاظ در قالبهای زیبا چطور سرنوشت بشر را تغییر میدهد. آن سرود جز شعر ، شعر مهیّج چیز دیگری نبود. معهذا آلمانیها میپرستیدند و در این دنیای فانی آن سرود را شفای دل داغدیدهی خود میدانستند.[2]
[1] : در گذشته «حیاط» بمعنی خانه هم بکار میرفته. پس حیاط داشتن یا خریدن معنی خانه داشتن یا خریدن میداده.
[2] : پرچم ، ش 216
.
🔸 گفتار یکم
تکهی 3 از 3
قابل توجه وزارت فرهنگ
نگارش منوچهر عدل [از خوی] :
آری صحیح است چون طرز زندگانی عوض شده منبعد بوجود سعدیهای آلامد احتیاجی نخواهیم داشت ولی سعدی شیرازی برای ایرانیان ذیقیمت است و همیشه احترام او را حفظ خواهند كرد.
امروز ایران جوان به نظامی و سعدی و خیام احتیاج ندارد باید ویكتور هوگوها و منتسكیوها پیدا نماید ولی این امر را نباید غلط معنی كرد اگر یك نفر خانه و زندگی و تمام مایحتاج زندگی داشته باشد فقط به یك اتومبیل امروز نیازمند است و بگوید دیگر بخانه احتیاجی ندارم منطقی نیست [گفته شود هیچ] احتیاج ندارد. باین معنی چون حیاط [1] دارد دیگر لازم نیست پول خود را بدهد و حیاط دیگر بخرد بلكه آن چیزی كه ندارد باید تهیه شود.
ایران سعدی دارد لازم نیست سعدیِ دیگری بار بیاورد ولی ویكتور هوگو ندارد باید تهیه نماید.
سركار چون داغدلی از سرگرمی ایرانیان بشعر و شاعری دارید و حق هم با شماست لذا دلتان سوخته شعر و شاعری را سرمنشاء تمام بدبختیها میدانید اگر سركار شلیل را بحد افراط بخورید با اینكه میوهی نافعی است شما را مریض خواهد كرد.
ادبیات مثل شلیل خوردنی و نافع است ولی از بس ایرانیان افراط كردند كه دلشان بهم میخورد و حال حركت ندارند اینست سركار كه شخص عالم و فهمیده و زحمتكش و دلسوز به برادران ایرانی خود هستید یك دفعه تیشه بریشهی ادبیات میگذارید.
ملا نصرالدین روزی لب بام بود گفتند : ملا بپا میافتی. ملا آنقدر عقب رفت كه از آنطرف بام افتاد ...
باید سعی كنیم حتیالمقدور افراط و تفریط نشود. سركار خدمت بزرگی باین خاك كرده و میكنید. مقام شما محترم است. ایرانیان از شما قدردانی میكنند ولی اینكه ملاحظه میفرمایید یك عده مخالفت میكنند فقط برای اینست كه سركار تند میروید.
اگر میخواهید جوانان باذوق و حساس دست از مخالفت با شما شخص محترم و بزرگی بردارند لازمست دربارهی ادبیات قضاوت عادلانهای بنمایید و در حق نویسندگان بزرگ كه در نظر عامه محترم و حقاً نیز بزرگند بیاحترامی روا نداشته اگر شعر بد گفتهاند شعر بد آنها را معدوم سازید نه خودشان را.
در جایی میفرمایید كه شعر سخن است و سخن جز در موقع نیاز نباید گفت. این خیلی صحیح است یك مقدار زیادی از شعرهای ما فقط از بیكاری سروده شده در صورتی كه هیچ لازم نبوده. بنده این قبیل شاعران را تشبیه به زنبوران عسل كردهام كه در كوهستان و صحراها عسل درست میكنند و عسل آنها در نتیجهی حرارت آفتاب روی خاك و كثافات میریزد و استفاده از آنها نمیشود. چون اغلب اشخاص باقریحه و شاعر ما مسلك نداشتند و قریحه و ذوقیات طبیعی آنها همیشه تراوش میكرد و بیمقصد هرچه بزبانشان میآمد میگفتند. در نتیجه سخن را در غیر موقع نیاز میآوردند. بنده با جنابعالی كاملاً موافق هستم. و برای همین است كه تقاضا دارم این مقاله را كه با بیطرفی كامل نوشته شده در ستون «داوری توده» مرقوم دارید تا درست در موضوع قضاوت كرده و اگر واقعاً بنده چیزهایی را نمیدانم به حقیقت آن پی برده و با آزادگان هماهنگ گردم.
منظور بنده اینست كه سعدی و خیام اگر شعر بد گفتهاند شعر بد آنها را معدوم سازیم نه خودشان را.
حالا خواهید فرمود اگر شعر بد خیام را معدوم سازیم چیزی از او باقی نخواهد ماند! یعنی تمام دیوانش سرتاسر اغوا و بدعت است ...
اگر تصادفاً یكی از شعرای ما اینطوری باشد بگذارید نام او نیز معدوم شود.
ملاحظه فرمایید بچه را كه تازه از شیر میگیرند چقدر سخت است چون به پستان مادر مأنوس شده و یا اگر بمادر هشتاد سالهی بنده بگویند نماز نخوان برایش چقدر سخت است.
همینطور باشخاص باذوق و حساس بگویند : خیالات باطنی شیرین خود را بدور بریز و از زیباییهای ادبیات لذت نبر ، تكلیف شاقی باو كردهایم.
این غریزهی بشری است غیر ممكن است كسی از لذت آن دست بردارد.
سركار از تاریخ خوب اطلاع دارید. در جنگ بینالمللی [یکم] كه آلمان شكست خورد ضمن غرامات جنگی آلمان از خواندن سرود مخصوص (آلمان برتر از همه) كه آلمانیها را روح عجیب و غریبی میبخشید محروم شدند.
تصدیق میفرمایید الفاظ در قالبهای زیبا چطور سرنوشت بشر را تغییر میدهد. آن سرود جز شعر ، شعر مهیّج چیز دیگری نبود. معهذا آلمانیها میپرستیدند و در این دنیای فانی آن سرود را شفای دل داغدیدهی خود میدانستند.[2]
[1] : در گذشته «حیاط» بمعنی خانه هم بکار میرفته. پس حیاط داشتن یا خریدن معنی خانه داشتن یا خریدن میداده.
[2] : پرچم ، ش 216
.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی بیستوهشتم)
🔶سرچشمهی درماندگیهای ایران
(بخش یک از یک)
در این سه ماه كه پرچم را پراكنده میكنیم یك نتیجهای بدست آمده و آن اینكه روزنامهی ما یك دسته خوانندگان خاص پیدا كرده ـ یك دسته خوانندگان پیدا كرده كه پرچم را نه سرسری و از راه هوس ، بلكه با دقت و از روی فهم میخوانند و بمطالب آن علاقهمند میباشند. این نتیجه مغتنم است و ما امیدمندیم این خوانندگان روزبروز فزونتر گردند و بالاخره یك دستهای كه رستگاری و رهایی این كشور با دست آنان خواهد بود پدید آید.
پرچم یك روزنامهای كه تنها مقصودش پر كردن ستونها باشد و هرچه بدستش افتاد یا باندیشهی نویسندگانش رسید بچاپ رساند نیست. این روزنامه مقصدی را دنبال میكند و راه آن را از پیش در اندیشه گرفته و میخواهد گام بگام به پیشرفت پردازد.
ما تاكنون چند گامی را پیش رفتهایم و اینك میخواهیم در اینجا یك گام برجسته و بزرگی را برداریم كه راه را تا مسافت درازی برای ما آسانتر گرداند و ما را بمقصود هرچه نزدیكتر سازد. میخواهیم در سه چهار شماره بیك موضوع بزرگتر و مهمتری پردازیم :
همه میدانیم كه ما در زندگی پس ماندهایم. امروز شما با هر كسی از ایرانیان كه بهره از فهم و غیرت دارد گفتگو كنید از حال توده و كشور دلتنگ و گلهمند است. این دلتنگی و گلهمندی بیجا نیست. ایران یك كشور بزرگی بوده و از دویست سال پیش در نتیجهی حوادث كوچك گردیده. از آنسوی زندگانی در این كشور از هر باره افسوسآور میباشد و چیزی كه خوشدلیآور است كمتر پدیدار است.
در زمان استبداد رشته در دست ناصرالدینشاه و مظفرالدینشاه بود ، و مردم همگی گناه را بگردن دربار انداخته گمان دیگری نمیبردند ، و برای چاره به برانداختن استبداد میكوشیدند. ولی اكنون سیوشش سال میگذرد كه در ایران مشروطه برپا گردیده و رشته بدست خود توده افتاده ، و در این مدت نتیجهای كه مایهی خشنودی باشد بدست نیامده. زیرا همان مشروطه ناانجام مانده و با آنهمه جانفشانیها به نتیجهای كه منظور بود نرسیده.
از اینسوی در این سیوشش سال هر كشاكش كه با دیگران رخ داده ما شكست یافته و سرافكنده بیرون آمدهایم. در این مدت چارهای بناتوانی توده اندیشیده نشده.
پس از همه ، امروز به هر سویی که بنگریم و هر رشته از كارهای زندگانی را كه بسنجیم جز مایهی سرافكندگی و دلتنگی نیست. اگر بگوییم رشتهی كشاورزی و آبادی كشور رو به پیشرفت است نیست. در صنایع گامهای شایستهای برداشتهایم برنداشتهایم. بدانشها رواج شایانی دادهایم ندادهایم. عقاید و اخلاق توده بدیگران مزیت دارد ندارد. كوتاه سخن : یك چیزی كه مایهی تسلی و دلخوشی باشد نیست.
چرا چنین است؟... چرا با آنهمه كوششها كه شده و میشود نتیجه بدست نمیآید؟.. بیگفتگوست كه یك علتی در كار است و باید آن علت را بدانیم و بچاره پردازیم و خود همینست كه میخواهیم در چند شماره بگفتگو گزاریم. همینست كه میخواهیم خوانندگان با فهم و اندیشهی خود در این مبحث با ما همراهی نمایند و یك رشته گفتارهایی را كه در این زمینه نوشته خواهد شد با دقت بیشتری بخوانند و در پیرامون آنها اندیشه بكار برند و اگر مطلبی از دلشان گذشت بنویسند و بپرسند ، و بالاخره چون علت دانسته گردید دربارهی چارهجویی با ما همدستی و یاوری دریغ نگویند.
🔸امروز این گفتگو بزرگترین بحثی است كه ما توانیم داشت.
سرنوشت ملیونها و هزارملیونها مردمان با این گفتگو و با نتیجهی آن تغییر تواند یافت. تاریخ ایران با این مبحث سیر خود را دیگر تواند گردانید.
🔸این همه را گیج گردانیده كه چرا ایرانیان چنین درماندهاند؟! چرا همیشه در حوادث شكست میخورند؟!.. چرا نمیتوانند یك زندگانی خوشی آماده گردانند؟!..
