پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
✴️ ما چه می‌خواهیم؟..

🖌 احمد کسروی

📖 مهنامه‌ی پیمان

تکه‌ی 8 از بخش چهارم

🔸نتیجه‌های این سخنان

از این گفته‌ها ما نتیجه‌های بسیاری بدست می‌آوریم كه اینك فهرست‌وار می‌شماریم :

١ـ معنی آدمی و آدمیگری را می‌شناسیم. آدمی را پیش از همه شناختن خودش باید. این بسیار زیانكاریست كه آدمی خود را نشناسد و خود را همپای چهارپایان و ددان داند.

٢ـ جدا بودن جان از روان و دارای دو نهاد بودن آدمی را بدست می‌آوریم. از اینجا بسیاری از دشواریها آسان می‌گردد و معنی خیمهای ستوده و ناستوده و انگیزه‌ی آنها دانسته می‌شود.

٣ـ بفلسفه‌ی مادی یك پاسخ گیرایی داده می‌شود. آنان كه می‌گفتند : همین جهان مادیست و جز از آن چیز دیگری نیست ، ما بایشان در كالبد خودشان یك دستگاهی جز از تن و جان مادی نشان می‌دهیم ، و همین نمونه است كه در پشت سرِ اینجهان بزرگ نیز یك دستگاه دیگری می‌باشد و بآسانی باید آن را پذیرفت.

٤ـ نیكی‌پذیری آدمی را روشن می‌گردانیم. آنان كه آدمی را بپای چهارپایان و ددان برده و می‌گفتند بدانسان كه آنان نیكی نپذیرند آدمی نیز نیكی‌ناپذیر است ، و خیمهای ناستوده را از نهاد آدمی شناخته و می‌گفتند نهاد آن دیگر نگردد ، و سرچشمه‌ی همه‌ی جنبشها را خودخواهی دانسته و می‌گفتند با اینحال چه چشم نیكی از مردم توان داشت ـ ما همه‌ی این دشواریها را آسان گردانیدیم. آدمی با ددان و چهارپایان یكی نیست و در این گوهر بسیار ارجمندی هست كه جانوران آن را نمی‌دارند ، و آدمی چنانكه خیمهای ناستوده را در نهادِ خود می‌دارد خیمهای ستوده نیز در نهاد او هست و ما چون نهاد روانی این را نیرومند گردانیم بر خیمهای ناستوده چیره درآید و آنها را از خود دور گرداند. آدمی نه تنها نیكی‌پذیر است خود خواهان و جویای نیكی می‌باشد.

٥ـ اگر سرچشمه‌ی همه‌ی كارهای جانوران خودخواهیست و آیین زیست آنان نبرد می‌باشد آن در آدمی نیست و آدمی در زندگانی خود نیاز بسیاری به نبرد نمی‌دارد. سرچشمه‌ی كارهای آدمی بیشتر دلسوزی و نیكی‌دوستی و راستی‌پژوهیست و باید آیین زیست او همین باشد.

٦ـ روان چون جز از تن و جان مادی و بیرون از قانون طبیعی و مادی می‌باشد اینست گوهر جداگانه‌ایست و پس از مرگ تن بازماند و نابود نشود.

٧ـ خرد بمعنی درست خود كه «داور راست و كج و نیك و بد» باشد شناخته شده و نبودن آن از «دماغ» كه گفته‌ی فلسفه است روشن می‌گردد. زیرا چنانكه گفتیم فیلسوفان سرچشمه‌ی هر كار و جنبش را در جهان خودخواهی می‌دانند و ما نیز این را درباره‌ی جانوران و نیز درباره‌ی نهاد «تن و جانِ» آدمی براست داشتیم ، و از اینسوی می‌بینیم خرد در داوریهای خود بی‌یكسویست [1] و هیچگاه دربند سود و زیان كسی نمی‌باشد و آشكاره بزیان خود كسان داوری می‌كند و این دلیل روشن می‌باشد كه از تن و جان مادی نیست.


اینها نتیجه‌[ها]ی بسیار گرانمایه‌ایست و هر یكی درخورِ آنست كه جداگانه گفتگو شود. روشن گردیدن این زمینه بسیاری از دشواریها را برای ما آسان گردانیده و راه پیشرفت را بروی ما باز ساخت. دوباره می‌گویم : اگر این نبودی بایستی از هر گفتگویی درباره‌ی دین و رستگاری زبان بست ، و یا همچون دیگران بزورگویی پرداخت.

این روشنی نه تنها راه دین را باز می‌كند و آن را بروی یك بنیاد بسیار استواری می‌گزارد بدانشها نیز یاوری می‌كند و بسیاری از نارساییهای آنها را برمی‌دارد. «روانشناسی» بی‌این بسیار خام و نارساست و فلسفه بی‌این از راه بیرون می‌باشد.

بارها گفته‌ایم داروین و دیگران كه در این راهها كوشیده‌اند مردان ارجمندی بوده‌اند و بنیكی جهان كوشیده‌اند. داروین كه بهستی خدا خَستُوَنده[=معترف] بوده بماند. نیتچه و باخنر و یاران ایشان هم بنیكی جهان كوشیده‌اند. اینان اگرهم براستیها نرسیده‌اند با كجیها نبرد بسیار كرده‌اند. بارها گفته‌ایم دین و دانش همدوش یكدیگرند. آنان آن گامها را برداشته‌اند و بآگاهیهای بسیاری رسیده‌اند و این كار ما بوده كه لغزشهای آنان را بازنماییم و راستیها را بدینسان روشن گردانیم.

[1] : بی‌یکسو(ی) = بی‌طرف
✴️ داوریهای توده درباره‌ی شعر در ایران

🔸 دیباچه

تکه‌ی 3 از 3

کوشاد تلگرام :

کسروی خود پیش افتاده ستونی در روزنامه بنام «داوری توده» باز کرد تا هر کسی بتواند داوری خود را درباره‌ی نوشته‌های روزنامه در زمینه‌ی شعر و شاعری در آنجا بنویسد :

«چون روزنامه‌ی آزاد شرحی نوشته بود که باید دارنده‌ی پرچم را بگناه آنکه بشعرا ایراد می‌گیرد بمحاکمه بکشند و یک محاکمه‌ی ملی (یا داوری توده) خواستار گردیده بود ما پیشنهاد آن روزنامه را بخوشی پذیرفتیم و اینک خودمان یک بابی در پرچم باز می‌کنیم تا گفتارهایی را که در این یکی دو هفته در پاسخ نوشته‌های بی‌ادبانه‌ی برخی روزنامه‌ها (جز از روزنامه‌ی آزاد) رسیده بود بتدریج بچاپ رسانیم. در این گفتارها ما کوشیده‌ایم که تنها مطلب باشد و بگفته‌های ناشایست آن روزنامه‌ها مقابله بمثل نشود ، و نامی از آنها بمیان نیاید. زیرا ما بآنها پاسخی نداریم و نباید داشته باشیم».[1]

بدینسان در آن روزنامه نزدیک به 50 گفتار در زمینه‌ی شعر و ادبیات که از خوانندگان رسیده بود بچاپ رسید. از آن گفتارها جز یکی ، بقلم آقای منوچهر عدل ، دیگرها همگی در هواداری و استوار داشتن سخنان روزنامه بود. این گفتارها را ما یکجا در دفتری بنام «داوری توده درباره‌ی شعر در ایران» گرد آورده و در کانال گزارده‌ایم.
گفتار آقای عدل هم چون بچاپ رسید کسانی از خوانندگان و پشتیبانان پیمان به آن پاسخ دادند. آن گفتار و پاسخها به آنست که ما در این دفتر جداگانه گرد آورده‌ایم و می‌توان گفت خود گفتگوی ارجداری می‌باشد.

در این دفتر نخست گفتار آقای عدل و پس از آن پاسخهای خوانندگان به آن را آورده‌ایم.

دو نکته درباره‌ی هایهوی شعر و ادبیات و ستون داوری توده درخور پرواست.

