✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 10 از بخش پنجم
🔸زیانهای بزرگی که از بیهودهکاریها برمیخیزد
از همان صوفیان داستانها در تاریخ میخوانیم : ابوبكر رازی كه یكی از سران بنام ایشان بوده در زمان چنگیز میزیسته و كتاب «مرصاد العباد» را در همان زمان نوشته. در دیباچهی آن كتاب میگوید : یك سال بود كه آوازهی آمدن مغولان افتاده و هر زمان بیم از ایشان بیشتر میگردید و چون جلوگیری نشد من جای ایستادن ندیده و شبانه «با جمعی از اَعِزِّه و درویشان» از شهر گریختیم. سپس مینویسد : آگاهی رسید كه مغولان به ری دست یافته و همهی بازماندگان مرا از تیغ گذرانیدهاند. «بارید بباغ ما تگرگی از گلبن ما نماند برگی».
همین سخن بهترین نمونه است. این مرد برای خود بایایی جز چلهنشینی ، و ذكرخوانی ، و درویشپروری و مانند اینها نمیدانسته ، و چون آنها را كرده بوده با دل آسوده بیپروا روز میگزارده ، و چشم براه میداشته كه از مغولان جلوگیری شود ، و چون نشده چند تن درویش لخت و گدا را كه خود او پرورده بوده برداشته و از ری روانه گردیده.
مردم را بتكان آوردن ، و با آنان همدست شدن ، و برای ایستادگی در برابر دشمن آماده گردیدن ، و مردانه جنگیدن ، و زنان و فرزندان را نگاه داشتن و مانند اینها كه بایای او بوده هرگز نمیشناخته و بچنین كارهایی پروا نمینموده. اینست كه چون زنان و فرزندان خود را گزارده و گریخته و آنان را بكشتن داده خود را گناهكار نمیدانسته و اینست كه داستان را با پیشانی باز در كتاب خود نوشته است.
خود او بماند ، هزاران كسان كه كتاب او را خوانده و از این نامردیش آگاه شدهاند او را گناهكار ندانستهاند ، و همیشه او را یكی از بزرگان عرفا شمرده و ستایشها از «جلالت شأن و مقام» او نوشتهاند ، و كار بجایی رسیده كه در چنین زمان كه ماییم كتاب او را بچاپ رسانیدهاند.
آن كارهای بیهوده ، گذشته از آنكه دستههای انبوهی بآنها پرداخته و از كارهای بایا بازمیمانند ، این یك زیان دیگر آنهاست كه مردم كسان بدكاری را بعنوان اینكه بآنها پرداختهاند بنیكی میشناسند و از بدیهای ایشان چشم میپوشند. ابوبكر رازی و ابوبكر خوارزمی و شیخ عطار و صد دیگری در زمان مغول زیسته و در چنان هنگامی تكانی بخود ندادهاند و گامی در راه مردانگی برنداشتهاند ، و با چنین گناه بزرگ مردم آنان را ببدی نمیشناسند و از بزرگانشان میشمارند ، چرا كه از عرفا بودهاند و بسختیكشی و ذكرخوانی و مانند اینها میپرداختهاند.
شمسالدین خطیب تبریزی كه مردانه بكار برخاسته و دو بار شهر خود را از كشتار و تاراج رهانیده هیچ جا او را نمیشناسند و نامش را نمیبرند. ولی بیكارگانی را كه همچنان ایستاده و كشته شدهاند و یا گریخته و زنان و فرزندان خود را بدست دشمن سپاردهاند در همهی كتابها بنیكی یاد كردهاند.
داستان تیمور گواهی دیگریست. مردی با آن دُژخیمی چون بدیدن پیران میرفته و بر سر گور جرجیس و بلال گنبد میافراشته و اینگونه نمایشها مینموده همه او را بنیكی شناختهاند و چون مرده مادّه تاریخ برایش سروده و «مأوایش» را بهشت جاویدان شماردهاند!
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 10 از بخش پنجم
🔸زیانهای بزرگی که از بیهودهکاریها برمیخیزد
از همان صوفیان داستانها در تاریخ میخوانیم : ابوبكر رازی كه یكی از سران بنام ایشان بوده در زمان چنگیز میزیسته و كتاب «مرصاد العباد» را در همان زمان نوشته. در دیباچهی آن كتاب میگوید : یك سال بود كه آوازهی آمدن مغولان افتاده و هر زمان بیم از ایشان بیشتر میگردید و چون جلوگیری نشد من جای ایستادن ندیده و شبانه «با جمعی از اَعِزِّه و درویشان» از شهر گریختیم. سپس مینویسد : آگاهی رسید كه مغولان به ری دست یافته و همهی بازماندگان مرا از تیغ گذرانیدهاند. «بارید بباغ ما تگرگی از گلبن ما نماند برگی».
همین سخن بهترین نمونه است. این مرد برای خود بایایی جز چلهنشینی ، و ذكرخوانی ، و درویشپروری و مانند اینها نمیدانسته ، و چون آنها را كرده بوده با دل آسوده بیپروا روز میگزارده ، و چشم براه میداشته كه از مغولان جلوگیری شود ، و چون نشده چند تن درویش لخت و گدا را كه خود او پرورده بوده برداشته و از ری روانه گردیده.
مردم را بتكان آوردن ، و با آنان همدست شدن ، و برای ایستادگی در برابر دشمن آماده گردیدن ، و مردانه جنگیدن ، و زنان و فرزندان را نگاه داشتن و مانند اینها كه بایای او بوده هرگز نمیشناخته و بچنین كارهایی پروا نمینموده. اینست كه چون زنان و فرزندان خود را گزارده و گریخته و آنان را بكشتن داده خود را گناهكار نمیدانسته و اینست كه داستان را با پیشانی باز در كتاب خود نوشته است.
خود او بماند ، هزاران كسان كه كتاب او را خوانده و از این نامردیش آگاه شدهاند او را گناهكار ندانستهاند ، و همیشه او را یكی از بزرگان عرفا شمرده و ستایشها از «جلالت شأن و مقام» او نوشتهاند ، و كار بجایی رسیده كه در چنین زمان كه ماییم كتاب او را بچاپ رسانیدهاند.
آن كارهای بیهوده ، گذشته از آنكه دستههای انبوهی بآنها پرداخته و از كارهای بایا بازمیمانند ، این یك زیان دیگر آنهاست كه مردم كسان بدكاری را بعنوان اینكه بآنها پرداختهاند بنیكی میشناسند و از بدیهای ایشان چشم میپوشند. ابوبكر رازی و ابوبكر خوارزمی و شیخ عطار و صد دیگری در زمان مغول زیسته و در چنان هنگامی تكانی بخود ندادهاند و گامی در راه مردانگی برنداشتهاند ، و با چنین گناه بزرگ مردم آنان را ببدی نمیشناسند و از بزرگانشان میشمارند ، چرا كه از عرفا بودهاند و بسختیكشی و ذكرخوانی و مانند اینها میپرداختهاند.
شمسالدین خطیب تبریزی كه مردانه بكار برخاسته و دو بار شهر خود را از كشتار و تاراج رهانیده هیچ جا او را نمیشناسند و نامش را نمیبرند. ولی بیكارگانی را كه همچنان ایستاده و كشته شدهاند و یا گریخته و زنان و فرزندان خود را بدست دشمن سپاردهاند در همهی كتابها بنیكی یاد كردهاند.
داستان تیمور گواهی دیگریست. مردی با آن دُژخیمی چون بدیدن پیران میرفته و بر سر گور جرجیس و بلال گنبد میافراشته و اینگونه نمایشها مینموده همه او را بنیكی شناختهاند و چون مرده مادّه تاریخ برایش سروده و «مأوایش» را بهشت جاویدان شماردهاند!
✴️ داوریهای توده دربارهی شعر در ایران
🔸 گفتار چهارم
تکهی ششم
🔶 چرا بدلیل گردن نگزاریم؟!
آقای عدل ، در آغاز گفتار پس از آنكه گواهی میدهند كه زبونی و بدبختی ما زادهی بدآموزیهای شاعران و پیشروان كیشها است میگویند :
ولی اعمال بد و بیرویهی شاعران نباید عظمت و بزرگی گویندگان و نویسندگان بااخلاق و بااراده را نیز محو و نابود سازد. میگویم شما مانند بسیاری زیر تأثیر هیاهو واقع شدهاید برای اینكه از این تأثیر اندیشهتان آزاد شود نخست میپرسم بزرگ كیست و بزرگی چیست؟ در نظر كوتهبینان داشتن نام دراز و لقب مطنطن از قبیل زنبیلالدوله ، خیكالسلطنه و و و یا سرشناختگی میان مردم هرچند چون برادر حاتم طایی ببدی باشد یا داشتن ثروت بسیار اگر هم از راه غارت دیگران فراهم شده یا پایگاه بلند اداری اگر هم با حقهبازی و تشبث بآن رسیده و مانند اینها از نشانیهای بزرگی است اما شما میدانید بزرگ واقعی كسی است كه بدردهای توده از راه درست درمان كند و در راه پیشرفت مقصد عالی خود از هیچكس و هیچ چیز پروا نداشته باشد ، سود شخصی را منظور ندارد بلكه خود را درمیانه نبیند. بزرگ كسی است كه در روز گرفتاری یك ملت قد مردانگی افرازد و تودهای را از بدبختی و زبونی رها كند.
با در نظر گرفتن این حقیقت آیا در میان این صدها گویندگان و بافندگان كه از بزرگان ما میخوانند و بخیره كتابهای زهرآلودشان را مفاخر ملی مینامند باستثنای فردوسی كسی توانید پیدا كرد كه شایستهی عنوان بزرگی باشد! در این گفتار جای گفتگو از یكان یكانشان نیست. شما میتوانید بآثار آنان مراجعه كنید تا دریابید ما راست میگوییم یا دروغ.
شعر مسعود سعد سلمان را كه مثل زدهاید از حبسیات معروف اوست و میدانید این مرد نیز از ستایشگران و ریزهخواران دربار امراء بوده است منتهی چون بحكم سلطان ابراهیم غزنوی مدتها دربند زیسته و شكنجهی زندان میچشیده از سوی دیگر محرومیت از نعیم مدیحهسرایان آن روزی او را برانگیخته اندیشههایی را كه برای هر زندانی دیگر ممكن است دست دهد برشتهی نظم كشد و پیداست در سرودن اینگونه سخنان جز وضعیت شخصیاش محركی نداشته و پیرو یك ایدهآل اخلاقی نبوده است پس چه جای دلبستن باینهاست؟
آقای عدل در سیاق عبارت بعد میگویند از اینها میتوان درس شهامت و مردانگی یاد گرفت. این هم اشتباه دیگری است زیرا شهامت و مردانگی و سایر خویهای ستوده از ایمان به یك راه راست برمیخیزد و از اندرز خشك بویژه در جایی كه اندرزگو خود آلوده باشد و سخنان ضد یكدیگر گوید سودی بدست نیاید چه رسد بآنجا كه پندسرا یكجا دم از شجاعت طبع و عزت نفس زند و جای دیگر ستایشكار این خان و آن امیر گردد و داد دروغبافی و گزافهسازی دهد!!
