✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 8 از بخش ششم
🔸بهانهی «اگر مردم بدند گناه دین چیست؟!.»
یكی از بهانههای ایشانست كه چون شما پراكندگیهای كیشها و آلودگیهای مردم را یاد كرده ایراد گیرید پاسخ دهند : اگر مردم بدند گناه دین چیست؟!.
ما میگوییم : مردم همیشه بدند و دین برای همینست كه مردم بد را بنیكی آورد ، و اینكه نمیتواند آورد همین دلیل بهم خوردن و بیكاره گردیدن آن میباشد.
گاهی با یك خشم و شگفت چنین گویند : مگر پیغمبر ما نگفته نیك باشید؟!.. مگر نگفته دروغ نگویید و درستكار باشید؟!.. اینان نمیدانند كه نیك شدن و درستكار بودن مردم بآن آسانی نیست و تنها با یك گفتن از پیش نرود ، بلكه میباید راه برای آن باز شود ، و چنان راهی امروز نیست. نمیدانند كه همین كیشها یكی از چیزها است كه راه نیك شدن را بروی مردم بسته است.
داستان اینان داستان آن مرد خامیست كه بر سر بیماری رود و چنین پندارد كه اگر سخن از تندرستی رانْد و ستایش از آن نمود بیمار درست گردد ، یا آن بیخردی كه از بیمار بپرسد : «شما چرا بهْ نمیشوید؟!.» و چنان داند كه بهْ شدن بدست خود آدمیست.
مردم چگونه نیک گردند؟
ما نشان دادهایم كه یكی از گرفتاریهای امروز شناخته نبودن نیك و بد میباشد. در شمارهی یكم امسال گفتار بسیار درازی در این باره نوشتهایم : ببینید : ملا میرود بالای منبر ، و موعظه میكند : نماز خوانید ، روزه گیرید ، خمس و مال امام بدهید ، بزیارت روید ، بحج روید ، مردگان خود را به قم یا نجف فرستید ، دعای كمیل خوانید ، دعای ندبه خوانید ، روضهخوانی برپا كنید ـ اینهاست نیكیهایی كه او میگوید ، و اگر شما پرسشی از میهندوستی و مانند اینها كنید سخت رنجد و بد گوید. فلان روزنامهنویس گفتار مینویسد : ورزش كنید ، تن با آب سرد شویید ، رمان خوانید ، بسینما روید ، پا از تئاتر نكشید ، تكههای ادبی نویسید ، یاد ادبا و شعرا كنید ـ اینهاست نیكیهایی كه این میشناسد ، و اگر از نماز و نیایش و اینگونه چیزها پرسید آزرده گردد. فلان پیر به پیروان خود دستور میدهد : «تهذیب نفس» كنید ، آنچه دیگران در آفاق میبینند شما در اَنفُس ببینید ، فلان ذكر را هزار بار بخوانید ، فلان چله را بپایان برید ، مثنوی را بسیار خوانید ـ اینهاست نیكیهایی كه این یاد میدهد. در فلان محفل مُبلّغی سخن میراند : كتاب اقدس را حفظ كنید ، لوح احمد را بسیار خوانید ، تبلیغ كنید ، در فلان محفل عضو باشید ، به ولی امر پول فرستید ـ اینها هم نیكیهای اینانست. فلان جوان بیاران خود گفتگو میكند : باید زیرك بود و پول درآورد ، باید دربند هیچ كس و هیچ چیز نبود ، كه گفت دروغ بد است؟! كه گفت دزدی بد است؟! اینها هم نیكیهای مادّیانست ، اگر همه را بشماریم سخن دراز گردد ، و شگفت آنكه هر یكی از اینان بدیگران ریشخند مینمایند ، و آنان را كسان سبكمغز و گمراهی میشمارند.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 8 از بخش ششم
🔸بهانهی «اگر مردم بدند گناه دین چیست؟!.»
یكی از بهانههای ایشانست كه چون شما پراكندگیهای كیشها و آلودگیهای مردم را یاد كرده ایراد گیرید پاسخ دهند : اگر مردم بدند گناه دین چیست؟!.
ما میگوییم : مردم همیشه بدند و دین برای همینست كه مردم بد را بنیكی آورد ، و اینكه نمیتواند آورد همین دلیل بهم خوردن و بیكاره گردیدن آن میباشد.
گاهی با یك خشم و شگفت چنین گویند : مگر پیغمبر ما نگفته نیك باشید؟!.. مگر نگفته دروغ نگویید و درستكار باشید؟!.. اینان نمیدانند كه نیك شدن و درستكار بودن مردم بآن آسانی نیست و تنها با یك گفتن از پیش نرود ، بلكه میباید راه برای آن باز شود ، و چنان راهی امروز نیست. نمیدانند كه همین كیشها یكی از چیزها است كه راه نیك شدن را بروی مردم بسته است.
داستان اینان داستان آن مرد خامیست كه بر سر بیماری رود و چنین پندارد كه اگر سخن از تندرستی رانْد و ستایش از آن نمود بیمار درست گردد ، یا آن بیخردی كه از بیمار بپرسد : «شما چرا بهْ نمیشوید؟!.» و چنان داند كه بهْ شدن بدست خود آدمیست.
مردم چگونه نیک گردند؟
ما نشان دادهایم كه یكی از گرفتاریهای امروز شناخته نبودن نیك و بد میباشد. در شمارهی یكم امسال گفتار بسیار درازی در این باره نوشتهایم : ببینید : ملا میرود بالای منبر ، و موعظه میكند : نماز خوانید ، روزه گیرید ، خمس و مال امام بدهید ، بزیارت روید ، بحج روید ، مردگان خود را به قم یا نجف فرستید ، دعای كمیل خوانید ، دعای ندبه خوانید ، روضهخوانی برپا كنید ـ اینهاست نیكیهایی كه او میگوید ، و اگر شما پرسشی از میهندوستی و مانند اینها كنید سخت رنجد و بد گوید. فلان روزنامهنویس گفتار مینویسد : ورزش كنید ، تن با آب سرد شویید ، رمان خوانید ، بسینما روید ، پا از تئاتر نكشید ، تكههای ادبی نویسید ، یاد ادبا و شعرا كنید ـ اینهاست نیكیهایی كه این میشناسد ، و اگر از نماز و نیایش و اینگونه چیزها پرسید آزرده گردد. فلان پیر به پیروان خود دستور میدهد : «تهذیب نفس» كنید ، آنچه دیگران در آفاق میبینند شما در اَنفُس ببینید ، فلان ذكر را هزار بار بخوانید ، فلان چله را بپایان برید ، مثنوی را بسیار خوانید ـ اینهاست نیكیهایی كه این یاد میدهد. در فلان محفل مُبلّغی سخن میراند : كتاب اقدس را حفظ كنید ، لوح احمد را بسیار خوانید ، تبلیغ كنید ، در فلان محفل عضو باشید ، به ولی امر پول فرستید ـ اینها هم نیكیهای اینانست. فلان جوان بیاران خود گفتگو میكند : باید زیرك بود و پول درآورد ، باید دربند هیچ كس و هیچ چیز نبود ، كه گفت دروغ بد است؟! كه گفت دزدی بد است؟! اینها هم نیكیهای مادّیانست ، اگر همه را بشماریم سخن دراز گردد ، و شگفت آنكه هر یكی از اینان بدیگران ریشخند مینمایند ، و آنان را كسان سبكمغز و گمراهی میشمارند.