بسیاری از مردم باین بس میكنند كه بگویند : «این مردم بدند ، اینها آدم نمیشوند»، یا بگویند : «این توده دِژِنِرِه [=تباه و بیكاره] شده» كه شما اگر بپرسید : «چرا بدند؟. بدیشان چیست؟..» یا بپرسید : «چرا دژنره شدهاند؟!..» پاسخی نخواهند توانست.
از آنسوی این درماندگی ایرانیان و شرقیان عنوان بدست برخی از نویسندگان اروپایی داده كه شرقیان را «شایستهی پیشرفت» نشمارند و اینان را یك جنس پستتری از آدمیان بشناسند و همیشه با دیدهی توهین بشرقیان بنگرند. ولی این اندیشه بسیار خامست. شرقیان نه از حیث فهم و خرد و نه از جهت توانایی تنی ، كمتر از غربیان نیستند و این درماندگیها نتیجهی یك رشته آلودگیهاست كه باید از آنها پاك گردند.
ما خشنودیم كه آن آلودگیها را كه مایهی این بدبختیها و درماندگیهاست پیدا كرده و راه چارهاش را نیز شناختهایم. خدا را سپاس میگزاریم كه ما را در این راه فیروز گردانیده.
👇
🔶سرچشمهی درماندگیهای ایران
(بخش یک از یک)
در این سه ماه كه پرچم را پراكنده میكنیم یك نتیجهای بدست آمده و آن اینكه روزنامهی ما یك دسته خوانندگان خاص پیدا كرده ـ یك دسته خوانندگان پیدا كرده كه پرچم را نه سرسری و از راه هوس ، بلكه با دقت و از روی فهم میخوانند و بمطالب آن علاقهمند میباشند. این نتیجه مغتنم است و ما امیدمندیم این خوانندگان روزبروز فزونتر گردند و بالاخره یك دستهای كه رستگاری و رهایی این كشور با دست آنان خواهد بود پدید آید.
پرچم یك روزنامهای كه تنها مقصودش پر كردن ستونها باشد و هرچه بدستش افتاد یا باندیشهی نویسندگانش رسید بچاپ رساند نیست. این روزنامه مقصدی را دنبال میكند و راه آن را از پیش در اندیشه گرفته و میخواهد گام بگام به پیشرفت پردازد.
ما تاكنون چند گامی را پیش رفتهایم و اینك میخواهیم در اینجا یك گام برجسته و بزرگی را برداریم كه راه را تا مسافت درازی برای ما آسانتر گرداند و ما را بمقصود هرچه نزدیكتر سازد. میخواهیم در سه چهار شماره بیك موضوع بزرگتر و مهمتری پردازیم :
همه میدانیم كه ما در زندگی پس ماندهایم. امروز شما با هر كسی از ایرانیان كه بهره از فهم و غیرت دارد گفتگو كنید از حال توده و كشور دلتنگ و گلهمند است. این دلتنگی و گلهمندی بیجا نیست. ایران یك كشور بزرگی بوده و از دویست سال پیش در نتیجهی حوادث كوچك گردیده. از آنسوی زندگانی در این كشور از هر باره افسوسآور میباشد و چیزی كه خوشدلیآور است كمتر پدیدار است.
در زمان استبداد رشته در دست ناصرالدینشاه و مظفرالدینشاه بود ، و مردم همگی گناه را بگردن دربار انداخته گمان دیگری نمیبردند ، و برای چاره به برانداختن استبداد میكوشیدند. ولی اكنون سیوشش سال میگذرد كه در ایران مشروطه برپا گردیده و رشته بدست خود توده افتاده ، و در این مدت نتیجهای كه مایهی خشنودی باشد بدست نیامده. زیرا همان مشروطه ناانجام مانده و با آنهمه جانفشانیها به نتیجهای كه منظور بود نرسیده.
از اینسوی در این سیوشش سال هر كشاكش كه با دیگران رخ داده ما شكست یافته و سرافكنده بیرون آمدهایم. در این مدت چارهای بناتوانی توده اندیشیده نشده.
پس از همه ، امروز به هر سویی که بنگریم و هر رشته از كارهای زندگانی را كه بسنجیم جز مایهی سرافكندگی و دلتنگی نیست. اگر بگوییم رشتهی كشاورزی و آبادی كشور رو به پیشرفت است نیست. در صنایع گامهای شایستهای برداشتهایم برنداشتهایم. بدانشها رواج شایانی دادهایم ندادهایم. عقاید و اخلاق توده بدیگران مزیت دارد ندارد. كوتاه سخن : یك چیزی كه مایهی تسلی و دلخوشی باشد نیست.
چرا چنین است؟... چرا با آنهمه كوششها كه شده و میشود نتیجه بدست نمیآید؟.. بیگفتگوست كه یك علتی در كار است و باید آن علت را بدانیم و بچاره پردازیم و خود همینست كه میخواهیم در چند شماره بگفتگو گزاریم. همینست كه میخواهیم خوانندگان با فهم و اندیشهی خود در این مبحث با ما همراهی نمایند و یك رشته گفتارهایی را كه در این زمینه نوشته خواهد شد با دقت بیشتری بخوانند و در پیرامون آنها اندیشه بكار برند و اگر مطلبی از دلشان گذشت بنویسند و بپرسند ، و بالاخره چون علت دانسته گردید دربارهی چارهجویی با ما همدستی و یاوری دریغ نگویند.
🔸امروز این گفتگو بزرگترین بحثی است كه ما توانیم داشت.
سرنوشت ملیونها و هزارملیونها مردمان با این گفتگو و با نتیجهی آن تغییر تواند یافت. تاریخ ایران با این مبحث سیر خود را دیگر تواند گردانید.
🔸این همه را گیج گردانیده كه چرا ایرانیان چنین درماندهاند؟! چرا همیشه در حوادث شكست میخورند؟!.. چرا نمیتوانند یك زندگانی خوشی آماده گردانند؟!..
بسیاری از مردم باین بس میكنند كه بگویند : «این مردم بدند ، اینها آدم نمیشوند»، یا بگویند : «این توده دِژِنِرِه [=تباه و بیكاره] شده» كه شما اگر بپرسید : «چرا بدند؟. بدیشان چیست؟..» یا بپرسید : «چرا دژنره شدهاند؟!..» پاسخی نخواهند توانست.
از آنسوی این درماندگی ایرانیان و شرقیان عنوان بدست برخی از نویسندگان اروپایی داده كه شرقیان را «شایستهی پیشرفت» نشمارند و اینان را یك جنس پستتری از آدمیان بشناسند و همیشه با دیدهی توهین بشرقیان بنگرند. ولی این اندیشه بسیار خامست. شرقیان نه از حیث فهم و خرد و نه از جهت توانایی تنی ، كمتر از غربیان نیستند و این درماندگیها نتیجهی یك رشته آلودگیهاست كه باید از آنها پاك گردند.
ما خشنودیم كه آن آلودگیها را كه مایهی این بدبختیها و درماندگیهاست پیدا كرده و راه چارهاش را نیز شناختهایم. خدا را سپاس میگزاریم كه ما را در این راه فیروز گردانیده.
👇
چنانكه بارها گفتهایم این درماندگیهای ایرانیان نتیجهی تصادف یا از راه قضا و قدر نیست. آن ناكسانی كه همیشه نام قضا و قدر را میبرند و حوادث را بآن محول میگردانند دشمنان و بدخواهان این تودهاند. باید بیچون و چرا پذیرفت : «ما خود بدیم كه از جهان بدی میبینیم» ، قضا و قدر را با ما هیچ كاری نیست. خدا ما را خوار و زبون نمیخواهد.
از آنسوی این بدیها و آلودگیها بچند رشته است كه هر یكی در سهم خود مایهی درماندگی و بدبختی میباشد ولی اساس همهی آنها یك چیز است ، و آن «اندیشههای پراكنده» میباشد. آری منشاء بدبختیهای ایرانیان (بلكه بدبختیهای سراسر شرق) اندیشههای پراكنده است. ما بارها در نوشتههای خود باین اشاره كردهایم. ولی میخواهیم در اینجا بتفصیل از این زمینه گفتگو كنیم و آن را چنانكه میباشد روشن گردانیم. دوباره میگویم : این گفتگو بسیار مهم است و خوانندگان باید این را بااهمیت تلقی نمایند. ما باید در اینجا از سه زمینه سخن رانیم :
1) اندیشههای پراكنده چیست و از كجا پیدا شده؟..
2) چه رابطه میان آنها با درماندگیها و بدبختیهای ایرانیانست؟..
3) راه چارهی آنها چیست؟..
از هر یكی از اینها جداگانه سخن خواهیم راند.
(پرچم روزانه شمارهی 79)
از آنسوی این بدیها و آلودگیها بچند رشته است كه هر یكی در سهم خود مایهی درماندگی و بدبختی میباشد ولی اساس همهی آنها یك چیز است ، و آن «اندیشههای پراكنده» میباشد. آری منشاء بدبختیهای ایرانیان (بلكه بدبختیهای سراسر شرق) اندیشههای پراكنده است. ما بارها در نوشتههای خود باین اشاره كردهایم. ولی میخواهیم در اینجا بتفصیل از این زمینه گفتگو كنیم و آن را چنانكه میباشد روشن گردانیم. دوباره میگویم : این گفتگو بسیار مهم است و خوانندگان باید این را بااهمیت تلقی نمایند. ما باید در اینجا از سه زمینه سخن رانیم :
1) اندیشههای پراكنده چیست و از كجا پیدا شده؟..
2) چه رابطه میان آنها با درماندگیها و بدبختیهای ایرانیانست؟..
3) راه چارهی آنها چیست؟..
از هر یكی از اینها جداگانه سخن خواهیم راند.
(پرچم روزانه شمارهی 79)
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 2 از بخش پنجم
🔸جنگ را بايد با بديها كرد
آدمیان بجنگ و كشاكش و بدی با یكدیگر نیاز ندارند. بجای آن باید با هم به نیكی كوشند و دست یكدیگر را گیرند. جنگ و كشاكش از خویهای جانورانست و باید از آن پرهیزید.
اینكه بتودهها بخشیده [1] شدهاند و هر توده برای خود زبان و نژاد و تاریخ دیگر میدارد زیانی بخواست ما ندارد. اینها توانند همچون خاندانهای یك كوی از هم جدا زیند ، ولی درمیانشان آیین همدستی باشد. اینكه امروز همه در جنگ و نبردند و آتش و آهن بسر یكدیگر میبارانند نتیجهی ناتوانی روانها و خردهاست. نتیجهی نبودن یك شاهراه بخردانه است.
گاهی كسانی برای جنگ فلسفه یاد میكنند. برخی میگویند : در نهاد آدمیان نهاده. دیگران میگویند : اگر نباشد جهان پر گردد و خواروبار پیدا نشود. كسانی هم آن را مایهی پیشرفت میشمارند و چنین میگویند : «مردمان در سایهی همچشمی و دشمنی ، نیك میكوشند و افزارهای نوین پدید میآورند».
