✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی سیونهم)
🔶 چرا خردها از كار افتاده (بخش یک از دو)
روزنامهی كوشش كتابی از فرانسه زیر عنوان «سه سال در ایران» ترجمه میكند كه نویسندهی آن كُنت گوبینو در آغاز پادشاهی ناصرالدینشاه بعنوان سفارت فرانسه بایران آمده سه سال در اینجا مانده ، و چون مرد دانشمندی بوده كتابهایی دربارهی ایران نوشته كه یكی از آنها همینست. كنت گوبینو دربارهی ایران چنین مینویسد :
«اصول استدلال و روش تنقید اروپایی بهیچوجه در ایران مورد توجه نیست و هواخواه ندارد.
شما اگر با یك نفر صوفی ایرانی صحبت كنید و بنیروی استدلال و روش علمی اروپاییان بطلان عقیدهی او را ثابت نمایید و نیز با یك نفر علیاللهی صحبت نمایید و بقوهی منطق باو بفهمانید كه عقیدهاش غلط است و دلایل مخالف او را یكی بعد از دیگری رد نمایید بطوری كه دیگر در جواب شما دربماند و قادر بایراد یك كلمه نباشد ... آیا بعد از این موفقیت تصور میكنید كه مطیع عقیدهی شما شده و حرف شما را باور كرده است؟
من كه مدتی با این ملت آمیزش كرده و بافكار درونی آنها پی برده میدانم كه طرف شما ممكن است سكوت نماید و دیگر ایرادی نگیرد ولی باطناً خود را مغلوب نمیداند و فرضاً بشما حرفی نزند ولی در قلب خویش شما را یك كودك نفهم میپندارد زیرا وی عقیده و مذهب را چیزی میداند كه دلیل و منطق در آن بدون تأثیر است.
🔸ما اروپاییها معتقدیم كه در ماورای عقل و دلیل چیزی نیست و همینكه قدم از سرحد عقل و استدلال بیرون گذاریم هرچه هست نیستی است.
🔸ولی ایرانیها و بطور كلی ملل خاورزمین معتقدند دنیای حقیقی از آنجایی شروع میشود كه عقل را در آن راه نیست و بهمین جهت است كه حتا اختراعات و اكتشافات ما اروپاییان نیز در نظر آنها ناچیز است».
تا اینجاست نوشتهی كنت گوبینو. باید گفت راست نوشته. ایرانیان پس از صد سال امروز نیز به همان درد گرفتارند. ما هر روز این درد و درماندگی را در یك دستهی بزرگی از ایشان میبینیم. همین هیاهوی شعر و شاعری كه برخی روزنامهها برانگیختهاند یك نمونهی نیكی از آن درد میباشد.
چنانكه خوانندگان میدانند ما در پرچم یك بحثی را آغاز كردیم در این زمینه كه ایرانیان چرا درمانده شدهاند؟ چرا بدینسان گرفتار بدبختی هستند؟.. باین پرسش پاسخ داده گفتیم : سرچشمهی همهی این درماندگیها و بدبختیها بدآموزیهای گوناگون و اندیشههای پراكنده و گمراهست كه از هزار سال باینسو در این كشور رواج داشته و اینها عزمها را سست و فهمها و خردها را ناتوان گردانیده.
این یك بحثی بود كه در پیرامونش بیست گفتار بیشتر نوشتیم و دلیلهای دانشمندانهی استوار آوردیم. با اینحال میبینیم یك دسته همهی آن گفتهها را نادیده و ناشنیده انگاشته و بهیاهو میپردازند كه پرچم بشعرا توهین كرده.
جای بسیار شگفت است : پس آن سخنان بكجا رفت؟!. پس آن دلیلها چه شد؟!.. چگونه است كه شما همهی آنها را ناشنیده میانگارید و بچنین هیاهو میپردازید؟!..
شما اگر آن سخنان را نمیپذیرید باید بگویید من فلان جملهها را نمیپذیرم و ایرادی كه دارید بگویید ، و اگر میپذیرید باید با ما همراهی كنید تا این بدآموزیها را از مغزها بیرون گردانیم. این معنی آدمیگریست ، این شرط خردمندیست. یك آدمی نمیتواند از دلیل گردن پیچد. بگفتهی كنت گوبینو در آنسوی عقل و دلیل چیزی نیست.
ما میگوییم : بسیاری از شاعران (و همچنین از دیگر مؤلفان) مردم را به جبریگری و خراباتیگری دعوت كردهاند و شعرها و گفتههای آنها را میآوریم : «مِی خور كه ندانی زكجا آمدهای خوش باش ندانی بكجا خواهی رفت» و «گر زمین را بآسمان دوزی ندهندت زیاده از روزی» و «اگر تیغ عالم بجنبد ز جای نبرّد رگی تا نخواهد خدای» ، «ترید و ارید و مایكون الا ماارید».[1] میگوییم : جبریگری و خراباتیگری هر دو بسیار غلطست و مردمی كه باینها بگروند جز نابودی سرگذشتی نخواهند داشت.
این سخنیست كه ما میگوییم.
🔸 كنون یك آدمی باخرد كه اینها را میخواند یا باید هر دو مقدمه را بپذیرد و با ما همراهی و همدستی كند و یا بگوید فلان مقدمه را نمیپذیرم و یا بفلان مقدمه ایراد دارم. و آنچه میفهمد با دلیل بگوید تا ما نیز با دلیل پاسخ دهیم. اینست آنچه كه از یك آدمیای باخرد انتظار توان داشت. اما اینكه كسی همهی آنها را بكنار گزارد و پس از آنهمه دلیلها باز بر سر نادانی خود ایستادگی نشان دهد و آنگاه به هیاهو پردازد كه بشعرا توهین شده ، این همان درماندگی خرد و فهم است كه كنت گوبینو اشاره كرده است.
[1] : معنی : (از زبان خدا) تو مىخواهى ، من هم مىخواهم ، ولى جز آنچه من مىخواهم نشود.
🔶 چرا خردها از كار افتاده (بخش یک از دو)
روزنامهی كوشش كتابی از فرانسه زیر عنوان «سه سال در ایران» ترجمه میكند كه نویسندهی آن كُنت گوبینو در آغاز پادشاهی ناصرالدینشاه بعنوان سفارت فرانسه بایران آمده سه سال در اینجا مانده ، و چون مرد دانشمندی بوده كتابهایی دربارهی ایران نوشته كه یكی از آنها همینست. كنت گوبینو دربارهی ایران چنین مینویسد :
«اصول استدلال و روش تنقید اروپایی بهیچوجه در ایران مورد توجه نیست و هواخواه ندارد.
شما اگر با یك نفر صوفی ایرانی صحبت كنید و بنیروی استدلال و روش علمی اروپاییان بطلان عقیدهی او را ثابت نمایید و نیز با یك نفر علیاللهی صحبت نمایید و بقوهی منطق باو بفهمانید كه عقیدهاش غلط است و دلایل مخالف او را یكی بعد از دیگری رد نمایید بطوری كه دیگر در جواب شما دربماند و قادر بایراد یك كلمه نباشد ... آیا بعد از این موفقیت تصور میكنید كه مطیع عقیدهی شما شده و حرف شما را باور كرده است؟
من كه مدتی با این ملت آمیزش كرده و بافكار درونی آنها پی برده میدانم كه طرف شما ممكن است سكوت نماید و دیگر ایرادی نگیرد ولی باطناً خود را مغلوب نمیداند و فرضاً بشما حرفی نزند ولی در قلب خویش شما را یك كودك نفهم میپندارد زیرا وی عقیده و مذهب را چیزی میداند كه دلیل و منطق در آن بدون تأثیر است.
🔸ما اروپاییها معتقدیم كه در ماورای عقل و دلیل چیزی نیست و همینكه قدم از سرحد عقل و استدلال بیرون گذاریم هرچه هست نیستی است.
🔸ولی ایرانیها و بطور كلی ملل خاورزمین معتقدند دنیای حقیقی از آنجایی شروع میشود كه عقل را در آن راه نیست و بهمین جهت است كه حتا اختراعات و اكتشافات ما اروپاییان نیز در نظر آنها ناچیز است».
تا اینجاست نوشتهی كنت گوبینو. باید گفت راست نوشته. ایرانیان پس از صد سال امروز نیز به همان درد گرفتارند. ما هر روز این درد و درماندگی را در یك دستهی بزرگی از ایشان میبینیم. همین هیاهوی شعر و شاعری كه برخی روزنامهها برانگیختهاند یك نمونهی نیكی از آن درد میباشد.
چنانكه خوانندگان میدانند ما در پرچم یك بحثی را آغاز كردیم در این زمینه كه ایرانیان چرا درمانده شدهاند؟ چرا بدینسان گرفتار بدبختی هستند؟.. باین پرسش پاسخ داده گفتیم : سرچشمهی همهی این درماندگیها و بدبختیها بدآموزیهای گوناگون و اندیشههای پراكنده و گمراهست كه از هزار سال باینسو در این كشور رواج داشته و اینها عزمها را سست و فهمها و خردها را ناتوان گردانیده.