✴️ ریشهی بدبختیها
(تکهی چهلوهشتم)
🔶 بكوشید و نومیدی بخود راه ندهید
(بخش یک از یک)
یكی از خوانندگان پرچم چنین مینویسد : «سرمقالهی شمارهی 164 پرچم ، بخصوص قسمت اخیر آن بقلب من آتش زد. از بیان تا بیان فرق بسیار است. دیگران نیز از انحطاط شرقیان سخن میرانند ولی شما مطلب را مجسم میگردانید. شرقی و غربی را بترازو گزارده جلو چشم آدم میگیرید اینست آدم دلش آتش میگیرد. ولی از طرف دیگر چه میتوان كرد و در مقابل حقیقت جز تسلیم و اذعان چاره چیست؟..
شما مینویسید : در آمریكا درمیان یكصدوسیملیون مردم تنها دو حزب هست و تاكنون سومی پیدا نشده. ولی در ایران هر زمان كه فرصت پیش میآید در اندكزمانی بیست یا سی حزب پدید میآید. علت را تشریح كرده مینویسید : آن آمریكایی معنی حزب را میداند. میداند كه حزب برای هوسبازی نیست ، برای آنست كه یك جمعی دست بهم دهند و بكارهای كشور پیشرفت دهند ، و اینست مادامی كه یك چنان جمعیتی آماده هست هر كسی بخود حق نمیدهد كه با چند تنی دست بهم دهد و یك حزب نوینی پدید آورد. زیرا میداند كه چنین كاری جز خیانت بكشور نیست. با خود میاندیشد كه من كه امروز گردن بهمراهی با فلان جمعیت نمیگزارم و خودخواهی مانع من میشود دیگران نیز با جمعیتی كه من خواهم ساخت همان رفتار را خواهند نمود ، و نتیجه آن خواهد شد كه هر چند تنی خود جمعیت دیگری باشند و یك حزب بزرگ آبرومندی پدید نیاید. آن آمریكایی این را میداند و میفهمد و اینست حزب در آنجا بیش از دو تا نگردیده ولی ایرانی نمیداند و نمیفهمد و اینست باین هوسبازیها میپردازد. در خاتمه از این سخنان خود نتیجه گرفته میگویید : پیداست كه چنین كسانی را همسری با آنان نتواند بود. پیداست كه سرنوشتی جز زیردستی نخواه[نـ]د داشت.
این گفتههای شما همچون نیش به دل آدم فرومیرود. ولی درد اینجاست كه جز حقیقت نیست و انسان چاره جز پذیرفتن ندارد. كدام یكی از این مطالب قابل رد است؟ آدم چون میاندیشد میبیند حقیقتاً بانحطاط افتادهایم. لیكن شما را بخدا اگر چارهی این را میدانید كوشش دریغ نگویید. بكوشید و خسته نشوید. من تاكنون در نوشتههای شما خلاف حقیقتی ندیدهام ولی از بس موضوع مهم است خواهشمندم علت این را روشنتر گردانید. خدا میداند من در سهم خود حاضرم با جان و مال در راه چاره سعی كنم».
اینست خلاصهی یك نامهی مفصلی كه یكی از خوانندگان نوشته و خواستار شده نامش را آشكار ننویسیم. ما در پاسخ میگوییم : چنانكه بارها گفتهایم این درماندگی و آلودگی در ایرانیان طبیعی نیست. ایرانیان نه در ساختمان تنی ، و نه در نیروهای روانی از اروپاییان كمتر نیستند.
🔸آنچه ایرانیان را باین حال آلودگی و درماندگی انداخته این اندیشههای پوچ و پریشان و گمراهست
و ما برای این دلیلهای دانشمندانه (از راه روانشناسی) یاد كردهایم با این حال در شمارههای آینده یك دلیل دیگری نیز یاد خواهیم كرد تا خواهش نویسندهی این نامه بجا آید.
دربارهی چاره نیز ما گفتهایم و دوباره میگوییم
🔸یک راه بیشتر نیست و آن اینكه حقایق انتشار یابد و مردم معنی درست زندگانی را بفهمند و یك راه نوینی برای زندگی ، از روی خرد گشاده گردد. اینست چاره و جز این نیست.
این چاره نه تنها برای ایران یا برای شرقیانست ، برای سراسر جهانست. بآن گرفتاریهای اروپا نیز چاره جز این نمیباشد.
امروز ایرانیان بچند گرفتاری سنگینی دچارند :
🔸1) نادانی و نافهمی ـ از بیستملیون مردم هزار تن پیدا نمیكنید كه بحقایق زندگی آشنا باشند و هر یكی مغزهاشان پر از پندارهای بیپاست. سیوشش سالست در این كشور مشروطه اجرا گردیده و شاید هزار تن نیست كه معنی درست آن را بشناسد. در دیگر زمینهها نیز چنینند.
🔸2) پراكندگی و پریشانی ـ از این بیستمیلیون ، هزار تن دارای یک راه یا یك مقصد نیستند و شما ده تن را كه دارای یك اندیشه باشند درمیان ایشان پیدا نتوانید كرد.
🔸3) پستی و آلودگی خویها ـ از بزرگ و كوچك و زن و مرد گرفتار خویهای پست رشك و كینه و خودخواهی و خودنمایی و مانند اینها هستند و بسیاری از آنان پستترین خویها را دارند.
🔸4) كوتاهی اندیشهها و پستی آرزوها ـ انبوه مردم ـ بخصوص درسخواندگان ـ جز در اندیشهی خوشیهای خود نیستند و كمتر یكی دربند رستگاری توده یا پیشرفت كشور میباشند ، این هایهویها و روزنامهنویسیها و حزبسازیها بیشترش جز بامید سودهای خودشان نمیباشد.
🔶 این چهار رشته گرفتاریست كه هر یكی برای نابودی یك توده بسست ،
هر یكی زیانكارتر از وبا و طاعون میباشد. ولی چارهی همهی اینها یك چیز و آن منتشر كردن حقایق است بدانسان كه در بالا گفتیم و این همانست كه ما بآن میكوشیم و بیاری خدا گام بگام پیش میرویم.
👇
(تکهی چهلوهشتم)
🔶 بكوشید و نومیدی بخود راه ندهید
(بخش یک از یک)
یكی از خوانندگان پرچم چنین مینویسد : «سرمقالهی شمارهی 164 پرچم ، بخصوص قسمت اخیر آن بقلب من آتش زد. از بیان تا بیان فرق بسیار است. دیگران نیز از انحطاط شرقیان سخن میرانند ولی شما مطلب را مجسم میگردانید. شرقی و غربی را بترازو گزارده جلو چشم آدم میگیرید اینست آدم دلش آتش میگیرد. ولی از طرف دیگر چه میتوان كرد و در مقابل حقیقت جز تسلیم و اذعان چاره چیست؟..