نخست ببینیم چه نتیجه‌ای از باز شدن این ستون که در آن زمان یک کار دمکراتیکی بشمار می‌آمد بدست آمده. شما نامهای «ادیبان» بنام آن زمان را بسیار شنیده‌اید. کسانی مانند محمدتقی بهار ، سعید نفیسی ، رشید یاسمی ، محمدعلی فروغی ، علی‌اصغر حکمت ، عباس اقبال ، محمد قزوینی ، بدیع‌الزمان فروزان‌فر ، حبیب یغمایی ، دکتر رعدی آذرخشی ، لطفعلی صورتگر ، پرویز ناتل خانلری ، دکتر قاسم غنی و مانندگانشان. اینها همگی یا به زنده گردانیدن کتابهای بازمانده از زمان مغول کوشیده و یا از سخنبازی شاعران آن دوره ستایش سروده‌اند. با چنان حالی نوشته‌های پرچم درباره‌ی شعر و شاعری می‌بایست به اینان برخورَد و چون خود قلم توانا داشتند از آنها انتظار می‌رفت باری در دفاع از کارهای خود گفتار بنویسند و «پاسخی» به نوشته‌های پرچم بدهند.

لیکن دریغ از یک پاراگراف دفاعیه! برخی از اینان از همان سال 1313 فرصت پاسخگویی داشتند. لیکن نه تا سال 1321 که روزنامه‌ی پرچم آن ستون را آزادانه در اختیار خوانندگان نهاد بلکه تا سالهای دیرتر نیز پاسخی از ایشان بیرون نتراوید. تنها چند سالی که از کشته شدن کسروی گذشت رفته‌رفته زبانشان گویایی و قلمشان توانایی گرفت و جسته گریخته سخنانی (نه دلیلهایی) با بدزبانی و سرزنش نوشتند.

کسی از ایشان نپرسید ، پس این سخنان را چرا در آن زمان نمی‌گفتی؟! مگر آزاد نبودی و جلوت را گرفته بودند؟! گیریم در پرچم نمی‌خواستی بنویسی ، در روزنامه‌های دیگر چرا ننوشتی؟! آنگاه چرا دلیل نمی‌آوری و تنها سرزنش و بدزبانی می‌نمایی؟!

دوم ، بررسی و بریشه‌ی کارها رسیدن نیازمند کوشش و حوصله بکار بردنست. بیشتر ایرانیان در کارها حوصله‌ی جستجو و پژوهش ندارند و اینست درباره‌ی جستاری که نمی‌دانند همینکه یک سخنی را شنیدند که با دلخواهشان سازگار درآمد ، آن را راستی شمارند و بجستجوی دیگری نپردازند. درباره‌ی شعر و ادبیات هم بجای آنکه بجستجو پردازند و بریشه‌ی سخنان و خواست نوشته‌های پیمان و پرچم برسند ، همینکه یکی از روی دشمنی گفت : کسروی مخالف شعر بوده ، دیگر همین برای او بس است. زیرا شعر باید باشد و شاعری یکی از هنرهاست ، پس کسروی هم که مخالف شعر بوده براه کج پا گزارده.

لیکن ما به خوانندگان پیشنهاد می‌کنیم این دفتر کم‌برگ را به اندیشه بخوانند و نه از روی هیاهویی که در زمینه‌ی شعر و ادبیات برپا شده یا گفته‌ی فلان پرفسور بیگانه ، بلکه از روی خرد و سود و زیانی که این کار برای توده دارد داوری کنند. آنگاه خواهند دید که میان آنچه می‌پنداشته‌اند و خواست ما از این نوشته‌ها جدایی بسیارست : ما با پراکندگی اندیشه‌ها که از بدترین گرفتاریهای یک توده می‌باشد می‌نبردیم و می‌کوشیم راه یگانگی (اتحاد) ایرانیان را هموار گردانیم ، ولی آنها بما تهمت مخالفت با شعر می‌بندند.

[1] : پرچم ، ش 129
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی بیست‌وپنجم)

🔶همه چیز از دانستن برخیزد
(بخش یک از یک)

گفتارهایی كه در شماره‌های اخیر پرچم در زمینه‌ی كارها و پیشه‌ها نوشتیم یكی از «ادباء» خوانده و چنین گفته : «اینها سودش چیست؟!..»

می‌گویم : نخست ، دانستن اینها خود سود است. مردم چنانكه باید خود را بشناسند ، جهان را بشناسند ، باید معنی كارهای خود را نیز بشناسند. این بسیار ننگ است برای مردمی كه بكارها و پیشه‌هایی بپردازند ولی معنی آنها را ندانند ، و از نتیجه‌ای كه باید داد آگاه نباشند.

شما امروز اگر از یك كارگری بپرسید : این كار را چرا می‌كنید ، خواهد گفت : «برای آنكه یك لقمه نانی بدست آورم». اگر از یك بازرگانی بپرسید : باین كار چرا برخاسته‌اید ، خواهد گفت : «برای آنكه داد و ستد كنم و پول بدست آورم». بیش از این آگاهی ندارند.

داستان اینان داستان نابینایانست كه در جهانند ولی آن را نمی‌بینند و جز یك تصورهای غلطی از آن در دل ندارند. اینان نیز كوردلند. زندگی می‌كنند ولی معنی آن را نمی‌دانند و از هر كاری یك تصور غلطی در اندیشه دارند.

باید بجای تاریخچه‌ی شعرا و شعرهای بیهوده و فلسفه‌های كهن و قصص بنی‌اسرائیل و دیگر آموختنیها كه در دبستانها یا در بیرونها بمردم می‌آموزند اینها را یاد دهند. اینها و مانند اینهاست كه سرمایه‌ی زندگانی تواند بود. اینها از سودمندترین دانشهاست.

دوم ، در جهان همه چیز از دانستن برخیزد. هر چیزی نخست در اندیشه‌ها جا گیرد و سپس جریان پیدا كند. امروز باید این حقایق را منتشر گردانید و بهمه‌ی مردم یاد داد ، و از همین یاد دادن نتیجه‌ها خواهد بود.

زیرا اینها چون دانسته شد بیشتر مردم خودبخود آنها را بكار خواهند بست و دیگر پی كارهای بیهوده (كارهایی كه بزندگانی تأثیر ندارد) نخواهند رفت و از مفتخواری پرهیز خواهند نمود. از آنسوی كم‌كم زمینه آماده گردیده قانونها بروی اینها گزارده خواهد شد.

🔸این بی‌ترتیبی‌های امروزی همه از نادانستن است. سرچشمه‌ی كارهای آدمی مغز اوست. در جایی كه مغزها آكنده از اندیشه‌های نادرست است كارها نیز همه نادرست خواهد درآمد.

یكی از آشنایانم چند سال پیش از تبریز بازگشته بود و درمیان گله‌هایی كه می‌كرد چنین می‌گفت : در خانه‌ی فلان رئیس اداره برای ناهار میهمان بودم. از اداره‌اش باهم رفتیم. در راه بقالی جلو آمد و چنین گفت : «آن روغنها كه فرستادیم پولش همچنان مانده ...» رئیس اداره از این طلبكاری بدش آمد و درشتیها كرد. سپس چون بخانه رسیدیم دیدم یك مرد ژولیده‌مانندی در آنجاست. میزبان باو احترام بسیاری كرد و دانسته شد یكی از درویشانست و آقای رئیس اداره باو ارادت می‌ورزد. پس از ناهار چون درویش می‌خواست برود با احترام راهش انداختند و میزبان دو لیره از جیبش درآورده و در كف او نهاد.

می‌گفت : من بسیار رنجیدم و با خود گفتم : بقال طلبش می‌خواست و آن درشتیها را شنید ولی این مفتخوار بیهوده ‌این احترامها را دید و دو لیره هم دستی گرفت و رفت. این گله را آن آشنا می‌كرد.