ولی اینها گفتههای بیپاییست. اگر آدمی گرایشی بجنگ (از روی نهاد جانی) دارد گرایشش بهمدستی و نیكخواهی بیشتر میباشد و بآسانی تواند آن گرایش را از خود دور گرداند. این كجفهمی از آنجا برخاسته كه از نهاد روانی آدمی ناآگاه ماندهاند و او را از هر باره با جانوران یكسان شماردهاند. از پُری جهان پس از پری گفتگو باید كرد ، و كنون را جز بیم بیجایی نیست. اما گفتهی بازپسین ، آری نیك میكوشند و افزارهای نوین پدید میآورند ، ولی برای نابود كردن یكدیگر و ویران ساختن آبادیها و كشتن زنان و بچگان بیگناه. این را چگونه میتوان پیشرفت شمرد؟!.
نمیگویم : جنگ نباید كرد ، میگویم جنگ را با بدیها باید كرد ، برای پیراستن جهان باید كرد ، در راه نگهداری آزادی خود باید كرد. میگویم : در راه بسیجِ دربایستهای زندگی نیازی به نبرد و كشاكش نیست. آدمیان همه توانند باهم زیند ، و همه توانند روزی دریابند. این یكی از لغزشهای بزرگ فلسفهی مادّیست كه آدمی را بپای جانوران میبرد و سرچشمهی كارهای او را خودخواهی شمرده و آیین زندگیش را نبرد میشمارد و بدینسان بهانه بدست آزمندان و ستمگران میدهد.
[1] : بخشيدن = تقسيم كردن
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 2 از بخش پنجم
🔸جنگ را بايد با بديها كرد
آدمیان بجنگ و كشاكش و بدی با یكدیگر نیاز ندارند. بجای آن باید با هم به نیكی كوشند و دست یكدیگر را گیرند. جنگ و كشاكش از خویهای جانورانست و باید از آن پرهیزید.
اینكه بتودهها بخشیده [1] شدهاند و هر توده برای خود زبان و نژاد و تاریخ دیگر میدارد زیانی بخواست ما ندارد. اینها توانند همچون خاندانهای یك كوی از هم جدا زیند ، ولی درمیانشان آیین همدستی باشد. اینكه امروز همه در جنگ و نبردند و آتش و آهن بسر یكدیگر میبارانند نتیجهی ناتوانی روانها و خردهاست. نتیجهی نبودن یك شاهراه بخردانه است.
گاهی كسانی برای جنگ فلسفه یاد میكنند. برخی میگویند : در نهاد آدمیان نهاده. دیگران میگویند : اگر نباشد جهان پر گردد و خواروبار پیدا نشود. كسانی هم آن را مایهی پیشرفت میشمارند و چنین میگویند : «مردمان در سایهی همچشمی و دشمنی ، نیك میكوشند و افزارهای نوین پدید میآورند».
ولی اینها گفتههای بیپاییست. اگر آدمی گرایشی بجنگ (از روی نهاد جانی) دارد گرایشش بهمدستی و نیكخواهی بیشتر میباشد و بآسانی تواند آن گرایش را از خود دور گرداند. این كجفهمی از آنجا برخاسته كه از نهاد روانی آدمی ناآگاه ماندهاند و او را از هر باره با جانوران یكسان شماردهاند. از پُری جهان پس از پری گفتگو باید كرد ، و كنون را جز بیم بیجایی نیست. اما گفتهی بازپسین ، آری نیك میكوشند و افزارهای نوین پدید میآورند ، ولی برای نابود كردن یكدیگر و ویران ساختن آبادیها و كشتن زنان و بچگان بیگناه. این را چگونه میتوان پیشرفت شمرد؟!.
نمیگویم : جنگ نباید كرد ، میگویم جنگ را با بدیها باید كرد ، برای پیراستن جهان باید كرد ، در راه نگهداری آزادی خود باید كرد. میگویم : در راه بسیجِ دربایستهای زندگی نیازی به نبرد و كشاكش نیست. آدمیان همه توانند باهم زیند ، و همه توانند روزی دریابند. این یكی از لغزشهای بزرگ فلسفهی مادّیست كه آدمی را بپای جانوران میبرد و سرچشمهی كارهای او را خودخواهی شمرده و آیین زندگیش را نبرد میشمارد و بدینسان بهانه بدست آزمندان و ستمگران میدهد.
[1] : بخشيدن = تقسيم كردن
✴️ داوریهای توده دربارهی شعر در ایران
🔸 گفتار دوم
تکهی 1 از 1
پاسخ به آقای منوچهر عدل ـ 1
آزادگان اول دفعهایست كه میبینند یكی از طرفداران سعدی و مانندش ، درست با ما روبرو شده و گفتگو میكنند. از آقای عدل كه خواستار شكافتن مطلب شدهاند بسی سپاسگزاریم.
آقای عدل باید بداند كه آزادگان یعنی آقای كسروی ـ پرچم ـ پیمان و همینطور برعكس ـ بنابراین من كه یكی از آزادگانم [به]پاسخ ایرادهای شما میپردازم :
1ـ شما میگویید «كسی كه خردمند است تابع ذوق و احساسات نیست شعر و شاعری ذوق و احساسات میخواهد» البته میدانید كه دانشمندان روانشناسی كه هر حالت خوشی یا بدی از چیزی بكسی روی دهد آن حالت را احساسات خوانند و این حالت نفسانی خوش اگر موجب برانگیختن فعل باشد آن را ذوق خوانند و میبینید كه فلان از موسیقی لذت میبرد وسیله برمیانگیزاند تا بشنود و یا بشنواند. دیگری ذوق دارد كه هزاران بدبخت را گرسنه گزارده بزیارت كربلا برود میرود و دیدبان مرگ هزاران گرسنه نیز میگردد.
كس دیگری هم از هرزهكاری و میخوارگی خوشش میآید و بدون اینكه انجام این كار را بنگرد خود را آلوده كرده و بدبخت مینماید. اینها همه از این كار خوششان میآید بدون اینكه سرانجام بد و نیك آن را در نظر بگیرند خود را آلوده میكنند. پس چنین نتیجه شد كه هر عمل نفسانی كه از احساسات شخص تراوش دارد چون پایبند خرد نیست خردمندانه نیست و اگر این احساسات را با راهنمایی خرد بفعلیت آوریم خردمندانه است. بنابراین دعوت كردن شما شمارهای از اشخاص باذوق و احساساتی را برای اینكه اشعار بد را از نیك تمیز دهند وقتی صورت حقیقت بخود میگیرد كه خرد را راهنمای خود قرار دهند وگرنه هر یك از آقایان دعوت شده بیخردانه تابع احساسات مخصوص بخود هستند كه ممكن است خرد از آنها بیزاری جوید.
2ـ شما میگویید كه «سعدی را باید نگهداریش كنیم و كشور ما احتیاج بوجود سعدی دارد. باید اشعار بدش را بسوزانیم و نام نیكش را به بدی یاد نكرده و برای اینكه فقط یك شعر در[بارهی] بیستون گفت مجسمهاش را برپا سازیم».
بزرگ شمردن و بزرگ خواندن فرع زحماتیست كه شخصی در رستگاری توده میكشد. آزادگان میگویند درخت را باید از میوهاش شناخت. سعدی كه از اول كتابش تا آخر مطایبات و هزلیاتش چندگونه خود را جلوه داده زاهد شده ، عالم شده ، صوفی ، مرشد ، جبری ، قدری ، سادهپرست ، میخواره ، متملق ، چاپلوس و بدنیا خوشبین و بدبین شده ، درس هم داده. از شما میپرسم كه این شخص با این آلودگیها كه هر كدام به تنهایی توده برانداز است سزاوار نیكنامی است؟.
این مرد در باب پنجم گلستانش علانیه درس شهوتپرستی به خوانندگانش میدهد. خدا میداند چه اندازه دختران و پسران پاك را ناپاك ساخته كه من خود چند تن از پسران و دختران را میشناسم همین مصرعها كه بنظر شما قابل نیست آنها را از راه راست فریفته و ناپاك گردانید. خطاهای سعدی اینقدر است كه شعر خوب ساختنش را نمیپوشاند. سعدی شعرْ خوب سروده و نثرْ نیك گفته اما در زیر هر خط و هر موضوع هزاران زبونی و پراكندگی خوابیده. این چنین ماند كه كسی با هزار افساد اخلاق و امراضهای مسری لباس نیك پوشیده و معطر و آراسته در جلو شما جلوه كند آیا شما این شخص را دوست خواهید داشت یا اینكه جداً دوری میكنید كه مبادا شما هم از بیماری او واگیر شوید؟ سهل است با او سخن هم نمیگویید و دوستان خود را نیز از او دور میكنید.
شعرای ما در محیط تصوف و درویشیگری و خرافاتهای كیشی تربیت شده بقول شما اشعاری كه از قریحهشان تراوش كرده با این پندارها و خرافاتها آلوده شده ، ما نمیتوانیم از آموزش زهرناكی كه این اشعار در دل توده دارد چشمپوشی كرده فقط چون خوب گفته و سروده بگوییم نیكشان بشماریم. شما ببینید از هنگامی كه سعدیها شعر گفتهاند تاكنون كه سعدینامهها در آموزشگاهها و خانههای ما پخش شده ایرانیان كمر راست كردهاند؟ اگر نادری پیدا شد چون از این آموزشها بركنار بوده پیدا شد و میبینید به چه زودی غروب كرد. من از شما درخواست دارم كه قدری به تاریخ ایران رجوع نمایید. دیگرگونیهایی كه این آموزش شعرا در تودهی ایران ایجاد نموده بیندیشید كه به چه سان غرور ملی ما را خاموش كردند و فكر ما را خمود كردند. تمام كارها را واگذار بخدا كردند. برای ریزش گناهان چون برگ خزان قطره اشكی را در راه امام حسین كافی دانستند. ولایت علی را حصنی فمن دخل [1] گفتند. چنگیز و تیمور خونخوار را فرستادهی خدا دانستند. نیك دقت كنیم زبونی و پراكندگی امروز ما و دیروز ما زاییدهی این افكار و اشعار پلید است.
شعر از جهت ورزیدگی در سخن كه بكار رفته نیك است نه اینكه هر آموزش بدی را كه دربر داشته باشد باز نیكش شمارده و از اثرات این آموزش بد كه در توده روی مینماید چشمپوشی كنیم.
👇
🔸 گفتار دوم
تکهی 1 از 1
پاسخ به آقای منوچهر عدل ـ 1
آزادگان اول دفعهایست كه میبینند یكی از طرفداران سعدی و مانندش ، درست با ما روبرو شده و گفتگو میكنند. از آقای عدل كه خواستار شكافتن مطلب شدهاند بسی سپاسگزاریم.