این یك بحثی بود كه در پیرامونش بیست گفتار بیشتر نوشتیم و دلیلهای دانشمندانهی استوار آوردیم. با اینحال میبینیم یك دسته همهی آن گفتهها را نادیده و ناشنیده انگاشته و بهیاهو میپردازند كه پرچم بشعرا توهین كرده.
جای بسیار شگفت است : پس آن سخنان بكجا رفت؟!. پس آن دلیلها چه شد؟!.. چگونه است كه شما همهی آنها را ناشنیده میانگارید و بچنین هیاهو میپردازید؟!..
شما اگر آن سخنان را نمیپذیرید باید بگویید من فلان جملهها را نمیپذیرم و ایرادی كه دارید بگویید ، و اگر میپذیرید باید با ما همراهی كنید تا این بدآموزیها را از مغزها بیرون گردانیم. این معنی آدمیگریست ، این شرط خردمندیست. یك آدمی نمیتواند از دلیل گردن پیچد. بگفتهی كنت گوبینو در آنسوی عقل و دلیل چیزی نیست.
ما میگوییم : بسیاری از شاعران (و همچنین از دیگر مؤلفان) مردم را به جبریگری و خراباتیگری دعوت كردهاند و شعرها و گفتههای آنها را میآوریم : «مِی خور كه ندانی زكجا آمدهای خوش باش ندانی بكجا خواهی رفت» و «گر زمین را بآسمان دوزی ندهندت زیاده از روزی» و «اگر تیغ عالم بجنبد ز جای نبرّد رگی تا نخواهد خدای» ، «ترید و ارید و مایكون الا ماارید».[1] میگوییم : جبریگری و خراباتیگری هر دو بسیار غلطست و مردمی كه باینها بگروند جز نابودی سرگذشتی نخواهند داشت.
این سخنیست كه ما میگوییم.
🔸 كنون یك آدمی باخرد كه اینها را میخواند یا باید هر دو مقدمه را بپذیرد و با ما همراهی و همدستی كند و یا بگوید فلان مقدمه را نمیپذیرم و یا بفلان مقدمه ایراد دارم. و آنچه میفهمد با دلیل بگوید تا ما نیز با دلیل پاسخ دهیم. اینست آنچه كه از یك آدمیای باخرد انتظار توان داشت. اما اینكه كسی همهی آنها را بكنار گزارد و پس از آنهمه دلیلها باز بر سر نادانی خود ایستادگی نشان دهد و آنگاه به هیاهو پردازد كه بشعرا توهین شده ، این همان درماندگی خرد و فهم است كه كنت گوبینو اشاره كرده است.
[1] : معنی : (از زبان خدا) تو مىخواهى ، من هم مىخواهم ، ولى جز آنچه من مىخواهم نشود.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 13 از بخش پنجم
🔸یک نمونه از زیانهایی که از دانسته نبودن معنی دین برخاسته
بارها رو داده كسانی از آنان نزد من آمده و بگفتگو پرداختهاند و من برای آنكه جلو چَخِش[=مجادله] را گیرم پرسشهایی كردهام و آنان چنین گفتهاند كه بروند و پاسخ بیاورند و رفتهاند و بازنگشتهاند. این پارسال رخ داد كه دو جوانی (1) از آشنایان با یك تن دیگری آمدند و نشستند و آن دو جوان چنین گفتند : «این آقا مُبلغ بهائیست. چون میخواست با شما گفتگو كند باهم آمدیم.» این را گفتند و آن مرد بسخن آغاز كرد.
گفتم : شیوهی شما چخیدن و از این سخن بآن سخن رفتن است كه هیچ نتیجه ندهد. بجای آن من سه پرسش از شما میكنم. اگر بآنها پاسخ گفتید هرچه گویید پذیرم. (تنها یكی از آن پرسشها را در اینجا مینویسم) :
گفتم : یك برانگیختهای كه برخاسته و دینی بنیاد نهاده دیگر برای چه دیگری پس از وی برخیزد؟!. آیا انگیزهی این را میدانید؟!. گفت : «چون مقتضیات زمان تغییر میكند ناگزیر باید دین و شریعت تجدید شود.» گفتم : یكی از انگیزههای پیدایش برانگیختگان اینست و من گفتهی شما را میپذیرم. ولی بگویید كه سید باب چون برخاست و كتاب و آیین نوینی آورد سیزده سال بیشتر از زمان او نگذشت كه بهاءالله برخاست و كتاب و آیین نوین دیگری آورد ـ در سیزده سال چگونه درخواستهای زمان دیگر شد؟!. اگر بهاءالله ، سید باب را نشناختی و او را براست نداشتی ایرادی باو نبودی.
ولی در جایی كه این بنیاد كار خود را بگفتههای او گزارده و او را براست داشته باین ایراد چه پاسخ میدهید؟!. در آن سیزده سال در جهان چه پیش آمد كه درخواستهای زمان دیگر شد؟!.
پس از یك رشته سخنان پرتی كه بمیان آورد چنین گفت : «نقطهی اُولا [2] كه ادعای نبوت نكرد. او مهدی بود».
گفتم این سخن شما چون بسیار عامیانه است من ناگزیرم در پاسخ آن مثلی عامیانه یاد كنم : یكی از آشنایانم كه تبریزیست میگوید بتهران میآمدیم درمیان راه در یك جا اتومبیل گیر كرد و ناگزیر شد پس رود. من نگاه میكردم دیدم در پشت سر یك تیر تلگراف آهنی هست و اتومبیل كه پس میرود بآن خواهد برخورد ، و گفتم : «در پشت سر تیر تلگراف هست» ، و چون دیدم راننده پروا ننمود دوباره بآواز بلندتر گفتم : «پشت سر تیر تلگراف هست» ولی باز پروا ننمود و همچنان پس راند تا اتومبیل سخت بآن تیر خورد. من نكوهش كردم كه آخر بتو آگاهی دادم و دو بار گفتم پشت سر تیر تلگراف هست. گفت : «شما كه نگفتید هوپ!» میگوید همگی از این سخن خندیدیم و دستاویزی برای ریشخند بدست همراهان افتاد.
شما نیز همان را میگویید : مردی كه برخاسته و خود را برانگیخته از خدا خوانده و كتابها برای مردم نوشته و آیینی پدید آورده و مردم را تكان داده شما میگویید او كه دعوای نبوت نكرد. مگر تنها با كلمه یا نام كارها درست گردد؟!. ما میپرسیم اگر آن كتاب و آیین راست بوده دیگر این یكی برای چیست؟!. چگونه در سیزده سال بكتاب و آیین نوین نیاز افتاد؟!
پس از یك رشته گفتههای درهم نوید داد كه پاسخ مرا از جاهایی كه باید پرسید بپرسد و برای من بیاورد و یك سال گذشته كه دیگر بازنیامده ، و چنانكه گفتم این نخستین بار نیست.
كسانی كه خود نمیدانند چه میگویند و چه میخواهند و بدینسان در برابر پرسشها درمیمانند ، خود را از توده بكنار كشیدهاند و در همه جا خود را جدا میگیرند. ما را با هیچ یكی از این كیشها دشمنی نیست و همه را به یك دیده میبینیم و به برانداختن همگی آنها میكوشیم. ما با سخنان بسیاری كه در پیرامون دین و زندگی راندهایم همه چیز را نیك روشن گردانیده و جای ایستادگی برای كسی نگزاردهایم. اینست میباید بكوشیم و آن گفتهها را بهمگی برسانیم و این بیگمانست كه هر پاكدل و غیرتمندی آنها را خواهد پذیرفت و بدینسان كیشها و دستهبندیها از میان خواهد رفت.
میدانم كسانی از نماز و نیایش خواهند پرسید. میگویم : نماز و نیایش بیهوده نیست و خود بایاست. كسی كه آفریدگار را شناخته و بزرگیش را دریافته ناگزیر رو باو گرداند و سپاس گزارد و نیایش و پرستش نماید. این كار باید بود.
پرستش خدا پیش از همه شناختن او ، و گردن گزاردن بخواستش و پابندی بنیكیهاست. ولی نیایش هم درباید. نیایش نشان پاكی دلست و خود سودها میدارد ، و ما از این سخن خواهیم راند.
(1) : یكی از ایشان سروان مشایخِ شادروان بود كه دو سه ماه پیش بدرود زندگی گفت.
[2] : پاینامی که بهائیان به سید باب دادهاند.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 13 از بخش پنجم
🔸یک نمونه از زیانهایی که از دانسته نبودن معنی دین برخاسته
بارها رو داده كسانی از آنان نزد من آمده و بگفتگو پرداختهاند و من برای آنكه جلو چَخِش[=مجادله] را گیرم پرسشهایی كردهام و آنان چنین گفتهاند كه بروند و پاسخ بیاورند و رفتهاند و بازنگشتهاند. این پارسال رخ داد كه دو جوانی (1) از آشنایان با یك تن دیگری آمدند و نشستند و آن دو جوان چنین گفتند : «این آقا مُبلغ بهائیست. چون میخواست با شما گفتگو كند باهم آمدیم.» این را گفتند و آن مرد بسخن آغاز كرد.