شما مینویسید : در آمریكا درمیان یكصدوسیملیون مردم تنها دو حزب هست و تاكنون سومی پیدا نشده. ولی در ایران هر زمان كه فرصت پیش میآید در اندكزمانی بیست یا سی حزب پدید میآید. علت را تشریح كرده مینویسید : آن آمریكایی معنی حزب را میداند. میداند كه حزب برای هوسبازی نیست ، برای آنست كه یك جمعی دست بهم دهند و بكارهای كشور پیشرفت دهند ، و اینست مادامی كه یك چنان جمعیتی آماده هست هر كسی بخود حق نمیدهد كه با چند تنی دست بهم دهد و یك حزب نوینی پدید آورد. زیرا میداند كه چنین كاری جز خیانت بكشور نیست. با خود میاندیشد كه من كه امروز گردن بهمراهی با فلان جمعیت نمیگزارم و خودخواهی مانع من میشود دیگران نیز با جمعیتی كه من خواهم ساخت همان رفتار را خواهند نمود ، و نتیجه آن خواهد شد كه هر چند تنی خود جمعیت دیگری باشند و یك حزب بزرگ آبرومندی پدید نیاید. آن آمریكایی این را میداند و میفهمد و اینست حزب در آنجا بیش از دو تا نگردیده ولی ایرانی نمیداند و نمیفهمد و اینست باین هوسبازیها میپردازد. در خاتمه از این سخنان خود نتیجه گرفته میگویید : پیداست كه چنین كسانی را همسری با آنان نتواند بود. پیداست كه سرنوشتی جز زیردستی نخواه[نـ]د داشت.
این گفتههای شما همچون نیش به دل آدم فرومیرود. ولی درد اینجاست كه جز حقیقت نیست و انسان چاره جز پذیرفتن ندارد. كدام یكی از این مطالب قابل رد است؟ آدم چون میاندیشد میبیند حقیقتاً بانحطاط افتادهایم. لیكن شما را بخدا اگر چارهی این را میدانید كوشش دریغ نگویید. بكوشید و خسته نشوید. من تاكنون در نوشتههای شما خلاف حقیقتی ندیدهام ولی از بس موضوع مهم است خواهشمندم علت این را روشنتر گردانید. خدا میداند من در سهم خود حاضرم با جان و مال در راه چاره سعی كنم».
اینست خلاصهی یك نامهی مفصلی كه یكی از خوانندگان نوشته و خواستار شده نامش را آشكار ننویسیم. ما در پاسخ میگوییم : چنانكه بارها گفتهایم این درماندگی و آلودگی در ایرانیان طبیعی نیست. ایرانیان نه در ساختمان تنی ، و نه در نیروهای روانی از اروپاییان كمتر نیستند.
🔸آنچه ایرانیان را باین حال آلودگی و درماندگی انداخته این اندیشههای پوچ و پریشان و گمراهست
و ما برای این دلیلهای دانشمندانه (از راه روانشناسی) یاد كردهایم با این حال در شمارههای آینده یك دلیل دیگری نیز یاد خواهیم كرد تا خواهش نویسندهی این نامه بجا آید.
دربارهی چاره نیز ما گفتهایم و دوباره میگوییم
🔸یک راه بیشتر نیست و آن اینكه حقایق انتشار یابد و مردم معنی درست زندگانی را بفهمند و یك راه نوینی برای زندگی ، از روی خرد گشاده گردد. اینست چاره و جز این نیست.
این چاره نه تنها برای ایران یا برای شرقیانست ، برای سراسر جهانست. بآن گرفتاریهای اروپا نیز چاره جز این نمیباشد.
امروز ایرانیان بچند گرفتاری سنگینی دچارند :
🔸1) نادانی و نافهمی ـ از بیستملیون مردم هزار تن پیدا نمیكنید كه بحقایق زندگی آشنا باشند و هر یكی مغزهاشان پر از پندارهای بیپاست. سیوشش سالست در این كشور مشروطه اجرا گردیده و شاید هزار تن نیست كه معنی درست آن را بشناسد. در دیگر زمینهها نیز چنینند.
🔸2) پراكندگی و پریشانی ـ از این بیستمیلیون ، هزار تن دارای یک راه یا یك مقصد نیستند و شما ده تن را كه دارای یك اندیشه باشند درمیان ایشان پیدا نتوانید كرد.
🔸3) پستی و آلودگی خویها ـ از بزرگ و كوچك و زن و مرد گرفتار خویهای پست رشك و كینه و خودخواهی و خودنمایی و مانند اینها هستند و بسیاری از آنان پستترین خویها را دارند.
🔸4) كوتاهی اندیشهها و پستی آرزوها ـ انبوه مردم ـ بخصوص درسخواندگان ـ جز در اندیشهی خوشیهای خود نیستند و كمتر یكی دربند رستگاری توده یا پیشرفت كشور میباشند ، این هایهویها و روزنامهنویسیها و حزبسازیها بیشترش جز بامید سودهای خودشان نمیباشد.
🔶 این چهار رشته گرفتاریست كه هر یكی برای نابودی یك توده بسست ،
هر یكی زیانكارتر از وبا و طاعون میباشد. ولی چارهی همهی اینها یك چیز و آن منتشر كردن حقایق است بدانسان كه در بالا گفتیم و این همانست كه ما بآن میكوشیم و بیاری خدا گام بگام پیش میرویم.
👇
ولی اینجا دو نكتهی مهمی هست : یكی اینكه این مردم همگی نیك نتوانند گردید. بسیاری از اینان درونهاشان تیره گردیده و حقیقت را در آنها تابشی نخواهد بود تا پیراسته گردند و پاك شوند. اینست باید پاكان و نیكان جدا گردند و یك تودهی نوینی پدید آورند ، وگرنه بنتیجهی درستی نخواهند رسید. دیگری اینكه چنین كار بزرگی با دست یك تن و یا چند تن نتواند بود. باید بكوشیم و بهمدستان و یاران بیفزاییم و هر یكی از آنان در این راه كوشش و تلاش دریغ نگویند.
🔸باید هزاران آموزگار درمیان توده پراكنده گردند و همگی بنشر حقایق كوشند. از این راهست كه بمقصود توانیم رسید. ما اكنون جمعی هستیم ولی باید بسیار بیشتر از این باشیم.
شما رویتان بمن گردانیده میگویید : «بكوشید و خسته نشوید». من هم باید روی خودم را بآن نیكمردانی كه از دور و نزدیك با ما همراهی و همدستی مینمایند گردانیده بگویم : «ای نیكمردان بكوشید و خسته نشوید ، بكوشید و نومیدی بخود راه ندهید ، بكوشید و این بدانید كه بگرانمایهترین كاری برخاستهاید ، بكوشید و از یاد نبرید كه خدا با ماست».
(پرچم روزانه شمارهی 166)
🔸باید هزاران آموزگار درمیان توده پراكنده گردند و همگی بنشر حقایق كوشند. از این راهست كه بمقصود توانیم رسید. ما اكنون جمعی هستیم ولی باید بسیار بیشتر از این باشیم.
شما رویتان بمن گردانیده میگویید : «بكوشید و خسته نشوید». من هم باید روی خودم را بآن نیكمردانی كه از دور و نزدیك با ما همراهی و همدستی مینمایند گردانیده بگویم : «ای نیكمردان بكوشید و خسته نشوید ، بكوشید و نومیدی بخود راه ندهید ، بكوشید و این بدانید كه بگرانمایهترین كاری برخاستهاید ، بكوشید و از یاد نبرید كه خدا با ماست».