من گفتم : این گناه او نیست. گناهِ آنست كه در این كشور حقایق لگدمالست. گناه آنست كه نیك و بد بنیادی ندارد. آن رئیس اداره از روزی كه خود را شناخته همیشه ستایش «مشایخ و عرفاء» را شنیده ولی هیچگاه ستایشی از بقال و عطار و برزگر بگوش او نخورده. در همین كشور شما صد كتاب بیشتر درباره‌ی صوفیگری و صوفیان پیدا توانید كرد. ولی یك كتاب درباره‌ی كار و پیشه و معنی آنها بدست نتوانید آورد. بلكه اگر كتابها را بخوانید پر است از نكوهش بازاریان و سوداگران و رنجبران و در كتاب صوفیان حدیثها نقل كرده‌اند كه بازار جایگاه شیطانست.

نتیجه‌ی این نادانیها همانست كه یك رئیس اداره یا هر كس دیگری به بقال و عطار و سبزیفروش و برزگر و بزاز و دیگر مانند اینها كه اداره‌كنندگان دستگاه زندگانیند با دیده‌ی توهین نگرد و از پرداختن طلب آنها خودداری كند. ولی بفلان درویش شیاد مفتخوار احترامها كند و پولها پردازد.

ماننده‌ی این داستان فراوانست. در جلسه‌ی اخیر روزنامه‌نویسان آقای وزیر دارایی یكی از گله‌هایش این بود كه آردی كه بنانوایان می‌دهند آرد خالص گندم می‌باشد ولی صدی چهارده نیز آرد جو می‌دهند كه با آن مخلوط نمایند و توضیح می‌داد كه این اندازه آرد نه تنها نان را مغشوش نگرداند بلكه رنگ آن را سفیدتر ساخته و بخوش‌خوراكیش می‌افزاید. می‌گفت : ولی نانوایان مقداری از آرد خالص را بقیمتهای گزافی می‌فروشند ولی جوش را نگه داشته به نان می‌افزایند و در نتیجه‌ی آنست كه نانها باین ترتیب مغشوش درمی‌آید.


👇
این را چون می‌گفت من با خود می‌اندیشیدم كه این نانوایان چون مال دولت را حرام می‌دانند از روی عقیده‌ی خود جایز می‌شمارند كه در آن تقلب كنند ، نهایت باید یك «رد مظالمی» دهند و یا از یكی از علما تحصیل اجازه كنند. اینست ، نتیجه آن می‌شود كه آرد خالص را بفروشند و بمردم نان جو بخورانند. اینها نتیجه‌ی نادانیهاست. نتیجه‌ی آنست كه حقایق وارونه گردیده.

از اینسوی اگر چاره می‌خواهیم نخستین گام آن اینست كه با نادانیها مبارزه كنیم و حقایق را با گفتن و نوشتن در دلها جا دهیم. اینست سودی كه از نوشتن این گفتارها چشم می‌داریم.
(پرچم روزانه شماره‌ی 65)
✴️ ما چه می‌خواهیم؟..

🖌 احمد کسروی

📖 مهنامه‌ی پیمان

تکه‌ی 9 از بخش چهارم

🔸پاسخ به خرده‌گیریها ـ 1

همیشه كه این گفتگو بمیان آید كسانی خرده‌ها گیرند و پرسشها كنند و اینست آنها را نیز یاد كرده و پاسخ می‌نویسیم :

برخی می‌گویند : ما در دلهای جانوران نیستیم تا بگوییم غمخواری و دلسوزی با یكدیگر ندارند. هنگامی كه سر گوسفندی را می‌برند ما از كجا می‌دانیم گوسفندهای دیگر را دل بر آن نمی‌سوزد؟!. می‌گویم : دلسوزی تنها در دل نیست كه ما راه بآن نداریم و ندانیم. اگر آنها را دل سوختی باری از چَرا بازایستادندی. پس چرا هنگامی كه می‌ترسند و یا گرسنه می‌شوند و چیزی را می‌خواهند ما می‌فهمیم و تنها این را نمی‌فهمیم؟!.

برخی هم داستانها از دلسوزیهای جانوران یاد می‌كنند. در اردی‌بهشت ماه گذشته كه بآذربایجان رفتم شبی در مهاباد (ساوَجبُلاغ) با دانشمندانی همین زمینه درمیان بود. می‌گفتند : گاوی را كه بكشند گاوان دیگر چون خون او را ببینند بخشم آیند و شب نخوابند و بانگ درآورند. اینست باید خاك بروی آن خون ریخت و او را پوشیده داشت. گفتم : همین می‌رساند كه آن خشم و ناآسودگی گاوان از گم كردن یك یار خودشان نباشد و از دیدن خون باشد وگرنه خاك ریختن و پوشیده داشتن سودی ندادی. سپس پرسیدم : اگر گاوی بیمار باشد آیا گاوان دیگر پروای او نمایند و بسرش گرد آیند؟!. گفتند : نه. گفتم : همین دلیل دیگر است كه دلسوزی و غمخواری در آنان نیست.

برخی دیگر دلبستگی‌ای را كه جانوران به بچه‌های نوزاد خود نشان دهند بگواهی می‌آورند. می‌گویم : آن از روی دلسوزی و غمخواری نیست و از راه ناگزیریست. آفریدگار چون پایداری نژاد آنها را خواسته این را در نهادشان گزارده كه چون بچه می‌زایند آن را نگه دارند و بپرورند و بزرگ گردانند. بی‌دلخواه و بی‌خویشتن بآن می‌پردازند. اینست با بچه‌ی دیگری دلبستگی ننمایند. گربه كه بدانسان بچه‌های خود را نگه دارد و از راههای دور خوراك برای آنها آورد اگر بچه‌گربه‌ی دیگری را بیند بآزارش برخیزد و كمترین دلسوزی ننماید. از این گذشته ، چه گربه و چه مرغ و چه دیگر جانوران همینكه بچه‌هاشان بزرگ گردیدند و بی‌نیاز از پرستاری آنها شدند دیگر دوستشان ندارند و بنزدیك نگزارند و بلكه دشمنی نمایند و دور رانند. این بهترین دلیل است كه آن پرستاری و پرورش از روی دلسوزی و غمخواری نبوده.

این خود گفتنی است كه مهر پدر و مادر به بچه از كارهای تن و جان می‌باشد و اینست در جانوران نیز هست. شیر و پلنگ و دیگر دَرایان [1] با آن دُژخویی ، با بچگان خود مهر نمایند و از پرورش آنها بازنایستند. در آدمیان نیز از آن راه است. چیزی كه هست در اینجا دلسوزی نیز درمیان می‌باشد و می‌باید گفت : دو مهر در یكجا گرد آمده. اینست یك زن تنها بچه‌ی خود را دوست ندارد. ببچه‌های دیگر نیز دلسوزی دریغ نگوید. اگر یك بچه‌ای بی‌مادر باشد بنگهداری و پرورش آن برخیزد. ولی پیداست كه باندازه‌ی زاده‌ی خود دوست ندارد وآنگاه در شیر دادن باو و در دیگر پرستاریها آن خوشی و آسایش را كه در پرستاری از زاده‌ی خود می‌داشت ندارد ، و آن را رنجی برای خود شمارَد ، اینها همه گفته‌های ما را روشن می‌سازد.

یك دسته هم خرده بگفته‌ی ما گرفته می‌گویند : این روان (بگفته‌ی خود آنان : نفس) كه در آدمیست همانست كه در چهارپایان و جانوران دیگر بوده ، چیزی كه هست والاتر گردیده (ترقی كرده) ، و آن كارهایی كه شما از آن می‌شمارید ، از دلسوزی و نیكی‌دوستی و راستی‌پژوهی و مانند اینها همگی نتیجه‌ی والاتری آن می‌باشد. می‌خواهند با این سخن پرده بروی لغزشهای فیلسوفان كشند.

می‌گویم : این سخن بدو دلیل نادرست است : نخست این روان كه ما در آدمی می‌شناسیم و گفتگو از آن می‌كنیم با جان (یا بگفته‌ی شما نفس) كه در جانورانست مانستگی بهم نمی‌دارند و بلكه آخشیج[=ضد] هم می‌باشند. زیرا آن بگفته‌ی خود فلسفه پیرو «خودخواهی» است ، و این نه تنها پیرو آن نیست خود همیشه بوارونه‌ی آن كار می‌كند ، یك چیزی كه از دیگری جدا می‌شود و از آن والاتر می‌گردد وارونه‌ی آن نتواند بود. جان با روان گوهرشان از هم جداست.