اگر پندآموزی خشك میتوانست موجب ستودگی خویها شود جوانهای ما از این بدآموزان و پیشوایان گمراه دیگر ما پندهای بسیاری از بر كرده پس چرا در واقعهی شوم شهریور آن رسوایی را بار آوردند؟ چرا دیگران كه از اینگونه پندها بگوششان نخورده در استالینگراد آن مردانگی معجزهآسا را مینمایند؟
آقای عدل در پیشنهاد تشكیل كمیسیون ، مردم را تقسیم شگفتی كردهاند كه هرچه اندیشه كردم نفهمیدم بنیاد این تقسیم از كجا است.
من با اینكه بفلسفهی كهن و نوین آشنا و از روانشناسی اروپایی بیبهره نیستم مقصود ایشان را از اشخاص باذوق و حساس كه عاری از خرد باشند (این معنی از تقسیم مستفاد میشود) ، نفهمیدم زیرا حتا در روانشناسی نوین كه بر پایهی فلسفهی مادی استوار است و بوجود خردی در آدمی بعنوان یك نیروی جداگانهی روانی برای داوری نیك و بد تصدیق ندارد وجود یك آدمهای آنچنانی شناخته نیست.
از طرف دیگر بفرض وجود چنین مردمان شگفتی آیا قضاوت آنان چه ارزشی خواهد داشت آن هم در یك موضوع مربوط بتوده؟!
🔸 گفتار چهارم
تکهی ششم
🔶 چرا بدلیل گردن نگزاریم؟!
آقای عدل ، در آغاز گفتار پس از آنكه گواهی میدهند كه زبونی و بدبختی ما زادهی بدآموزیهای شاعران و پیشروان كیشها است میگویند :
ولی اعمال بد و بیرویهی شاعران نباید عظمت و بزرگی گویندگان و نویسندگان بااخلاق و بااراده را نیز محو و نابود سازد. میگویم شما مانند بسیاری زیر تأثیر هیاهو واقع شدهاید برای اینكه از این تأثیر اندیشهتان آزاد شود نخست میپرسم بزرگ كیست و بزرگی چیست؟ در نظر كوتهبینان داشتن نام دراز و لقب مطنطن از قبیل زنبیلالدوله ، خیكالسلطنه و و و یا سرشناختگی میان مردم هرچند چون برادر حاتم طایی ببدی باشد یا داشتن ثروت بسیار اگر هم از راه غارت دیگران فراهم شده یا پایگاه بلند اداری اگر هم با حقهبازی و تشبث بآن رسیده و مانند اینها از نشانیهای بزرگی است اما شما میدانید بزرگ واقعی كسی است كه بدردهای توده از راه درست درمان كند و در راه پیشرفت مقصد عالی خود از هیچكس و هیچ چیز پروا نداشته باشد ، سود شخصی را منظور ندارد بلكه خود را درمیانه نبیند. بزرگ كسی است كه در روز گرفتاری یك ملت قد مردانگی افرازد و تودهای را از بدبختی و زبونی رها كند.
با در نظر گرفتن این حقیقت آیا در میان این صدها گویندگان و بافندگان كه از بزرگان ما میخوانند و بخیره كتابهای زهرآلودشان را مفاخر ملی مینامند باستثنای فردوسی كسی توانید پیدا كرد كه شایستهی عنوان بزرگی باشد! در این گفتار جای گفتگو از یكان یكانشان نیست. شما میتوانید بآثار آنان مراجعه كنید تا دریابید ما راست میگوییم یا دروغ.
شعر مسعود سعد سلمان را كه مثل زدهاید از حبسیات معروف اوست و میدانید این مرد نیز از ستایشگران و ریزهخواران دربار امراء بوده است منتهی چون بحكم سلطان ابراهیم غزنوی مدتها دربند زیسته و شكنجهی زندان میچشیده از سوی دیگر محرومیت از نعیم مدیحهسرایان آن روزی او را برانگیخته اندیشههایی را كه برای هر زندانی دیگر ممكن است دست دهد برشتهی نظم كشد و پیداست در سرودن اینگونه سخنان جز وضعیت شخصیاش محركی نداشته و پیرو یك ایدهآل اخلاقی نبوده است پس چه جای دلبستن باینهاست؟
آقای عدل در سیاق عبارت بعد میگویند از اینها میتوان درس شهامت و مردانگی یاد گرفت. این هم اشتباه دیگری است زیرا شهامت و مردانگی و سایر خویهای ستوده از ایمان به یك راه راست برمیخیزد و از اندرز خشك بویژه در جایی كه اندرزگو خود آلوده باشد و سخنان ضد یكدیگر گوید سودی بدست نیاید چه رسد بآنجا كه پندسرا یكجا دم از شجاعت طبع و عزت نفس زند و جای دیگر ستایشكار این خان و آن امیر گردد و داد دروغبافی و گزافهسازی دهد!!
اگر پندآموزی خشك میتوانست موجب ستودگی خویها شود جوانهای ما از این بدآموزان و پیشوایان گمراه دیگر ما پندهای بسیاری از بر كرده پس چرا در واقعهی شوم شهریور آن رسوایی را بار آوردند؟ چرا دیگران كه از اینگونه پندها بگوششان نخورده در استالینگراد آن مردانگی معجزهآسا را مینمایند؟
آقای عدل در پیشنهاد تشكیل كمیسیون ، مردم را تقسیم شگفتی كردهاند كه هرچه اندیشه كردم نفهمیدم بنیاد این تقسیم از كجا است.
من با اینكه بفلسفهی كهن و نوین آشنا و از روانشناسی اروپایی بیبهره نیستم مقصود ایشان را از اشخاص باذوق و حساس كه عاری از خرد باشند (این معنی از تقسیم مستفاد میشود) ، نفهمیدم زیرا حتا در روانشناسی نوین كه بر پایهی فلسفهی مادی استوار است و بوجود خردی در آدمی بعنوان یك نیروی جداگانهی روانی برای داوری نیك و بد تصدیق ندارد وجود یك آدمهای آنچنانی شناخته نیست.
از طرف دیگر بفرض وجود چنین مردمان شگفتی آیا قضاوت آنان چه ارزشی خواهد داشت آن هم در یك موضوع مربوط بتوده؟!
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی سیوهفتم)
🔶 دربارهی رضاشاه پهلوی و كارهای زمان آن شاه
(بخش یک از دو)
یكی از كارهای نیكی كه باید در ایران انجام گیرد آنست كه كسی یا كسانی با یك نظر پاك و بیغرضی كارهای رضاشاه پهلوی را بگفتگو و جستجو گزارند و نیك و بد همه را روشن گردانند. مردم دربارهی او از حقیقت بسیار دورند و نیكیها و بدیهای او را نمیدانند. زیرا آنچه در زمان خودش بود هر كاری میكرد چه در روزنامهها و چه در مجلس شورا و چه در جاهای دیگر مورد ستایش میگردید و كسی زبان بخردهگیری نمیتوانست گشود و آنچه اكنونست بیانصافانه از نیكی او نیز چشمپوشی مینمایند و پیاپی بشكایت و بدگویی میپردازند. بخصوص كسانی كه در زمان او بزندان افتاده یا آسیب دیگری دیدهاند كه خودداری نمیتوانند و از شكایت بازنمیایستند.
ولی ما آرزومندیم این كسان رنجش و احساسات خود را در موضوع دخالت ندهند و دربارهی شاه گذشته چنانكه بدیها را بدیده میگیرند از نیكیها هم چشم نپوشند. نویسنده خود از كسانی هستم كه از دیكتاتوری رضاشاه آسیب دیدهام. آشنایانم داستان بیرون آمدن مرا از عدلیه میدانند [1] و جز خدا كسی نمیداند كه آن داستان چه زیانهایی را بزندگانی من زد. گذشته از آنكه در زمان سرشهربانی بودن آیرُم [2] در نتیجهی یك بدگمانی بیجا ، نُه روز مرا در شهربانی نگه داشتند و همهی كتابها و نوشتههایم را بادارهی آگاهی آورده و صفحه بصفحه جستجو كردند كه بسیاری از آنها از میان رفت. [3]
با اینحال من بخود حق نمیدهم در گفتگو از كارهای رضاشاه باین رنجش و آزردگی دخالت دهم. تاكنون چند بار گفتهام و در اینجا هم میگویم : رضاشاه بایران نیكیهای بسیار كرد. خانخانی را از میان برداشت ، بیست سال كشور را ایمن و آسوده راه برد ، بآبادی تهران و دیگر جاها كوشید ، بانك ملی بنیاد نهاد ، نظام وظیفه اجرا كرد ، بمردم رخت یكسان پوشانید ، زنان را از چادر و پیچه بیرون آورد. اینها هر یكی در حدود خود كارهای بزرگ و سودمندی است كه باید بنام آن پادشاه در تاریخ بماند.
اگر كسانی سمتقو و اقبالالسلطنه و شیخخزعل و جهانشاهخان و امیرعشایر و بسیار امثال اینان را كه بودند و هر یكی در یك گوشهی مملكت فرمانروایی میكردند فراموش ننمودهاند معنی این گفتهها را بهتر خواهند فهمید.
ولی از آنسوی رضاشاه مشروطه را از میان برد ، دارالشورا [=پارلمان] را بیآبرو گردانید ، در زمان او احساسات آزادیخواهی و ایراندوستی خفه گردید ، بداخلاقی رو بفزونی رفت ، رضاشاه هنگامی بكار برخاست كه میتوانست احساسات آزادیخواهی و ایراندوستی را در مردم نیرومند گرداند و یك دسته از هوچیان و سودجویان را كه درمیان آزادیخواهان پیدا شده و باعث آشفتگی كشور بودند از میان بردارد ، مشروطه را از راه حقیقت بجریان اندازد. خلاصه آنكه توده را بتكان آورد و یك نیرویی از آنها تولید گردانیده پشتیبان خود سازد. آن اختیاری را كه بدستش افتاد میتوانست در این راه بكار برد. ولی رضاشاه چون از هوچیان و آزادیخواهانِ دروغی رنجیدگی داشت بكینهی آنها كوشید و مشروطه را از پا انداخت ، و اینبود انتخابات را سفارشی گردانید و از دارالشورا اختیار را گرفته قانونها را تابع ارادهی خود ساخت. همچنین در همهی ادارات زور و چیرگی را بكار انداخت. اینها نیز زیانهای كوچكی نیست و من نمیدانم این بدبینی و دشمنی با مشروطه و توده در دل آن پادشاه از كجا و به چه انگیزه پدید آمده بود.