گفتم : شیوهی شما چخیدن و از این سخن بآن سخن رفتن است كه هیچ نتیجه ندهد. بجای آن من سه پرسش از شما میكنم. اگر بآنها پاسخ گفتید هرچه گویید پذیرم. (تنها یكی از آن پرسشها را در اینجا مینویسم) :
گفتم : یك برانگیختهای كه برخاسته و دینی بنیاد نهاده دیگر برای چه دیگری پس از وی برخیزد؟!. آیا انگیزهی این را میدانید؟!. گفت : «چون مقتضیات زمان تغییر میكند ناگزیر باید دین و شریعت تجدید شود.» گفتم : یكی از انگیزههای پیدایش برانگیختگان اینست و من گفتهی شما را میپذیرم. ولی بگویید كه سید باب چون برخاست و كتاب و آیین نوینی آورد سیزده سال بیشتر از زمان او نگذشت كه بهاءالله برخاست و كتاب و آیین نوین دیگری آورد ـ در سیزده سال چگونه درخواستهای زمان دیگر شد؟!. اگر بهاءالله ، سید باب را نشناختی و او را براست نداشتی ایرادی باو نبودی.
ولی در جایی كه این بنیاد كار خود را بگفتههای او گزارده و او را براست داشته باین ایراد چه پاسخ میدهید؟!. در آن سیزده سال در جهان چه پیش آمد كه درخواستهای زمان دیگر شد؟!.
پس از یك رشته سخنان پرتی كه بمیان آورد چنین گفت : «نقطهی اُولا [2] كه ادعای نبوت نكرد. او مهدی بود».
گفتم این سخن شما چون بسیار عامیانه است من ناگزیرم در پاسخ آن مثلی عامیانه یاد كنم : یكی از آشنایانم كه تبریزیست میگوید بتهران میآمدیم درمیان راه در یك جا اتومبیل گیر كرد و ناگزیر شد پس رود. من نگاه میكردم دیدم در پشت سر یك تیر تلگراف آهنی هست و اتومبیل كه پس میرود بآن خواهد برخورد ، و گفتم : «در پشت سر تیر تلگراف هست» ، و چون دیدم راننده پروا ننمود دوباره بآواز بلندتر گفتم : «پشت سر تیر تلگراف هست» ولی باز پروا ننمود و همچنان پس راند تا اتومبیل سخت بآن تیر خورد. من نكوهش كردم كه آخر بتو آگاهی دادم و دو بار گفتم پشت سر تیر تلگراف هست. گفت : «شما كه نگفتید هوپ!» میگوید همگی از این سخن خندیدیم و دستاویزی برای ریشخند بدست همراهان افتاد.
شما نیز همان را میگویید : مردی كه برخاسته و خود را برانگیخته از خدا خوانده و كتابها برای مردم نوشته و آیینی پدید آورده و مردم را تكان داده شما میگویید او كه دعوای نبوت نكرد. مگر تنها با كلمه یا نام كارها درست گردد؟!. ما میپرسیم اگر آن كتاب و آیین راست بوده دیگر این یكی برای چیست؟!. چگونه در سیزده سال بكتاب و آیین نوین نیاز افتاد؟!
پس از یك رشته گفتههای درهم نوید داد كه پاسخ مرا از جاهایی كه باید پرسید بپرسد و برای من بیاورد و یك سال گذشته كه دیگر بازنیامده ، و چنانكه گفتم این نخستین بار نیست.
كسانی كه خود نمیدانند چه میگویند و چه میخواهند و بدینسان در برابر پرسشها درمیمانند ، خود را از توده بكنار كشیدهاند و در همه جا خود را جدا میگیرند. ما را با هیچ یكی از این كیشها دشمنی نیست و همه را به یك دیده میبینیم و به برانداختن همگی آنها میكوشیم. ما با سخنان بسیاری كه در پیرامون دین و زندگی راندهایم همه چیز را نیك روشن گردانیده و جای ایستادگی برای كسی نگزاردهایم. اینست میباید بكوشیم و آن گفتهها را بهمگی برسانیم و این بیگمانست كه هر پاكدل و غیرتمندی آنها را خواهد پذیرفت و بدینسان كیشها و دستهبندیها از میان خواهد رفت.
میدانم كسانی از نماز و نیایش خواهند پرسید. میگویم : نماز و نیایش بیهوده نیست و خود بایاست. كسی كه آفریدگار را شناخته و بزرگیش را دریافته ناگزیر رو باو گرداند و سپاس گزارد و نیایش و پرستش نماید. این كار باید بود.
پرستش خدا پیش از همه شناختن او ، و گردن گزاردن بخواستش و پابندی بنیكیهاست. ولی نیایش هم درباید. نیایش نشان پاكی دلست و خود سودها میدارد ، و ما از این سخن خواهیم راند.
(1) : یكی از ایشان سروان مشایخِ شادروان بود كه دو سه ماه پیش بدرود زندگی گفت.
[2] : پاینامی که بهائیان به سید باب دادهاند.
✴️ داوریهای توده دربارهی شعر در ایران
🔸 گفتار چهارم
تکهی نهم (پایانی)
🔶 چرا بدلیل گردن نگزاریم؟!
آقای عدل در پایان گفتار سخن شگفتی را دلیل بزرگی شعرا میگیرند و نتیجهای شگفتتر از خود دلیل میخواهند از آن بردارند. خلاصهی آن سخن اینست كه چون سرود «آلمان برتر از همه» ممكن بود بار دیگر آلمانها را نیرومند سازد بموجب عهدنامهی ورسای خواندن آن سرود برای آلمانها قدغن شد! از این سخن شگفت نتیجه میگیرند كه شعر میتواند ملت شكست خورده را هم نیرومند سازد!!
در پاسخ این سخن (نه دلیل) باید گفت هم مقدمه غلط است و هم نتیجه. زیرا اگر متفقین در جنگ گذشته پس از احراز پیروزی خواندن سرود (آلمان برتر از همه) را منع كردند از آنجا بود كه عنوان و مضمون سرود بتودههای دیگر بویژه ملتهای فاتح برخورندگی داشت ، نه از ترس این بود كه مبادا آلمانها بوسیلهی خواندن این سرود بار دیگر نیرومند گردند و در صدد تلافی گذشته برآیند!
برای آنكه بدانید كه شعر كوچكترین تأثیری در نیرومندی ملتها ندارد ببینید بیخواندن این سرود بار دیگر آلمانها نیرو گرفتند و این جنگ جهانسوز[1] برپا شد.
آقای عدل ، سرنوشت تودهها هیچگاه با سخن تغییر نكند چه اگر با سخن میتوان سرنوشت ملتی را عوض كرد از همه چیز گذشته چرا ما معطل هستیم؟ با گذرانیدن یك قانون شامل سه مادهی زیر :
1ـ ایران نیرومندترین كشورهاست.
2ـ ایران خوشبختترین ملتهاست.
3ـ ایران برتر از همه.
یا با ساختن یك سرود نزدیك باین معناها خود را خداوند جهان نسازیم!!
آقای عدل! چون چنانكه در بالا هم گفتم از گفتار شما آثار راستیپژوهی هویداست و از نامهای كه بآقای كسروی نوشته بودید نیز این معنی را ممكن بود استنباط كرد در پایان برادرانه بشما میگویم : آقای ارجمند ، بیچارگی كنونی ما از سخنبازی شاعر ، خرافه بافی آخوند ، امامزادهبازی متولی ، سرسامبافی قطب ، بیهودهگویی خراباتی ، گزارشسازی باطنی ، عبارتبافی شیخی ، درهمنویسی روزنامهنویس ، مناجاتخوانی ولی امرالله و مانند اینها پدید آمده و ما را باین روز زبونی و گرسنگی انداخته و تا همگی اینها از میان نرود و مغزها از رنگ این آلودگیها پاك نشود و برای زندگی آدمیانه راه خردپذیری در پیش روی توده باز نگردد بیگمان هرروز بدتر از اینیم كه هستیم.
بخواست خدا ما آزادگان باین كار بزرگ برخاستهایم و در راه رستگاری برهنمایی رهبر ارجمندمان گامهای بزرگی بجلو رفتهایم. بدانید هریك از ما دارای شغل و كاری هستیم و از كار خود هرچه هم كوچك باشد ناراضی نیستیم. تنها آرمان ما سرافرازی تودههای شرق بویژه ایرانی است ما مطمئن هستیم كه خواست خدای آفریدگار موافق با راه ماست. شما مرد دلسوزی هستید چه بهتر از اینكه با ما همراه و همگام گردید. زیرا هرچه پشتیبانی خردمندان باغیرت بیشتر گردد رسیدن بمقصود نزدیكتر خواهد شد.