آقای عدل باید بداند كه آزادگان یعنی آقای كسروی ـ پرچم ـ پیمان و همینطور برعكس ـ بنابراین من كه یكی از آزادگانم [به]پاسخ ایرادهای شما میپردازم :
1ـ شما میگویید «كسی كه خردمند است تابع ذوق و احساسات نیست شعر و شاعری ذوق و احساسات میخواهد» البته میدانید كه دانشمندان روانشناسی كه هر حالت خوشی یا بدی از چیزی بكسی روی دهد آن حالت را احساسات خوانند و این حالت نفسانی خوش اگر موجب برانگیختن فعل باشد آن را ذوق خوانند و میبینید كه فلان از موسیقی لذت میبرد وسیله برمیانگیزاند تا بشنود و یا بشنواند. دیگری ذوق دارد كه هزاران بدبخت را گرسنه گزارده بزیارت كربلا برود میرود و دیدبان مرگ هزاران گرسنه نیز میگردد.
كس دیگری هم از هرزهكاری و میخوارگی خوشش میآید و بدون اینكه انجام این كار را بنگرد خود را آلوده كرده و بدبخت مینماید. اینها همه از این كار خوششان میآید بدون اینكه سرانجام بد و نیك آن را در نظر بگیرند خود را آلوده میكنند. پس چنین نتیجه شد كه هر عمل نفسانی كه از احساسات شخص تراوش دارد چون پایبند خرد نیست خردمندانه نیست و اگر این احساسات را با راهنمایی خرد بفعلیت آوریم خردمندانه است. بنابراین دعوت كردن شما شمارهای از اشخاص باذوق و احساساتی را برای اینكه اشعار بد را از نیك تمیز دهند وقتی صورت حقیقت بخود میگیرد كه خرد را راهنمای خود قرار دهند وگرنه هر یك از آقایان دعوت شده بیخردانه تابع احساسات مخصوص بخود هستند كه ممكن است خرد از آنها بیزاری جوید.
2ـ شما میگویید كه «سعدی را باید نگهداریش كنیم و كشور ما احتیاج بوجود سعدی دارد. باید اشعار بدش را بسوزانیم و نام نیكش را به بدی یاد نكرده و برای اینكه فقط یك شعر در[بارهی] بیستون گفت مجسمهاش را برپا سازیم».
بزرگ شمردن و بزرگ خواندن فرع زحماتیست كه شخصی در رستگاری توده میكشد. آزادگان میگویند درخت را باید از میوهاش شناخت. سعدی كه از اول كتابش تا آخر مطایبات و هزلیاتش چندگونه خود را جلوه داده زاهد شده ، عالم شده ، صوفی ، مرشد ، جبری ، قدری ، سادهپرست ، میخواره ، متملق ، چاپلوس و بدنیا خوشبین و بدبین شده ، درس هم داده. از شما میپرسم كه این شخص با این آلودگیها كه هر كدام به تنهایی توده برانداز است سزاوار نیكنامی است؟.
این مرد در باب پنجم گلستانش علانیه درس شهوتپرستی به خوانندگانش میدهد. خدا میداند چه اندازه دختران و پسران پاك را ناپاك ساخته كه من خود چند تن از پسران و دختران را میشناسم همین مصرعها كه بنظر شما قابل نیست آنها را از راه راست فریفته و ناپاك گردانید. خطاهای سعدی اینقدر است كه شعر خوب ساختنش را نمیپوشاند. سعدی شعرْ خوب سروده و نثرْ نیك گفته اما در زیر هر خط و هر موضوع هزاران زبونی و پراكندگی خوابیده. این چنین ماند كه كسی با هزار افساد اخلاق و امراضهای مسری لباس نیك پوشیده و معطر و آراسته در جلو شما جلوه كند آیا شما این شخص را دوست خواهید داشت یا اینكه جداً دوری میكنید كه مبادا شما هم از بیماری او واگیر شوید؟ سهل است با او سخن هم نمیگویید و دوستان خود را نیز از او دور میكنید.
شعرای ما در محیط تصوف و درویشیگری و خرافاتهای كیشی تربیت شده بقول شما اشعاری كه از قریحهشان تراوش كرده با این پندارها و خرافاتها آلوده شده ، ما نمیتوانیم از آموزش زهرناكی كه این اشعار در دل توده دارد چشمپوشی كرده فقط چون خوب گفته و سروده بگوییم نیكشان بشماریم. شما ببینید از هنگامی كه سعدیها شعر گفتهاند تاكنون كه سعدینامهها در آموزشگاهها و خانههای ما پخش شده ایرانیان كمر راست كردهاند؟ اگر نادری پیدا شد چون از این آموزشها بركنار بوده پیدا شد و میبینید به چه زودی غروب كرد. من از شما درخواست دارم كه قدری به تاریخ ایران رجوع نمایید. دیگرگونیهایی كه این آموزش شعرا در تودهی ایران ایجاد نموده بیندیشید كه به چه سان غرور ملی ما را خاموش كردند و فكر ما را خمود كردند. تمام كارها را واگذار بخدا كردند. برای ریزش گناهان چون برگ خزان قطره اشكی را در راه امام حسین كافی دانستند. ولایت علی را حصنی فمن دخل [1] گفتند. چنگیز و تیمور خونخوار را فرستادهی خدا دانستند. نیك دقت كنیم زبونی و پراكندگی امروز ما و دیروز ما زاییدهی این افكار و اشعار پلید است.
شعر از جهت ورزیدگی در سخن كه بكار رفته نیك است نه اینكه هر آموزش بدی را كه دربر داشته باشد باز نیكش شمارده و از اثرات این آموزش بد كه در توده روی مینماید چشمپوشی كنیم.
👇
3ـ میگویید : «ما با نام و اشعار سعدیها همچون كودك به پستان مادر خو گرفتهایم یك مرتبه از ما بازنگیرید شعرهای بدشان را دور بریزیم و نام نیكشان را نگذاریم معدوم شود».
بسی جای شگفت است كه شما دریافتهاید و اینطور مثل كودك به پستان علاقه به سعدیها دارید. كودك هنگامی كه دید بجای شیر گوارا تلخی تریاك بكامش میرود دوری میكند و شما با آلودگیهایی كه سعدی و مانندش دارد میبینید و دوری نمیكنید : میبینید دلتان نمیآید بدیهایش را قبول كنید. شعر نیك و مهیج نیك است. اشعار فردوسی را كه سراسر غرور ملی است نیكش خوانیم و شاعرش را بزرگ شماریم چه او مطلب و معنی را چون دیگران برای شعر و سخن نخواسته بلكه شعر و سخن را برای معنی میخواهد.
جعفر هاشمی
پرچم ـ گفتار آقای منوچهر عدل را كه در شمارهی 216 پرچم بچاپ رسانیدیم برای این بود كه پاسخهایی داده شود اینك یك پاسخی كه داده شده. یك پاسخ دیگری نیز از آقای امام رسیده كه چاپ خواهیم كرد. [2]
[1] : اشاره است به این گفتهی شیعیان : ولایة علی ابن ابیطالب حصنی من دخل حصنی امن من عذابی (ولایت علی دژی است که هر که به آن پناهد از عذاب خدا مصون باشد).
[2] : پرچم ، ش 221
.
بسی جای شگفت است كه شما دریافتهاید و اینطور مثل كودك به پستان علاقه به سعدیها دارید. كودك هنگامی كه دید بجای شیر گوارا تلخی تریاك بكامش میرود دوری میكند و شما با آلودگیهایی كه سعدی و مانندش دارد میبینید و دوری نمیكنید : میبینید دلتان نمیآید بدیهایش را قبول كنید. شعر نیك و مهیج نیك است. اشعار فردوسی را كه سراسر غرور ملی است نیكش خوانیم و شاعرش را بزرگ شماریم چه او مطلب و معنی را چون دیگران برای شعر و سخن نخواسته بلكه شعر و سخن را برای معنی میخواهد.
جعفر هاشمی
پرچم ـ گفتار آقای منوچهر عدل را كه در شمارهی 216 پرچم بچاپ رسانیدیم برای این بود كه پاسخهایی داده شود اینك یك پاسخی كه داده شده. یك پاسخ دیگری نیز از آقای امام رسیده كه چاپ خواهیم كرد. [2]
[1] : اشاره است به این گفتهی شیعیان : ولایة علی ابن ابیطالب حصنی من دخل حصنی امن من عذابی (ولایت علی دژی است که هر که به آن پناهد از عذاب خدا مصون باشد).
[2] : پرچم ، ش 221
.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی بیستونهم)
🔶 چگونه میخواهید آب پاشید و آتش را خاموش نبینید؟!..
(بخش یک از یک)
در سال 1304 كه از سفر خوزستان برگشته در تهران بیكار بودم روزی بخانهی یكی از دوستان میهمان رفتم. چون باهم نشستیم و بگفتگو درآمدیم دوست ما چنین گفت : دیروز در مجلسی بودیم چند نفر از روزنامهنویسان و نویسندگان نیز بودند و سخن از درماندگیهای ایران میرفت. بیست سالست این كشور مشروطه شده و در این مدت كوششهای بسیار بكار رفته. ولی نتیجهای بدست نیامده بلكه ما روز بروز عقبتر رفتهایم. میگفتیم علت این چیست؟.. فلان نویسنده میگفت : توده بیسواد است. باید معارف را تعمیم و توده را باسواد گردانید. فلان روزنامهنویس باو پاسخ داده گفت : اساس اخلاقست باید اخلاق مردم را اصلاح كرد. دیگری گفت : باید بمردم درس وطنپرستی داد. پیشرفت مردمان اروپا از میهنپرستیست. باز دیگری گفت : باید كاری كرد كه قانونها اجرا شود. مردم چون مدتی در زیر قانون زندگی كردند خود بخود تربیت میشوند. بدینسان در یك مجلس چهار عقیده پیدا شد و هر یكی از اینها دلیلها برای عقیدهی خود یاد میكرد و یك ساعت بیشتر مباحثه میرفت.
دوست ما این داستان را میگفت و مقصودش آن بود كه من بگویم كدام عقیده درستتر است. ولی من چون اندیشهی روشنی نداشتم بخاموشی گراییدم. دوباره پرسید و گفتم موضوع باین آسانی نیست. گفت : من دلم میخواهد ما ایرانیها یك نصف دارایی خود را بدهیم و درد این كشور را بدانیم و یك نصف دیگر را بدهیم و چارهی آن را بدست آوریم.
اكنون آن دوست ما مرده است و پس از پانزده سال آنچه داستان را بیاد من انداخته جملههای اخیر اوست. آری مردمی كه دچار بدبختی گردیده ناتوان و درمانده شدهاند سزاست كه دارایی خود را در راه چارهی آن بكار برند. سزاست كه شب و روز آرام نداشته باین كار كوشند.
اینست من بخوانندگان دوباره یادآوری میكنم كه آن سخنانی را كه ما در پرچم در زمینهی درماندگیهای ایرانیان و علت آن نوشتیم از قبیل سخنان دیگر نشمارند و آنها را نیك خوانند و باندیشه سپارند و با فهم و خرد خود قضاوت نمایند. چنین انگارید كه یك انجمن بزرگی برپا كرده چنین میخواهند كه دربارهی درماندگیهای این توده و علتهای آن گفتگو شود و شما را نیز بآن انجمن خواندهاند و یكی برخاسته چنین میگوید : علت درماندگیهای ایرانیان این اندیشههای پست و پراكندهایست كه از هزار سال پیش ، از زمان سلجوقیان و مغولان پیدا شده و در كتابها و دلها جا گرفته ، و سپس دلیلهایی را كه ما در شمارههای پیش یاد كردیم شرح داده و از یكایك شما خواهش میكند كه آنها را بیندیشید و نظر خود را بگویید.