این یك داوریایست كه من به اجمال دربارهی آن شاه میكنم و پیداست كه باین كوتاهی نباید اكتفا كرد و باید بیك داوری بهتر و مفصلتر برخاست. از آنسوی یك رشته جریانهای سیاسی بوده كه مردم از آنها آگاه نشدهاند و تا آنها بیرون نیاید و دانسته نشود داوری صورت درستی نخواهد داشت.
نویسنده بیك رشتهی كمی از آنها آگاهم و نیك میدانم كه چه اهمیتی را داراست و چگونه اندیشهها و نظرها را تغییر تواند داد. اینست بسیار آرزومندم كه آن حقایق بیرون آید و مردم آگاه گردند. ایكاش رضاشاه آن حوصله را داشتند كه در آن زیستگاه خود كه دور از ایران روز میگزارند حقایق تاریخی بیست سالهی زمان سررشتهداری خود را یادداشت كنند و یا كسی را بیادداشت كردن وادارند و این كمك را بتاریخ ایران دریغ ندارند.
[1] : نك. «زندگانی من» (ده سال در عدلیه و چرا از عدلیه بیرون آمدم)
[2] : سرتیپ محمدحسین آیرم رئیس شهربانی حكومت رضاشاه از سال 1312 تا 1314. ركنالدین مختاری همان جایگاه را تا 1320 داشت. برای آگاهی بیشتر نك. دفتر «دفاع در دیوان کیفر»
[3] : از جمله نوشتههایی كه ناپدید شده بخش یكم و دوم (از سه بخش) «دفتر روزگار» یا «تقویم هزاروسیصدوبیست ساله» است.
🔶 دربارهی رضاشاه پهلوی و كارهای زمان آن شاه
(بخش یک از دو)
یكی از كارهای نیكی كه باید در ایران انجام گیرد آنست كه كسی یا كسانی با یك نظر پاك و بیغرضی كارهای رضاشاه پهلوی را بگفتگو و جستجو گزارند و نیك و بد همه را روشن گردانند. مردم دربارهی او از حقیقت بسیار دورند و نیكیها و بدیهای او را نمیدانند. زیرا آنچه در زمان خودش بود هر كاری میكرد چه در روزنامهها و چه در مجلس شورا و چه در جاهای دیگر مورد ستایش میگردید و كسی زبان بخردهگیری نمیتوانست گشود و آنچه اكنونست بیانصافانه از نیكی او نیز چشمپوشی مینمایند و پیاپی بشكایت و بدگویی میپردازند. بخصوص كسانی كه در زمان او بزندان افتاده یا آسیب دیگری دیدهاند كه خودداری نمیتوانند و از شكایت بازنمیایستند.
ولی ما آرزومندیم این كسان رنجش و احساسات خود را در موضوع دخالت ندهند و دربارهی شاه گذشته چنانكه بدیها را بدیده میگیرند از نیكیها هم چشم نپوشند. نویسنده خود از كسانی هستم كه از دیكتاتوری رضاشاه آسیب دیدهام. آشنایانم داستان بیرون آمدن مرا از عدلیه میدانند [1] و جز خدا كسی نمیداند كه آن داستان چه زیانهایی را بزندگانی من زد. گذشته از آنكه در زمان سرشهربانی بودن آیرُم [2] در نتیجهی یك بدگمانی بیجا ، نُه روز مرا در شهربانی نگه داشتند و همهی كتابها و نوشتههایم را بادارهی آگاهی آورده و صفحه بصفحه جستجو كردند كه بسیاری از آنها از میان رفت. [3]
با اینحال من بخود حق نمیدهم در گفتگو از كارهای رضاشاه باین رنجش و آزردگی دخالت دهم. تاكنون چند بار گفتهام و در اینجا هم میگویم : رضاشاه بایران نیكیهای بسیار كرد. خانخانی را از میان برداشت ، بیست سال كشور را ایمن و آسوده راه برد ، بآبادی تهران و دیگر جاها كوشید ، بانك ملی بنیاد نهاد ، نظام وظیفه اجرا كرد ، بمردم رخت یكسان پوشانید ، زنان را از چادر و پیچه بیرون آورد. اینها هر یكی در حدود خود كارهای بزرگ و سودمندی است كه باید بنام آن پادشاه در تاریخ بماند.
اگر كسانی سمتقو و اقبالالسلطنه و شیخخزعل و جهانشاهخان و امیرعشایر و بسیار امثال اینان را كه بودند و هر یكی در یك گوشهی مملكت فرمانروایی میكردند فراموش ننمودهاند معنی این گفتهها را بهتر خواهند فهمید.
ولی از آنسوی رضاشاه مشروطه را از میان برد ، دارالشورا [=پارلمان] را بیآبرو گردانید ، در زمان او احساسات آزادیخواهی و ایراندوستی خفه گردید ، بداخلاقی رو بفزونی رفت ، رضاشاه هنگامی بكار برخاست كه میتوانست احساسات آزادیخواهی و ایراندوستی را در مردم نیرومند گرداند و یك دسته از هوچیان و سودجویان را كه درمیان آزادیخواهان پیدا شده و باعث آشفتگی كشور بودند از میان بردارد ، مشروطه را از راه حقیقت بجریان اندازد. خلاصه آنكه توده را بتكان آورد و یك نیرویی از آنها تولید گردانیده پشتیبان خود سازد. آن اختیاری را كه بدستش افتاد میتوانست در این راه بكار برد. ولی رضاشاه چون از هوچیان و آزادیخواهانِ دروغی رنجیدگی داشت بكینهی آنها كوشید و مشروطه را از پا انداخت ، و اینبود انتخابات را سفارشی گردانید و از دارالشورا اختیار را گرفته قانونها را تابع ارادهی خود ساخت. همچنین در همهی ادارات زور و چیرگی را بكار انداخت. اینها نیز زیانهای كوچكی نیست و من نمیدانم این بدبینی و دشمنی با مشروطه و توده در دل آن پادشاه از كجا و به چه انگیزه پدید آمده بود.
این یك داوریایست كه من به اجمال دربارهی آن شاه میكنم و پیداست كه باین كوتاهی نباید اكتفا كرد و باید بیك داوری بهتر و مفصلتر برخاست. از آنسوی یك رشته جریانهای سیاسی بوده كه مردم از آنها آگاه نشدهاند و تا آنها بیرون نیاید و دانسته نشود داوری صورت درستی نخواهد داشت.
نویسنده بیك رشتهی كمی از آنها آگاهم و نیك میدانم كه چه اهمیتی را داراست و چگونه اندیشهها و نظرها را تغییر تواند داد. اینست بسیار آرزومندم كه آن حقایق بیرون آید و مردم آگاه گردند. ایكاش رضاشاه آن حوصله را داشتند كه در آن زیستگاه خود كه دور از ایران روز میگزارند حقایق تاریخی بیست سالهی زمان سررشتهداری خود را یادداشت كنند و یا كسی را بیادداشت كردن وادارند و این كمك را بتاریخ ایران دریغ ندارند.
[1] : نك. «زندگانی من» (ده سال در عدلیه و چرا از عدلیه بیرون آمدم)
[2] : سرتیپ محمدحسین آیرم رئیس شهربانی حكومت رضاشاه از سال 1312 تا 1314. ركنالدین مختاری همان جایگاه را تا 1320 داشت. برای آگاهی بیشتر نك. دفتر «دفاع در دیوان کیفر»
[3] : از جمله نوشتههایی كه ناپدید شده بخش یكم و دوم (از سه بخش) «دفتر روزگار» یا «تقویم هزاروسیصدوبیست ساله» است.
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
🛎 دفترهایی که بتازگی فایلهاشان جایگزین گردیده است :
🔹 شعر در ایران
🔹 در پیرامون شعر و صوفیگری
🔹 سخنرانی کسروی در انجمن ادبی
🔹 ادبیات منظوم ایران
🔹 خراباتیان که بودند و چه میگفتند؟.
🔹 شعر در ایران
🔹 در پیرامون شعر و صوفیگری
🔹 سخنرانی کسروی در انجمن ادبی
🔹 ادبیات منظوم ایران
🔹 خراباتیان که بودند و چه میگفتند؟.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 11 از بخش پنجم
🔸نتیجههای پرارجی که از جستار روان بدست میآید
از سخن خود دور نیفتیم : چنانكه بارها گفتهایم باید دین و زندگی یكی باشد تا هوشها همه بیكسو رو آورد ، و كوششها همه در یك زمینه باشد ، و نیروها همه رویهم آید. اینست راز فیروزی و ما همه باین میكوشیم.
بنیاد این گفتهها چند سخن است :
نخست آنكه اینجهان و آنجهان بهم پیوسته و از هم جدا نیست.
دوم نیكی در اینجا نیكی در آنجا میباشد.
سوم خشنودی خدا و شادی روان در آنجهان جز در كارهای سودمند و بانتیجه نتواند بود.
در كیشها اینها را نشناخته و چند كجی را بهم آمیختهاند : نخست اینجهان و آنجهان را آخشیج یكدیگر شمردهاند. دوم دین را برای آنجهان خواستهاند. سوم خشنودی خدا را در یك رشته كارهای بینتیجه و بیانگیزه پنداشتهاند. بدینسان بلغزش اندر لغزش افتادهاند.
این نیك میرساند آدمیان بخود رستگار نگردند و براستیها پی نبرند ، و بدینسان براههای گوناگون افتند و همگی نیز گمراه باشند. همین صوفیگری نتیجهی اندیشهی هزاران كسانست و این اندازهی گمراهی ایشان میباشد.
از سختی كشیدن چه سودی تواند بود؟!.. از رفتن بفلان بارگاه چه نتیجه پیدا شود؟!.. از گریستن بكشتگان هزار سال پیش چه نتیجه بدست آید؟!. فلان ذكر چرا هزار بار خوانده شود؟!.
باید اینها همه از میان برخیزد. من این را بنام خدا میگویم ، و بخواست او میگویم. در راه پاكدینی اینها گناه و خداناشناسیست. اگر كسی نیكی میخواهد ، و خشنودی خدا را میجوید ، و در آرزوی شادی و آسودگی آنجهانست ، معنی جهان و زندگی را بداند ، آفریدگار جهان و خواست او را بشناسد ، همیشه دربند خرسندی و آسایش مردم باشد ، خوشی خود را در خوشی توده داند ، جلو آز را گرفته از كشاكش دوری گزیند ، از دروغگویی و دغلكاری بپرهیزد ، در جستجوی راستیها باشد ، و هواداری از داد نماید ، و در راه مردانگی و سرافرازی ، و برای نگهداری خاندانها از مرگ نترسد ، و همیشه دست بینوایان گیرد ، و اندوه گرفتاران خورد.