(پرچم روزانه شمارهی 166)
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 9 از بخش ششم
🔸مردم چگونه نیک گردند؟ (دنباله)
ما در آن گفتار اینها را عنوان نموده و گفتیم : «مردم چگونه نیك شوند؟!.» اینگونه چیزها كه میپرسیم خود را بناشنیدن زده و پاسخی نمیدهند و پس از زمانی یك سخنی پیدا كرده و دستاویز ساخته و پیش میآیند : «پیغمبر ما نگفته نیك شوید؟!.. دیگر چه میخواهید؟!..» زردشتی هم میگوید : «مگر پیغمبر ما نگفته گفتار نیك و كردار نیك و پندار نیك؟!.. دیگر چه میخواهید؟!.» بهائی هم میگوید : «مگر پیشوای ما نگفته بهائی باید جامع تمام كمالات انسانی باشد؟!.. دیگر چه میخواهید؟!..» مسیحی نیز سخن دیگری پیش میآورد. اینها را میگویند و هیچ نمیاندیشند كه جدا كنندهی نیك از بد كه باید بود؟!.. نمیاندیشند كه همهی سختیها در اینجاست! همین اندازه میخواهند كه سخنی از پیشوایان خود گویند و بنگهداری كیش پوچ كوشند و هرچه بادا باد!
چنین انگارید كه كسی میخواهد بگفتهی پیغمبر شما كار بندد و نیك گردد و درستكار باشد ، آیا نیكی و درستكاری از كه یاد گیرد؟!. از فقیه سنی؟!. از آخوند شیعی؟!.. از شیخ صوفی؟!. از پیشوای اسماعیلی؟!. یا از كدام كس دیگر؟!.
ما نشان دادیم كه در یك توده هنگامی نیكی رواج گیرد كه بنیاد زندگانی در آن بنیكی گزارده شود و از نیكان ارجشناسی كنند ، وآنگاه توده را آرمانی در پیش باشد ، باین معنی كه یك چیز را بخواهد و در راه آن بكوشد. با اینهاست كه یك توده نیك تواند بود وگرنه هیچ كوششی سود ندهد.(1)
همچنین نشان دادیم كه این كیشها كه درمیان مردم است خود جلوگیر نیكی مردم میباشد.
مثلاً یك كیش كه بمردم یاد میدهد : «هر كه گریست و گریانْد و خود را بگریستن زد بهشت برای او بایا باشد» مردم را از پابندی بنیك و بد بازمیدارد. همان «ساختمان اندیشهای» كه گفتیم امروز دین را آن میدانند ، تا درمیانست از دینداران چشم نیكی نتوان داشت. (2)
اینها هر یكی از ارجدارترین دانستنیهاست ، و هر یكی درخورِ آنست كه یك كتاب جداگانه در پیرامون آن نوشته گردد. بیهوده نیست گفته میشود باید بنیادگزار دین و باز كنندهی شاهراه زندگانی دارای نیروی خدایی باشد ، زیرا با آن نیروست كه میتوان اینها را دریافت.
نادانكِ ستبررو كه از هیچ یكی از اینها آگاه نیست با یك خشم و تندی میگوید : «مگر پیغمبر ما نگفته نیك باشید؟!. دیگر چه میخواهید؟!.» اینان با این نادانی چه بودی اگر خود را دانا نشماردندی؟!. چه بودی اگر گردن نكشیدندی؟!. چه بودی اگر باندازهی عربهای بیابانی فرهنگ داشتندی؟!.
بنیاد همهی نیكیها شناختن خداست. چنین انگارید یك بیدینی میخواهد خدا را بشناسد و دیندار گردد آیا از روی كدام كیش آن را شناسد ، و بسخن كدام دسته گوش دهد؟!. شیعی ، یا سنی ، یا اسماعیلی ، یا علیاللهی ، یا صوفی ، یا بهائی ، یا مسیحی ، یا زردشتی ، یا جهودی؟!. هر یكی از این كیشها سخن دیگری دربارهی خدا میراند ، او گفتهی كدام را پذیرد؟!. پس چگونه میگویید مردم اگر بدند گناه دین چیست؟!. پس چرا نمیفهمید كه مایهی بدی مردم بیش از همه دینست؟!.
میگویند : گناه دین چیست؟!. میگویم : گناه دین آنست كه گوهر خود را از دست داده ، آنست كه به ده و اند رنگ افتاده ، آنست كه بجای خداپرستی كسانپرستی شده ، آنست كه پر از پندارهای بیپا و افسانههای خنك گردیده ، آنست كه از زمان دور افتاده و مردمان را راه نمیتواند بُرد ، آنست كه بپیروان خود یاد میدهد دربند زندگی نباشند و همه بدرگذشتگان پردازند ، آنست كه یاد میدهد چشم براه یك ناپیدایی باشند. گناه بیشتر از این چه باشد؟!.
(1) : شمارهی چهارم سال پنجم گفتار «خويهاي پاك». [نک. بکتاب «دردها و درمانها» (بهمن 1397) بخش سوم]
(2) : شمارهی سوم همين سال گفتار «نيك و بد» [نک. بکتاب «دردها و درمانها» (بهمن 1397) بخشهای پنجم و هفتم و هشتم]
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 9 از بخش ششم
🔸مردم چگونه نیک گردند؟ (دنباله)
ما در آن گفتار اینها را عنوان نموده و گفتیم : «مردم چگونه نیك شوند؟!.» اینگونه چیزها كه میپرسیم خود را بناشنیدن زده و پاسخی نمیدهند و پس از زمانی یك سخنی پیدا كرده و دستاویز ساخته و پیش میآیند : «پیغمبر ما نگفته نیك شوید؟!.. دیگر چه میخواهید؟!..» زردشتی هم میگوید : «مگر پیغمبر ما نگفته گفتار نیك و كردار نیك و پندار نیك؟!.. دیگر چه میخواهید؟!.» بهائی هم میگوید : «مگر پیشوای ما نگفته بهائی باید جامع تمام كمالات انسانی باشد؟!.. دیگر چه میخواهید؟!..» مسیحی نیز سخن دیگری پیش میآورد. اینها را میگویند و هیچ نمیاندیشند كه جدا كنندهی نیك از بد كه باید بود؟!.. نمیاندیشند كه همهی سختیها در اینجاست! همین اندازه میخواهند كه سخنی از پیشوایان خود گویند و بنگهداری كیش پوچ كوشند و هرچه بادا باد!
چنین انگارید كه كسی میخواهد بگفتهی پیغمبر شما كار بندد و نیك گردد و درستكار باشد ، آیا نیكی و درستكاری از كه یاد گیرد؟!. از فقیه سنی؟!. از آخوند شیعی؟!.. از شیخ صوفی؟!. از پیشوای اسماعیلی؟!. یا از كدام كس دیگر؟!.
ما نشان دادیم كه در یك توده هنگامی نیكی رواج گیرد كه بنیاد زندگانی در آن بنیكی گزارده شود و از نیكان ارجشناسی كنند ، وآنگاه توده را آرمانی در پیش باشد ، باین معنی كه یك چیز را بخواهد و در راه آن بكوشد. با اینهاست كه یك توده نیك تواند بود وگرنه هیچ كوششی سود ندهد.(1)
همچنین نشان دادیم كه این كیشها كه درمیان مردم است خود جلوگیر نیكی مردم میباشد.