ما پرچم را برای چند مقصودی بنیاد نهادهایم كه یكی از آنها گفتگو در این زمینههاست و اینست دوست میداریم خوانندگان هر یكی اندیشهی خود را بنویسند و بفرستند و اگر ایرادی دارند بگویند. ما میخواهیم درد بخوبی شناخته گردد و همه آن را بشناسند و سپس از چاره گفتگو كنیم و دست بهم داده آن را پیش بریم. [1]
این نشناختن درد بایرانیان بسیار گران بسر میآید. چه امروز هزاران كسانی رنج میبرند و پول میریزند و كتابهای زمان سلجوقی و مغول را كه سراپا زیانست بچاپ رسانیده درمیان مردم نشر میكنند ، و چون زیان آنها را نمیدانند كار خود را نیك میشمارند. هزاران كسان آن كتابها را خریده با لذت میخوانند و آسیبی را كه از آن بفهم و مغز خود میرسانند درنمییابند. روزنامهها پیاپی آن بدآموزیهای كهن را با بدآموزیهای نوینی كه از اروپا ارمغان رسیده بهم آمیخته هر روز منتشر میگردانند. اینها همه نتیجهی نادانستنست.
چیزیست بسیار روشن : شما اگر چند شب پیاپی با رستمنامه یا شهنامه بسر برید و داستانهای آن را با میل بخوانید ، این در گفتار و كردار شما تأثیر خواهد داشت و شاید در راه رفتن همچون پهلوانان گام خواهید برداشت. كسی اگر سه چهار شب پیاپی بسینما رود و حركات چارلی چاپلین را تماشا كند بیگمان در رفتارش اثرهایی خواهد داشت و بیآنكه خود بفهمد تقلید از چارلی چاپلین خواهد كرد. شما اگر كتاب میزرابل[بینوایان] ویكتورهوگو را با میل و عقیده بخوانید بیگمان جایی در دلتان برای ژان والژان باز كرده آرزومند خواهید بود كه همچون او بكارهایی پردازید.
👇
🔶 چگونه میخواهید آب پاشید و آتش را خاموش نبینید؟!..
(بخش یک از یک)
در سال 1304 كه از سفر خوزستان برگشته در تهران بیكار بودم روزی بخانهی یكی از دوستان میهمان رفتم. چون باهم نشستیم و بگفتگو درآمدیم دوست ما چنین گفت : دیروز در مجلسی بودیم چند نفر از روزنامهنویسان و نویسندگان نیز بودند و سخن از درماندگیهای ایران میرفت. بیست سالست این كشور مشروطه شده و در این مدت كوششهای بسیار بكار رفته. ولی نتیجهای بدست نیامده بلكه ما روز بروز عقبتر رفتهایم. میگفتیم علت این چیست؟.. فلان نویسنده میگفت : توده بیسواد است. باید معارف را تعمیم و توده را باسواد گردانید. فلان روزنامهنویس باو پاسخ داده گفت : اساس اخلاقست باید اخلاق مردم را اصلاح كرد. دیگری گفت : باید بمردم درس وطنپرستی داد. پیشرفت مردمان اروپا از میهنپرستیست. باز دیگری گفت : باید كاری كرد كه قانونها اجرا شود. مردم چون مدتی در زیر قانون زندگی كردند خود بخود تربیت میشوند. بدینسان در یك مجلس چهار عقیده پیدا شد و هر یكی از اینها دلیلها برای عقیدهی خود یاد میكرد و یك ساعت بیشتر مباحثه میرفت.
دوست ما این داستان را میگفت و مقصودش آن بود كه من بگویم كدام عقیده درستتر است. ولی من چون اندیشهی روشنی نداشتم بخاموشی گراییدم. دوباره پرسید و گفتم موضوع باین آسانی نیست. گفت : من دلم میخواهد ما ایرانیها یك نصف دارایی خود را بدهیم و درد این كشور را بدانیم و یك نصف دیگر را بدهیم و چارهی آن را بدست آوریم.
اكنون آن دوست ما مرده است و پس از پانزده سال آنچه داستان را بیاد من انداخته جملههای اخیر اوست. آری مردمی كه دچار بدبختی گردیده ناتوان و درمانده شدهاند سزاست كه دارایی خود را در راه چارهی آن بكار برند. سزاست كه شب و روز آرام نداشته باین كار كوشند.
اینست من بخوانندگان دوباره یادآوری میكنم كه آن سخنانی را كه ما در پرچم در زمینهی درماندگیهای ایرانیان و علت آن نوشتیم از قبیل سخنان دیگر نشمارند و آنها را نیك خوانند و باندیشه سپارند و با فهم و خرد خود قضاوت نمایند. چنین انگارید كه یك انجمن بزرگی برپا كرده چنین میخواهند كه دربارهی درماندگیهای این توده و علتهای آن گفتگو شود و شما را نیز بآن انجمن خواندهاند و یكی برخاسته چنین میگوید : علت درماندگیهای ایرانیان این اندیشههای پست و پراكندهایست كه از هزار سال پیش ، از زمان سلجوقیان و مغولان پیدا شده و در كتابها و دلها جا گرفته ، و سپس دلیلهایی را كه ما در شمارههای پیش یاد كردیم شرح داده و از یكایك شما خواهش میكند كه آنها را بیندیشید و نظر خود را بگویید.
ما پرچم را برای چند مقصودی بنیاد نهادهایم كه یكی از آنها گفتگو در این زمینههاست و اینست دوست میداریم خوانندگان هر یكی اندیشهی خود را بنویسند و بفرستند و اگر ایرادی دارند بگویند. ما میخواهیم درد بخوبی شناخته گردد و همه آن را بشناسند و سپس از چاره گفتگو كنیم و دست بهم داده آن را پیش بریم. [1]
این نشناختن درد بایرانیان بسیار گران بسر میآید. چه امروز هزاران كسانی رنج میبرند و پول میریزند و كتابهای زمان سلجوقی و مغول را كه سراپا زیانست بچاپ رسانیده درمیان مردم نشر میكنند ، و چون زیان آنها را نمیدانند كار خود را نیك میشمارند. هزاران كسان آن كتابها را خریده با لذت میخوانند و آسیبی را كه از آن بفهم و مغز خود میرسانند درنمییابند. روزنامهها پیاپی آن بدآموزیهای كهن را با بدآموزیهای نوینی كه از اروپا ارمغان رسیده بهم آمیخته هر روز منتشر میگردانند. اینها همه نتیجهی نادانستنست.
چیزیست بسیار روشن : شما اگر چند شب پیاپی با رستمنامه یا شهنامه بسر برید و داستانهای آن را با میل بخوانید ، این در گفتار و كردار شما تأثیر خواهد داشت و شاید در راه رفتن همچون پهلوانان گام خواهید برداشت. كسی اگر سه چهار شب پیاپی بسینما رود و حركات چارلی چاپلین را تماشا كند بیگمان در رفتارش اثرهایی خواهد داشت و بیآنكه خود بفهمد تقلید از چارلی چاپلین خواهد كرد. شما اگر كتاب میزرابل[بینوایان] ویكتورهوگو را با میل و عقیده بخوانید بیگمان جایی در دلتان برای ژان والژان باز كرده آرزومند خواهید بود كه همچون او بكارهایی پردازید.
👇
چنین فرض كنیم بیك كسی ستمی رفته و او خشمناك شده میخواهد انتقام بكشد و با یك چهرهی برافروختهای آماده گردیده كه بسر ستمگر رود با او زدوخورد نماید ، و شما در همان هنگام باو رسیده و شروع بسخن كرده چنین میگویید : «ای بابا این چه خیالیست شما دارید؟!.. این زندگانیِ چند روزه باین چیزها نمیارزد. بعلاوه كارها دست خداست. شما بخدا سپارید او خودش بهتر انتقام میكشد ..» این سخنان را بگویید خواهید دید كمكم خشمش فرونشست و عزمش سست گردید و با این فلسفهی بیغیرتی بخود تسلی داده و پی كارهای خود رفت. اینها چیزهاییست كه از صبح تا شام صدها مانندش رو میدهد و شما با دیده میبینید.
نمیدانم پس چگونه میخواهید كه مردم آنهمه سخنان رنگارنگی را كه دربارهی جبریگری با نثر یا نظم گفته شده ، و آنهمه فلسفههای بیغیرتی كه بافته گردیده ، آنهمه نكوهشهایی كه از دنیا سروده شده و همگی در كتابها پر است بخوانند و بشنوند ولی تأثیری درآنها نكند و ارادهشان را نكشد؟!.. چگونه میخواهید كه آب بروی آتش بپاشید و آن آتش را خاموش نبینید؟!..
(پرچم روزانه شمارهی 92)
[1] : این کانال نیز چنانکه پیشتر گفتهایم خواستی جز آنکه حقایق روشن شود و بدینسان راه کوشش این توده باز گردد ندارد. پس خوانندگان با نوشتههای خود به این آرمان یاری کنند. برای این خواست ، ما دو گونه گفتار میپذیریم : یکی گفتارهایی که در هواداری از نوشتههای کانال باشد یا هرچه به استواری و روشنی آنها کوشد و دیگری ایراد به سخنان ما به شرط آنکه دادگری را رعایت کنند و خواستشان روشنی حقایق باشد.
نمیدانم پس چگونه میخواهید كه مردم آنهمه سخنان رنگارنگی را كه دربارهی جبریگری با نثر یا نظم گفته شده ، و آنهمه فلسفههای بیغیرتی كه بافته گردیده ، آنهمه نكوهشهایی كه از دنیا سروده شده و همگی در كتابها پر است بخوانند و بشنوند ولی تأثیری درآنها نكند و ارادهشان را نكشد؟!.. چگونه میخواهید كه آب بروی آتش بپاشید و آن آتش را خاموش نبینید؟!..
(پرچم روزانه شمارهی 92)
[1] : این کانال نیز چنانکه پیشتر گفتهایم خواستی جز آنکه حقایق روشن شود و بدینسان راه کوشش این توده باز گردد ندارد. پس خوانندگان با نوشتههای خود به این آرمان یاری کنند. برای این خواست ، ما دو گونه گفتار میپذیریم : یکی گفتارهایی که در هواداری از نوشتههای کانال باشد یا هرچه به استواری و روشنی آنها کوشد و دیگری ایراد به سخنان ما به شرط آنکه دادگری را رعایت کنند و خواستشان روشنی حقایق باشد.
«سرچشمهی گرفتاریهای ایران آن باورها و اندیشههاست که بنامهای مذهب ، عرفان ، فلسفه ، اخلاق ، ادبیات در مغزها جا داده شده. این گرفتاری برای ایرانیان از هزارسال پیش روآورده و زمان بزمان بیشتر و بدتر گردیده تا بحال امروزی رسیده.»