اینهاست آنچه هم مایهی خشنودی خداست و هم در دو جهان نیك و سودمند میباشد. اینهاست آنچه باید همه یاد گیرند و همیشه در پِیَش باشند.
از اینها گذشته ، امروز یك رشته كارهای بسیار بایاتری در پیش است. امروز شرق پریشان و گرفتار است و زیردست آزمندان اروپا افتاده ، باید برهانیدن آن بكوشیم. باید این كار را ما كنیم ، فرشتگان از آسمان نخواهند آمد.
امروز بزرگترین نیكوكاری و بهترین پرستش بخدا آنست كه بكوشیم و این كیشهای پراكنده و بیهوده را از میان برداریم ، و مردمان را همه بیك راه آوریم. چاره باین گرفتاریها و درماندگیها كنیم. امروز كوشش در راه خدا اینست. خشنودی آفریدگار جز در این نخواهد بود. امروز یكی از كارهای نیك آتش زدن به هزارها كتابهای زیانآور است و باید این كار را در همه جا رواج داد. باید بآسایش نپرداخت و باین كارها كوشید. باید بجای گریستن بكشتگان هزاروسیصد سال پیش و رفتن بدیدن بارگاهها و نشستن در خانقاهها و دیگر بیهودهكاریها باینها پرداخت.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 11 از بخش پنجم
🔸نتیجههای پرارجی که از جستار روان بدست میآید
از سخن خود دور نیفتیم : چنانكه بارها گفتهایم باید دین و زندگی یكی باشد تا هوشها همه بیكسو رو آورد ، و كوششها همه در یك زمینه باشد ، و نیروها همه رویهم آید. اینست راز فیروزی و ما همه باین میكوشیم.
بنیاد این گفتهها چند سخن است :
نخست آنكه اینجهان و آنجهان بهم پیوسته و از هم جدا نیست.
دوم نیكی در اینجا نیكی در آنجا میباشد.
سوم خشنودی خدا و شادی روان در آنجهان جز در كارهای سودمند و بانتیجه نتواند بود.
در كیشها اینها را نشناخته و چند كجی را بهم آمیختهاند : نخست اینجهان و آنجهان را آخشیج یكدیگر شمردهاند. دوم دین را برای آنجهان خواستهاند. سوم خشنودی خدا را در یك رشته كارهای بینتیجه و بیانگیزه پنداشتهاند. بدینسان بلغزش اندر لغزش افتادهاند.
این نیك میرساند آدمیان بخود رستگار نگردند و براستیها پی نبرند ، و بدینسان براههای گوناگون افتند و همگی نیز گمراه باشند. همین صوفیگری نتیجهی اندیشهی هزاران كسانست و این اندازهی گمراهی ایشان میباشد.
از سختی كشیدن چه سودی تواند بود؟!.. از رفتن بفلان بارگاه چه نتیجه پیدا شود؟!.. از گریستن بكشتگان هزار سال پیش چه نتیجه بدست آید؟!. فلان ذكر چرا هزار بار خوانده شود؟!.
باید اینها همه از میان برخیزد. من این را بنام خدا میگویم ، و بخواست او میگویم. در راه پاكدینی اینها گناه و خداناشناسیست. اگر كسی نیكی میخواهد ، و خشنودی خدا را میجوید ، و در آرزوی شادی و آسودگی آنجهانست ، معنی جهان و زندگی را بداند ، آفریدگار جهان و خواست او را بشناسد ، همیشه دربند خرسندی و آسایش مردم باشد ، خوشی خود را در خوشی توده داند ، جلو آز را گرفته از كشاكش دوری گزیند ، از دروغگویی و دغلكاری بپرهیزد ، در جستجوی راستیها باشد ، و هواداری از داد نماید ، و در راه مردانگی و سرافرازی ، و برای نگهداری خاندانها از مرگ نترسد ، و همیشه دست بینوایان گیرد ، و اندوه گرفتاران خورد.
اینهاست آنچه هم مایهی خشنودی خداست و هم در دو جهان نیك و سودمند میباشد. اینهاست آنچه باید همه یاد گیرند و همیشه در پِیَش باشند.
از اینها گذشته ، امروز یك رشته كارهای بسیار بایاتری در پیش است. امروز شرق پریشان و گرفتار است و زیردست آزمندان اروپا افتاده ، باید برهانیدن آن بكوشیم. باید این كار را ما كنیم ، فرشتگان از آسمان نخواهند آمد.
امروز بزرگترین نیكوكاری و بهترین پرستش بخدا آنست كه بكوشیم و این كیشهای پراكنده و بیهوده را از میان برداریم ، و مردمان را همه بیك راه آوریم. چاره باین گرفتاریها و درماندگیها كنیم. امروز كوشش در راه خدا اینست. خشنودی آفریدگار جز در این نخواهد بود. امروز یكی از كارهای نیك آتش زدن به هزارها كتابهای زیانآور است و باید این كار را در همه جا رواج داد. باید بآسایش نپرداخت و باین كارها كوشید. باید بجای گریستن بكشتگان هزاروسیصد سال پیش و رفتن بدیدن بارگاهها و نشستن در خانقاهها و دیگر بیهودهكاریها باینها پرداخت.
✴️ داوریهای توده دربارهی شعر در ایران
🔸 گفتار چهارم
تکهی هفتم
🔶 چرا بدلیل گردن نگزاریم؟!
آقای عدل در آن قسمت از گفتار كه خطاب بآقای كسروی است میگویند : ـ مذاهب و عقاید فیلسوفان تاریكی عالم خلقت را روشن ساخته ـ اگر چنین است و با اینكه حق جز یكی نیست پس اینهمه اختلافات در هر یك از آنها حتا میان یك دسته از پیروان یك كیش یا یك فلسفه از كجا برخاسته؟ راست اینست كه این عارفان و فیلسوفان جز راه پندار و انگار نپیمودهاند و هر كس بسابقهی هوس و پندار سخنانی رانده. آن سرگیجه و بهتی كه بآن اشاره كردهاید نیز ناشی از این پنداربافیهای گوناگون و افسانهسازیهای رنگارنگ است كه هدیهی این آقایان بعالم بشریت میباشد.
اگر براستی مایلید از این سرگیجه بیرون آیید برادرانه بشما میگویم كتاب راه رستگاری تألیف آقای كسروی را بدست بیاورید و چندین بار با دقت و اندیشه بخوانید پس از این كار قول میدهم از دامی كه تار و پودش بدآموزیها میباشد و سالهاست كه فكر شرقی در شبكههای پیچاپیچ آن گرفتار است رها بشوید.
آقای عدل شعرهای عاشقانهای در گفتار خود آورده میگویند از اینگونه شعرها نمیتوان درگذشت.
در پاسخ این سخنها نخست باید دید عشق چیست سپس دربارهی شعرهای عاشقانه گفتگو كرد.
اگر گفتههای شاعران را ، از مولوی ، خیام ، حافظ ، سعدی تا هاتف اصفهانی با آن ترجیع بند توهین كننده بخدایش مورد بحث دقیق قرار دهید هیچگاه نخواهید توانست دریافت كه این شاعران از كلمهی «عشق» چه معناهایی در نظر گرفتهاند.
عشق تمایل شدید است ، عشق آدمیت است ، عشق دین است ، عشق حیات است ، عشق زمین است ، عشق كوه است ، عشق دریاست ، عشق هواست ، عشق افلاك نهگانه است ، عشق ملائكه است ، عشق محرك كون است ، عشق اول است ، عشق خداست!
مداقه در این سخنان رنگارنگ كه به هذیان بیماران شباهت بسیار دارد ، باین نتیجه میرساند كه شاعر هر معنایی كه در صفحهی پندارش نقش بسته و آن را یك چیز بزرگی تصور كرده عشق پنداشته و ریشهی (ع ش ق) را در نشان دادن آن بكار برده است.
عشق به چه معنیست؟ [1]
پی جویی نشان میدهد كه سرچشمهی این گفتههای رنگارنگ نخست سه بدآموزی جداگانه بوده ولی بعداً مخلوط بیكدیگر گردیده است. با این اختلاط هر شاعری كه با یكی از آن بدآموزیها بیشتر سرو كار داشته معنای پنداریای كه بعشق میدهد بیشتر دارای رنگ آن بدآموزی است.
1ـ شاخهای از فلسفهی كهن یونان كه معروف به (اشراق) است و از طرفداران او در ایران سهروردی است كه جانش را روی این پندار باخته.
2ـ پندار وحدت وجود و شاخ و برگهای آن.
3ـ بدآموزیهای خراباتیان
از اینجا آنچه شاعران ما در این باره سرودهاند آلوده باین بدآموزیها است و چنانكه میبینید یك معنی روشنی كه اندكی نزدیك به طبیعت باشد ندارد پس بر این پنداربافیها نام شعر غزلی (لیریك) چگونه توان نهاد؟
ما آزادگان كه تصمیم گرفتهایم به رهنمایی پیشوای ارجمندمان هر چیز را بمعنی راستین آن برگردانیم در این باره نیز میگوییم ، عشق گرایش مردی است بزنی یا زنی به مردی و اگر پاكدلانه پیش رود و موجب تشكیل خانواده گردد ستوده و نیك است.
هیچ ایرادی نداریم اگر یكی از دو طرف شرح دلبستگی خویش را بطرف دیگر با نثر یا نظم بازگوید.
اما چه باید گفت بآن سرسامبافیها یا شرح عشقبازیهای غیرطبیعی!
آیا جمال خدا را در صورت شاهدپسران دیدن و پیرانهسر دم از عشق زدن و بیشرمانه اینگونه بیناموسیهای پست را عشق بخدا نامیدن كه سراسرِ آثار عشقی این مفاخر ملی را تشكیل میدهد هم باید عشق خواند و بدلخواه یكمشت تیرهدرون مقدس شمرد؟!
در حكومتهایی كه اساس مسلك آنها بر مبارزه با دین مبتنی است برای این بیناموسی پست كیفر سخت پیشبینی كردهاند آنگاه ملاحظه كنید ما كه دم از دین و خدا میزنیم ، شرح این بیغیرتیهای یك دسته سیاهكار را آثار ملی مینامیم و پیاپی چاپ میكنیم!
بدتر آنكه بیكوچكترین پروایی در مدارس بدست پسران و دختران معصوم میدهیم!!