مثلاً یك كیش كه بمردم یاد میدهد : «هر كه گریست و گریانْد و خود را بگریستن زد بهشت برای او بایا باشد» مردم را از پابندی بنیك و بد بازمیدارد. همان «ساختمان اندیشهای» كه گفتیم امروز دین را آن میدانند ، تا درمیانست از دینداران چشم نیكی نتوان داشت. (2)
اینها هر یكی از ارجدارترین دانستنیهاست ، و هر یكی درخورِ آنست كه یك كتاب جداگانه در پیرامون آن نوشته گردد. بیهوده نیست گفته میشود باید بنیادگزار دین و باز كنندهی شاهراه زندگانی دارای نیروی خدایی باشد ، زیرا با آن نیروست كه میتوان اینها را دریافت.
نادانكِ ستبررو كه از هیچ یكی از اینها آگاه نیست با یك خشم و تندی میگوید : «مگر پیغمبر ما نگفته نیك باشید؟!. دیگر چه میخواهید؟!.» اینان با این نادانی چه بودی اگر خود را دانا نشماردندی؟!. چه بودی اگر گردن نكشیدندی؟!. چه بودی اگر باندازهی عربهای بیابانی فرهنگ داشتندی؟!.
بنیاد همهی نیكیها شناختن خداست. چنین انگارید یك بیدینی میخواهد خدا را بشناسد و دیندار گردد آیا از روی كدام كیش آن را شناسد ، و بسخن كدام دسته گوش دهد؟!. شیعی ، یا سنی ، یا اسماعیلی ، یا علیاللهی ، یا صوفی ، یا بهائی ، یا مسیحی ، یا زردشتی ، یا جهودی؟!. هر یكی از این كیشها سخن دیگری دربارهی خدا میراند ، او گفتهی كدام را پذیرد؟!. پس چگونه میگویید مردم اگر بدند گناه دین چیست؟!. پس چرا نمیفهمید كه مایهی بدی مردم بیش از همه دینست؟!.
میگویند : گناه دین چیست؟!. میگویم : گناه دین آنست كه گوهر خود را از دست داده ، آنست كه به ده و اند رنگ افتاده ، آنست كه بجای خداپرستی كسانپرستی شده ، آنست كه پر از پندارهای بیپا و افسانههای خنك گردیده ، آنست كه از زمان دور افتاده و مردمان را راه نمیتواند بُرد ، آنست كه بپیروان خود یاد میدهد دربند زندگی نباشند و همه بدرگذشتگان پردازند ، آنست كه یاد میدهد چشم براه یك ناپیدایی باشند. گناه بیشتر از این چه باشد؟!.
(1) : شمارهی چهارم سال پنجم گفتار «خويهاي پاك». [نک. بکتاب «دردها و درمانها» (بهمن 1397) بخش سوم]
(2) : شمارهی سوم همين سال گفتار «نيك و بد» [نک. بکتاب «دردها و درمانها» (بهمن 1397) بخشهای پنجم و هفتم و هشتم]
✴️ خدا با ماست
کوشاد تلگرام : از فردا به نشر دفتری بنام «خدا با ماست» میپردازیم. خوانندگان میدانند «خدا با ماست» نشان پاکدینی است. اینکه دستههایی از آن سودجویی کردهاند داستان جدایی است.
دربارهی این نشانِ راه پاکدینی ، پرسش و پاسخی رفته که نتیجهی آن این دفتر گردیده است.
🔶 تاریخچهی این دفتر
این دفتر یک پرسشی را با پاسخ آن دربر میدارد. پرسش را آقای مینویی (از قزوین) کردهاند که در کتاب نامش برده نشده [1] ، و چون یک پرسش مغزدار و خود در یک زمینهی ارجداری میبود به یک پاسخ گشاده و درازی پرداخته شده. این پرسش و پاسخ یک بار در شمارهی دوم پرچم نیمهماهه بچاپ رسیده است ولی چون سخنان آن بسیار ارجدار و خود از چیزهاییست که باید همگی مردم بدانند و بفهمند ، از اینرو جداگانه نیز چاپ یافته که همیشه در دسترس باشد.
در این پرسش و پاسخ گذشته از آنکه یک بند بزرگی از آیین جهان (یا بهتر گویم : آیین خدا) بگفتگو گزارده شده و خود چیزیست که باید هر کسی بداند و به هر گوشی برسد ، بهمبستگیای[=ارتباط] که درمیانهی دین و دانشها باید بود[2] نیز روشن گردیده است.
این یک جُستار[=مبحث] ارجمندیست و خود پایهای در بنیاد پاکدینی میباشد. دین جز از دانشهاست ، ولی در همان هنگام با آنها ناسازگار نیست و نباید بود. دین و دانش هر کدام راه دیگری میدارد ولی هر دو یک خواست را پی میکنند : شناخته گردیدن آمیغهای جهان و بهرهمندی جهانیان از آسایش و خرسندی. دین باید آنچه را که از دانشها بدست میآید بپذیرد ، مگر در جایی که بهمبستگی با زمینهی دین میدارد و از دانشمندان لغزش رخ داده که باید آن را با دلیلهای استواری (همسنگ دلیلهای دانشها) بازگرداند.
دین باید از دانشها سود جوید و در همان حال بآنها دیدهبانی کند نگزارد از راه بکنار افتند. اینست آنچه ما دربارهی دین و دانش و بهمبستگی آنها میدانیم.
در این دفتر در آن زمینه نیز سخنانی رفته و از اینکه دین چگونه از دانشها سود میجوید و چگونه بآنها دیدهبانی میکند نمونههایی نشان داده شده.
این دفتر درخور آنست که هر کسی آن را با اندیشه خواند و برای کسانی که فهمهاشان تا باین اندازهها نیست بزَندد [3] و با زبان سادهتری بفهماند. ما تا توانستهایم بآسانی و سادگی کوشیدهایم لیکن با اینحال جای زندِش بازمیماند.
دفتر پرچم
[1] : این در نخستین چاپ کتاب (در پرچم نیمهماهه) بوده و چنین آمده : «این نوشته را یکی از یاران قزوین فرستاده ، که چون خود او نامش را ننوشته ما نیز نمینویسیم ، و او را در همه جا بنام «پرسنده» خواهیم خواند. ما دوست میداریم هر کس از یاران ما در این زمینهها ، هرچه ایراد میاندیشد بنویسد».
ولی در چاپهای دیگر نام پرسنده آشکار نوشته شده. دیگر جملهها همانست که در متن «پاسخ پرچم» آمده.
[2] : باید بود (bud) = باید بودن.
[3] : زَندیدن = شرح دادن ؛ زندش = شرح
.
کوشاد تلگرام : از فردا به نشر دفتری بنام «خدا با ماست» میپردازیم. خوانندگان میدانند «خدا با ماست» نشان پاکدینی است. اینکه دستههایی از آن سودجویی کردهاند داستان جدایی است.
دربارهی این نشانِ راه پاکدینی ، پرسش و پاسخی رفته که نتیجهی آن این دفتر گردیده است.
🔶 تاریخچهی این دفتر
این دفتر یک پرسشی را با پاسخ آن دربر میدارد. پرسش را آقای مینویی (از قزوین) کردهاند که در کتاب نامش برده نشده [1] ، و چون یک پرسش مغزدار و خود در یک زمینهی ارجداری میبود به یک پاسخ گشاده و درازی پرداخته شده. این پرسش و پاسخ یک بار در شمارهی دوم پرچم نیمهماهه بچاپ رسیده است ولی چون سخنان آن بسیار ارجدار و خود از چیزهاییست که باید همگی مردم بدانند و بفهمند ، از اینرو جداگانه نیز چاپ یافته که همیشه در دسترس باشد.