پرچم : آقای عدل پس از آن گفتار نامهای نیز نوشتهاند كه آقای امام آن نامه را هم دیدند. بنوشتهی خودشان برخی مانعها كه برای پیوستن بآزادگان داشتهاند رو بكاهیدن و از میان رفتنست و امیدمندیم چنانكه آرزوی آقای امام نیز بوده آقای عدل پیوستن خود را بآزادگان آگهی دهند و چون درمیان این پاسخها ، پاسخی بگفتار آقای اقتداری[2] نیز داده شده دیگر نیازی بپاسخ جداگانه نیست بویژه كه آقای اقتداری خود از پیمانیان دیرین بودهاند و جدایی درمیان نبوده.[3]
[1] : خواست جنگ جهانی دوم است.
[2] : پرچم دربارهی گفتار آقای اقتداری در شمارهی 199 چنین مینویسد : پیام به آقای اقتداری در لار. اینکه گفتار شما را دربارهی ادبیات نگه داشتهایم برای آنست که فرصتی باشد و چون آن را بچاپ رسانیدیم یک رشته گفتگوهایی در پیرامون ادبیات بنماییم. یرای این نگه داشته شده و بتازگی گفتار دیگری در همان زمینه از آقای منوچهر عدل از خوی رسیده که باید پی هم بچاپ رسانیم. از ایشان نیز خواستاریم از دیر کردن چاپ گفتارشان دلگیر نگردند. دفتر پرچم.
[3] : پرچم شمارههای 231 ، 233 ، 234 ، 237 ، 238 و 239
🔸 گفتار چهارم
تکهی نهم (پایانی)
🔶 چرا بدلیل گردن نگزاریم؟!
آقای عدل در پایان گفتار سخن شگفتی را دلیل بزرگی شعرا میگیرند و نتیجهای شگفتتر از خود دلیل میخواهند از آن بردارند. خلاصهی آن سخن اینست كه چون سرود «آلمان برتر از همه» ممكن بود بار دیگر آلمانها را نیرومند سازد بموجب عهدنامهی ورسای خواندن آن سرود برای آلمانها قدغن شد! از این سخن شگفت نتیجه میگیرند كه شعر میتواند ملت شكست خورده را هم نیرومند سازد!!
در پاسخ این سخن (نه دلیل) باید گفت هم مقدمه غلط است و هم نتیجه. زیرا اگر متفقین در جنگ گذشته پس از احراز پیروزی خواندن سرود (آلمان برتر از همه) را منع كردند از آنجا بود كه عنوان و مضمون سرود بتودههای دیگر بویژه ملتهای فاتح برخورندگی داشت ، نه از ترس این بود كه مبادا آلمانها بوسیلهی خواندن این سرود بار دیگر نیرومند گردند و در صدد تلافی گذشته برآیند!
برای آنكه بدانید كه شعر كوچكترین تأثیری در نیرومندی ملتها ندارد ببینید بیخواندن این سرود بار دیگر آلمانها نیرو گرفتند و این جنگ جهانسوز[1] برپا شد.
آقای عدل ، سرنوشت تودهها هیچگاه با سخن تغییر نكند چه اگر با سخن میتوان سرنوشت ملتی را عوض كرد از همه چیز گذشته چرا ما معطل هستیم؟ با گذرانیدن یك قانون شامل سه مادهی زیر :
1ـ ایران نیرومندترین كشورهاست.
2ـ ایران خوشبختترین ملتهاست.
3ـ ایران برتر از همه.
یا با ساختن یك سرود نزدیك باین معناها خود را خداوند جهان نسازیم!!
آقای عدل! چون چنانكه در بالا هم گفتم از گفتار شما آثار راستیپژوهی هویداست و از نامهای كه بآقای كسروی نوشته بودید نیز این معنی را ممكن بود استنباط كرد در پایان برادرانه بشما میگویم : آقای ارجمند ، بیچارگی كنونی ما از سخنبازی شاعر ، خرافه بافی آخوند ، امامزادهبازی متولی ، سرسامبافی قطب ، بیهودهگویی خراباتی ، گزارشسازی باطنی ، عبارتبافی شیخی ، درهمنویسی روزنامهنویس ، مناجاتخوانی ولی امرالله و مانند اینها پدید آمده و ما را باین روز زبونی و گرسنگی انداخته و تا همگی اینها از میان نرود و مغزها از رنگ این آلودگیها پاك نشود و برای زندگی آدمیانه راه خردپذیری در پیش روی توده باز نگردد بیگمان هرروز بدتر از اینیم كه هستیم.
بخواست خدا ما آزادگان باین كار بزرگ برخاستهایم و در راه رستگاری برهنمایی رهبر ارجمندمان گامهای بزرگی بجلو رفتهایم. بدانید هریك از ما دارای شغل و كاری هستیم و از كار خود هرچه هم كوچك باشد ناراضی نیستیم. تنها آرمان ما سرافرازی تودههای شرق بویژه ایرانی است ما مطمئن هستیم كه خواست خدای آفریدگار موافق با راه ماست. شما مرد دلسوزی هستید چه بهتر از اینكه با ما همراه و همگام گردید. زیرا هرچه پشتیبانی خردمندان باغیرت بیشتر گردد رسیدن بمقصود نزدیكتر خواهد شد.
پرچم : آقای عدل پس از آن گفتار نامهای نیز نوشتهاند كه آقای امام آن نامه را هم دیدند. بنوشتهی خودشان برخی مانعها كه برای پیوستن بآزادگان داشتهاند رو بكاهیدن و از میان رفتنست و امیدمندیم چنانكه آرزوی آقای امام نیز بوده آقای عدل پیوستن خود را بآزادگان آگهی دهند و چون درمیان این پاسخها ، پاسخی بگفتار آقای اقتداری[2] نیز داده شده دیگر نیازی بپاسخ جداگانه نیست بویژه كه آقای اقتداری خود از پیمانیان دیرین بودهاند و جدایی درمیان نبوده.[3]
[1] : خواست جنگ جهانی دوم است.
[2] : پرچم دربارهی گفتار آقای اقتداری در شمارهی 199 چنین مینویسد : پیام به آقای اقتداری در لار. اینکه گفتار شما را دربارهی ادبیات نگه داشتهایم برای آنست که فرصتی باشد و چون آن را بچاپ رسانیدیم یک رشته گفتگوهایی در پیرامون ادبیات بنماییم. یرای این نگه داشته شده و بتازگی گفتار دیگری در همان زمینه از آقای منوچهر عدل از خوی رسیده که باید پی هم بچاپ رسانیم. از ایشان نیز خواستاریم از دیر کردن چاپ گفتارشان دلگیر نگردند. دفتر پرچم.
[3] : پرچم شمارههای 231 ، 233 ، 234 ، 237 ، 238 و 239
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی چهلم)
🔶 چرا خردها از كار افتاده (بخش دو از دو)
بسیار شگفت است : یكی میآید بنزد من و میگوید : شما به بزرگان توهین میكنید.
میگویم : بزرگی چیست و با چه كارهایی یك آدمی بزرگ تواند گردید؟.. از پاسخ درمیماند و خاموش مینشیند. من خودم پاسخ داده میگویم :
🔸بزرگی آنست كسی یك كار سودمند و بزرگی را برای توده انجام دهد. مثلاً اگر دشمنان بكشور رو آوردهاند یك كسی از جان بگذرد و جلو بیفتد و مردم را بتكان آورد و بجلو دشمن شتابد و آنها را برگرداند ، یا اگر خشكسالی و كمیابی روی داده و فقرا دچار گرسنگی گردیدهاند یك كسی خود از داراییش بگذرد و دیگران را نیز بپول دادن وادارد و بینوایان را از مرگ و نابودی نجات دهد ، و یا اگر گمراهی و نادانی بتوده چیره گردیده ، كسی بنبرد و كوشش برخیزد و رنج و آسیب بخود هموار گرداند و توده را از گمراهی و نادانی ، برهایی رساند.
با این كارها و مانند اینهاست كه كسی بزرگ تواند بود. آن كسان چه كردهاند كه بزرگ شدهاند؟!
🔸آیا كسی با سخنان پریشان و پراكنده و ضد هم بزرگ میشود؟!
آیا كسی كه در زمان مغول زیسته و در آن روزگار اندوه و شیون خاندانها ، كمترین تأثری از خود نشان نداده بلكه همه دم از خوشی و یارپرستی زده و بالاخره زبان بستایش آباقاخان (ایلخانی) گشاده بزرگ تواند بود؟!.. از اینگونه پرسشها که میكنم درمانده میگوید : اگر اینها بزرگ نیستند پس چرا شرقشناسان اینهمه تجلیل آنها را مینمایند؟! میگویم :
🔸شرقشناسان میخواهند شما را اغفال كنند و نگزارند از آلودگیهای زمان مغول بیرون آیید.
شما باید خودتان بیندیشید و بفهمید كه سود و زیانتان چیست. این پاسخها را كه میدهم بیكبار خاموش میگردد و دیگر هیچ سخنی برای گفتن پیدا نمیكند. ولی با اینحال از نادانیهای خود برنگشته میرود و در بیرون چنین میگوید : «خیر نمیشود. صحبت فایدهای ندارد. این با مفاخر ایران دشمنست». اینست آن درماندگی كه كنت گوبینو شرح میدهد.