من شرم دارم و نباید نمونههایی از آن گفتههای زهرآلود در اینجا بیاوریم زیرا چنانكه آقای كسروی فرمودهاند این دُژسراها را باید از بیرون سنگسار كرد و هیچگاه بدرون آنها درنیامد تنها در اینجا روی سخن را ببانوان غیرتمند برگردانیده میگویم :
ای بانوان دانا و باغیرت ایرانی! وظیفهی شماست كه با این ننگینكاریها نبرد كنید. این بر شماست كه ترویجكنندگان این پستیها را هر كسی كه باشند و هر مقامی كه دارند رسوا سازید و سرهای ناپاكشان را بكوبید. ای خواهران و مادران دلیر! استوار ساختن بنیاد خانوادهی ایرانی كه اساس موجودیت آیندهی این توده است بدست شما سپرده شده و نخستین وظیفهی شماست. هان بكوشید و ننگ این بیغیرتی را كه بزرگترین مخرب خاندان است از دامن ایرانی پاك سازید!
[1] : این عنوان را ما گزاردهایم.
🔸 گفتار چهارم
تکهی هفتم
🔶 چرا بدلیل گردن نگزاریم؟!
آقای عدل در آن قسمت از گفتار كه خطاب بآقای كسروی است میگویند : ـ مذاهب و عقاید فیلسوفان تاریكی عالم خلقت را روشن ساخته ـ اگر چنین است و با اینكه حق جز یكی نیست پس اینهمه اختلافات در هر یك از آنها حتا میان یك دسته از پیروان یك كیش یا یك فلسفه از كجا برخاسته؟ راست اینست كه این عارفان و فیلسوفان جز راه پندار و انگار نپیمودهاند و هر كس بسابقهی هوس و پندار سخنانی رانده. آن سرگیجه و بهتی كه بآن اشاره كردهاید نیز ناشی از این پنداربافیهای گوناگون و افسانهسازیهای رنگارنگ است كه هدیهی این آقایان بعالم بشریت میباشد.
اگر براستی مایلید از این سرگیجه بیرون آیید برادرانه بشما میگویم كتاب راه رستگاری تألیف آقای كسروی را بدست بیاورید و چندین بار با دقت و اندیشه بخوانید پس از این كار قول میدهم از دامی كه تار و پودش بدآموزیها میباشد و سالهاست كه فكر شرقی در شبكههای پیچاپیچ آن گرفتار است رها بشوید.
آقای عدل شعرهای عاشقانهای در گفتار خود آورده میگویند از اینگونه شعرها نمیتوان درگذشت.
در پاسخ این سخنها نخست باید دید عشق چیست سپس دربارهی شعرهای عاشقانه گفتگو كرد.
اگر گفتههای شاعران را ، از مولوی ، خیام ، حافظ ، سعدی تا هاتف اصفهانی با آن ترجیع بند توهین كننده بخدایش مورد بحث دقیق قرار دهید هیچگاه نخواهید توانست دریافت كه این شاعران از كلمهی «عشق» چه معناهایی در نظر گرفتهاند.
عشق تمایل شدید است ، عشق آدمیت است ، عشق دین است ، عشق حیات است ، عشق زمین است ، عشق كوه است ، عشق دریاست ، عشق هواست ، عشق افلاك نهگانه است ، عشق ملائكه است ، عشق محرك كون است ، عشق اول است ، عشق خداست!
مداقه در این سخنان رنگارنگ كه به هذیان بیماران شباهت بسیار دارد ، باین نتیجه میرساند كه شاعر هر معنایی كه در صفحهی پندارش نقش بسته و آن را یك چیز بزرگی تصور كرده عشق پنداشته و ریشهی (ع ش ق) را در نشان دادن آن بكار برده است.
عشق به چه معنیست؟ [1]
پی جویی نشان میدهد كه سرچشمهی این گفتههای رنگارنگ نخست سه بدآموزی جداگانه بوده ولی بعداً مخلوط بیكدیگر گردیده است. با این اختلاط هر شاعری كه با یكی از آن بدآموزیها بیشتر سرو كار داشته معنای پنداریای كه بعشق میدهد بیشتر دارای رنگ آن بدآموزی است.
1ـ شاخهای از فلسفهی كهن یونان كه معروف به (اشراق) است و از طرفداران او در ایران سهروردی است كه جانش را روی این پندار باخته.
2ـ پندار وحدت وجود و شاخ و برگهای آن.
3ـ بدآموزیهای خراباتیان
از اینجا آنچه شاعران ما در این باره سرودهاند آلوده باین بدآموزیها است و چنانكه میبینید یك معنی روشنی كه اندكی نزدیك به طبیعت باشد ندارد پس بر این پنداربافیها نام شعر غزلی (لیریك) چگونه توان نهاد؟
ما آزادگان كه تصمیم گرفتهایم به رهنمایی پیشوای ارجمندمان هر چیز را بمعنی راستین آن برگردانیم در این باره نیز میگوییم ، عشق گرایش مردی است بزنی یا زنی به مردی و اگر پاكدلانه پیش رود و موجب تشكیل خانواده گردد ستوده و نیك است.
هیچ ایرادی نداریم اگر یكی از دو طرف شرح دلبستگی خویش را بطرف دیگر با نثر یا نظم بازگوید.
اما چه باید گفت بآن سرسامبافیها یا شرح عشقبازیهای غیرطبیعی!
آیا جمال خدا را در صورت شاهدپسران دیدن و پیرانهسر دم از عشق زدن و بیشرمانه اینگونه بیناموسیهای پست را عشق بخدا نامیدن كه سراسرِ آثار عشقی این مفاخر ملی را تشكیل میدهد هم باید عشق خواند و بدلخواه یكمشت تیرهدرون مقدس شمرد؟!
در حكومتهایی كه اساس مسلك آنها بر مبارزه با دین مبتنی است برای این بیناموسی پست كیفر سخت پیشبینی كردهاند آنگاه ملاحظه كنید ما كه دم از دین و خدا میزنیم ، شرح این بیغیرتیهای یك دسته سیاهكار را آثار ملی مینامیم و پیاپی چاپ میكنیم!
بدتر آنكه بیكوچكترین پروایی در مدارس بدست پسران و دختران معصوم میدهیم!!
من شرم دارم و نباید نمونههایی از آن گفتههای زهرآلود در اینجا بیاوریم زیرا چنانكه آقای كسروی فرمودهاند این دُژسراها را باید از بیرون سنگسار كرد و هیچگاه بدرون آنها درنیامد تنها در اینجا روی سخن را ببانوان غیرتمند برگردانیده میگویم :
ای بانوان دانا و باغیرت ایرانی! وظیفهی شماست كه با این ننگینكاریها نبرد كنید. این بر شماست كه ترویجكنندگان این پستیها را هر كسی كه باشند و هر مقامی كه دارند رسوا سازید و سرهای ناپاكشان را بكوبید. ای خواهران و مادران دلیر! استوار ساختن بنیاد خانوادهی ایرانی كه اساس موجودیت آیندهی این توده است بدست شما سپرده شده و نخستین وظیفهی شماست. هان بكوشید و ننگ این بیغیرتی را كه بزرگترین مخرب خاندان است از دامن ایرانی پاك سازید!
[1] : این عنوان را ما گزاردهایم.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی سیوهشتم)
🔶 دربارهی رضاشاه پهلوی و كارهای زمان آن شاه (بخش دو از دو)
در زمان شاه گذشته تنها چیرگی و سختگیری او نبوده كه مایهی زیان مردم گردیده. یك دسته از سران ادارهها و كاركنان دولتی نیز از زور و نیروی او استفاده نموده بمردم آزار و زیان بسیار رسانیدهاند. امروز تنها مختاری [1] را دنبال میكنند. باید گفت دیگران نیز بسیارند.
من میخواهم در اینجا برای مَثَل دیوان حرب و كارهای آن را یادآوری نمایم. این دیوان حرب چه بود؟. چه رفتاری با مردم میكرد؟. چند تن از افسران ستمگر خونخوار پیدا شده بنام «اجرای اوامر اعلیحضرت» بیرحمی و پستی بیاندازه از خود نشان میدادند. میرزاآقاخان خلعتبری كه یك افسر جوانی او را با تپانچه درغلتانیده خود را نیز كشت یك نمونهی درستی از بیرحمی و خونخواری بود. برای آنكه دانسته شود چگونه اینها كاسهی گرمتر از آش گردیده بسیار بیشتر از آنچه مقصود رضاشاه بود بمردم ستم و بیرحمی مینمودند داستان پایین را یاد میكنم :
آقای حسن مشار (مشارالملك) [2] را كه اكنون نمیدانم در كجای اروپاست بسیاری از خوانندگان خواهند شناخت. زیرا از كسانی بود كه چند بار وزارت كرده است. این مرد در كارهای رضاشاه دخالت داشت و از نزدیكان او شمرده میشد ولی یك روز شنیده شد او را گرفته و بزندان انداختهاند. سپس نیز شنیده شد در دیوان حرب محكوم بمرگ گردیده. لیكن پس از چندی رها شده بیرون آمد و چون با نویسنده آشنایی داشت بدیدنش رفتم و چگونگی را پرسیدم.
داستان این بوده كه پسر یكی از بستگان آقای مشار كه جوان درسخواندهای بوده باروپا میرفته. آقای مشار برای شناسانیدن او نامهای بشهربانی نوشته تا تذكره[=گذرنامه] باو دادهاند. سپس در آلمان روزنامهای بنام «پیكان» بزبان فارسی انتشار یافته كه از رضاشاه بد گفته و كسی از تهران راپورتی[گزارش] بشهربانی فرستاده كه نویسندهی آن روزنامه فلان جوانست و او را مشارالملك فرستاده تا برود در اروپا از شاه بد نویسد.
بهمین دستاویز مشارالملك را با چند تنی بزندان كشانیدند و[سرهنگ] میرزاآقاخان خلعتبری و همدستان او در دیوان حرب بعنوان آنكه بشاه یا بكشور سوء قصد داشته حكم مرگ برای او دادند. اینست نمونهای از تشنگی آنها بخونریزی. از آنسو چون حكم را بنزد شاه بردند سخت برآشفته گفت : مردكه مگر من میرغضبم كه هر روز آدم بكشم [3] ، و مشارالملك را آزاد گردانید ، و سپس دانسته شد كه چون مختاری آن راپورت را بنزد شاه برده بوده در حاشیهاش نوشته است : «تحقیقی بكنید» با همین یك دستور بچنان رفتاری برخاسته بودند.
كسانی كه در زمان آن شاه كشته شدهاند بیشترش چنین است كه كاركنان شهربانی یا دیوان حرب دوسیه[=پرونده] برای ایشان ساخته و یك كار كوچكی را در نظر آن شاه بزرگ گردانیدهاند. ولی اگر اكنون از هر یكی از ایشان بپرسید خواهد گفت : شاه میخواست چند نفر دیگر را هم با آنان بكشد ولی من كوشیدم و نگزاردم.