[1] : دَرا = همیشه درنده
✴️ داوریهای توده درباره‌ی شعر در ایران

🔸 گفتار
یکم

تکه‌ی 1 از 3

قابل توجه وزارت فرهنگ

نگارش منوچهر عدل [از خوی] :

همانطوری كه در ایران یك عده‌ای بنام پیشوایان مذهب ، ما ایرانیان را به بداخلاقی و بدبختی سوق داده‌اند عده‌ای هم بنام شاعر و فیلسوف و صوفی ، صفات برجسته و عالی باستانی ما ایرانیان را از ریشه كندند!

در نتیجه «ادبیات» كه باید با قلم توانای نویسندگان خود روانهای خشن و پست را به اعلاترین درجه‌ی اخلاق برساند ، به پست‌ترین درجه‌ی اخلاقی امروزه رسانیده است.
امروز كه آقای كسروی سر منشاء سستی و پراكندگی افكار ما را نتیجه‌ی مستقیم شاعران می‌داند انصافاً نمی‌شود حكم كرد كه حق ندارند.

ولی اعمال بد و بی‌رویه‌ی شاعران نباید عظمت و بزرگی گویندگان و نویسندگان بااخلاق و بااراده را نیز محو و نابود سازد.

مثلاً مسعود سعد سلمان كه می‌فرماید :
گر تو سنگی بلای سختی كش ور نه ای سنگ بشكن و بگداز
بكم از قدر خود مشو راضی بین كه گنجشك را نگیرد باز ... الخ

درسهای عالی شهامت و عزت نفس و علو همت یاد ما داده وقتی كه بگوییم شاعران صد در صد باعث بدبختی ما هستند قاضی عادلی نبوده‌ایم. اینست هرچه زودتر لازم است وزارت فرهنگ برای حفظ شئونات نویسندگان و عالم ادبیات ایران از مردان خردمند و از اشخاص باذوق و حساس (چون مردمان دو قسم‌اند 1ـ خردمندان 2ـ اشخاص حساس و با ذوق. خردمندان بهیچ وجه مطیع احساسات نمی‌شوند و راهنمای آنها خرد آنهاست ولی اشخاص حساس اغلب علاوه از خرد خود تابع احساسات خود هستند ولی بشرط اینكه احساسات آنها علوی و پاك باشد چون عده‌ی دیگری هم هستند كه از خرد عاری بوده ولی یك قسم احساسات غلط و ناپاكی دارند كه ما با آنها كاری نداریم) منظور از طبقه‌ی خردمندان و از طبقه‌ی اشخاص احساساتی كه دارای روح لطیف و ذوق سلیم هستند انجمنی تشكیل دهند و كلیه‌ی كتب و دیوان نویسندگان ایران را جمع‌آوری و در دسترس آنها بگذارند و آنان مطالب مضر كتب مزبور را برداشته و بسوزانند و نكات اخلاقی و مطالب مفید را باقی بگذارند. تا از احترام نیاكان عالِم و دانا كه بر هر ملت متمدن و باادبی لازم است قصور نكرده باشیم.

(خطاب به آقای كسروی دارنده‌ی پرچم)
با اینكه مذاهب و عقاید فیلسوفان و علماء تا اندازه‌ای ابهام و تاریكی عالَم حیاتی را برطرف ساخته و تا حدی آغاز و انجام موجودیت و حیات انسانی را نشان داده است ولی با وصف این وقتی درست در عالم خلقت و تكوین كاینات دقیق می‌شویم جز سرگیجه و بهت چیزی دستگیرمان نمی‌شود!

موجود جاندار حركت می‌كند ، می‌خورد ، احساسات گوناگون از خود بروز می‌دهد ، جانداران دیگر را می‌كشد پس از مدتی معدوم می‌شود!

در این چنین دنیا حیوانات و جانداران مختلف را تماشا می‌كنیم. عده‌ای از حیوانات آرزویی جز خوردن و خوابیدن و اطفاء آتش شهوت ندارند!

ولی عده‌ای دیگر علاوه بر نیازهای نامبرده یك نوع احتیاجات باطنی و خیالی دارند ولو اینكه این نیازها هیچیك از احتیاجات مادی آنها را برطرف نمی‌كند.

معهذا برای آنها قیمت داشته و شیرین است. آیا نه اینست كه كلیه‌ی اشیاء محسوسه باندازه‌ای كه مورد احتیاج هستند ارزش پیدا می‌كنند؟

موسیقی ، مذهب ، مسلك ، ادبیات ، از جهت اینكه یكی از نیازهای باطنی بشر را مرتفع می‌كنند بهادار هستند.

یك نفر بیچاره‌ی درمانده موقعی كه محزون است با خواندن آواز خود را سرگرم می‌كند روح او منبسط می‌شود نشاط و فرح جوانی احساس می‌كند. كسی كه دل حساس دارد از نكته‌های ظریف ادبیات لذت می‌برد. وقتی كه یك نفر صاحبدل به آواز شور می‌خواند :
بیستون خانقه راز و نیاز است هنوز
مأمن دوستی و مدفن راز است هنوز
بیستون ماند و بناهای دگر گشت خراب
كاین در خانه‌ی عشق است كه باز است هنوز

از هم و غم دنیا فارغ شده دنیا را بهشت جاویدانی می‌داند. آیا این قیمت ندارد؟

چیزی كه اینطور شفای عاجل می‌بخشد ، تسكین می‌دهد ، درد را ساكت می‌كند ، حیات می‌بخشد ، قابل ستایش نیست؟
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی بیست‌وششم)

🔶بخوانندگان پرچم (بخش یک از یک)

چنانكه خوانندگان دانسته‌اند پرچم یك روزنامه‌ای كه تنها مقصودش پر كردن ستونها باشد نیست. این روزنامه برای پول پراكنده نمی‌شود و ما از این راه نان نمی‌خوریم. پرچم برای یك مقصد بسیار بزرگیست كه بارها یادآوری كرده‌ایم. اگر بخواهیم مقاصد پرچم را در یك جمله بگنجانیم باید بگوییم : «نشر حقایق» (یا بفارسی : پراكندن راستیها) است.

این مقصود پرچم است ولی در این راه بهمدستی و یاری خوانندگان نیاز سختی دارد. رابطه‌ی ما با خوانندگان پرچم آن نیست كه ما بنویسیم و آنان بخوانند و ما درپی پول گرفتن باشیم و آنان با پرداختن روزانه یك ریال در آرزوی وقت‌گذرانی باشند. رابطه‌ی ما با خوانندگان رابطه‌ی همدستی و برادری باید بود.[bud] ما در راه نجات این توده می‌كوشیم و بوسیله‌ی این روزنامه یك رشته حقایق را نشر می‌دهیم. خوانندگان باید در این باره یاوری نمایند ، بدینسان كه این حقایق را خوانده نخست خود بپذیرند و آنگاه اینها را بكسان دیگری نیز برسانند و آنان را با این حقایق آشنا گردانند.

مثلاً یك رشته گفتارهایی زیر عنوان «پندارها» نوشته می‌شود كه درباره‌ی فال و ستاره‌شماری و پیشگویی و اینگونه چیزها سخن می‌راند. این چیزها امروزه درمیان توده رواج بی‌اندازه دارند.

در این توده امروز هزارها كسان با فالگیری و دعانویسی و پیشگویی و ستاره‌شماری و مانند اینها زندگی می‌كنند. اینان گذشته از آنكه مفتخوارند و نان از دسترنج دیگران می‌خورند و این خود زیان بزرگی می‌باشد با همان دعویهای بیپای خود مردم را فریب می‌دهند و آنان را از راه در برده دچار پندارپرستی و گمراهی می‌گردانند. از آنسوی چند رشته زیانهای دیگر می‌رسانند چه‌بسا جنایتهایی از آنان سر می‌زند. اینها را باید دنبال كرد و از میان برداشت و این در نتیجه‌ی آنست كه مردم را با حقایق آشنا گردانیم.