در این پرسش و پاسخ گذشته از آنکه یک بند بزرگی از آیین جهان (یا بهتر گویم : آیین خدا) بگفتگو گزارده شده و خود چیزیست که باید هر کسی بداند و به هر گوشی برسد ، بهمبستگیای[=ارتباط] که درمیانهی دین و دانشها باید بود[2] نیز روشن گردیده است.
این یک جُستار[=مبحث] ارجمندیست و خود پایهای در بنیاد پاکدینی میباشد. دین جز از دانشهاست ، ولی در همان هنگام با آنها ناسازگار نیست و نباید بود. دین و دانش هر کدام راه دیگری میدارد ولی هر دو یک خواست را پی میکنند : شناخته گردیدن آمیغهای جهان و بهرهمندی جهانیان از آسایش و خرسندی. دین باید آنچه را که از دانشها بدست میآید بپذیرد ، مگر در جایی که بهمبستگی با زمینهی دین میدارد و از دانشمندان لغزش رخ داده که باید آن را با دلیلهای استواری (همسنگ دلیلهای دانشها) بازگرداند.
دین باید از دانشها سود جوید و در همان حال بآنها دیدهبانی کند نگزارد از راه بکنار افتند. اینست آنچه ما دربارهی دین و دانش و بهمبستگی آنها میدانیم.
در این دفتر در آن زمینه نیز سخنانی رفته و از اینکه دین چگونه از دانشها سود میجوید و چگونه بآنها دیدهبانی میکند نمونههایی نشان داده شده.
این دفتر درخور آنست که هر کسی آن را با اندیشه خواند و برای کسانی که فهمهاشان تا باین اندازهها نیست بزَندد [3] و با زبان سادهتری بفهماند. ما تا توانستهایم بآسانی و سادگی کوشیدهایم لیکن با اینحال جای زندِش بازمیماند.
دفتر پرچم
[1] : این در نخستین چاپ کتاب (در پرچم نیمهماهه) بوده و چنین آمده : «این نوشته را یکی از یاران قزوین فرستاده ، که چون خود او نامش را ننوشته ما نیز نمینویسیم ، و او را در همه جا بنام «پرسنده» خواهیم خواند. ما دوست میداریم هر کس از یاران ما در این زمینهها ، هرچه ایراد میاندیشد بنویسد».
ولی در چاپهای دیگر نام پرسنده آشکار نوشته شده. دیگر جملهها همانست که در متن «پاسخ پرچم» آمده.
[2] : باید بود (bud) = باید بودن.
[3] : زَندیدن = شرح دادن ؛ زندش = شرح
.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی چهلونهم)
🔶 خواهران گرامی (بخش یک از یک)
نوشتهی یک بانو
در این هنگام كه خامهی توانای نویسندهی پرچم و پیمان با بیهودهگویی شاعران نبرد میكند بر ما بانوان نیز لازم است كه اظهار قدردانی نماییم برای اینكه اولاً مردهای ما را از پیروی خراباتیان كه نامردیهای دیگری دربر دارد بازمیدارد و آنان را بشاهراه زندگی و مردانگی رهبری میكند. دوم آنكه شعرا با كمال بیپروایی و بدون اینكه از روی خواهر و مادر خود شرم كنند عنوانهای قبیح دیگری دربارهی زنان نمودهاند.
مثلاً یكی از آنان میگوید : «زن و اژدها هر دو در خاك به» و گویندهی بیخرد این اندازه ندانسته كه اگر زن نبود او هم وجود خارجی پیدا نمیكرد كه نان مفت بخورد و چنین یاوهای بگوید و دیگری از آنان میگوید :
مرد دانا نكند خود بجهان میل سه كار تا تن و جانش ز آفات سلامت باشد
و یكی از آن كارها را نگرفتن زن دانسته كه میگوید :
زن نگیرد اگرش دختر قیصر بدهند
و این گفتار بیهوده تا چندی پیش كه آقای كسروی معنی شعر و شاعری را باز نكرده بودند یك ابتكار ادبی شمرده میشد و كسی پیدا نشدی كه بگوید اگر همهی مردان پیروی از این بیهودهگوها كنند و زن نگیرند جز نابودی آدمیزاد چه خواهد بود و دیگری از آنان بیشرمی را بجایی رسانیده كه خواهر و مادر خود را مانند سالنامه دانسته و بشوهر آنان سفارش میكند كه :
زنی نو كن ای خواجه هر نوبهار كه تقویم پارینه ناید بكار
ببینید بیشرمی را بكجا رسانیدهاند كه زنان را مانند تقویم بجامعه معرفی میكنند و از اینگونه اشعار كه اهانت بعالم زنان است در كتب بیشتری از این یاوهگویان دیده میشود و من عقیده دارم كه باید یك صف بسیار بزرگی از بانوان برای پشتیبانی در گفتارهای راهنمای جهانیان یعنی آقای كسروی تشكیل دهیم.
لار ـ احترام
🔸پرچم : ما خشنودیم بانو احترام باین شرح مبادرت ورزیدهاند. ما چنانكه بارها نوشتهایم برآنیم كه باید بانوان در پی بردن بحقایق زندگانی و كوشش به برانداختن بدیها و ناپاكیهای جهان با ما همراهی نمایند و هر مردی از ما باید بكوشد تا زنانِ خاندان خود را باین همراهی بكشاند و خشنودیم كه آقای آگاه باین كار برخاستهاند. چند تن از بانوان دانشمند درمیان خوانندگان پیمان و پرچم هستند ولی بانو احترام نخستین بانوییست كه بنوشتن مبادرت مینماید. راستی آنست كه در نبرد با شاعرانِ تردامن بانوان باید بیش از مردان بكوشند زیرا آن ناپاكیها كه شاعران برواجش كوشیدهاند بیش از همه بیاحترامی ببانوان میباشد و من امیدمندم نوشتههایی از دیگر بانوان نیز برسد.
در كشوری كه باب پنجم گلستان هست و در دبستانها درس خوانده میشود بانوان نباید آرام بنشینند.
(پرچم روزانه شمارهی 187)
🔶 خواهران گرامی (بخش یک از یک)
نوشتهی یک بانو
در این هنگام كه خامهی توانای نویسندهی پرچم و پیمان با بیهودهگویی شاعران نبرد میكند بر ما بانوان نیز لازم است كه اظهار قدردانی نماییم برای اینكه اولاً مردهای ما را از پیروی خراباتیان كه نامردیهای دیگری دربر دارد بازمیدارد و آنان را بشاهراه زندگی و مردانگی رهبری میكند. دوم آنكه شعرا با كمال بیپروایی و بدون اینكه از روی خواهر و مادر خود شرم كنند عنوانهای قبیح دیگری دربارهی زنان نمودهاند.