گواه این سخن رفتاریست كه آقای سرتیپ قریب میكند. این مرد كه در زمان رضاشاه آزار و ستم بسیار بمردم رسانیده اكنون كه آن شاه رفته و فرصت بدست آمده آقای سرتیپ برگشته و از آن شاه بد مینویسد و از بیچارگی و فراموشكاریِ مردم ایران استفاده كرده و میخواهد پس از آن ستمگریها جا در دلها برای خود باز كند.
آقای سرتیپ در محاكمهی محسن جهانسوز [4] و همراهانش كه همگی جوانان بیگناهی بودند دادستان دیوان حرب بوده و آنچه توانسته بیرحمی و پافشاری نشان داده و باعث ریخته شده خون یك جوان دانشمند بیگناه گردیده ، چنین كسی اكنون میخواهد «وجههی ملی» پیدا كند و در روزنامهها گفتار مینویسد كه برضاشاه چنان گفتم ، و چنین شنیدم ، و چون دربارهی كشتن محسن جهانسوز ایراد میگیرند با یك پیشانی باز چنین پاسخ میدهد : «حكم را دادگاه میدهد نه دادستان».
آری آقای سرتیپ حكم را دادگاه میدهد ولی ما وظیفهی دادستان را هم میدانیم. دادستان هم پافشاری نموده حكم را از دادگاه میطلبد. این چیزی نیست كه امروز مردم ندانند. شما آقای سرتیپ قریب در دادگاه سرپا ایستادهاید و با صد بیرحمی و بیوجدانی یك دسته از جوانان بیگناه را گناهكار قلم دادهاید و برای آنان از دادگاه كیفر خواستهاید و پیاپی ستایش از شاه كرده و دادگاه را در زیر تهدید گزاردهاید.
👇
🔶 دربارهی رضاشاه پهلوی و كارهای زمان آن شاه (بخش دو از دو)
در زمان شاه گذشته تنها چیرگی و سختگیری او نبوده كه مایهی زیان مردم گردیده. یك دسته از سران ادارهها و كاركنان دولتی نیز از زور و نیروی او استفاده نموده بمردم آزار و زیان بسیار رسانیدهاند. امروز تنها مختاری [1] را دنبال میكنند. باید گفت دیگران نیز بسیارند.
من میخواهم در اینجا برای مَثَل دیوان حرب و كارهای آن را یادآوری نمایم. این دیوان حرب چه بود؟. چه رفتاری با مردم میكرد؟. چند تن از افسران ستمگر خونخوار پیدا شده بنام «اجرای اوامر اعلیحضرت» بیرحمی و پستی بیاندازه از خود نشان میدادند. میرزاآقاخان خلعتبری كه یك افسر جوانی او را با تپانچه درغلتانیده خود را نیز كشت یك نمونهی درستی از بیرحمی و خونخواری بود. برای آنكه دانسته شود چگونه اینها كاسهی گرمتر از آش گردیده بسیار بیشتر از آنچه مقصود رضاشاه بود بمردم ستم و بیرحمی مینمودند داستان پایین را یاد میكنم :
آقای حسن مشار (مشارالملك) [2] را كه اكنون نمیدانم در كجای اروپاست بسیاری از خوانندگان خواهند شناخت. زیرا از كسانی بود كه چند بار وزارت كرده است. این مرد در كارهای رضاشاه دخالت داشت و از نزدیكان او شمرده میشد ولی یك روز شنیده شد او را گرفته و بزندان انداختهاند. سپس نیز شنیده شد در دیوان حرب محكوم بمرگ گردیده. لیكن پس از چندی رها شده بیرون آمد و چون با نویسنده آشنایی داشت بدیدنش رفتم و چگونگی را پرسیدم.
داستان این بوده كه پسر یكی از بستگان آقای مشار كه جوان درسخواندهای بوده باروپا میرفته. آقای مشار برای شناسانیدن او نامهای بشهربانی نوشته تا تذكره[=گذرنامه] باو دادهاند. سپس در آلمان روزنامهای بنام «پیكان» بزبان فارسی انتشار یافته كه از رضاشاه بد گفته و كسی از تهران راپورتی[گزارش] بشهربانی فرستاده كه نویسندهی آن روزنامه فلان جوانست و او را مشارالملك فرستاده تا برود در اروپا از شاه بد نویسد.
بهمین دستاویز مشارالملك را با چند تنی بزندان كشانیدند و[سرهنگ] میرزاآقاخان خلعتبری و همدستان او در دیوان حرب بعنوان آنكه بشاه یا بكشور سوء قصد داشته حكم مرگ برای او دادند. اینست نمونهای از تشنگی آنها بخونریزی. از آنسو چون حكم را بنزد شاه بردند سخت برآشفته گفت : مردكه مگر من میرغضبم كه هر روز آدم بكشم [3] ، و مشارالملك را آزاد گردانید ، و سپس دانسته شد كه چون مختاری آن راپورت را بنزد شاه برده بوده در حاشیهاش نوشته است : «تحقیقی بكنید» با همین یك دستور بچنان رفتاری برخاسته بودند.
كسانی كه در زمان آن شاه كشته شدهاند بیشترش چنین است كه كاركنان شهربانی یا دیوان حرب دوسیه[=پرونده] برای ایشان ساخته و یك كار كوچكی را در نظر آن شاه بزرگ گردانیدهاند. ولی اگر اكنون از هر یكی از ایشان بپرسید خواهد گفت : شاه میخواست چند نفر دیگر را هم با آنان بكشد ولی من كوشیدم و نگزاردم.
گواه این سخن رفتاریست كه آقای سرتیپ قریب میكند. این مرد كه در زمان رضاشاه آزار و ستم بسیار بمردم رسانیده اكنون كه آن شاه رفته و فرصت بدست آمده آقای سرتیپ برگشته و از آن شاه بد مینویسد و از بیچارگی و فراموشكاریِ مردم ایران استفاده كرده و میخواهد پس از آن ستمگریها جا در دلها برای خود باز كند.
آقای سرتیپ در محاكمهی محسن جهانسوز [4] و همراهانش كه همگی جوانان بیگناهی بودند دادستان دیوان حرب بوده و آنچه توانسته بیرحمی و پافشاری نشان داده و باعث ریخته شده خون یك جوان دانشمند بیگناه گردیده ، چنین كسی اكنون میخواهد «وجههی ملی» پیدا كند و در روزنامهها گفتار مینویسد كه برضاشاه چنان گفتم ، و چنین شنیدم ، و چون دربارهی كشتن محسن جهانسوز ایراد میگیرند با یك پیشانی باز چنین پاسخ میدهد : «حكم را دادگاه میدهد نه دادستان».
آری آقای سرتیپ حكم را دادگاه میدهد ولی ما وظیفهی دادستان را هم میدانیم. دادستان هم پافشاری نموده حكم را از دادگاه میطلبد. این چیزی نیست كه امروز مردم ندانند. شما آقای سرتیپ قریب در دادگاه سرپا ایستادهاید و با صد بیرحمی و بیوجدانی یك دسته از جوانان بیگناه را گناهكار قلم دادهاید و برای آنان از دادگاه كیفر خواستهاید و پیاپی ستایش از شاه كرده و دادگاه را در زیر تهدید گزاردهاید.
👇
بالاخره اگر شما بگویید در آن محاكمه دخالت نداشتهاید این انكار محسوسات است. و اگر بگویید مجبور بودید یك دروغ بیشرمانهایست. كسان بسیاری شما را میشناسند كه یك مرد ستمگری هستید و در زمان آن شاه از فرصت استفاده جسته خوی ستمگرانهی خود را بكار میبردید و كسی هم شما را ناگزیر نمیگردانید. اساساً دعوی ناگزیری در این هنگام از كسی پذیرفته نیست و نباید بود. شما اگر از آن كار كناره میجستید مانعی در جلو نداشتید. من كه نویسندهی این گفتارم یك روزی برای گفتگو دربارهی یك بدبختی كه بچنگال شما افتاده بود بدیوان حرب آمدم و هنوز فراموش نكردهام كه یك افسر ریشداری (كه سپس دانستهام شما آقای سرتیپ قریب بودهاید) با یك تشر و تحكمی بمن پاسخ داد : «حكم مدعیالعمومِ دیوان حرب حكم اعلیحضرتست باید اجرا شود». [5] هنوز تلخی آن پاسخ بیادبانه و سیاهدلانهی شما از یاد من نرفته. با اینحال هیچگاه درپی كینهجویی از شما نبودم و آنچه مرا بنوشتن این سخن واداشته گفتارنویسی شماست. من درشگفتم كه شما با چه رویی اینها را مینویسید؟! نمیدانم مردم را تا چه اندازه بیچاره و نافهم پنداشتهاید كه میخواهید پس از آنهمه سیاهكاریها از در فریبكاری درآیید و خود را محبوب گردانید؟!..
(پرچم روزانه شمارههای 129 و 130)
[1] : ركنالدین مختاری پس از سرتیپ محمدحسین آیرم تا سال 1320 رئیس شهربانی بود.
[2] : حسن مشارالملک در کودتای سوم اسفند 1299 با سیدضیاء و رضاخان میرپنج همراهی کرد و در کابینهی سیدضیاء وزیر دربار احمدشاه شد.
سه بار وزیر خارجه ، پنج بار وزیر دارایی ، یک بار وزیر دربار و یک بار وزیر راه بود. زیر بار بستن قرارداد نفت نرفت. (از ویکی پدیا) در سال ۱۳۱۶ به اروپا رفت و تا پایان عمر آنجا ماند.
[3] : دنبالهی سخن شاه چنین بوده : «من گفتم تحقیق كنید نگفتم حكم اعدام دهید». نك. دفتر «دفاع در دیوان کیفر».