«... اساساً در ایران سرچشمهی بدبختیها شناخته نشده. کسانی که دلهاشان به توده میسوزد و میخواهند کوششهایی کنند و مردم را بتکان آورده به راه پیشرفت اندازند، دردها را نشناخته درمانش هم ندانستهاند. در ایران بدآموزیهای زهرآلود گوناگون رواج یافته که بدتر از همه بدآموزیهای ملایان است.»
«... این توده با این بدآموزیها نه تنها دارای حکومت دمکراسی نخواهد بود ، دارای هیچگونه سروسامان نخواهد بود و نتواند بود. سرنوشتش همین خواری و درماندگیست که هست.»
(احمد کسروی ، «انکیزیسیون در ایران»)
«... اساساً در ایران سرچشمهی بدبختیها شناخته نشده. کسانی که دلهاشان به توده میسوزد و میخواهند کوششهایی کنند و مردم را بتکان آورده به راه پیشرفت اندازند، دردها را نشناخته درمانش هم ندانستهاند. در ایران بدآموزیهای زهرآلود گوناگون رواج یافته که بدتر از همه بدآموزیهای ملایان است.»
«... این توده با این بدآموزیها نه تنها دارای حکومت دمکراسی نخواهد بود ، دارای هیچگونه سروسامان نخواهد بود و نتواند بود. سرنوشتش همین خواری و درماندگیست که هست.»
(احمد کسروی ، «انکیزیسیون در ایران»)
«باید دانست دولتهای اروپا هیچگاه به جنبش غیرتمندانهای در شرق خرسندی ندهند. از قرنها که اینان بر آسیا چیره گردیدهاند و گنجینههای خدادادی این سرزمین را تاراج میکنند ، چنین وامینمایند که مردم آسیا شایستگی ندارند که سری بلند کنند و نگاهی بجهان نمایند و درپی آزادی و گردنفرازی باشند یا بگفتهی خودشان بسیاست درآیند ، و همیشه میخواهند شرقیان به کشاکشهای دینی پردازند و رشتهی فلسفه و شعر و صوفیگری را از دست نهلند و سر پایین انداخته سرگرم این نادانیها باشند. اینست همیشه با یک دست این نادانیها را در شرق هرچه فزونتر و بیشتر میگردانند و با یک دست بر سر غیرتمندان میکوبند».
(احمد کسروی، تاریخ هجده سالهی آذربایجان ، بخش 2 ، گفتار 7 ، س 386)
(احمد کسروی، تاریخ هجده سالهی آذربایجان ، بخش 2 ، گفتار 7 ، س 386)
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 3 از بخش پنجم
🔸دروغست آن که گفتهاند : آدمی نیکیناپذیر است ـ 1
چنانكه گفتهایم مادیگری پرزیانترین همهی گمراهیهای جهانست و از هنگامی كه رواج گرفته زیانهای بسیاری بجهان رسانیده. ببینید این یك لغزش آن ، كه آدمی را نیكیپذیر نمیشمارد و جنگ و كشاكش را ناگزیری او میشناسد ، چه زیانهایی را دربر میدارد. از یكسو نیكمردانی را از دانشمندان دربارهی جهان نومید و بدبین گردانیده است.
شوپنهاوِر میگوید : در جهانی كه سرچشمهی همهی جنبشها خودخواهی است و هر زندهای تنها خود را میخواهد و همه چیز را برای خود میخواهد و در این راه است كه میجنبد و میكوشد امیدی بنیكی نتوان بست و خوشتر است كه آدمی خود را بكشد و آسوده گرداند. (1) از یكسو هم بَدمردانی كه همین را شنیدهاند دستاویز ساختهاند كه در بدیها و پستیها خود را آزاد شمارند و با كوششهایی كه كسانی در راه نیكی جهان بكار میبرند دشمنی نموده و از در ایستادگی درآیند. ما بارها در این باره گله نوشتهایم و هنوز جای نوشتن هست.
شما امروز در هر انجمنی كه سخن پیمان رانید و بخواهید كسانی را بهمدستی خوانید خواهید دید كه ایستادگی نمایند و بهانهشان یكی همینست كه آدمیزاد نیك نشود. اینان یا بیدردانیند كه گرفتاریهای توده دلهاشان را تكان نمیدهد و درپی كوششی نیستند ، و یا آن بدنهادانی كه میخواهند از هر پابندی آزاد باشند و بهوسرانیها و خوشیها كوشند ، و یا آن بیخردانی كه از درِ همچشمی و همسری میآیند ـ هرچه هستند بهانه بدست خود این را میگیرند. یك سخنی را شنیدهاند و با تنبلی و بیدردی و بدنهادی خود سازگار دیده و بدینسان دستاویز گرفتهاند.
بارها كسانی نزد من میآیند و مینشینند و از شعر یا فلسفه یا از زمینهی دیگری گفتگو میكنند و ایرادها میگیرند و چون پاسخ شنیده درمیمانند آنزمان این بهانه را پیش كشیده چنین میگویند : «شما بیهوده رنج میبرید آدمیزاد نیك نشود».
(1) : اين سخن را از شوپنهاور ديگران آوردهاند. ما خود دسترس بكتاب او نداشتهايم.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 3 از بخش پنجم
🔸دروغست آن که گفتهاند : آدمی نیکیناپذیر است ـ 1
چنانكه گفتهایم مادیگری پرزیانترین همهی گمراهیهای جهانست و از هنگامی كه رواج گرفته زیانهای بسیاری بجهان رسانیده. ببینید این یك لغزش آن ، كه آدمی را نیكیپذیر نمیشمارد و جنگ و كشاكش را ناگزیری او میشناسد ، چه زیانهایی را دربر میدارد. از یكسو نیكمردانی را از دانشمندان دربارهی جهان نومید و بدبین گردانیده است.
شوپنهاوِر میگوید : در جهانی كه سرچشمهی همهی جنبشها خودخواهی است و هر زندهای تنها خود را میخواهد و همه چیز را برای خود میخواهد و در این راه است كه میجنبد و میكوشد امیدی بنیكی نتوان بست و خوشتر است كه آدمی خود را بكشد و آسوده گرداند. (1) از یكسو هم بَدمردانی كه همین را شنیدهاند دستاویز ساختهاند كه در بدیها و پستیها خود را آزاد شمارند و با كوششهایی كه كسانی در راه نیكی جهان بكار میبرند دشمنی نموده و از در ایستادگی درآیند. ما بارها در این باره گله نوشتهایم و هنوز جای نوشتن هست.
شما امروز در هر انجمنی كه سخن پیمان رانید و بخواهید كسانی را بهمدستی خوانید خواهید دید كه ایستادگی نمایند و بهانهشان یكی همینست كه آدمیزاد نیك نشود. اینان یا بیدردانیند كه گرفتاریهای توده دلهاشان را تكان نمیدهد و درپی كوششی نیستند ، و یا آن بدنهادانی كه میخواهند از هر پابندی آزاد باشند و بهوسرانیها و خوشیها كوشند ، و یا آن بیخردانی كه از درِ همچشمی و همسری میآیند ـ هرچه هستند بهانه بدست خود این را میگیرند. یك سخنی را شنیدهاند و با تنبلی و بیدردی و بدنهادی خود سازگار دیده و بدینسان دستاویز گرفتهاند.
بارها كسانی نزد من میآیند و مینشینند و از شعر یا فلسفه یا از زمینهی دیگری گفتگو میكنند و ایرادها میگیرند و چون پاسخ شنیده درمیمانند آنزمان این بهانه را پیش كشیده چنین میگویند : «شما بیهوده رنج میبرید آدمیزاد نیك نشود».
(1) : اين سخن را از شوپنهاور ديگران آوردهاند. ما خود دسترس بكتاب او نداشتهايم.
✴️ داوریهای توده دربارهی شعر در ایران
🔸 گفتار سوم
تکهی 1 از 2
پاسخ به آقای منوچهر عدل ـ 2
نخست باید بگویم كه از اظهار تأثر خودداری نمیتوانم. زیرا این خود مایهی تأثر است كه در این كشور بیشتر نویسندگان ، گذشته از آنكه دربند دلیل نمیباشند از هیچگونه بیفرهنگی و زباندرازی نیز خودداری نمینمایند. این بارها رخ داده كه ناكسانی زیر عنوان پاسخ بآقای كسروی یا پاسخ پیمان و پرچم گفتارهایی نوشتهاند ولی تنها چیزی كه در آن گفتارها نمیتوان یافت پاسخ است. بلكه با یاوه و ناسزا صفحات این نامه و آن نامه را مانند دلشان سیاه گردانیدهاند.
آن سیاهدلان رسوا بدانند كه بزودی مزد بیفرهنگی خود را خواهند گرفت.
خوشبختانه آقای منوچهر عدل در گفتار خود پیروی از آن سبكمغزان ننموده ولی من از ایشان گلهمندم. زیرا این نسزاست نویسندهای كه روی سخنش با پاكمردی چون آقای كسروی است بسخنانی از قبیل «شبها خوابتان برد» پردازد یا بگوید شما خیلی افراطی هستید و ایرادهای شما مانند این است كه «آدمی بجای اینكه دو پا داشته باشد خداوند او را مدور میآفرید».
آقای منوچهر عدل بدانند آقای كسروی از شمار دیگران بیرونند. بدانند سخنان آقای كسروی همه پاكی و همه راستی است. با اینحال از ایشان سپاسمندم و اینست كه بپاسخ پرداخته میگویم :
نخست شما در طبقهبندی خود باشتباه افتادهاید. من نمیدانم شما احساسات را چگونه معنی میكنید كه خردمندان را فاقد آن میدانید؟! احساسات نچیزی است كه كسی نداشته باشد. تنها هر كسی احساسات خود را در یك راه مصرف میكند. اینكه كسانی میگویند خردمندان فاقد احساساتند یك سخن بیپایی بیش نیست. این سخن همیشه دستاویز فریبكاران است. شاعران چون در مقابل ایرادهای خردمندان پاسخی نداشتهاند بچنین سخنان پوچی یا سخنانی نزدیك باین برخاستهاند. آن احساساتی كه مقصود هواداران شاعران است جز وهم و مالیخولیا نیست. موسیقی یكی از خوشیهای زندگانی است و باید از آن بهره جست. كسی را با موسیقی دشمنی نیست. سخنان شیوا و لطیف هم در آدمی مؤثر است مخصوصاً كه شنونده ، گویندهی آن سخنان را هم مرد بزرگ و باخردی تصور نماید. اینكه بدآموزیها با چنان سرعتی در ایران پیش رفته و ریشه دوانیدهاند از آنست كه در قالب الفاظ شیوا و فریبنده با سجع و قافیه پراكنده شده است. این نشدنی است كه خردمندان احساسات نداشته باشند. راستی آن است كه خردمند از هر چیز درستش را میخواهد. آنچه خردمندان را برمیانگیزاند همانا احساسات اوست.