مثلاً یكی از آنان میگوید : «زن و اژدها هر دو در خاك به» و گویندهی بیخرد این اندازه ندانسته كه اگر زن نبود او هم وجود خارجی پیدا نمیكرد كه نان مفت بخورد و چنین یاوهای بگوید و دیگری از آنان میگوید :
مرد دانا نكند خود بجهان میل سه كار تا تن و جانش ز آفات سلامت باشد
و یكی از آن كارها را نگرفتن زن دانسته كه میگوید :
زن نگیرد اگرش دختر قیصر بدهند
و این گفتار بیهوده تا چندی پیش كه آقای كسروی معنی شعر و شاعری را باز نكرده بودند یك ابتكار ادبی شمرده میشد و كسی پیدا نشدی كه بگوید اگر همهی مردان پیروی از این بیهودهگوها كنند و زن نگیرند جز نابودی آدمیزاد چه خواهد بود و دیگری از آنان بیشرمی را بجایی رسانیده كه خواهر و مادر خود را مانند سالنامه دانسته و بشوهر آنان سفارش میكند كه :
زنی نو كن ای خواجه هر نوبهار كه تقویم پارینه ناید بكار
ببینید بیشرمی را بكجا رسانیدهاند كه زنان را مانند تقویم بجامعه معرفی میكنند و از اینگونه اشعار كه اهانت بعالم زنان است در كتب بیشتری از این یاوهگویان دیده میشود و من عقیده دارم كه باید یك صف بسیار بزرگی از بانوان برای پشتیبانی در گفتارهای راهنمای جهانیان یعنی آقای كسروی تشكیل دهیم.
لار ـ احترام
🔸پرچم : ما خشنودیم بانو احترام باین شرح مبادرت ورزیدهاند. ما چنانكه بارها نوشتهایم برآنیم كه باید بانوان در پی بردن بحقایق زندگانی و كوشش به برانداختن بدیها و ناپاكیهای جهان با ما همراهی نمایند و هر مردی از ما باید بكوشد تا زنانِ خاندان خود را باین همراهی بكشاند و خشنودیم كه آقای آگاه باین كار برخاستهاند. چند تن از بانوان دانشمند درمیان خوانندگان پیمان و پرچم هستند ولی بانو احترام نخستین بانوییست كه بنوشتن مبادرت مینماید. راستی آنست كه در نبرد با شاعرانِ تردامن بانوان باید بیش از مردان بكوشند زیرا آن ناپاكیها كه شاعران برواجش كوشیدهاند بیش از همه بیاحترامی ببانوان میباشد و من امیدمندم نوشتههایی از دیگر بانوان نیز برسد.
در كشوری كه باب پنجم گلستان هست و در دبستانها درس خوانده میشود بانوان نباید آرام بنشینند.
(پرچم روزانه شمارهی 187)
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 10 از بخش ششم
🔸بکار نبستن مردم کیشها را خود مایهی خرسندیست
یك بهانهی دیگرشان : میگویند : «مردم دین را بكار نمیبندند اگر بكار بندند همهی چیزها درست شود». میگوییم بسیار بهتر است كه بكار نمیبندند. سنی و شیعی اگر كیشهای خود را بكار بندند جز آن نخواهد بود كه كشاكش بر سر علی و عمر را از سر گیرند. شیخی و متشرع و كریمخانی اگر كیشهای خود را بكار بندند جز آن نخواهد بود كه از هم جدا زیند. اگر این كیشها بكار بسته شود جز آن نخواهد بود كه باز كاروانهای كربلایی و مشهدی بیشتر گردد ، جز آن نخواهد بود كه روضهخوانیها و دستهبازیها راه افتد و یك نیم سال با گریستن و سینه زدن بگذرد ، جز آن نخواهد بود كه دستههای «انتظاریون» بندند و دعای «ندبه» خوانند ، و پیاده و سواره به بیابانها افتاده جستجوی امام ناپیدا كنند ، جز آن نخواهد بود كه بازارها پر از درویشها و گلِمولاها گردد ، جز آن نخواهد بود كه در هر شهری مجتهدها و امامجمعهها فراوان شوند.
آنروز كه بكار میبستند اینها بود ، امروز هم اگر بكار بندند همانها خواهد بود ، یك رشته كیشهای بیپای بیخردانه ، بكار بستنش جز زیان چه نتیجه خواهد داد؟!.
دفترچهی «سیاست حسینیه»
چون از «انتظاریون» نام بردم داستانشان را بنویسم : در جای دیگری از دفترچهی «سیاست حسینیه» نام بردهام. این دفترچه را تاریخچهی درازی هست.[1] در سال ١٣٢٧[ق] كه در ایران شور آزادیخواهی بسیار بالا گرفته ، و آزادیخواهان پس از یك سال و بیشتر جنگ با محمدعلیمیرزا فیروز درآمده و تهران را هم گشاده بودند ، و دشمنان آزادی كه بیشتر ملایان و روضهخوانان و پیروان آنان بودند پس از ایستادگیها و كوششها نومید شده و آتش سینههاشان رو بخاموشی نهاده بود و از آنسوی سپاه بیگانه یكنیم كشور را گرفته و همهگونه نیرنگها برای كاستن از شور آزادیخواهان و كم كردن از نیروی آنان بكار میرفت ، ناگهان این دفترچه بمیان افتاد ، و تو گویی نفت بروی آتش ریختند و در همه جا ملایان و روضهخوانان و مردم عامی بتكان آمدند : «پس فرنگیها امامحسین را میشناسند و شما نمیشناسید ای بیدینها !» ، این را گفته بشور برخاستند.
بیش از همه در تبریز این شور برخاست. نخستین نتیجه این بود كه همگی روضهخوانان كه بیش از دویست تن بودند دست بهم داده و چنین نهادند كه در بازارها و كویها روضهخوانیهای همگانی برپا كنند. نخست در بازارها این كار را كردند. یك بازار را میگرفتند و از اینسر تا آنسر فرش میگستردند و درمیانه منبر میگزاردند و جلو آمد و شد را بسته آنجا را انجمنی میگردانیدند و روضهخوانها هر یكی با پیروانی آمده گرد میشدند و یكی پس از دیگری بمنبر رفته و مردم را گریانیده پایین میآمدند. سه روز و چهار روز بدینسان بسر برده و سپس از آنجا برخاسته و پس از چند روزی جای دیگری از بازار را میگرفتند ، و در همهی این كارها دشمنی خود را با مشروطه و آزادی فراموش نمیكردند.
پس از دیری این را بكویها انداختند. در تبریز هفده و هجده كوی از بزرگ و كوچك شمرده میشد ، نوبت بنوبت آنها را گردیدند. ما آنزمان در هُكماوار مینشستیم. آن كوی دور و كوچك را هم فراموش نكردند و نوبت بآنجا هم رسید ، و من چون گزارش اینجا را با دیده دیدهام بهتر توانم ستود.
آنزمان در تبریز روضهخوانهای بنامی بود : این كیست؟.. سلطانالذاكرین است با سه پسر خود میآمد ، این كیست؟ حاجیملا جعفر عربیخوانست (تركی را با لحن عربی میخواند) با چهار پسر خود میآمد ، این كیست؟! حاجی محمدعلی دَوَچیست ، این كیست؟! حاجیملا اسماعیل قرهآغاجیست ، این كیست؟! حاجیجناب سرخابیست ...
بدینسان پی هم میآمدند ، و چون چایی خورده و چپق و قلیان كشیده شد روضهخوانی آغاز گردید. من این هنگام آغاز جوانیم بود و از اینگونه تماشاها بازنایستادمی ، روز نخست همه را با آنان بودم. آنروز همه روضهی علیاصغر خواندند. این شیوه درمیان ایشان بود كه در نشستی كه یكی فلان روضه را خواندی دیگران بایستی دنبالهی آن را گیرند. در اینجا چون روضهخوانِ نخستین روضهی علیاصغر خواند دیگران همه دنبالهی آن را گرفتند ، ولی چه سان[=چطور]؟!. یك داستان كوچكی كه دو سطر بیش نیست چگونه بیست و سی تن روضهخوان همه از آن گفتند؟!.