[4] : برای آگاهیهای بیشتر از آن جوان نك. بدفتر «دفاع در دیوان کیفر»
[5] : بیگمان دیكتاتوری یكروزه پدید نمیآید. آن هم پس از جنبش و خیزش ریشهداری همچون مشروطه. این نمونهایست از رفتارهایی كه نشان میدهد دیكتاتوری چگونه پدید میآید. در زمان رضاشاه «خردهدیكتاتور»ها با عنوانهایی مانند «حكم اعلیحضرتست» یا «حسبالامر همایونی» با قانونشكنیها و زورورزیها خواستهای ناپاك خود را پیش میبرده و آنگاه یك «مطابق فرمایشات ملوكانه» و مانند آن را پیش میكشیدند و هر جا كه از آنها نیز كاری برنمیآمد از دروغ بستن و «بلشویك» خواندن طرف باكی نداشتند. بدینسان از یكسو سنگ براه آزادی و آزادگی میغلتاندند و از سویی با چاپلوسیهای خود (چه فرمان شاه ، چه فرمان یزدان و ...) امر را بر «شخص اول مملكت» مشتبه كرده رفته رفته ازو یك دیكتاتور بزرگ میپروردند. در دورهی محمدرضاشاه نیز پس از زمان كوتاهی از آغاز پادشاهیش باز همین مسیر پیموده شد. كسانی پیرامون او را گرفتند كه به «نوكری» و «دستبوسی» او افتخار میكردند (برای مثال : دو نخستوزیر كشور ، اقبال و علم). این «بله قربان گویان» با ساختن و بكار بردن عنوانهایی چون «آریامهر» و مانندهای آن به پادشاه «دمكراتمآب» میدان خودكامگی گشادند و امر را بر او نیز مشتبه ساخته از پلكان دیكتاتوری گام بگام بالا بردند. ... روزگار پادشاهان گذشت و ملایان سر كار آمدند ولی رفتارها دیگر نشد و این بار «پیروی از خط امام» ، «ذوب شدن در ولایت فقیه» و مانندهای آنها ، حكم همان «حسبالامر»ها و «بله قربان»ها را یافت و خردهدیكتاتورها برای آنكه مانعی بر سر راهشان بازنماند ، هر كه را سخنی جز آنها میراند با چماق «ضد ولایت فقیه» و «ضد انقلاب» و «لیبرال» و با فریادهای «مرگ بر ...» از میدان بیرون راندند. این نامردیها هنوز هم ادامه دارد. امروز بر سر هر گفتگوی خُرد و کمبهایی میبینید سران کشور سخنانی همچون «چنانکه حضرت آقا فرمودند ...» یا «به فرمودهی مقام معظم رهبری ...» بر زبان دارند. بدینسان راه خفه كردن آزادی و پروردن دیكتاتور را بار دیگر از نو پیموده و میپیماییم.
آیا ما خود مقصر نیستیم؟!..
(پرچم روزانه شمارههای 129 و 130)
[1] : ركنالدین مختاری پس از سرتیپ محمدحسین آیرم تا سال 1320 رئیس شهربانی بود.
[2] : حسن مشارالملک در کودتای سوم اسفند 1299 با سیدضیاء و رضاخان میرپنج همراهی کرد و در کابینهی سیدضیاء وزیر دربار احمدشاه شد.
سه بار وزیر خارجه ، پنج بار وزیر دارایی ، یک بار وزیر دربار و یک بار وزیر راه بود. زیر بار بستن قرارداد نفت نرفت. (از ویکی پدیا) در سال ۱۳۱۶ به اروپا رفت و تا پایان عمر آنجا ماند.
[3] : دنبالهی سخن شاه چنین بوده : «من گفتم تحقیق كنید نگفتم حكم اعدام دهید». نك. دفتر «دفاع در دیوان کیفر».
[4] : برای آگاهیهای بیشتر از آن جوان نك. بدفتر «دفاع در دیوان کیفر»
[5] : بیگمان دیكتاتوری یكروزه پدید نمیآید. آن هم پس از جنبش و خیزش ریشهداری همچون مشروطه. این نمونهایست از رفتارهایی كه نشان میدهد دیكتاتوری چگونه پدید میآید. در زمان رضاشاه «خردهدیكتاتور»ها با عنوانهایی مانند «حكم اعلیحضرتست» یا «حسبالامر همایونی» با قانونشكنیها و زورورزیها خواستهای ناپاك خود را پیش میبرده و آنگاه یك «مطابق فرمایشات ملوكانه» و مانند آن را پیش میكشیدند و هر جا كه از آنها نیز كاری برنمیآمد از دروغ بستن و «بلشویك» خواندن طرف باكی نداشتند. بدینسان از یكسو سنگ براه آزادی و آزادگی میغلتاندند و از سویی با چاپلوسیهای خود (چه فرمان شاه ، چه فرمان یزدان و ...) امر را بر «شخص اول مملكت» مشتبه كرده رفته رفته ازو یك دیكتاتور بزرگ میپروردند. در دورهی محمدرضاشاه نیز پس از زمان كوتاهی از آغاز پادشاهیش باز همین مسیر پیموده شد. كسانی پیرامون او را گرفتند كه به «نوكری» و «دستبوسی» او افتخار میكردند (برای مثال : دو نخستوزیر كشور ، اقبال و علم). این «بله قربان گویان» با ساختن و بكار بردن عنوانهایی چون «آریامهر» و مانندهای آن به پادشاه «دمكراتمآب» میدان خودكامگی گشادند و امر را بر او نیز مشتبه ساخته از پلكان دیكتاتوری گام بگام بالا بردند. ... روزگار پادشاهان گذشت و ملایان سر كار آمدند ولی رفتارها دیگر نشد و این بار «پیروی از خط امام» ، «ذوب شدن در ولایت فقیه» و مانندهای آنها ، حكم همان «حسبالامر»ها و «بله قربان»ها را یافت و خردهدیكتاتورها برای آنكه مانعی بر سر راهشان بازنماند ، هر كه را سخنی جز آنها میراند با چماق «ضد ولایت فقیه» و «ضد انقلاب» و «لیبرال» و با فریادهای «مرگ بر ...» از میدان بیرون راندند. این نامردیها هنوز هم ادامه دارد. امروز بر سر هر گفتگوی خُرد و کمبهایی میبینید سران کشور سخنانی همچون «چنانکه حضرت آقا فرمودند ...» یا «به فرمودهی مقام معظم رهبری ...» بر زبان دارند. بدینسان راه خفه كردن آزادی و پروردن دیكتاتور را بار دیگر از نو پیموده و میپیماییم.
آیا ما خود مقصر نیستیم؟!..
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 12 از بخش پنجم
🔸گمراهیها با همهی کهنگی از زیانمندی نمیافتند
ما بیشتر سخن از گمراهیهای شیعیان و صوفیان و مسیحیان و این دستههای بنام میرانیم ، ولی میباید در یاد داشت كه تنها اینها نیستند. میباید بیاد آورد علیاللهیان و اسماعیلیان و زردشتیان و بهائیان و جهودان و دیگران را كه هر یكی دستهی دیگری میباشند و برای خود كارهای بیهودهی دیگری میدارند. علیاللهیان كه بنام گوران یا اهل حق نامیده شوند در آذربایجان و كردستان بسیار فراوانند و كیش خود را نهان دارند. در این كشور میزیند و همیشه خود را كنار میگیرند. اسماعیلیان در خراسان و محلات و دیگر جاها هستند و آنان نیز كیش خود را پوشیده دارند. آنان هم در این كشور میزیند و دل با دیگران میدارند. شیخیان در كرمان و دیگر جاها فراوانند و خود را یك دستهی جدایی گردانیدهاند و جز پیشوای خود را نمیشناسند.
گرفتاری نگرید : یك روز بوده مردم بیكار بودهاند و پی سخنان مفت میگردیدهاند و ملایان برای گرمی بازار خود سخنانی بمیان انداختهاند ، یكی گفته معراج پیغمبر اسلام با این تن بوده و دیگری گفته با آن نبوده ، یكی گفته امامان آفرنده و روزیدهندهی مردم هستند و دیگری گفته نیستند. از اینگونه سخنانِ مفتی بمیان انداخته و مردم را دو دسته كرده و بریختن خون یكدیگر برانگیختهاند و بس نشده كه امروز كه یكنیم بیشتر جهان بیدینند و بهستی خدا هم باور نمیدارند و به هر حال این سخنان از ریشه برافتاده ، باز آن دستهبندی بجای خود پایدار است و خاندانهایی از این دوتیرگی نان میخورند و از مردم بینوا «زكات» گرفته اتومبیل و دستگاه برای خود درست میكنند.
زردشتیان و یهودیان پس از هزار سال هنوز ایستادگی مینمایند و خود را از مردم كنار میكشند. بهائیان یك میدان كوچكی برای خود باز كرده و زن و مرد و بزرگ و كوچك نیروی خود را در آن بكار میبرند. اینان نیز در این كشور میزیند و دلهاشان در جای دیگر میباشد.
یك روز بوده مردم چشم براه ناپیدایی دوخته بودهاند ، و یكی برخاسته و گفته آن ناپیدا منم و یك «خدا خواهد پدید آوردی» [1] هم خواهد بود. یكی هم برخاسته و گفته آن «خدا خواهد پدید آورد» منم ، و این را عنوان ساخته و سخنانی گفته. ما كه اكنون میدانیم آن داستان از ریشه درست نبوده باز كسانی پی آن سخنان را میدارند و خود را از توده بكنار میكشند.
از كارهای شگفت اینانست كه بایرادهایی كه میشود هیچگاه پاسخ نمیدهند و بروی خود نمیآورند وآنگاه با یكدیگر نشسته چنین میگویند : «مردم چشم حقبین ندارند».
[1] : همان «من یظهره الله».
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 12 از بخش پنجم
🔸گمراهیها با همهی کهنگی از زیانمندی نمیافتند
ما بیشتر سخن از گمراهیهای شیعیان و صوفیان و مسیحیان و این دستههای بنام میرانیم ، ولی میباید در یاد داشت كه تنها اینها نیستند. میباید بیاد آورد علیاللهیان و اسماعیلیان و زردشتیان و بهائیان و جهودان و دیگران را كه هر یكی دستهی دیگری میباشند و برای خود كارهای بیهودهی دیگری میدارند. علیاللهیان كه بنام گوران یا اهل حق نامیده شوند در آذربایجان و كردستان بسیار فراوانند و كیش خود را نهان دارند. در این كشور میزیند و همیشه خود را كنار میگیرند. اسماعیلیان در خراسان و محلات و دیگر جاها هستند و آنان نیز كیش خود را پوشیده دارند. آنان هم در این كشور میزیند و دل با دیگران میدارند. شیخیان در كرمان و دیگر جاها فراوانند و خود را یك دستهی جدایی گردانیدهاند و جز پیشوای خود را نمیشناسند.
گرفتاری نگرید : یك روز بوده مردم بیكار بودهاند و پی سخنان مفت میگردیدهاند و ملایان برای گرمی بازار خود سخنانی بمیان انداختهاند ، یكی گفته معراج پیغمبر اسلام با این تن بوده و دیگری گفته با آن نبوده ، یكی گفته امامان آفرنده و روزیدهندهی مردم هستند و دیگری گفته نیستند. از اینگونه سخنانِ مفتی بمیان انداخته و مردم را دو دسته كرده و بریختن خون یكدیگر برانگیختهاند و بس نشده كه امروز كه یكنیم بیشتر جهان بیدینند و بهستی خدا هم باور نمیدارند و به هر حال این سخنان از ریشه برافتاده ، باز آن دستهبندی بجای خود پایدار است و خاندانهایی از این دوتیرگی نان میخورند و از مردم بینوا «زكات» گرفته اتومبیل و دستگاه برای خود درست میكنند.