ببینید : پاره شیادانی در شهرهای ایران هستند كه استخاره‌های سربسته می‌كنند. باینمعنی كه ادعا می‌كنند هر كسی كه یك پرسشی در یك پاكتی بنویسد و در پاكت را بسته در آن باره استخاره بخواهد آنان بی‌آنكه در پاكت را باز كنند پاسخی بر طبق آن پرسش پاسخ گفته روی پاكت می‌نویسند. این یكی از شیادیهاییست كه رواج بسیار یافته.

باید گفت : نخست اینان دروغ می‌گویند. برخی از آنان نهانی پاكت را باز كرده از مضمون نوشته آگاه می‌گردند و برخی دیگر بیك پاسخ مبهمی كه به هر پرسشی جور بیاید نوشته می‌فرستند. مثلاً می‌نویسند : «با توكل بخدا اقدام كن خوبست». این پاسخ با هر پرسشی جور تواند آمد.

از آنسوی ما اگر دعوی اینان را بشكافیم چند دروغ را بهم آمیخته‌اند ، نخست اینان مدعی غیب‌دانی هستند. چیزی را كه خدا برای خود نگه داشته و به برانگیختگان نیز نداده ‌اینان برای خود ادعا می‌كنند. دوم اینان بخدا دروغ بسته مدعی می‌شوند كه هر پرسشی كه بوسیله‌ی آنان از خدا كرده شود پاسخ می‌دهد ، چنین دروغ بیشرمانه‌ای را می‌گویند.

پس از همه‌ی اینها بیك رشته جنایتهای نهانی مرتكب می‌شوند كه كسی آگاه نمی‌گردد و تعقیبشان نمی‌كند. مثلاً فلان زن آبستن نمی‌شود و چون بقابله رجوع می‌كند گفته می‌شود باید فلان درمان را كرد ، زن مردد گردیده ، از فلان ملا استخاره می‌خواهد و آن مردك در پای پاكت می‌نویسد : «بسیار خوبست اقدام شود». زن بدبخت بعقیده‌ی آنكه دستور خداست و گمان خطا نتوان برد تن بآن درمان غلط عامیانه می‌دهد كه در نتیجه‌ی آن صدمه یافته و پس از زمانی می‌میرد ، و كسی از چگونگی آگاه نگردیده نمی‌داند كه این جنایت را آن قابله با شركت این ملای استخاره‌فروش كرده است.

این را برای مثل می‌گویم. تنها این نیست و از این استخاره‌فروشان جنایتهای بسیار رخ می‌دهد. تنها این ملایان نیستند ، فالگیر و رمال و جادوگر و دعانویس و ستاره‌شمار و دیگران همگی از این جنایتها دارند. تنها این زمینه نیست و زمینه‌های دیگر بسیار برای گرفتاری این توده توانیم شمرد.

مقصود آنست كه باید خوانندگان در همگی اینها با ما شركت كنند ، باینمعنی كه هر یكی از آنان خود را وظیفه‌دار شناسد كه این حقایق را درمیان توده منتشر گردانند. از آنسوی هر یكی از ایشان حكایتهایی كه از اینگونه سراغ دارند برای چاپ در روزنامه بنویسند و بفرستند ، اینست آن همدستی و یاوری كه ما خواهانیم.

ما درباره‌ی شعر اندیشه‌ی خود را نوشتیم و در اینجا یادآور می‌شویم كه یكی از زمینه‌های شعرگویی همین زمینه تواند بود. بسیار بجا می‌افتد اگر كسانی این جنایتهای استخاره‌فروشان و دعانویسان و فالچیان را برشته‌ی شعر كشند و برای چاپ بفرستند ، ما كه شعر بچاپ نمی‌رسانیم اینها را خواهیم رسانید.
(پرچم روزانه شماره‌ی 84 سال)


.
✴️ ما چه می‌خواهیم؟..

🖌 احمد کسروی

📖 مهنامه‌ی پیمان

تکه‌ی 10 از بخش چهارم

🔸پاسخ به خرده‌گیریها ـ 2

دوم
: همان جان یا نفس به همان سان كه در جانوران بوده در آدمی نیز هست. ما چنانكه می‌گوییم ، آدمی دارای تن و جان نیز می‌باشد و همه‌ی خویها و دریافتها و درخواستها كه در جانوران بوده در این نیز هست. اگر راستی را بخواهیم آدمی میان دو نهاد افتاده و با خود همیشه در كشاكش می‌باشد. اینست یك بار می‌بینی با دیگران در نبرد است و آزمندانه می‌خواهد همه چیز را از دست آنان برباید و برای صد ریال سیلی بروی برادر خود می‌زند ، یك بار هم بدلسوزی و غمخواری برخاسته و دارایی خود را بدیگران می‌بخشد. آن خوی جانوری ، پست است و این خوی آدمی بسیار والا.

در سال ١٣٣٦[ق] كه نایابی و گرسنگی بس سختی پیش آمد (داستانش در بخش تاریخ [1] نوشته شده) چون برای گروهی از بی‌چیزان نان با دست من داده می‌شد یك روز شنیدم پدری رسَد[=سهم] پسر جوان خود را هم گرفته و خورده و آن را یك شبانه‌روز گرسنه گزارده كه بایستی گفت كشته. یك روز هم زنی را از خویشان خود دیدم كه نانش را نخورد و چنین گفت : «از جلو فلان در می‌گذشتم دختر جوانی با رنگ زرد و چشمهای فرورفته ایستاده بود. پیداست كه گرسنگی سختی می‌كشد ، این نان را امشب برای او خواهم برد». این را گفت و فانوس برداشت و روانه گردید و چون بازگشت داستان دلگدازی از گرسنگی آن دختر می‌سرود و از اینكه نان خود را باو داده خشنودی بسیار می‌نمود.

خواستم اینست كه همان جان پست جانوری از آدمی دور نشده و در پهلوی روان ، آن هم هست و درست نخواهد بود اگر گفته شود این روان در آدمی والاتر شده‌ی آن جانیست كه در جانوران بوده.

این هم شنیدنیست كه یكی بما نامه نوشته و در آن چنین می‌گوید : «شما كه می‌خواهید دین را اصلاح كنید چه كار با داروین و مطالب فلاسفه دارید؟..» گفته‌اند یك دیوانه سنگی بچاه می‌اندازد كه ده خردمند نتوانند آن را بیرون آورند. یك سخنی می‌نویسد كه ما باید چند صفحه سخن رانیم تا پاسخ آن داده باشیم. پس از آنهمه گفتارها كه درباره‌ی دین نوشته و آن را معنی كرده‌ایم اینان باز همان دانسته‌های بیسر و بن كهن خود را می‌دارند و دین را بآن معنی كه می‌دانستند می‌شناسند. در نزد این ، دین آنست كه كسی چند باوری را از راست و دروغ بدل سپارد و نامهای امامانی را یاد گیرد و سر پایین انداخته و بآرزوی بهشت روز گزارد. پیداست كه برای داشتن چنین دینی گفتگو از روان و معنی آن و جستجوی راستیها و دیگر كارهایی كه ما می‌كنیم همه‌اش بیهوده است.

این یك داستانیست كه كسانی همیشه می‌خواهند گفته‌های ما را با سنجه‌ی دانسته‌ها و باورهای نادرست خود بسنجند. این یك مثل شیرینی دارد و آن اینكه روزی دیدم دو تن در خیابان باهم گفتگو می‌كردند و یكی از ایشان چنین می‌گفت : «این كیلو كه درست كرده‌اند سنگ خوبی هم نیست. زیرا نه یك چارك است نه پانزده سیر است. با هیچ چیز درست نمی‌آید. می‌گویند سه كیلو یك من است. آن هم درست نمی‌آید ...» این می‌پندارد كه من و چارك و سیر كه بوده همیشه خواهد ماند و همیشه كیلو با آن بسنجش گزارده خواهد شد. اینست اندوه می‌خورد كه درست نمی‌آید. چون چشم باز كرده و سنجه و یا سنگ همان من و چارك و سیر دیده می‌پندارد سنجه‌ی درست و طبیعی همانست و بس و هر سنجه‌ی نوینی كه پیدا شد باید از روی سنجیدن با آن حساب كرد.