دیدنی بود كه چه دروغها بافتند ، و چه افسانههایی سرودند ، علیاصغر را در خواب دیدند ، و بمحشرش آوردند ، و از جایگاه بس بلندش در نزد خدا سخن راندند ، و در بهشت برایش عروسی كردند. از چیزهایی كه میباید نویسم و همیشه بماند ، اینست كه پیدایش شفق (سرخی آسمان) را از خون علیاصغر ستودند : «خون علیاصغر اگر بزمین رسیدی دریای خشم خدا بجوش آمدی و جهان را زیر و زبر گردانیدی ، امام نگزاشت خون او بزمین ریزد و با دست آن را گرفت و بآسمان پاشید و سرخی آسمان از آن پیدا شد». این را بارها شنیده بودم و آنروز هم شنیدم.
👇
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 10 از بخش ششم
🔸بکار نبستن مردم کیشها را خود مایهی خرسندیست
یك بهانهی دیگرشان : میگویند : «مردم دین را بكار نمیبندند اگر بكار بندند همهی چیزها درست شود». میگوییم بسیار بهتر است كه بكار نمیبندند. سنی و شیعی اگر كیشهای خود را بكار بندند جز آن نخواهد بود كه كشاكش بر سر علی و عمر را از سر گیرند. شیخی و متشرع و كریمخانی اگر كیشهای خود را بكار بندند جز آن نخواهد بود كه از هم جدا زیند. اگر این كیشها بكار بسته شود جز آن نخواهد بود كه باز كاروانهای كربلایی و مشهدی بیشتر گردد ، جز آن نخواهد بود كه روضهخوانیها و دستهبازیها راه افتد و یك نیم سال با گریستن و سینه زدن بگذرد ، جز آن نخواهد بود كه دستههای «انتظاریون» بندند و دعای «ندبه» خوانند ، و پیاده و سواره به بیابانها افتاده جستجوی امام ناپیدا كنند ، جز آن نخواهد بود كه بازارها پر از درویشها و گلِمولاها گردد ، جز آن نخواهد بود كه در هر شهری مجتهدها و امامجمعهها فراوان شوند.
آنروز كه بكار میبستند اینها بود ، امروز هم اگر بكار بندند همانها خواهد بود ، یك رشته كیشهای بیپای بیخردانه ، بكار بستنش جز زیان چه نتیجه خواهد داد؟!.
دفترچهی «سیاست حسینیه»
چون از «انتظاریون» نام بردم داستانشان را بنویسم : در جای دیگری از دفترچهی «سیاست حسینیه» نام بردهام. این دفترچه را تاریخچهی درازی هست.[1] در سال ١٣٢٧[ق] كه در ایران شور آزادیخواهی بسیار بالا گرفته ، و آزادیخواهان پس از یك سال و بیشتر جنگ با محمدعلیمیرزا فیروز درآمده و تهران را هم گشاده بودند ، و دشمنان آزادی كه بیشتر ملایان و روضهخوانان و پیروان آنان بودند پس از ایستادگیها و كوششها نومید شده و آتش سینههاشان رو بخاموشی نهاده بود و از آنسوی سپاه بیگانه یكنیم كشور را گرفته و همهگونه نیرنگها برای كاستن از شور آزادیخواهان و كم كردن از نیروی آنان بكار میرفت ، ناگهان این دفترچه بمیان افتاد ، و تو گویی نفت بروی آتش ریختند و در همه جا ملایان و روضهخوانان و مردم عامی بتكان آمدند : «پس فرنگیها امامحسین را میشناسند و شما نمیشناسید ای بیدینها !» ، این را گفته بشور برخاستند.
بیش از همه در تبریز این شور برخاست. نخستین نتیجه این بود كه همگی روضهخوانان كه بیش از دویست تن بودند دست بهم داده و چنین نهادند كه در بازارها و كویها روضهخوانیهای همگانی برپا كنند. نخست در بازارها این كار را كردند. یك بازار را میگرفتند و از اینسر تا آنسر فرش میگستردند و درمیانه منبر میگزاردند و جلو آمد و شد را بسته آنجا را انجمنی میگردانیدند و روضهخوانها هر یكی با پیروانی آمده گرد میشدند و یكی پس از دیگری بمنبر رفته و مردم را گریانیده پایین میآمدند. سه روز و چهار روز بدینسان بسر برده و سپس از آنجا برخاسته و پس از چند روزی جای دیگری از بازار را میگرفتند ، و در همهی این كارها دشمنی خود را با مشروطه و آزادی فراموش نمیكردند.
پس از دیری این را بكویها انداختند. در تبریز هفده و هجده كوی از بزرگ و كوچك شمرده میشد ، نوبت بنوبت آنها را گردیدند. ما آنزمان در هُكماوار مینشستیم. آن كوی دور و كوچك را هم فراموش نكردند و نوبت بآنجا هم رسید ، و من چون گزارش اینجا را با دیده دیدهام بهتر توانم ستود.
آنزمان در تبریز روضهخوانهای بنامی بود : این كیست؟.. سلطانالذاكرین است با سه پسر خود میآمد ، این كیست؟ حاجیملا جعفر عربیخوانست (تركی را با لحن عربی میخواند) با چهار پسر خود میآمد ، این كیست؟! حاجی محمدعلی دَوَچیست ، این كیست؟! حاجیملا اسماعیل قرهآغاجیست ، این كیست؟! حاجیجناب سرخابیست ...
بدینسان پی هم میآمدند ، و چون چایی خورده و چپق و قلیان كشیده شد روضهخوانی آغاز گردید. من این هنگام آغاز جوانیم بود و از اینگونه تماشاها بازنایستادمی ، روز نخست همه را با آنان بودم. آنروز همه روضهی علیاصغر خواندند. این شیوه درمیان ایشان بود كه در نشستی كه یكی فلان روضه را خواندی دیگران بایستی دنبالهی آن را گیرند. در اینجا چون روضهخوانِ نخستین روضهی علیاصغر خواند دیگران همه دنبالهی آن را گرفتند ، ولی چه سان[=چطور]؟!. یك داستان كوچكی كه دو سطر بیش نیست چگونه بیست و سی تن روضهخوان همه از آن گفتند؟!.
دیدنی بود كه چه دروغها بافتند ، و چه افسانههایی سرودند ، علیاصغر را در خواب دیدند ، و بمحشرش آوردند ، و از جایگاه بس بلندش در نزد خدا سخن راندند ، و در بهشت برایش عروسی كردند. از چیزهایی كه میباید نویسم و همیشه بماند ، اینست كه پیدایش شفق (سرخی آسمان) را از خون علیاصغر ستودند : «خون علیاصغر اگر بزمین رسیدی دریای خشم خدا بجوش آمدی و جهان را زیر و زبر گردانیدی ، امام نگزاشت خون او بزمین ریزد و با دست آن را گرفت و بآسمان پاشید و سرخی آسمان از آن پیدا شد». این را بارها شنیده بودم و آنروز هم شنیدم.
👇
[1] : دربارهی این کتاب ، نویسنده در کتاب «در پاسخ حقیقتگو» گفتار دهم ، آگاهیهای بیشتری داده است.