زردشتیان و یهودیان پس از هزار سال هنوز ایستادگی مینمایند و خود را از مردم كنار میكشند. بهائیان یك میدان كوچكی برای خود باز كرده و زن و مرد و بزرگ و كوچك نیروی خود را در آن بكار میبرند. اینان نیز در این كشور میزیند و دلهاشان در جای دیگر میباشد.
یك روز بوده مردم چشم براه ناپیدایی دوخته بودهاند ، و یكی برخاسته و گفته آن ناپیدا منم و یك «خدا خواهد پدید آوردی» [1] هم خواهد بود. یكی هم برخاسته و گفته آن «خدا خواهد پدید آورد» منم ، و این را عنوان ساخته و سخنانی گفته. ما كه اكنون میدانیم آن داستان از ریشه درست نبوده باز كسانی پی آن سخنان را میدارند و خود را از توده بكنار میكشند.
از كارهای شگفت اینانست كه بایرادهایی كه میشود هیچگاه پاسخ نمیدهند و بروی خود نمیآورند وآنگاه با یكدیگر نشسته چنین میگویند : «مردم چشم حقبین ندارند».
[1] : همان «من یظهره الله».
✴️ داوریهای توده دربارهی شعر در ایران
🔸 گفتار چهارم
تکهی هشتم
🔶 چرا بدلیل گردن نگزاریم؟!
آقای عدل در قسمت دیگر گفتار خود پس از طرفداری از سعدی و شرح دو سه شعر از او میگویند : اگر غلط كرده نفرینش نكنیم و آن غلط را معدوم سازیم.
ایشان باید بدانند اگر آزادگان نام سعدی و دیگر بدآموزان مانند او را میبرند دشمنی با آنان ندارند زیرا همگی مردهاند ، و اگر بطرفداران این مفاخر ملی برنخورد ، تن آنها پوسیده و سالهاست كه بعناصر اصلی تجزیه گردیده است و سر و كار روانشان نیز با خداست. پس دشمنی ما بآنان علتی ندارد لیكن ما میگوییم گفتههای زشت اینان را با هیاهو چاپ كردن ، و در كتب درسی بدست نوآموزان دادن بزیان این مردم است. میگوییم كه از كسانی باین پستی و آلودگی و گفتههایی باین زشتی پیشوا برای این ملت تراشیدن و بزرگ ساختن از ناپاكدلی است زیرا پرداختن باین بزرگان مصنوعی آنهم با هیاهویی كه در پیرامون هر یك كه بدآموزتر است برانگیختن ، توده را از پرداختن بكار زندگی امروز بازمیدارد. وگرنه آقای كسروی یا دیگری از یاران ایشان با سعدیها و حافظها چه برادركشتگی توانند داشت؟!
آقای عدل میگویند در گفتههای اینان پندهای خوبی هم هست.
ما میگوییم گذشته از اینكه پندآموزی خشك تأثیری در اخلاق ندارد ، از گفتهی كسی پند توان گرفت كه سراسر گفتههایش خردپذیر و سنجیده باشد ، تازه شرط اساسی پندپذیرفتگی خود اوست. زیرا اگر در پندآموزی شرط نیست كه همگی سخنان پندآموز راست و درست باشد و اگر كسی هر آلودگی دارا باشد [و] درمیان صدها سخنان پوچ یك سخن آراسته گفت ما باید بنام دستور اخلاقی آن را نگاهداریم بلكه دُر و گوهرش شماریم ، مطربانی كه برای تفریح گاهی بخانه میآوریم یا فلان درویش مارگیر در وسط معركهی ماربازی یا جانشینان لوطی غلامحسین درمیانهی نمایشهای حقهبازی ، گاهی سخنان پندآمیزی هم میگویند پس بر طبق این قاعده آنان نیز از پیشوایان كشورند و از مفاخر ملی بشمار میآیند و برای جدا كردن نیك و بد گفتههایشان باید پیاپی كمیسیون برپا كرد. آیا كاری احمقانهتر از این میتوان پنداشت؟.
آقای عدل قدری پایینتر باز میگویند باشخاص باذوق و حساس نمیتوان گفت از ادبیات لذت نبرید. در پاسخ میگویم آزمایش ثابت كرده است مردمی كه در اثر آلودگی ، خردهاشان به پستی گراییدهاند اگر معناهای عالی از دیگران بگیرند چون آلودگی مانع از آنست كه هوششان بپایهی آن معنی برسد ناچار آن معنی عالی را تنزل میدهند و همسطح اندیشهی خود میسازند. برای مثال در سخنان معمولی مردم دقت كنید و ببینید حتا كسان باسواد از كلمهی آزادی چگونه معنایی پیش خود تصور میكنند؟. همین حال را دارد سایر معناهای مانند آن.
در مورد كلمهی باطمطراق ادبیات نیز عین این حكم وارد است چنانكه آن را در ظاهر نیز ترجمهی «لیتراتور» میگیرند و در ستایشِ آن گزافهسراییها میكنند اما عملاً مدلول آن را بمعنی این رشته یاوهبافیها و سخنبازیها میگیرند.
آقای عدل اگر میخواهید بر این غلط آشكار یا بهتر گویم فریبكاری بدرستی آگاه شوید بسخنرانی 1314 آقای كسروی كه در بالا بآن اشاره شد مراجعه فرمایید. كلمهی ادبیات با معنی آنچنانیش حتا بر فنون ادب كه تازیان پس از اسلام پدید آوردهاند نیز قابل صدق نیست.
اما اینكه میگویید باشخاص باذوق و حساس نمیتوان گفت ادبیات را دوست ندارند ، ما بآن كسان كاری نداریم و به كودك كه از راه هوس گِلبازی را دوست دارد نمیگوییم گلبازی مكن و هیچگاه بدیوانهای كه رخت خود را تكهتكه میكند ایراد نمیگیریم. روی سخن ما با خردمندان است و در نبرد با پراكندگیها كه آغاز كردهایم و بیاری خدا فیروزمند خواهیم بود تنها از خردمندان یاوری میطلبیم.
🔸 گفتار چهارم
تکهی هشتم
🔶 چرا بدلیل گردن نگزاریم؟!
آقای عدل در قسمت دیگر گفتار خود پس از طرفداری از سعدی و شرح دو سه شعر از او میگویند : اگر غلط كرده نفرینش نكنیم و آن غلط را معدوم سازیم.
ایشان باید بدانند اگر آزادگان نام سعدی و دیگر بدآموزان مانند او را میبرند دشمنی با آنان ندارند زیرا همگی مردهاند ، و اگر بطرفداران این مفاخر ملی برنخورد ، تن آنها پوسیده و سالهاست كه بعناصر اصلی تجزیه گردیده است و سر و كار روانشان نیز با خداست. پس دشمنی ما بآنان علتی ندارد لیكن ما میگوییم گفتههای زشت اینان را با هیاهو چاپ كردن ، و در كتب درسی بدست نوآموزان دادن بزیان این مردم است. میگوییم كه از كسانی باین پستی و آلودگی و گفتههایی باین زشتی پیشوا برای این ملت تراشیدن و بزرگ ساختن از ناپاكدلی است زیرا پرداختن باین بزرگان مصنوعی آنهم با هیاهویی كه در پیرامون هر یك كه بدآموزتر است برانگیختن ، توده را از پرداختن بكار زندگی امروز بازمیدارد. وگرنه آقای كسروی یا دیگری از یاران ایشان با سعدیها و حافظها چه برادركشتگی توانند داشت؟!
آقای عدل میگویند در گفتههای اینان پندهای خوبی هم هست.
ما میگوییم گذشته از اینكه پندآموزی خشك تأثیری در اخلاق ندارد ، از گفتهی كسی پند توان گرفت كه سراسر گفتههایش خردپذیر و سنجیده باشد ، تازه شرط اساسی پندپذیرفتگی خود اوست. زیرا اگر در پندآموزی شرط نیست كه همگی سخنان پندآموز راست و درست باشد و اگر كسی هر آلودگی دارا باشد [و] درمیان صدها سخنان پوچ یك سخن آراسته گفت ما باید بنام دستور اخلاقی آن را نگاهداریم بلكه دُر و گوهرش شماریم ، مطربانی كه برای تفریح گاهی بخانه میآوریم یا فلان درویش مارگیر در وسط معركهی ماربازی یا جانشینان لوطی غلامحسین درمیانهی نمایشهای حقهبازی ، گاهی سخنان پندآمیزی هم میگویند پس بر طبق این قاعده آنان نیز از پیشوایان كشورند و از مفاخر ملی بشمار میآیند و برای جدا كردن نیك و بد گفتههایشان باید پیاپی كمیسیون برپا كرد. آیا كاری احمقانهتر از این میتوان پنداشت؟.
آقای عدل قدری پایینتر باز میگویند باشخاص باذوق و حساس نمیتوان گفت از ادبیات لذت نبرید. در پاسخ میگویم آزمایش ثابت كرده است مردمی كه در اثر آلودگی ، خردهاشان به پستی گراییدهاند اگر معناهای عالی از دیگران بگیرند چون آلودگی مانع از آنست كه هوششان بپایهی آن معنی برسد ناچار آن معنی عالی را تنزل میدهند و همسطح اندیشهی خود میسازند. برای مثال در سخنان معمولی مردم دقت كنید و ببینید حتا كسان باسواد از كلمهی آزادی چگونه معنایی پیش خود تصور میكنند؟. همین حال را دارد سایر معناهای مانند آن.
در مورد كلمهی باطمطراق ادبیات نیز عین این حكم وارد است چنانكه آن را در ظاهر نیز ترجمهی «لیتراتور» میگیرند و در ستایشِ آن گزافهسراییها میكنند اما عملاً مدلول آن را بمعنی این رشته یاوهبافیها و سخنبازیها میگیرند.
آقای عدل اگر میخواهید بر این غلط آشكار یا بهتر گویم فریبكاری بدرستی آگاه شوید بسخنرانی 1314 آقای كسروی كه در بالا بآن اشاره شد مراجعه فرمایید. كلمهی ادبیات با معنی آنچنانیش حتا بر فنون ادب كه تازیان پس از اسلام پدید آوردهاند نیز قابل صدق نیست.
اما اینكه میگویید باشخاص باذوق و حساس نمیتوان گفت ادبیات را دوست ندارند ، ما بآن كسان كاری نداریم و به كودك كه از راه هوس گِلبازی را دوست دارد نمیگوییم گلبازی مكن و هیچگاه بدیوانهای كه رخت خود را تكهتكه میكند ایراد نمیگیریم. روی سخن ما با خردمندان است و در نبرد با پراكندگیها كه آغاز كردهایم و بیاری خدا فیروزمند خواهیم بود تنها از خردمندان یاوری میطلبیم.