گفتهی كنت گوبینو راست است. ما هم امروز كسان بسیاری را میبینیم كه چون موضوعی را با ایشان بگفتگو میگزاریم و دلیلها میآوریم و بیكایك پرسشهاشان پاسخ میدهیم بیكبار درمیمانند و خاموش میگردند و پنداشته میشود قانع گردیدند و حقایق را پذیرفتند. ولیكن سپس میبینیم اندك اعتنایی بآن حقایق و دلیلها نكردهاند و باز بر سر عقیدهی بیپای خود پایدار میباشند.
اینگونه كسان بسیارند. ولی همگی نیستند. كنت گوبینو چنین فهمیده كه همهی ایرانیان بلكه همهی شرقیان بچنین دردی گرفتارند. ولی این اشتباهی از آن دانشمند میباشد ، زیرا چنانكه بارها گفتهایم ایرانیان یا شرقیان ، نه در ساختمان تنی و نه در نیروهای روانی از اروپاییان كمتر نمیباشند ، و این درماندگی فهم و خرد كه كنت گوبینو از كسانی دیده طبیعی آنها نبوده. روشنتر گویم : اینگونه كسان كه كنت گوبینو دیده و ما نیز امروز میبینیم از طبیعت چنین نبودهاند. بلكه سپس در نتیجهی آنكه اندیشههای پراكندهی گوناگون را فراگرفته و در مغزهای خود آكندهاند ، ناگزیر فهمها و خردهاشان از كار افتاده. به هر حال این یقین است كه این درماندگی در ایرانیان طبیعی نیست تا همگانی باشد.
از این گذشته ما امروز صدها كسان را ـ از میان آشنایان خود ـ میشناسیم كه هر یكی خود جویای حقیقت میباشد و همچون تشنهای كه درپی آب باشد درپی حقایق است. ما در این نُه سال نیك آزمودهایم كه كسانی چگونه میآیند و نخست با گفتههای ما مخالفت نشان میدهند. ولی سپس چون دلیل میشنوند رام گردیده آنها را میپذیرند و این بار بهمدستی و یاوری میكوشند. ما از اینگونه كسان صدها داریم.
همین امروز كه یك دسته بنام هواداری از شاعران بهیاهو پرداختهاند و چنانكه دیروز گفتیم بدلایل و مطالبی كه بشرح دراز نوشتهایم كمترین اعتنایی نمیكنند در قبال آنها پیاپی نامهها میرسد از پاكدلانی كه از دور و نزدیك نوشتههای ما را خواندهاند و بنام حقشناسی و گواهی چیزهایی نوشته میفرستند ، برخی از این نوشتهها را در پرچم بچاپ خواهیم رسانید و در اینجا برای آنكه سخنم بیكبار بیدلیل نباشد یكی از آنها را كه مختصر است در پایان گفتار میآورم :
👇
🔶 چرا خردها از كار افتاده (بخش دو از دو)
بسیار شگفت است : یكی میآید بنزد من و میگوید : شما به بزرگان توهین میكنید.
میگویم : بزرگی چیست و با چه كارهایی یك آدمی بزرگ تواند گردید؟.. از پاسخ درمیماند و خاموش مینشیند. من خودم پاسخ داده میگویم :
🔸بزرگی آنست كسی یك كار سودمند و بزرگی را برای توده انجام دهد. مثلاً اگر دشمنان بكشور رو آوردهاند یك كسی از جان بگذرد و جلو بیفتد و مردم را بتكان آورد و بجلو دشمن شتابد و آنها را برگرداند ، یا اگر خشكسالی و كمیابی روی داده و فقرا دچار گرسنگی گردیدهاند یك كسی خود از داراییش بگذرد و دیگران را نیز بپول دادن وادارد و بینوایان را از مرگ و نابودی نجات دهد ، و یا اگر گمراهی و نادانی بتوده چیره گردیده ، كسی بنبرد و كوشش برخیزد و رنج و آسیب بخود هموار گرداند و توده را از گمراهی و نادانی ، برهایی رساند.
با این كارها و مانند اینهاست كه كسی بزرگ تواند بود. آن كسان چه كردهاند كه بزرگ شدهاند؟!
🔸آیا كسی با سخنان پریشان و پراكنده و ضد هم بزرگ میشود؟!
آیا كسی كه در زمان مغول زیسته و در آن روزگار اندوه و شیون خاندانها ، كمترین تأثری از خود نشان نداده بلكه همه دم از خوشی و یارپرستی زده و بالاخره زبان بستایش آباقاخان (ایلخانی) گشاده بزرگ تواند بود؟!.. از اینگونه پرسشها که میكنم درمانده میگوید : اگر اینها بزرگ نیستند پس چرا شرقشناسان اینهمه تجلیل آنها را مینمایند؟! میگویم :
🔸شرقشناسان میخواهند شما را اغفال كنند و نگزارند از آلودگیهای زمان مغول بیرون آیید.
شما باید خودتان بیندیشید و بفهمید كه سود و زیانتان چیست. این پاسخها را كه میدهم بیكبار خاموش میگردد و دیگر هیچ سخنی برای گفتن پیدا نمیكند. ولی با اینحال از نادانیهای خود برنگشته میرود و در بیرون چنین میگوید : «خیر نمیشود. صحبت فایدهای ندارد. این با مفاخر ایران دشمنست». اینست آن درماندگی كه كنت گوبینو شرح میدهد.
گفتهی كنت گوبینو راست است. ما هم امروز كسان بسیاری را میبینیم كه چون موضوعی را با ایشان بگفتگو میگزاریم و دلیلها میآوریم و بیكایك پرسشهاشان پاسخ میدهیم بیكبار درمیمانند و خاموش میگردند و پنداشته میشود قانع گردیدند و حقایق را پذیرفتند. ولیكن سپس میبینیم اندك اعتنایی بآن حقایق و دلیلها نكردهاند و باز بر سر عقیدهی بیپای خود پایدار میباشند.
اینگونه كسان بسیارند. ولی همگی نیستند. كنت گوبینو چنین فهمیده كه همهی ایرانیان بلكه همهی شرقیان بچنین دردی گرفتارند. ولی این اشتباهی از آن دانشمند میباشد ، زیرا چنانكه بارها گفتهایم ایرانیان یا شرقیان ، نه در ساختمان تنی و نه در نیروهای روانی از اروپاییان كمتر نمیباشند ، و این درماندگی فهم و خرد كه كنت گوبینو از كسانی دیده طبیعی آنها نبوده. روشنتر گویم : اینگونه كسان كه كنت گوبینو دیده و ما نیز امروز میبینیم از طبیعت چنین نبودهاند. بلكه سپس در نتیجهی آنكه اندیشههای پراكندهی گوناگون را فراگرفته و در مغزهای خود آكندهاند ، ناگزیر فهمها و خردهاشان از كار افتاده. به هر حال این یقین است كه این درماندگی در ایرانیان طبیعی نیست تا همگانی باشد.
از این گذشته ما امروز صدها كسان را ـ از میان آشنایان خود ـ میشناسیم كه هر یكی خود جویای حقیقت میباشد و همچون تشنهای كه درپی آب باشد درپی حقایق است. ما در این نُه سال نیك آزمودهایم كه كسانی چگونه میآیند و نخست با گفتههای ما مخالفت نشان میدهند. ولی سپس چون دلیل میشنوند رام گردیده آنها را میپذیرند و این بار بهمدستی و یاوری میكوشند. ما از اینگونه كسان صدها داریم.
همین امروز كه یك دسته بنام هواداری از شاعران بهیاهو پرداختهاند و چنانكه دیروز گفتیم بدلایل و مطالبی كه بشرح دراز نوشتهایم كمترین اعتنایی نمیكنند در قبال آنها پیاپی نامهها میرسد از پاكدلانی كه از دور و نزدیك نوشتههای ما را خواندهاند و بنام حقشناسی و گواهی چیزهایی نوشته میفرستند ، برخی از این نوشتهها را در پرچم بچاپ خواهیم رسانید و در اینجا برای آنكه سخنم بیكبار بیدلیل نباشد یكی از آنها را كه مختصر است در پایان گفتار میآورم :
👇
آقای چهرهنگار از اهواز نامهای دربارهی پرچم نوشته و در آن چنین میگوید : «این روزنامه توسط یكی از دوستان ، آقای محمدعلی جزایری بمن معرفی شد. خود آقای جزایری را كه بعد از یك ماه و نیم دیدم ، بسیار درشگفت شدم. زیرا این جوان برای خواندن رمان تقریباً پانصد تومان خرج كرده و بیش از هزار كتاب فراهم كرده بود. لیكن دیدم كه همهی آنها را بگوشهای گزاشته و خاك روی آنها را گرفته و شگفتتر اینكه بنام دوستی ، از رمان خواندن من هم جلو گرفت. چون انگیزهی این را پرسیدم گفتارهای پرچم و پیمان را برایم بیان كرد. نه تنها دربارهی رمان بلكه هرچه خوانده بود برای من بازگفت ، و من گرچه زاییدهی شیراز و پرورشیافتهی آنجا بودم لیكن چاره جز پذیرفتن بدی شعر و سایر چیزها ندیدم ...» اینست نمونهای از حقیقتپرستی ایرانیان. كنت گوبینو اینها را نشناخته است.