رفتار یك دسته با پیمان نیز از اینگونه است. سالهاست كه ما بیپایی كیشها و آلودگی آنها را می‌نویسیم و آشكاره می‌گوییم كه خواست ما برانداختن آنهاست اینان باز بروی خود نیاورده و می‌خواهند گفته‌های ما را با سنجه‌ی آنها بسنجند.

در این چند ساله ما صد لغزش از اینها شمرده‌ایم و باز بخود نمی‌آیند و شكست بخود راه نمی‌دهند. ما بیك بنیاد بسیار استوار بزرگی برخاسته‌ایم و آنان بیخردانه می‌پندارند برواج دانسته‌های آنان می‌كوشیم و بدینسان ایراد و گله می‌نمایند.

سخن را ببینید : «چه كار با داروین و مطالب فلاسفه دارید؟!..» بیخرد نمی‌داند كه همان «مطالب داروین و فلاسفه» است كه بسراسر جهان تكان داده و نُه ده‌یك مردم را از دین بیزار گردانیده و صدهزاران كشیشان و حاخامها و دیگران از پاسخ آن درمانده‌اند. نمی‌داند كه به همان «مطالب» اگر پاسخ نگفته بودیمی بایستی بهیچ سخنی لب نگشاییم.

این اندازه‌ی دانش و آگاهی یك «پیشوا» است. اینان همان كسانیند كه در سی سال پیش هم گفتند : «اگر مملكت برود دین من كه می‌ماند».

یك دینی كه پروای رفتن و ماندن كشور نمی‌نمود چه شگفت كه پروای دانشها ننماید؟!.. اندوه ما از اینرو نیست ، از آنروست كه چنین دستگاه پست و رسوایی دین نامیده گردد و بنام خدا خوانده شود.

[1] : خواست از بخش تاریخ ، بخش پیوست مهنامه‌ی پیمانست که دو کتاب تاریخ پانصدساله‌ی خوزستان و تاریخ مشروطه (تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان) در آن پیوست تکه تکه نوشته می‌شد.
شادروان سایه‌لی از پشتیبانان پیمان

پرچم درباره‌ی شادروان سایه‌لی چنین می‌نویسد :

این جوان آرام و کمگو که خویشاوندی نیز با دارنده‌ی پرچم می‌دارد ، از چند سال باز با پیمان و راه آن آشنا گردیده و پاکدلانه گردن به آمیغها گزارده است. آقای سایه‌لی با همه‌ی کمسالی در راه کشور آسیبها نیز دیده. زیرا در شهریورماه 1320 که آن داستان رخ داد این جوان درمیان سپاهیانی می‌بود که در سردشت لشکرگاه می‌داشتند و پس از آن داستان گرفتار تاخت و تاز کُردانِ محمد رشید گردیده با یک آسیبهای دلگدازی دچار آمدند. سپس نیز در میاندوآب بدست سپاهیان بیگانه افتادند که افسران را دستگیر گردانیده به تبریز آوردند و تا چند ماهی در بند نگه می داشتند تا آزاد گردانیدند.
✴️ داوریهای توده درباره‌ی شعر در ایران

🔸 گفتار
یکم

تکه‌ی 2 از 3

قابل توجه وزارت فرهنگ

نگارش منوچهر عدل [از خوی] :

یك نفر به یك تابلوی نقاشی نگاه می‌كند و از دورنمای زیبای آن لذت می‌برد ، یك نفر شاعر نیز از خواندن این شعر مثلاً :
هر شب مه نو سوی فزونی تازد تا همچو جمال تو جمالی سازد
در چهاردهم شب كه بخود پردازد بیند كه چو تو نیست بخود بگدازد

حالتی پیدا می‌كند كه اگر مبلغی می‌داد و به نمایشات بزرگ می‌رفت آن اندازه خوشحال نمی‌شد. چیزی كه انسان را در این دنیای مجهول شاد می‌كند بهادار است.

بطوری كه تمام عالمیان می‌دانند ایران یكی از ممالك باستانی است. یعنی از زمانهای خیلی قدیم دارای سازمان حكومتی و علم و تمدن بوده است. مثل ممالك جدید‌التشكیل جوان نیست.

مملكت مصر ، یونان ، ایران این ممالك چون سابقه‌ی تاریخی دارند تمدن و علوم و صنایع این ممالك باستانی در سرنوشت تمدن عالم دخالت داشته برای بیدار كردن و تنبه افراد این قبیل ممالك كهنه باید آنها را متوجه گذشته‌ی باافتخار خود سازیم. باید نوشیروانها و اسكندرها و سقراطها و فرعونهای باعظمت و بااقتدار را بیادشان بیاوریم تا خونشان بجوشد و از پدران خود تقلید كنند.

اگر ما یكی یكی افراد برجسته و نویسندگان و نوابغ خود را به بهانه‌ی اینكه در دیوانشان یك مصرع مخالف فعالیت پیدا شده تكفیر كرده و در نظر خود آنان را بیقدر و قیمت سازیم غرور ملی نخواهیم داشت.

وقتی كه ایرانی اینقدر بخودش بنظر تحقیر نگریست و همیشه خود را اسیر و زبون و بدبخت دید یأس او را بكلی از حیات ساقط خواهد كرد.

درست است ایران مدتها تحت نفوذ خارجیها مانده ولی باز پس از مدتی استقلال خود را برگردانیده است.

همانطوری كه یك نفر اگر خود را كوچك و ناتوان بشمارد ضعف و بیچارگی را خود بخودش تلقین می‌كند و در هر جامعه‌ای نیز این مطلب صدق می‌كند. انصافاً هم ایرانیان سابقه‌ی باعظمت و باشرافتی دارند و جا دارد بدیگران بنازند.

آیا رواست با این وصف سعدی شیرین‌سخن را ما به بدی یاد كرده و از كبریاء و عظمت آن بكاهیم؟

سعدی می‌فرماید :
سعدیا حب وطن گرچه حدیثی است درست نتوان مرد بسختی كه من اینجا زادم

این یكی از ایرادهای سركار است. ولی چون سركار با همه‌ی دانش و فضیلت‌تان جزو طبقه‌ی خردمندان بوده و خردمندان از نازك‌كاریهای ادبیات كه از دلهای حساس تراویده است بهره ندارند اینست اگر توجه نفرموده باشید كه این عقیده‌ی سعدی نیست ، بلكه این بیت را در ضمن حكایات از زبان مردان حكایت آورده است جای شگفتی نیست.

وآنگه منظور سعدی از كلمه‌ی «وطن» بمعنی تمامیت ایران نیست بلكه وطن مولد را در نظر گرفته است.

گذشته از این به هر چیز خوبی اگر از طریق بدبینی و انتقاد نگاه كنیم عیبهای زیادی می‌توانیم در آن پیدا نماییم. مثلاً می‌شود بخداوند كائنات بنظر انتقاد و خرده‌گیری نگریسته و ایراد كرد كه اگر تخم هندوانه را نیز مثل خربزه یكجا جمع می‌كرد موقع خوردن راحت‌تر بود. یا شلیل باین خوبی اگر هسته‌اش قدری لااقل كوچكتر بود یا اصلاً همه‌ی آن گوشت بود و هسته نداشت چقدر خوب می‌شد. یا آدم بجای اینكه دو پا داشته باشد خداوند او را مدوّر می‌آفرید كه عوض قدم برداشتن می‌غلطید و با سرعت راه می‌رفت!