منتها خردمند با راهنمایی خرد از احساسات خود استفاده مینماید. آیا میتوانیم بگوییم ستارخان و باقرخان و طباطبایی و بهبهانی احساسات نداشتهاند؟. آیا میتوانیم آن مردان جانباز و فداكار را فاقد احساسات بدانیم؟
میتوانیم بگوییم آقای كسروی كه از درماندگیهای ایرانیان «دلسوختگیها » دارند فاقد احساسات میباشند؟!
آیا گویندهی جملهی زیر احساسات ندارد؟ :
«و نیز قرنها شرقیان با كیشهای گوناگون زیستهاند آوخ آوخ»
آنانكه از درماندگیها و پراكندگیهای شرقیان دلی سوخته و چشمی گریان دارند معنی این سخن را میفهمند. هر شرقی غیرتمند از این سخن تكان میخورد. اشك در دیدگانش حلقه میزند. حالی پیدا میكند.
اینها را مینویسم كه هم شما به بیپایی آن طبقهبندی خود پی برید و هم پاسخ آنان كه بیشرمانه میگویند «حال ندارد عاشق نیست. سخنشناس نه ای جان من خطا اینجاست» داده شود.
شما میگویید «یك نفر بیچارهی درمانده موقعی كه محزون است با خواندن آواز خود را سرگرم میكند وقتی كه یك نفر به آواز شور فلان شعر را میخواند از هم و غم دنیا فارغ میشود» با ذكر اینكه یك خردمند بیهوده غمگین نمیشود و اگر غمگین شد شعر مایهی تسلی او نتواند بود گیرم كه شعر یكی را از غم خلاص نمود ، آیا برای همین ما باید از زیانهای شعر چشم پوشیم؟! مقصود را با مثلی روشن میگردانم چنین انگارید یكی از آشنایان شما برای انجام كاری برمیخیزد ولی بعللی موفق نمیشود.
شما هم برای آنكه آن آشنایتان را از تأثر و اندوه بیرون آورید بنشینید و از مثنوی مثلاً این شعر را برایش بخوانید :
گر نشد از جهد كار من تمام من در آن معذور باشم والسلام
یا به آواز حزین برایش بخوانید :
بجد و جهد چو كاری نمیرود از پیش بكردگار رها كرده به مصالح خویش
ممكن است با این سخنان از هم و غم خلاصش كنید. ولی مطمئن باشید كه اول حس غیرتمندی و فعالیت مجدد را در او كشتهاید. سپس طبعاً از حالت تأثر و اندوه بیرون خواهد گردید. اینك از خودتان قضاوت میخواهم چون این شعرها آن آشنا را از غم نجات داده و بقول شما یكی از نیازمندیهای او را برآورده بهادار است؟!
🔸 گفتار سوم
تکهی 1 از 2
پاسخ به آقای منوچهر عدل ـ 2
نخست باید بگویم كه از اظهار تأثر خودداری نمیتوانم. زیرا این خود مایهی تأثر است كه در این كشور بیشتر نویسندگان ، گذشته از آنكه دربند دلیل نمیباشند از هیچگونه بیفرهنگی و زباندرازی نیز خودداری نمینمایند. این بارها رخ داده كه ناكسانی زیر عنوان پاسخ بآقای كسروی یا پاسخ پیمان و پرچم گفتارهایی نوشتهاند ولی تنها چیزی كه در آن گفتارها نمیتوان یافت پاسخ است. بلكه با یاوه و ناسزا صفحات این نامه و آن نامه را مانند دلشان سیاه گردانیدهاند.
آن سیاهدلان رسوا بدانند كه بزودی مزد بیفرهنگی خود را خواهند گرفت.
خوشبختانه آقای منوچهر عدل در گفتار خود پیروی از آن سبكمغزان ننموده ولی من از ایشان گلهمندم. زیرا این نسزاست نویسندهای كه روی سخنش با پاكمردی چون آقای كسروی است بسخنانی از قبیل «شبها خوابتان برد» پردازد یا بگوید شما خیلی افراطی هستید و ایرادهای شما مانند این است كه «آدمی بجای اینكه دو پا داشته باشد خداوند او را مدور میآفرید».
آقای منوچهر عدل بدانند آقای كسروی از شمار دیگران بیرونند. بدانند سخنان آقای كسروی همه پاكی و همه راستی است. با اینحال از ایشان سپاسمندم و اینست كه بپاسخ پرداخته میگویم :
نخست شما در طبقهبندی خود باشتباه افتادهاید. من نمیدانم شما احساسات را چگونه معنی میكنید كه خردمندان را فاقد آن میدانید؟! احساسات نچیزی است كه كسی نداشته باشد. تنها هر كسی احساسات خود را در یك راه مصرف میكند. اینكه كسانی میگویند خردمندان فاقد احساساتند یك سخن بیپایی بیش نیست. این سخن همیشه دستاویز فریبكاران است. شاعران چون در مقابل ایرادهای خردمندان پاسخی نداشتهاند بچنین سخنان پوچی یا سخنانی نزدیك باین برخاستهاند. آن احساساتی كه مقصود هواداران شاعران است جز وهم و مالیخولیا نیست. موسیقی یكی از خوشیهای زندگانی است و باید از آن بهره جست. كسی را با موسیقی دشمنی نیست. سخنان شیوا و لطیف هم در آدمی مؤثر است مخصوصاً كه شنونده ، گویندهی آن سخنان را هم مرد بزرگ و باخردی تصور نماید. اینكه بدآموزیها با چنان سرعتی در ایران پیش رفته و ریشه دوانیدهاند از آنست كه در قالب الفاظ شیوا و فریبنده با سجع و قافیه پراكنده شده است. این نشدنی است كه خردمندان احساسات نداشته باشند. راستی آن است كه خردمند از هر چیز درستش را میخواهد. آنچه خردمندان را برمیانگیزاند همانا احساسات اوست.
منتها خردمند با راهنمایی خرد از احساسات خود استفاده مینماید. آیا میتوانیم بگوییم ستارخان و باقرخان و طباطبایی و بهبهانی احساسات نداشتهاند؟. آیا میتوانیم آن مردان جانباز و فداكار را فاقد احساسات بدانیم؟
میتوانیم بگوییم آقای كسروی كه از درماندگیهای ایرانیان «دلسوختگیها » دارند فاقد احساسات میباشند؟!
آیا گویندهی جملهی زیر احساسات ندارد؟ :
«و نیز قرنها شرقیان با كیشهای گوناگون زیستهاند آوخ آوخ»
آنانكه از درماندگیها و پراكندگیهای شرقیان دلی سوخته و چشمی گریان دارند معنی این سخن را میفهمند. هر شرقی غیرتمند از این سخن تكان میخورد. اشك در دیدگانش حلقه میزند. حالی پیدا میكند.
اینها را مینویسم كه هم شما به بیپایی آن طبقهبندی خود پی برید و هم پاسخ آنان كه بیشرمانه میگویند «حال ندارد عاشق نیست. سخنشناس نه ای جان من خطا اینجاست» داده شود.
شما میگویید «یك نفر بیچارهی درمانده موقعی كه محزون است با خواندن آواز خود را سرگرم میكند وقتی كه یك نفر به آواز شور فلان شعر را میخواند از هم و غم دنیا فارغ میشود» با ذكر اینكه یك خردمند بیهوده غمگین نمیشود و اگر غمگین شد شعر مایهی تسلی او نتواند بود گیرم كه شعر یكی را از غم خلاص نمود ، آیا برای همین ما باید از زیانهای شعر چشم پوشیم؟! مقصود را با مثلی روشن میگردانم چنین انگارید یكی از آشنایان شما برای انجام كاری برمیخیزد ولی بعللی موفق نمیشود.
شما هم برای آنكه آن آشنایتان را از تأثر و اندوه بیرون آورید بنشینید و از مثنوی مثلاً این شعر را برایش بخوانید :
گر نشد از جهد كار من تمام من در آن معذور باشم والسلام
یا به آواز حزین برایش بخوانید :
بجد و جهد چو كاری نمیرود از پیش بكردگار رها كرده به مصالح خویش
ممكن است با این سخنان از هم و غم خلاصش كنید. ولی مطمئن باشید كه اول حس غیرتمندی و فعالیت مجدد را در او كشتهاید. سپس طبعاً از حالت تأثر و اندوه بیرون خواهد گردید. اینك از خودتان قضاوت میخواهم چون این شعرها آن آشنا را از غم نجات داده و بقول شما یكی از نیازمندیهای او را برآورده بهادار است؟!
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی سیام)
🔶 یك گفت و شنیدی(بخش یک از یک)
چون در شمارهی پریروز پرچم نامهی آقای آگاه را دربارهی بیزاری از شاعری و چشمپوشی از شعرهای خود بچاپ رسانیدیم یكی از خوانندگان با من چنین میگوید : «نامهی آن لاری را خواندم ، راست نوشته ، ولی تند رفته.» گفتم : لاری نیست. در لارستان مأموریت دارد. اما این سخن شما بیمعنی است ، زیرا اگر راست گفته دیگر تند رفتنش كدامست؟!. او میگوید من چون زیان شعرهای بیهوده را فهمیدم بخود چنان كاری را نپسندیدم و آنچه داشتم از میان بردم ، شما بكجای این سخن ایراد دارید؟!. این كاریست كه هر خردمندی باید بكند و تند رفتن هم نیست. نویسندهی آن نامه از خرد پیروی كرده و جای هیچ ایرادی نیست.
چون گفتگو در مجلسی میرفت و حاضران گوش میدادند ، سخن را دنبال نموده چنین گفتم :
🔸شما امروز بر سر یك دو راهی ایستادهاید كه اختیار دارید هر كدام را بپذیرید :
یكی آنكه بهمین حال كه هستید باشید : این اندیشههای پراكنده همچنان در مغزها باشد ، از شعر و شاعری دست برندارید ، كتابهای سراپا زیان زمان مغول را پیاپی چاپ كرده بیرون ریزید ، چهارده مذهب همچنانكه هست باشد ، اخلاق پست بحال خود بماند ، از هر كسی زور دیدید گردن گزارید و همه بخاموشی گرایید ، و اگر او رفت بیكبار زبان بزشتگویی باز كنید ، آدمكشان آسوری و كرد در جای خود بمانند ، تاراجگران بوئراحمدی و لر و بلوچ در كار خود باشند ، پیاپی حزبها سازید ، و دستهها ببندید ، و در راه خودنمایی و هوسبازی از گراییدن به بیگانگان هم خودداری ننمایید. یك جمله بگویم : تغییری در اندیشه و رفتار و كردار خود ندهید.
🔸این یك راه است و میتوانید آن را پیش گیرید. ولی در این صورت حالتان همین خواهد بود كه هست. گرفتار صد بدبختی خواهید بود ، لگدمال بیگانگان خواهید گردید ، اختیار زندگانی را در دست خود نخواهید داشت. یك جمله بگویم : این درماندگی و زبونی پایدار خواهد ماند و بلكه روز بروز سختتر گردیده كمكم نوبت نابودی خواهد رسید.