(پرچم روزانه شمارههای 126 و 127)
(پرچم روزانه شمارههای 126 و 127)
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 1 از بخش ششم
🔸اسلام دو تاست ـ 1
كنون باسلام میرسیم و میباید از آن سخن رانیم. میباید پیوستگی راه خود را با آن بزَندیم[1] . این سخنان دربارهی اسلام تاكنون گفته نشده و راستیها بدینسان روشن نگردیده. از سالیان دراز آشفتگیهای اسلام و خواری و پراكندگی مسلمانان برای بسیاری مایهی درد بوده ، و هزاران كسانی كتاب نوشته و بچاره كوشیدهاند و برخی نیز (كه یكی از آنان عبدالرحمان كواكبی بوده)(2) آرزو كردهاند همهی شهرهای اسلام را در شرق و غرب بگردند ، و با دانشمندان و پیشروان گفتگو كنند ، و همه را برای گرد آمدن در یك شهری بخوانند ، و از آنان نشست بزرگی (مُؤتَمَر) پدید آورند و روزهایی فراهم نشینند و از دردها گفتگو كنند و بجستجوی درمان كوشند.
چنین نشستی بیگمان نتوانستی بود ، و اگر بودی كینهها بیرون ریختی ، و كشاكشها بمیان آمدی ، و سودی بدست نیامدی.[3] ولی این گفتار كه ما مینویسیم و درد را نیك نشان داده و بچاره نیز میكوشیم ، شما چنان انگارید آن نشست بزرگست و برپا گردیده و شما از باشندگان و شنوندگان میباشید ، و آنچه گفته میشود نیك اندیشید ، و گفتار را نه یك بار ، دو بار و سه بار بخوانید ، و هر تكهای را با فهم و خرد بسنجید ، و در این شبهای دراز زمستان چند شبی ساعتهای خود با این گزارید ، اگر چند تنید در پیرامون این ، سخن رانید و بسُكالید[4] و آنچه میفهمید باهم بگویید ، و هوس را كنار گزارده یكسو خدا و خشنودی آن را بیندیشید و یكسو كشور و توده را بدیده گیرید و یكسو آیندهی خودتان و فرزندانتان را بیاد آورید. بدانید خواست ما یك چیز است و آن اینكه خواست خدا روان گردد و این گمراهیها و این پراكندگیها از میان برخیزد و شرقیان از این زبونی و بیچارگی رها گردند. شما نیز بیندیشید و بفهمید ، اگر گفتههای ما را براست داشتید خود بپذیرید و بدیگران نیز گواهی دهید ، و اگر ایرادی پیدا كردید بنویسید و بپرسید.
[1] : زندیدن (همچون خندیدن) = شرح دادن
(2) : كتاب «امالقری» را در اين باره نوشته.
[3] : پس از کشته شدن نویسنده (1324) ، از اینگونه کنفرانسها (مؤتمر) چند تا برپا شد (برای مثال : در کراچی و مصر و اردن) ولی هیچ نتیجه و سودی بدست نیامد. به دنبال آن «دارالتقریب بین المذاهب الاسلامیۀ» را بنیاد گزاردند که تا امروز بجایی نرسیده. سرانجام آرزوهای پاناسلامیستی به «سازمان کنفرانس اسلامی» انجامید. در بنیادنامهی این سازمان هیچ سخنی از یکی شدن کیشهای اسلامی نیست تنها اشارهای میکند که یگانگی (وحدت) مسلمانان یکی از آرزوهایش میباشد! با اینهمه نشانی از چنان یگانگی پدیدار نیست چنانکه دیده شد در پایان نشستها که خواستند «نماز وحدت» بخوانند شیعیان و سنیان هر کدام به شیوهی خود نماز خواندند!. گویا این گرد آمدنها نه «تقریب» بلکه به «تغریب» میانجامد!. به یگانگی رسیدن در این دارالتقریبها و کنفرانسها که از همهی تیرههای مسلمانان جهان هستند پیشکش ، در همان «اتحادیهی عرب» که جز عربها تیرهی دیگری از مسلمانان نیست ، باز هم نمیتوانند جلو پراکندگی را گرفته به یگانگی برسند.
[4] : سُکالیدن = مشورت کردن
.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 1 از بخش ششم
🔸اسلام دو تاست ـ 1
كنون باسلام میرسیم و میباید از آن سخن رانیم. میباید پیوستگی راه خود را با آن بزَندیم[1] . این سخنان دربارهی اسلام تاكنون گفته نشده و راستیها بدینسان روشن نگردیده. از سالیان دراز آشفتگیهای اسلام و خواری و پراكندگی مسلمانان برای بسیاری مایهی درد بوده ، و هزاران كسانی كتاب نوشته و بچاره كوشیدهاند و برخی نیز (كه یكی از آنان عبدالرحمان كواكبی بوده)(2) آرزو كردهاند همهی شهرهای اسلام را در شرق و غرب بگردند ، و با دانشمندان و پیشروان گفتگو كنند ، و همه را برای گرد آمدن در یك شهری بخوانند ، و از آنان نشست بزرگی (مُؤتَمَر) پدید آورند و روزهایی فراهم نشینند و از دردها گفتگو كنند و بجستجوی درمان كوشند.
چنین نشستی بیگمان نتوانستی بود ، و اگر بودی كینهها بیرون ریختی ، و كشاكشها بمیان آمدی ، و سودی بدست نیامدی.[3] ولی این گفتار كه ما مینویسیم و درد را نیك نشان داده و بچاره نیز میكوشیم ، شما چنان انگارید آن نشست بزرگست و برپا گردیده و شما از باشندگان و شنوندگان میباشید ، و آنچه گفته میشود نیك اندیشید ، و گفتار را نه یك بار ، دو بار و سه بار بخوانید ، و هر تكهای را با فهم و خرد بسنجید ، و در این شبهای دراز زمستان چند شبی ساعتهای خود با این گزارید ، اگر چند تنید در پیرامون این ، سخن رانید و بسُكالید[4] و آنچه میفهمید باهم بگویید ، و هوس را كنار گزارده یكسو خدا و خشنودی آن را بیندیشید و یكسو كشور و توده را بدیده گیرید و یكسو آیندهی خودتان و فرزندانتان را بیاد آورید. بدانید خواست ما یك چیز است و آن اینكه خواست خدا روان گردد و این گمراهیها و این پراكندگیها از میان برخیزد و شرقیان از این زبونی و بیچارگی رها گردند. شما نیز بیندیشید و بفهمید ، اگر گفتههای ما را براست داشتید خود بپذیرید و بدیگران نیز گواهی دهید ، و اگر ایرادی پیدا كردید بنویسید و بپرسید.
[1] : زندیدن (همچون خندیدن) = شرح دادن
(2) : كتاب «امالقری» را در اين باره نوشته.
[3] : پس از کشته شدن نویسنده (1324) ، از اینگونه کنفرانسها (مؤتمر) چند تا برپا شد (برای مثال : در کراچی و مصر و اردن) ولی هیچ نتیجه و سودی بدست نیامد. به دنبال آن «دارالتقریب بین المذاهب الاسلامیۀ» را بنیاد گزاردند که تا امروز بجایی نرسیده. سرانجام آرزوهای پاناسلامیستی به «سازمان کنفرانس اسلامی» انجامید. در بنیادنامهی این سازمان هیچ سخنی از یکی شدن کیشهای اسلامی نیست تنها اشارهای میکند که یگانگی (وحدت) مسلمانان یکی از آرزوهایش میباشد! با اینهمه نشانی از چنان یگانگی پدیدار نیست چنانکه دیده شد در پایان نشستها که خواستند «نماز وحدت» بخوانند شیعیان و سنیان هر کدام به شیوهی خود نماز خواندند!. گویا این گرد آمدنها نه «تقریب» بلکه به «تغریب» میانجامد!. به یگانگی رسیدن در این دارالتقریبها و کنفرانسها که از همهی تیرههای مسلمانان جهان هستند پیشکش ، در همان «اتحادیهی عرب» که جز عربها تیرهی دیگری از مسلمانان نیست ، باز هم نمیتوانند جلو پراکندگی را گرفته به یگانگی برسند.
[4] : سُکالیدن = مشورت کردن
.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی چهلویکم)
🔶 پراكندهاندیشی چه اثری تواند داشت؟..