آقای كسروی ببخشید ایرادهای سركار چون خیلی افراطی هستید از این قبیل است.
حق است شعرای ما در مدح سلاطین و یال اسب امرا و زلف معشوق آنان و لهو و لعب و هزلیات فوق‌العاده افراط كرده و از حد تجاوز كرده‌اند ولی آن را باید چاره كرد یعنی در ایران یك آكادمی صالح تشكیل شود و در آنجا دیوان شعرا را بازدید كنند شعرهای بد و مضر از آن برداشته بسوزانند و چیزهای خوب آن را باقی بگذارند.

سعدی اگر بیچاره‌ی بدبخت در مدت عمرش پای غلطی برداشته كه امروز حواس سركار را مغشوش می‌كند دیگر نفرینش نكنیم بلكه آن اثر غلط و مضر او را معدوم سازیم تا سركار شبها خوابتان ببرد.

سعدی اگر در سراسر بوستان و گلستانش جفنگ گفته باشد با گفتن این شعر آن هم در آن موقع كافی است كه ما ایرانیها مجسمه‌ی او را ریخته و بنام او افتخار كنیم كه فرماید :
تن آدمی شریف است بجان آدمیت نه همین لباس زیباست نشان آدمیت
تا آخر و همچنین
بنی‌آدم اعضای یکدیگرند که در آفرینش ز یک گوهرند
تا آخر.

راست است ویكتور هوگوها ، ولترها ، منتسكیوها ، حكومت و طرز زندگی را عوض كردند نویسندگان ما این سیستم نبوده‌اند. ولی باید دانست این امر با كیفیت محیط فرق می‌كند. در محیط ایران مسائل اجتماعی را با یك قالب دیگری گفته‌اند و در اروپا با قالبهای دیگر.
✴️ ریشه‌ی بدبختیها
(تکه‌ی بیست‌وهفتم)

🔶همه چیز را می‌دانند و هیچ چیز را نمی‌دانند (بخش یک از یک)

تاكنون بارها گله كرده‌ایم كه ایرانیان معنی «دانستن» را هم نمی‌دانند. همین داستان «قضا و قدر» یك مثل نیكی برای این موضوع می‌باشد.

شما اگر در مجلسی بنشینید و چنین گفتگو كنید : «در زندگانی هر كسی باید بكوشد تا نتیجه بردارد. اگر كسی نكوشد و یا راه كوشش را نداند ناچار در زندگی بسختی خواهد افتاد. همچنین توده‌ها آنهایی كه نكوشند و یا راه كوشش را ندانند بزیردستی می‌افتند و بدبخت می‌گردند». اینها را كه سراپا حقایقست شرح دهید ، خواهید دید شنوندگان همگی از درون دل «بلی» می‌گویند و سرها را برای تصدیق تكان می‌دهند ، خواهید دید یكی سری تكان داده می‌گوید : «بلی ؛ لیس للانسان الا ما سعی». آن یكی دهان پرباد كرده شعر می‌خواند :
دهقان سالخورده چه خوش گفت با پسر
كای نور چشم من بجز از كشته ندروی

آن دیگری با یک لحن فیلسوفانه می‌سراید : «هر كسی آن دِرَود عاقبت كار كه كِشت». چهارمی بنطق پرداخته می‌گوید : «بلی آقا ! این نتیجه‌ی كوشش است كه آلمان را بآن مقام رسانیده نتیجه‌ی كوشش است كه انگلیسها بیك نصف كره حكومت می‌كنند». آن دیگری می‌گوید : «من درباره‌ی سعی و عمل مقاله‌ای نوشته‌ام». این می‌گوید : «من بتازگی یك قصیده‌ای سروده‌ام». اینها را می‌گویند و چنین می‌فهمانند كه ما اینها را می‌دانیم و عقیده‌مند می‌باشیم.

در حالی كه نمی‌دانند و باوری هم ندارند. سخنانیست شنیده و فراگرفته‌اند ، ولی نفهمیده و باور هم نكرده‌اند. زیرا كسی كه یك چیز را باور كرده ضد آن را نپذیرد.

شما اگر علم هیئت خوانده و داستان زمین و آفتاب و دیگر كرات را بدانسان كه در این علم است یاد گرفته و باور كرده‌اید ، دیگر هیچگاه بافسانه‌ی گاوماهی گوش نخواهید داد. اگر ببینید در كتابی آن را نوشته آن كتاب را دور خواهید انداخت. شما اگر از بهداشت آگاهید و این را باور كرده‌اید كه آدمی چون بیمار شد باید از راه پرهیز و درمان بچاره كوشد ، دیگر سخنی بضد آن نخواهید پذیرفت و اگر دیدید در كتابی چنین نوشته : «در بیماری پرهیز و درمان تأثیر ندارد» مؤلف آن كتاب را نادان شمارده آن را دور می‌اندازید. معنی دانستن و باور كردن همینست.

كنون بیاییم بر سر موضوع. ما بایرانیان می‌گوییم : شما اگر باور كرده‌اید که «در زندگی باید كوشید و نتیجه برداشت» پس چگونه است صدها ، بلكه هزارها سخنان ضد آن درمیان شما رواج دارد؟!.. «العبد یدبر والله یقدر» ، «ترید و ارید و مایكون الا ما ارید». [1]
فلک بمردم نادان دهد زمام مراد تو اهل دانش و فضلی همین گناهت بس
بخت و دولت بكاردانی نیست جز بتأیید آسمانی نیست
گرچه تیر از كمان همی‌گذرد از كماندار بیند اهل خرد
رضا بداده بده وز جبین گره بگشای که بر من و تو در اختیار نگشاده است
می خور كه ندانی زكجا آمده‌ای خوش باش ندانی بكجا خواهی رفت

🔸كتابهاتان پر از اینهاست و چگونه شما اینها را می‌پذیرید؟!.. اگر داستان كوشش راست است پس اینها چیست؟!.. پس عقیده به نذر و نیاز و سقاخانه و پیر چیست؟!..

شما اگر بكوشش و نتیجه‌ی آن باور دارید ، پس چگونه است كه می‌شنوید شاعری مردم را به تنبلی می‌خواند و بآنان درس بیغیرتی داده می‌گوید : «می خور كه ندانی ز كجا آمده‌ای» یا می‌گوید : «كه بر من و تو در اختیار نگشاده است» ازو بدتان نمی‌آید و بدشمنی و جلوگیری نمی‌پردازید؟!.. این یك بام و دو هوا در دلهای شما چگونه پیدا شده؟!.

شگفتتر آنكه گاهی كسانی پاسخ داده می‌گویند : «آن عقیده در جای خود درست است و اینها در جای خود درست». ما نمی‌دانیم چگونه تواند بود كه دو عقیده‌ی ضد هم هر یكی در جای خود درست باشد. ما می‌گوییم : خدا بآدمیان اختیار داده كه در كارهای زندگانی بكوشند و هر كسی نتیجه‌ی كوشش خود را درمی‌یابد. آنان می‌گویند : بر من و تو اختیاری داده نشده ، و از كوشش نتیجه نتوان برداشت. این دو سخن چگونه هر دو راست تواند بود؟!..

چند سال پیش در تهران متلكی برای شهرداری ساخته بودند كه بیكی از خانه‌داران اخطاری شده كه خانه‌ی تو بخیابان خواهد افتاد باید آن را خالی كنی و هرچه زودتر عمله گزارده در و پنجره‌اش را بكنی. در همان روزها مأمور دیگری از شهرداری اخطاری آورده كه باید درها و پنجره‌های عمارت خود را فلان رنگ گردانی ، و چون پافشاری می‌نمود كه همین امروز باید اقدام شود خانه‌دار بخشم آمده و چنین گفته : «چه می‌گویی آقا ! اخطاری كرده‌اند كه این عمارت خراب شود». مأمور پاسخ داده : «باشد ، آن جریان دیگری دارد ، این جریان دیگری».

درست داستان این كسانست كه دو عقیده‌ی متضاد را می‌گویند : هر یكی در جای خود درست است. ولی حقیقت آنست كه اینها نه آن را فهمیده و باور داشته‌اند و نه این را.


👇
چنانكه بارها گفته‌ایم همین اندیشه‌های متضاد مغزها را از كار انداخته.