🔸یک راه دیگر آنست كه این حقایق را كه ما یاد میكنیم و یكایك روشن میگردانیم بپذیرید و هر كسی در سهم خود بكار بندد و زشتیها را از خود دور گرداند و یك تبدیلی در اندیشهها و خویها و رفتارها پدید آید و زندگانی رنگ نوینی گیرد. یک راه هم اینست.
🔸اختیار با شماست كه كدام یكی از اینها را بپذیرید و پیش گیرید. اگر بخواهید با همین حال بازمانید چنانكه گفتم گرفتاریهاتان همین خواهد بود كه هست ، و شما باید باینها رضایت دهید و بیهوده بگله و ناله نپردازید. زیرا این گرفتاریها یك حادثهی تصادفی ، یا نتیجهی قضا و قدر نیست. بلكه نتیجهی قطعی همان حال و رفتاریست كه دارید ، و میخواهید دست برندارید.
🔸یك بیچارگی كه من در شما میبینم آنست كه نمیخواهید نیك بشوید ولی میخواهید از روزگار نیكی بینید. میخواهید در این آلودگیها بمانید و هیچ كم نكنید ، ولی نتیجهی آنها را كه زبونی و زیردستیست درنیابید. در اینجاست كه باید گفت معنی زندگی را نمیدانید. در اینجاست كه باید گفت : یك دسته كودكان چهل ساله و پنجاه سالهاید.
🔸این كار كودكانست كه دست بآتش دراز میكنند و چون سوزانید بگریه میافتند. در جلو كندوی عسل ببازی پردازند و چون زنبورها بیرون ریختند و سر و روی ایشان را خستند بناله و فریاد برخیزند.
🔸شما بخودتان بسیار مغرورید. من چون میآزمایم میبینم این غرور و نادانی شما از اندازه گذشته. زیرا امروز در حال آنكه از هر باره خوار و زبون میباشید و در توی بدبختی و درماندگی فرورفتهاید باز حال خود را درك نمیكنید. شما هر یكی خود را دانشمند میشمارید هر سخنی بمیان آید میگویید : «مگر ما این را نمیدانستیم» ولی من چون میآزمایم میبینم ، شما چیزهای بسیار روشنی را نمیدانید.
🔸شما از داستان «علت و معلول» ناآگاهید و این نمیدانید كه در این جهان هر چیزی از یك علتی برمیخیزد و تا آن علت از میان نرود بحال خود خواهید ماند. این نمیدانید كه هر گرفتاری یا بیماری كه برای كسی یا تودهای رخ میدهد از یك علتی برخاسته كه باید آن را جست و شناخت و بچاره پرداخت. این چراغ برق بالا سر ما ، اگر اكنون خاموش گردد شاید كسانی آن را تصادفی شمارند و بسخنان گلهآمیزی پردازند. ولی یك اهل فن آن را جز نتیجهی یك علتی نخواهد شمرد و اینست جستجوی آن علت را كرده و بدست آورده و چاره خواهد كرد.
🔸این یك قاعدهی بزرگ همگانیست و بهمه چیز جاریست. ولی شما آن را نمیدانید و اعتنا ندارید. بجای آنكه آلودگیها را از خود دور گردانید و بگرفتاریها از راهش چاره كنید تنها بگله و ناله بس میكنید و یا بیخردانه امیدوارید كه ایران یك طلسمی دارد و كسی آن را از دست شما نتواند گرفت.
👇
🔶 یك گفت و شنیدی(بخش یک از یک)
چون در شمارهی پریروز پرچم نامهی آقای آگاه را دربارهی بیزاری از شاعری و چشمپوشی از شعرهای خود بچاپ رسانیدیم یكی از خوانندگان با من چنین میگوید : «نامهی آن لاری را خواندم ، راست نوشته ، ولی تند رفته.» گفتم : لاری نیست. در لارستان مأموریت دارد. اما این سخن شما بیمعنی است ، زیرا اگر راست گفته دیگر تند رفتنش كدامست؟!. او میگوید من چون زیان شعرهای بیهوده را فهمیدم بخود چنان كاری را نپسندیدم و آنچه داشتم از میان بردم ، شما بكجای این سخن ایراد دارید؟!. این كاریست كه هر خردمندی باید بكند و تند رفتن هم نیست. نویسندهی آن نامه از خرد پیروی كرده و جای هیچ ایرادی نیست.
چون گفتگو در مجلسی میرفت و حاضران گوش میدادند ، سخن را دنبال نموده چنین گفتم :
🔸شما امروز بر سر یك دو راهی ایستادهاید كه اختیار دارید هر كدام را بپذیرید :
یكی آنكه بهمین حال كه هستید باشید : این اندیشههای پراكنده همچنان در مغزها باشد ، از شعر و شاعری دست برندارید ، كتابهای سراپا زیان زمان مغول را پیاپی چاپ كرده بیرون ریزید ، چهارده مذهب همچنانكه هست باشد ، اخلاق پست بحال خود بماند ، از هر كسی زور دیدید گردن گزارید و همه بخاموشی گرایید ، و اگر او رفت بیكبار زبان بزشتگویی باز كنید ، آدمكشان آسوری و كرد در جای خود بمانند ، تاراجگران بوئراحمدی و لر و بلوچ در كار خود باشند ، پیاپی حزبها سازید ، و دستهها ببندید ، و در راه خودنمایی و هوسبازی از گراییدن به بیگانگان هم خودداری ننمایید. یك جمله بگویم : تغییری در اندیشه و رفتار و كردار خود ندهید.
🔸این یك راه است و میتوانید آن را پیش گیرید. ولی در این صورت حالتان همین خواهد بود كه هست. گرفتار صد بدبختی خواهید بود ، لگدمال بیگانگان خواهید گردید ، اختیار زندگانی را در دست خود نخواهید داشت. یك جمله بگویم : این درماندگی و زبونی پایدار خواهد ماند و بلكه روز بروز سختتر گردیده كمكم نوبت نابودی خواهد رسید.
🔸یک راه دیگر آنست كه این حقایق را كه ما یاد میكنیم و یكایك روشن میگردانیم بپذیرید و هر كسی در سهم خود بكار بندد و زشتیها را از خود دور گرداند و یك تبدیلی در اندیشهها و خویها و رفتارها پدید آید و زندگانی رنگ نوینی گیرد. یک راه هم اینست.
🔸اختیار با شماست كه كدام یكی از اینها را بپذیرید و پیش گیرید. اگر بخواهید با همین حال بازمانید چنانكه گفتم گرفتاریهاتان همین خواهد بود كه هست ، و شما باید باینها رضایت دهید و بیهوده بگله و ناله نپردازید. زیرا این گرفتاریها یك حادثهی تصادفی ، یا نتیجهی قضا و قدر نیست. بلكه نتیجهی قطعی همان حال و رفتاریست كه دارید ، و میخواهید دست برندارید.
🔸یك بیچارگی كه من در شما میبینم آنست كه نمیخواهید نیك بشوید ولی میخواهید از روزگار نیكی بینید. میخواهید در این آلودگیها بمانید و هیچ كم نكنید ، ولی نتیجهی آنها را كه زبونی و زیردستیست درنیابید. در اینجاست كه باید گفت معنی زندگی را نمیدانید. در اینجاست كه باید گفت : یك دسته كودكان چهل ساله و پنجاه سالهاید.
🔸این كار كودكانست كه دست بآتش دراز میكنند و چون سوزانید بگریه میافتند. در جلو كندوی عسل ببازی پردازند و چون زنبورها بیرون ریختند و سر و روی ایشان را خستند بناله و فریاد برخیزند.
🔸شما بخودتان بسیار مغرورید. من چون میآزمایم میبینم این غرور و نادانی شما از اندازه گذشته. زیرا امروز در حال آنكه از هر باره خوار و زبون میباشید و در توی بدبختی و درماندگی فرورفتهاید باز حال خود را درك نمیكنید. شما هر یكی خود را دانشمند میشمارید هر سخنی بمیان آید میگویید : «مگر ما این را نمیدانستیم» ولی من چون میآزمایم میبینم ، شما چیزهای بسیار روشنی را نمیدانید.
🔸شما از داستان «علت و معلول» ناآگاهید و این نمیدانید كه در این جهان هر چیزی از یك علتی برمیخیزد و تا آن علت از میان نرود بحال خود خواهید ماند. این نمیدانید كه هر گرفتاری یا بیماری كه برای كسی یا تودهای رخ میدهد از یك علتی برخاسته كه باید آن را جست و شناخت و بچاره پرداخت. این چراغ برق بالا سر ما ، اگر اكنون خاموش گردد شاید كسانی آن را تصادفی شمارند و بسخنان گلهآمیزی پردازند. ولی یك اهل فن آن را جز نتیجهی یك علتی نخواهد شمرد و اینست جستجوی آن علت را كرده و بدست آورده و چاره خواهد كرد.
🔸این یك قاعدهی بزرگ همگانیست و بهمه چیز جاریست. ولی شما آن را نمیدانید و اعتنا ندارید. بجای آنكه آلودگیها را از خود دور گردانید و بگرفتاریها از راهش چاره كنید تنها بگله و ناله بس میكنید و یا بیخردانه امیدوارید كه ایران یك طلسمی دارد و كسی آن را از دست شما نتواند گرفت.
👇
🔸شما از نادانی و بیچارگی ، هم زبونی و هم بدبختی را میكشید و هم بیهوده ناله و فریاد میكنید كه این خود زیان دیگری میباشد. شما به هر چیزی از آلودگیهای خود نام فریبندهی دیگری میگزارید : شعرهای بیهوده سرودن ، و افسانههای بیخردانه بافتن را «ادبیات» مینامید ، كهنهبافندگیهای یونان و روم را «فلسفه» میخوانید ، به بدآموزیهای خانهبرانداز صوفیگری «عرفان» نام میدهید ، آشفتن مغزهای جوانان را «آموزش و پرورش» یاد میكنید ، گمراهیهای پراكنده و كشاكشهای بیهودهی قرنهای گذشته را «مذهب» میشمارید ... بدینسان به هر یكی از آلودگیهای خود عنوان دیگری میدهید و ما هر یكی را كه دنبال میكنیم بهایهوی و ایستادگی میپردازید و با این حال نیكی از جهان میخواهید. دوباره میگویم : این خود نشان درماندگی شماست.
🔸دوباره میگویم : شما یا چنانكه هستید باشید و تن باین خواری و زبونی دهید و یا اگر رهایی میخواهید این حقایق را از ما بپذیرید و هر كسی تكانی بخود دهید و هر كسی این آلودگیها را از خود دور گردانید.
(پرچم روزانه شمارهی 102)
🔸دوباره میگویم : شما یا چنانكه هستید باشید و تن باین خواری و زبونی دهید و یا اگر رهایی میخواهید این حقایق را از ما بپذیرید و هر كسی تكانی بخود دهید و هر كسی این آلودگیها را از خود دور گردانید.
(پرچم روزانه شمارهی 102)