(بخش یک از سه)
در چند شمارهی پیش نمونهای از پراكندگی اندیشهها را نشان دادیم. كنون میخواهیم دنبالهی سخن را گرفته پیش رویم. میخواهیم رابطهای را كه میانهی آن اندیشههای پراكنده با بدبختیها و درماندگیهای ایرانیان است روشن گردانیم : این بدبختیها و درماندگیها چه ربطی باندیشههای پراكنده دارد؟!.. مگر اندیشه هم میتواند یك تودهی بزرگی را بدینسان درمانده گرداند؟!.. برای دانستن اینها باید چند چیز را بدیده گرفت :
1) «سرچشمهی كارهای آدمی مغز اوست». شما را به هر كاری مغزتان وامیدارد. مركز اراده مغز است.
2) «مغز تابع اندیشههاییست كه در آن جا گیرد». مثلاً فلان پیرهزن بزیارت سقاخانه میرود و نذر بآنجا میبرد ولی شما بآن ریشخند میكنید و اگر بدستتان افتاد آن سقاخانه را ویران خواهید كرد ـ این تفاوت از آنجاست كه در مغز او اندیشههای دیگر است و در مغز شما اندیشههای دیگر. اگر بآن پیرهزن هم حقایق را یاد داده بگوییم : این سقاخانهها هیچكارهی جهانست. اینها نه تنها به بیماران شفا نتوانند داد ، بلكه سالانه صدها كسان را مبتلای بیماری میگردانند ـ وقتی كه اینها را باو یاد دهیم ، خواهید دید دیگر او نیز بزیارت سقاخانه نمیرود ، و بلكه باید گفت نمیتواند رفت . دیگر ارادهای كه او را بتكان آورده و بسوی سقاخانه روانه گرداند نیست.
3) «اندیشههای ضد هم مغز را از كار اندازد». چون دانستیم مغز تابع اندیشههایی است كه در آن جا گیرد باید بآسانی بپذیریم كه اندیشههای ضد هم مغز را از كار میاندازد. زیرا این اندیشهها هر یكی آن را بكار دیگری وادارد و آن درمیانه درماند. درست بدان میماند كه بیك ترنی دو لوكومتیو ببندند كه یكی از جلو باین سو كشد و دیگری از پشت بآن سو ، پیداست كه ترن درمیان آن دو بیكاره خواهد ماند.
شما اگر در سر یك سهراهی بایستید و یك كسی بآنجا رسیده بپرسد : «راه فلان اداره كدامست» و شما خود یک راهی را نشان دهید و رفیقتان راه دیگری را ، خواهید دید كه آن شخص درمانده و نتواند بهیچ یكی از دو راه روانه گردد. از این آزمایش صدها نمونه توان پیدا كرد.
اگر شما این سه مقدمه را نیك اندیشید و باهم بسنجید رابطهای را كه درمیان اندیشههای ضد هم و پریشان با درماندگیهای ایران است بآسانی خواهید دریافت. این اندیشهها مغزها را از كار انداخته و ارادهها را سست گردانیده ، اینست یك تودهی بزرگی را درمانده و بیچاره گردانیده. این چیزیست كه خودتان بآسانی توانید دریافت. با اینحال ما باز هم دلیلهایی یاد میكنیم.
امروز در سراسر جهان هیاهویی برخاسته و تودهها ، سختترین نبردها را باهم میكنند و در همهی كشورها مردمان بآیندهی خود توجه دارند و از هیچ كوششی بازنمیایستند. در همه جای جهان صدا افتاده كه باید بكوشیم و كشور خود را نگه داریم و آزادی را از دست ندهیم. اینها جملههاییست كه در كشورها تكرار میشود ، در ایران نیز این سخنان هر روز گفته میشود و با اینحال شما اگر دقت كنید تأثیری از آنها درمیان نیست و ایرانیان با صد بیپروائی روز میگذرانند. اگر این گفتهها در ایرانیان تأثیر داشت بایستی درگام نخست بهمدستی و یگانگی كوشند ، (زیرا گام نخست همهی كوششها آنست) ، و شما میبینید كه آنچه در ایران نیست ، یگانگی و همدستیست ، بلكه میبینید كه بجای همدستی بدستهبندیهای بسیار كودكانه میكوشند و هر چند تنی در یكجا نشسته یك حزبی پدید میآورند. دیگر چه دلیلی بالاتر از این كه آن سخنان را در این مردم تأثیری نیست و هیچگاه تكانی در دلهاشان پدید نمیآورد.
آیا این از چیست؟.. چرا این مردم باین حال افتادهاند؟... چرا اندیشهی خود و فرزندان خود را نمیكنند؟..
ما پاسخ این پرسشها را میدانیم. بیچاره ایرانیان بیك درد بسیار خطرناكی مبتلا گردیدهاند. مثلاً در برابر همان سخنانی كه دربارهی كشور و نگهداری آن گفته میشود در مغزها چند رشته تعلیمات ، كه همگی بضد آنهاست خوابیده و من برخی از آنها را فهرستوار در اینجا میشمارم.
1) جبریگری و اعتقاد بقضا و قدر كه از بدترین مخدرهاست. این عقیده در كتابها هست ، در شعرها هست ، در زبانها هست ، در سراسر مغزها خوابیده است :
بخت و دولت بكاردانی نیست جز بتقدیر آسمانی نیست
رضا بداده بده وز جبین گره بگشای كه بر من و تو در اختیار نگشادند
2) عقیده بدفع بلا بوسیلهی نذر و طلسم و حرز و دعا. هر زمان كه یك خطری رو میآورد ، بسیاری از مردم بجای آنكه همدست باشند و بچارهی آن كوشند هر یكی بیك وسیلهی نامشروع دیگری میپردازند. این نذر میكند اگر خودش و خاندانش سالم جَست یك گوسفندی بكُشد. آن بسر دعانویس رفته یك دعای دفع بلا میگیرد. آن دیگری امید بدعا و توسل میبندد.
چون این امیدها در دلها خوابیده اینست پروای خطر ندارند و درپی كوشش نمیباشند.
🔶 پراكندهاندیشی چه اثری تواند داشت؟..
(بخش یک از سه)
در چند شمارهی پیش نمونهای از پراكندگی اندیشهها را نشان دادیم. كنون میخواهیم دنبالهی سخن را گرفته پیش رویم. میخواهیم رابطهای را كه میانهی آن اندیشههای پراكنده با بدبختیها و درماندگیهای ایرانیان است روشن گردانیم : این بدبختیها و درماندگیها چه ربطی باندیشههای پراكنده دارد؟!.. مگر اندیشه هم میتواند یك تودهی بزرگی را بدینسان درمانده گرداند؟!.. برای دانستن اینها باید چند چیز را بدیده گرفت :
1) «سرچشمهی كارهای آدمی مغز اوست». شما را به هر كاری مغزتان وامیدارد. مركز اراده مغز است.
2) «مغز تابع اندیشههاییست كه در آن جا گیرد». مثلاً فلان پیرهزن بزیارت سقاخانه میرود و نذر بآنجا میبرد ولی شما بآن ریشخند میكنید و اگر بدستتان افتاد آن سقاخانه را ویران خواهید كرد ـ این تفاوت از آنجاست كه در مغز او اندیشههای دیگر است و در مغز شما اندیشههای دیگر. اگر بآن پیرهزن هم حقایق را یاد داده بگوییم : این سقاخانهها هیچكارهی جهانست. اینها نه تنها به بیماران شفا نتوانند داد ، بلكه سالانه صدها كسان را مبتلای بیماری میگردانند ـ وقتی كه اینها را باو یاد دهیم ، خواهید دید دیگر او نیز بزیارت سقاخانه نمیرود ، و بلكه باید گفت نمیتواند رفت . دیگر ارادهای كه او را بتكان آورده و بسوی سقاخانه روانه گرداند نیست.
3) «اندیشههای ضد هم مغز را از كار اندازد». چون دانستیم مغز تابع اندیشههایی است كه در آن جا گیرد باید بآسانی بپذیریم كه اندیشههای ضد هم مغز را از كار میاندازد. زیرا این اندیشهها هر یكی آن را بكار دیگری وادارد و آن درمیانه درماند. درست بدان میماند كه بیك ترنی دو لوكومتیو ببندند كه یكی از جلو باین سو كشد و دیگری از پشت بآن سو ، پیداست كه ترن درمیان آن دو بیكاره خواهد ماند.
شما اگر در سر یك سهراهی بایستید و یك كسی بآنجا رسیده بپرسد : «راه فلان اداره كدامست» و شما خود یک راهی را نشان دهید و رفیقتان راه دیگری را ، خواهید دید كه آن شخص درمانده و نتواند بهیچ یكی از دو راه روانه گردد. از این آزمایش صدها نمونه توان پیدا كرد.
اگر شما این سه مقدمه را نیك اندیشید و باهم بسنجید رابطهای را كه درمیان اندیشههای ضد هم و پریشان با درماندگیهای ایران است بآسانی خواهید دریافت. این اندیشهها مغزها را از كار انداخته و ارادهها را سست گردانیده ، اینست یك تودهی بزرگی را درمانده و بیچاره گردانیده. این چیزیست كه خودتان بآسانی توانید دریافت. با اینحال ما باز هم دلیلهایی یاد میكنیم.