🔸اینان مغزهاشان بیكاره شده و اینست وظیفه‌ی خود را انجام نمی‌دهد.

بدتر از همه ، كار آن كسانیست كه باین عقیده‌ی پست جبریگری جامه‌ی مذهبی پوشانیده چنین می‌گویند : «خدا باید كارها را درست كند» یا بما ایراد گرفته می‌گویند : «پس ما عقیده نداشته باشیم كه كارها در دست خداست؟!» می‌گویم :

🔸برای پستی و تنبلی خود بهانه‌ی شگفتی پیدا كرده‌اید. ای بیخردان این آیین را همان خدای آفریدگار گزارده كه هر كسی و هر مردمی تا نكوشد نتیجه برندارد. هر كسی و هر مردمی تا خود نیك نباشد از جهان نیكی نبیند. شما با این سخنان مزوّرانه‌ی خود بجنگ خدا می‌روید. شما می‌خواهید نكوشید و دست از هوسبازیهای خود برندارید و آنوقت از خدا بخواهید كه شما را به بزرگی برساند ، و یا درماندگی و بدبختی خود را كه نتیجه‌ی قطعی نادانیها و هوسبازیهاتان بوده بگردن خدا اندازید ، و این بیشرمی را دین یا مذهب می‌نامید. ای بیخردان مگر خدا تنها خدای شماست؟!.. یا شما در دستگاه خدا گرامی‌تر از دیگران می‌باشید؟!..

شما از بس نافهمید ، گستاخیتان تا باینجا رسیده كه توقع دارید خدا از بهر شما آیین خود را دیگر گرداند ، و شما را با صد آلودگی بسرفرازی رساند.

🔸توقع دارید كه دیگران بكوشند و خدا نتیجه‌ی كوششهای آنها را نصیب شما گرداند.

از نادانی بچنین گستاخیهایی برخاسته‌اید. اینجا جایش نیست كه بگویم شما خدا را هم نشناخته‌اید ، اگر خدا را شناخته بودید آیین او را هم میدانستید و بچنین توقع بیخردانه‌ای برنمی‌خاستید.
(پرچم روزانه شماره‌ی 89)

[1] : درمیان مردم عادی نیز این سخنان هست : «روزی دست خداست» ، «تقدیر را نمی‌توان تغییر داد» و مانندهای اینها.
✴️ ما چه می‌خواهیم؟..

🖌 احمد کسروی

📖 مهنامه‌ی پیمان

تکه‌ی 1 از بخش پنجم

🔸سرشت دوگانه‌ی آدمی

اینها همه برای روشنی راه زندگانیست. آدمی چیست؟!. جایگاه او درمیان دیگر آفریدگان چه می‌باشد؟!. كار او چه باید بود؟.. چگونه بایدش زیست؟!.. آن سخنان پاسخ اینها را می‌دهد.

آدمی برگزیده‌ی آفریدگانست. خدا او را برگزیده ، و با فهم و خرد آراسته ، و آبادی جهان را باو سپرده ، و دیگر آفریده‌ها را زیردست او نهاده.

آدمی از دو نهاد سرشته شده : نهاد جان و نهاد روان. اینها هر كدام خواستها و دریافتهای دیگر می‌دارد. ولی باید نهاد روانی نیرومند باشد و نهاد جانی را زیردست خود دارد. باید زندگانی آدمیان و رفتار آنان با یكدیگر از روی نیكخواهی و غمخواری و راستی‌پژوهی كه خواستهای روانیست باشد ، و تا می‌توان از آز و خشم و كینه و خودخواهی و برتریفروشی و چیرگی و دغلكاری و دیگر مانند اینها كه خواستهای جانیست جلو گرفته شود.

داستان روان با تن و جان داستان سوار است با اسب. چنانكه اگر سوار توانا بود لگام اسب را استوار گیرد و آن را نیك راه برد و شب بفرودگاه رساند ، ولی اگر ناتوان بود اسب سركشی كند و لگام از دست او رباید و به این‌ ور و آن ور زده هم خود و هم سوار را دچار آسیب گرداند ، همچنان روان چون توانا بود تن و جان را زیردست گیرد و نیك راه برد ، ولی اگر ناتوان بود تن و جان سركشی كرده هم خود و هم او را گرفتار و آلوده گرداند.

فرهیخت چیست؟

آن فرهیخت (تربیت) كه آدمیان را درباید [1] همینست كه با روشن گردانیدن معنی زندگانی ، و شناسانیدن گوهر آدمیگری ، و آموختن راستیها نهاد روانی آنان را نیرومند گردانیم ، تا بر نهاد جانی چیره گردد و آن را زیردست گیرد و از سركشی و تندی بازدارد. هر كس از پیر و جوان ، و از زن و مرد بچنین فرهیختی نیازمند هستند. دیگران فرهیخت را به چه معنی می‌دانند بدانند. ما آن را جز باین معنی نمی‌دانیم.

در جای دیگر گفته‌ایم یكی از عنوانها كه بزبانها افتاده ولی گویندگان معنای درستی از آن نمی‌فهمند و هر كسی بدلخواه یا بپندار معنی دیگری بآن می‌دهد «فرهیخت» یا تربیت است. هر كسی چیرگی خود را بزیردستان تربیت می‌نامد.

كار بجایی رسیده كه كسانی دشنام و كتك و رماننویسی و شعرهای بیهوده را باین نام می‌خوانند. عامیان بمانند ، دانشوران و درسخواندگان معنی آن را نمی‌دانند و راهش را نمی‌شناسند.

فلان دانشمند پسر خود را تربیت كرده ـ آیا چه كرده؟!. صدها شعر از این شاعر و از آن شاعر ازبرش گردانیده ، از فلسفه و عرفان و احادیث و فقه و اصول از هر یكی بهری باو آموخته ، و داستانهایی از دهشِ حاتم و دادگری انوشیروان و دلیری مالك اشتر باو یاد داده.

بَهمان استاد شاگردان خود را تربیت می‌كند ـ آیا چه می‌كند؟! چند رشته دانش را از سودمند و بیسود بآنان درس می‌گوید ، و بدآموزیهای كهنه و نو را از گاوپرستی مصریان ، و داستان اهریمن و یزدان ، و بیهوده‌اندیشیهای اشاعره و معتزله ، و گفته‌های پراكنده‌ی نویسندگان اروپایی در مغزهای آنان جا می‌دهد.

اینهاست آنچه امروز تربیت می‌نامند. ولی اینها نه تنها سود ندارد زیانها نیز دارد. بارها گفته‌ایم نتیجه‌ی آموزاكهای پراكنده و آخشیجِ هم جز بیكارگی فهمها نتواند بود و همین نتیجه را ما با دیده می‌بینیم. از آنسوی این «تربیت»ها جداسری و خودنمایی و دیگر پستیها را بیدارتر و نیرومندتر می‌گرداند. جوانی كه سالها رنج می‌برد و جز با شعرهای پوچ‌‌مغز خراباتیان و پندارهای بیپای فیلسوفان و اندكی از دانشهای نوین آشنا نمی‌گردد ، اینها نه چیزیست كه نهاد روانی او را نیرومند گرداند و تكانی بفهم و خردش دهد. یك رشته گفته‌های پراكنده جز گیجسری و درماندگی چه نتیجه تواند داد؟!. ولی از آنسوی او خود ، اینها را دانشهایی می‌پندارد و از دانستن آنها خود را دانا می‌شمارد و سر افراشته بخودنمایی می‌پردازد ، و به پشتگرمی همان سخنان بیسر و بنی كه یاد گرفته به هر زمینه درمی‌آید و بگفتگو می‌پردازد و از پذیرفتن هر راستی و از پیروی به هر كسی سر بازمی‌زند.

یك كلمه بگویم : این «تربیت‌ها» بجای نیرومند گردانیدن روان و خرد ، خویهای پست جانی را بیدارتر و نیرومندتر می‌گردانند.

[1] : دربايستن (همچنان بایستن) = لازم بودن
پرچم روزانه ، ش 89