امروز در سراسر جهان هیاهویی برخاسته و تودهها ، سختترین نبردها را باهم میكنند و در همهی كشورها مردمان بآیندهی خود توجه دارند و از هیچ كوششی بازنمیایستند. در همه جای جهان صدا افتاده كه باید بكوشیم و كشور خود را نگه داریم و آزادی را از دست ندهیم. اینها جملههاییست كه در كشورها تكرار میشود ، در ایران نیز این سخنان هر روز گفته میشود و با اینحال شما اگر دقت كنید تأثیری از آنها درمیان نیست و ایرانیان با صد بیپروائی روز میگذرانند. اگر این گفتهها در ایرانیان تأثیر داشت بایستی درگام نخست بهمدستی و یگانگی كوشند ، (زیرا گام نخست همهی كوششها آنست) ، و شما میبینید كه آنچه در ایران نیست ، یگانگی و همدستیست ، بلكه میبینید كه بجای همدستی بدستهبندیهای بسیار كودكانه میكوشند و هر چند تنی در یكجا نشسته یك حزبی پدید میآورند. دیگر چه دلیلی بالاتر از این كه آن سخنان را در این مردم تأثیری نیست و هیچگاه تكانی در دلهاشان پدید نمیآورد.
آیا این از چیست؟.. چرا این مردم باین حال افتادهاند؟... چرا اندیشهی خود و فرزندان خود را نمیكنند؟..
ما پاسخ این پرسشها را میدانیم. بیچاره ایرانیان بیك درد بسیار خطرناكی مبتلا گردیدهاند. مثلاً در برابر همان سخنانی كه دربارهی كشور و نگهداری آن گفته میشود در مغزها چند رشته تعلیمات ، كه همگی بضد آنهاست خوابیده و من برخی از آنها را فهرستوار در اینجا میشمارم.
1) جبریگری و اعتقاد بقضا و قدر كه از بدترین مخدرهاست. این عقیده در كتابها هست ، در شعرها هست ، در زبانها هست ، در سراسر مغزها خوابیده است :
بخت و دولت بكاردانی نیست جز بتقدیر آسمانی نیست
رضا بداده بده وز جبین گره بگشای كه بر من و تو در اختیار نگشادند
2) عقیده بدفع بلا بوسیلهی نذر و طلسم و حرز و دعا. هر زمان كه یك خطری رو میآورد ، بسیاری از مردم بجای آنكه همدست باشند و بچارهی آن كوشند هر یكی بیك وسیلهی نامشروع دیگری میپردازند. این نذر میكند اگر خودش و خاندانش سالم جَست یك گوسفندی بكُشد. آن بسر دعانویس رفته یك دعای دفع بلا میگیرد. آن دیگری امید بدعا و توسل میبندد.
چون این امیدها در دلها خوابیده اینست پروای خطر ندارند و درپی كوشش نمیباشند.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 2 از بخش ششم
🔸اسلام دو تاست ـ 2
گفتگو از كیشها سنگ راه ما شد و ما را از پیشرفت بازداشت. ما كارمان تنها گفتگو از اینها نیست. ما باید با بیدینی هم بجنگیم ، با جداسری هم بجنگیم ، با خویهای پست كه توده را فراگرفته سختترین نبرد را كنیم. كار بزرگتر ما آن خواهد بود. میباید آخرین سخن خود را دربارهی دین در این گفتارها گفته و پی كوششهای دیگر خود را گیریم.
كنون بسخن پردازیم : نخست باید دانست كه اسلام دو تاست : یكی آنكه بنیادگزارش آورده و در هزاروسیصدوپنجاه سال پیش بوده ، و یكی اینكه امروز میان مسلمانانست و بچند رنگی از سنی ، و شیعی ، و باطنی ، و علیاللهی ، و شیخی ، و متشرع ، و كریمخانی ، و صوفی و مانند اینها افتاده. این دو از هم جداست. هر دو را اسلام میخوانیم ولی یكی نیست ، و این خود از گرفتاریها میباشد كه این دو با یك نام خوانده میگردد و از همینجا یك رشته بدفهمیها و زیانها پدید میآید.
زیرا از یكسو در سخن راندن ، این دو بهم آمیخته میگردد و بسا شنوندگان خواست گوینده را نمیدانند. از یكسو هم ستایشهایی كه كسانی از دانشمندان اروپا و دیگران دربارهی آن اسلام (اسلام راستین) مینمایند پیروان این كیشهای پراكنده آن را بخود میگیرند و همین مایهی دلگرمی و گستاخی آنان میگردد. روشنتر گوییم به پشتگرمی ستایشهایی كه از آن اسلام میشود اینان خود را در رستگاری پنداشته و از اندازهی گمراهی و گرفتاری خود ناآگاه میمانند.
اسلامِ نیك ستوده میشود و اسلامِ بد ، آن را از خود دانسته و گردن میفرازد ، و بخود میبالد ، و بدیهای خود را فراموش میكند. پیداست كه چه زیانها از آن زاید.
میباید این دو را از هم جدا گرفت ، بدو دلیل :
یكی دلیل جستجو : ما آگاهی از آن اسلام داشته و نیك میدانیم كه جز اینها بوده. آن دینِ بتشكن پاكی بوده و اینها همه بتپرستی میباشد.
دیگری دلیل نتیجه : آن اسلام مردم پراكنده و زبون عرب را یك توده گردانید و بهمدستی یكدیگر بكار واداشت و بفرمانروایی جهان رسانید. این اسلام مردم یك توده را از هم پراكنده و بچند دسته گردانیده و زبون و خوار ساخته. امروز مسلمانان از خوارترین مردم جهانند و سراپا مایهی سرافكندگی میباشند.
از یك چیز دو نتیجهی آخشیج[=ضد] هم پدید نیاید. اینجاست كه میباید گفت درخت را از میوهاش شناسند. درختی آن میوهی شیرین را داده و دیگری این میوهی تلخ را میدهد. پیداست كه یكی نتواند بود.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 2 از بخش ششم
🔸اسلام دو تاست ـ 2
گفتگو از كیشها سنگ راه ما شد و ما را از پیشرفت بازداشت. ما كارمان تنها گفتگو از اینها نیست. ما باید با بیدینی هم بجنگیم ، با جداسری هم بجنگیم ، با خویهای پست كه توده را فراگرفته سختترین نبرد را كنیم. كار بزرگتر ما آن خواهد بود. میباید آخرین سخن خود را دربارهی دین در این گفتارها گفته و پی كوششهای دیگر خود را گیریم.
كنون بسخن پردازیم : نخست باید دانست كه اسلام دو تاست : یكی آنكه بنیادگزارش آورده و در هزاروسیصدوپنجاه سال پیش بوده ، و یكی اینكه امروز میان مسلمانانست و بچند رنگی از سنی ، و شیعی ، و باطنی ، و علیاللهی ، و شیخی ، و متشرع ، و كریمخانی ، و صوفی و مانند اینها افتاده. این دو از هم جداست. هر دو را اسلام میخوانیم ولی یكی نیست ، و این خود از گرفتاریها میباشد كه این دو با یك نام خوانده میگردد و از همینجا یك رشته بدفهمیها و زیانها پدید میآید.
زیرا از یكسو در سخن راندن ، این دو بهم آمیخته میگردد و بسا شنوندگان خواست گوینده را نمیدانند. از یكسو هم ستایشهایی كه كسانی از دانشمندان اروپا و دیگران دربارهی آن اسلام (اسلام راستین) مینمایند پیروان این كیشهای پراكنده آن را بخود میگیرند و همین مایهی دلگرمی و گستاخی آنان میگردد. روشنتر گوییم به پشتگرمی ستایشهایی كه از آن اسلام میشود اینان خود را در رستگاری پنداشته و از اندازهی گمراهی و گرفتاری خود ناآگاه میمانند.
اسلامِ نیك ستوده میشود و اسلامِ بد ، آن را از خود دانسته و گردن میفرازد ، و بخود میبالد ، و بدیهای خود را فراموش میكند. پیداست كه چه زیانها از آن زاید.
میباید این دو را از هم جدا گرفت ، بدو دلیل :
یكی دلیل جستجو : ما آگاهی از آن اسلام داشته و نیك میدانیم كه جز اینها بوده. آن دینِ بتشكن پاكی بوده و اینها همه بتپرستی میباشد.
دیگری دلیل نتیجه : آن اسلام مردم پراكنده و زبون عرب را یك توده گردانید و بهمدستی یكدیگر بكار واداشت و بفرمانروایی جهان رسانید. این اسلام مردم یك توده را از هم پراكنده و بچند دسته گردانیده و زبون و خوار ساخته. امروز مسلمانان از خوارترین مردم جهانند و سراپا مایهی سرافكندگی میباشند.
از یك چیز دو نتیجهی آخشیج[=ضد] هم پدید نیاید. اینجاست كه میباید گفت درخت را از میوهاش شناسند. درختی آن میوهی شیرین را داده و دیگری این میوهی تلخ را میدهد. پیداست كه یكی نتواند بود.