ملا هادی سبزواری 1 كه او را یكی از حكما میشناسند خدا را «شاهد هرجایی» خوانده میگوید :
با كه توان گفت این سخن كه نگارم
شاهد هرجایی است و گوشهنشین است
🔸حكیم گردنشكسته را ببینید كه با خدا چه گستاخی میكند ، چه بیفرهنگی نشان میدهد.
1 : این همانست که ادوارد براون در سفرنامهاش به ایران او را «بزرگترین فیلسوف ایران در قرن نوزدهم» میخواند و نزدیک به 20 صفحه دربارهی فلسفهی او در آن کتاب مینویسد.
با كه توان گفت این سخن كه نگارم
شاهد هرجایی است و گوشهنشین است
🔸حكیم گردنشكسته را ببینید كه با خدا چه گستاخی میكند ، چه بیفرهنگی نشان میدهد.
1 : این همانست که ادوارد براون در سفرنامهاش به ایران او را «بزرگترین فیلسوف ایران در قرن نوزدهم» میخواند و نزدیک به 20 صفحه دربارهی فلسفهی او در آن کتاب مینویسد.
آنه ماری شیمل شرقشناس آلمانی و کتابهایی که به ایرانیان ارمغان کرده است.
Forwarded from پاکدینی ـ احمد کسروی
✴️ دفتر «فرهنگ است یا نیرنگ؟» را بخوانید و خود داوری کنید.
اگر دلیلهای دفتر را خردپذیر دانستید آن را به دست کسانی که میشناسید در کار پراکندن این زهر (صوفیگری) درمیان توده و رواج «عرفانبازی» هستند برسانید : نویسنده ، ترجمان ، گرد آورنده ، چاپ کننده ، توزیع کننده و فروشندهی کتابهای صوفیانه و کوتاهسخن به هر کسی که از غیرتکشی و بیمناکی این سرطان اندیشه ناآگاهست.
اگر دلیلهای دفتر را خردپذیر دانستید آن را به دست کسانی که میشناسید در کار پراکندن این زهر (صوفیگری) درمیان توده و رواج «عرفانبازی» هستند برسانید : نویسنده ، ترجمان ، گرد آورنده ، چاپ کننده ، توزیع کننده و فروشندهی کتابهای صوفیانه و کوتاهسخن به هر کسی که از غیرتکشی و بیمناکی این سرطان اندیشه ناآگاهست.
✴️ گواهی پاکدلانه
کوشاد تلگرام : این در همیشه باز خواهد بود. كسانی كه زیر این عنوان چیزهایی نویسند تا توانند بسادگی كوشند و خواستشان تنها بازنمودن اندیشه و فهم خودشان باشد و از ستایش بیجا و از گزافه خودداری نمایند. اگر گفتههای ما را براست میدارند بنام گواهی پاكدلانه و برای راه نمودن بدیگران از نوشتن بازنایستند.
🔶 چگونه پاکدین شدم
(بخش یکم)
بنام پاک آفریدگار
کنون که این نوشتار را برای شما برادران و خواهران ارجمند می نویسم ۲۷ سال از زندگانی من می گذرد،در آغاز باید بگویم که: بیشتر انسان ها در شروع دوران جوانی،دورانی که می توان گفت عقل و خرد در انسان به رشد کامل رسیده در پیرامون خود با مواردی روبه رو می شوند که خواه و ناخواه به آنها می اندیشند، در این جهانی که ما در آن زندگی می کنیم و به خصوص در کشورهای جهان سوم و عقب مانده با قاطعیت می توان گفت که مردم با اندیشه و اندیشیدن و توجه به خرد به کلی بیگانه اند ،چون افراد آن جوامع در کشورهای خود دچار چند دستگی های گوناگون کیشی و قومی و زبانی و نژادی و فرهنگی و اجتماعی هستند و این موارد در طول سالیان دراز سبب شده که در آن کشورها مغز و اندیشه و خرد جایگاهی نداشته باشد ،
در کشورهای این چنینی این عوامل مهم سبب نابودی آن مردم و کشور و نسل ها تا سالیان دراز خواهد شد، اگر به کشور خود ایران بیندیشیم ، می بینیم که جزء همان کشورهاست که دچار زبونی و خواری در طول قرن ها شده، و این پراکندگی و زبونی سبب شده که ایران و ایرانی آبرویی در بین توده های جهان نداشته باشد،
من در همین روزگار شروع جوانی به این مسائل می اندیشیدم که چرا ایران و کشورهای جهان سومی در این خواری و زبونی روزگار می گذارنند؟چرا یک کشور کوچک جزیره ای، مانند انگلستان با جمعیت اندک ، کشورهای خاورمیانه و آفریقایی و مردم آن کشورها را مسخر و برده خود گردانده؟ چرا ایرانیان که دارای کشوری به این پهناوری و ثروتمندی با این توده ی میلیونی هستند ، این چنین پست زندگانی می گذرانند؟ و در قرن ۲۱ باید زنان جامعه را با مسئله پوچی بنام حجاب سرگرم کنند ، تا در پشت پردهی سرگرم بودن مردم با این مسائل بیهوده و پیش پا افتاده افرادی به دنبال مقاصد و منافع خود باشند؟ در صورتی که بیشتر کشورهای غربی که هم از نظر پهناوری کشور و هم از نظر منابع و نیروی انسانی کمتر از ایران و ایرانیان هستند و از همه مهمتر ما و آنان در ساختمان تنی هیچ گونه تفاوتی نداریم ، به این جایگاه والا در میان جهانیان از نظر آبرو و زندگانی رسیده اند و مردم کشورهای جهان سوم و شرق به این درجه از پستی رسیده اند که به جای اینکه بکوشند با یاری هم کشور خود را آباد کنند ، آرزویشان این است که به کشورهای غربی فرار یا مهاجرت کنند و ابزار دست دولت های خارجی در جهت پیشرفت آن کشور های بیگانه بشوند ، این چه داستان و رمز و رازی دارد؟
این چه داستانی هست که ایرانی باید به هم میهن خود فخر بفروشد و با غرور بگوید من از ایران رفتم و تو ماندی و باید بدبختی بکشی ، یا در درون خاندان ها مهاجرت کردن و پناهنده شدن به کشورهای بیگانه یک افتخار حساب شود ، چرا باید ایرانی به جای اینکه به آبادی سرزمین خود بپردازد می رود و می شود نوکر و عمله ی کشورهای بیگانه ، حال چه مهندس و دکتر و چه کارگر در آن کشورها بشود؟ این چه سیاستی است که می کوشد از آشفتگی و چند دستگی مردم کشورهای جهان سوم بهره گیرد و به همین دستاویز جنگ و ویرانی به راه می اندازند تا مردم آن کشورها را با وعده های زندگی خوب و رفاه بفریبد و به کشورهای خود بکشاند تا برای آنها کار کنند نه برای خود ، تا همیشه نوکر و زیردست آن کشورها باشند نه اینکه در کشور خود سروری کنند؟ آن چه سیاستیست که در همین هنگام که کشورهای غربی از زنان و دختران خود فضانورد و محقق میسازند در ایران هنوز کشاکش ۱۰۰ ساله در مورد حجاب حل نشده است؟
در همین دوران بود که با کتابهای شادروان کسروی آشنا شدم و شروع به خواندن آن کتابها کردم و به ژرفای اندیشه های راهنمای پاکدینان پی بردم و به این داستان رسیدم که شادروان کسروی سالیان قبل تر از دوران کنونی ما به این مسائل پی برده بودند و پیرامون آنها اندیشیده بودند و در راه چاره جویی و جواب برای این موارد بودند ، ایشان اندیشه های خود را با ایرانیان در میان گذاشتند و خواستند که نوشته های پیمان و پرچم و کتابهایشان را بخوانند و خود با خرد خود داوری کنند و بیندیشند که چرا ایرانیان و شرقیان اینچنین خوار و درمانده هستند و راه های درمان این دردها چیست؟ ایشان در پیمان و پرچم و کتابهای خود راه حل های این مشکلات را بیان کردند و از مردم خواستند که بخوانند و اندیشه کنند و اگر راست دیدند در زندگانی خود به کار برند ، شادروان کسروی از کسانی که اندیشه های پاکدینی را پذیرفته اند دست یاری طلبیدند و خواستند که به پراکندن آمیغ ها بکوشند ،
کوشاد تلگرام : این در همیشه باز خواهد بود. كسانی كه زیر این عنوان چیزهایی نویسند تا توانند بسادگی كوشند و خواستشان تنها بازنمودن اندیشه و فهم خودشان باشد و از ستایش بیجا و از گزافه خودداری نمایند. اگر گفتههای ما را براست میدارند بنام گواهی پاكدلانه و برای راه نمودن بدیگران از نوشتن بازنایستند.
🔶 چگونه پاکدین شدم
(بخش یکم)
بنام پاک آفریدگار
کنون که این نوشتار را برای شما برادران و خواهران ارجمند می نویسم ۲۷ سال از زندگانی من می گذرد،در آغاز باید بگویم که: بیشتر انسان ها در شروع دوران جوانی،دورانی که می توان گفت عقل و خرد در انسان به رشد کامل رسیده در پیرامون خود با مواردی روبه رو می شوند که خواه و ناخواه به آنها می اندیشند، در این جهانی که ما در آن زندگی می کنیم و به خصوص در کشورهای جهان سوم و عقب مانده با قاطعیت می توان گفت که مردم با اندیشه و اندیشیدن و توجه به خرد به کلی بیگانه اند ،چون افراد آن جوامع در کشورهای خود دچار چند دستگی های گوناگون کیشی و قومی و زبانی و نژادی و فرهنگی و اجتماعی هستند و این موارد در طول سالیان دراز سبب شده که در آن کشورها مغز و اندیشه و خرد جایگاهی نداشته باشد ،
در کشورهای این چنینی این عوامل مهم سبب نابودی آن مردم و کشور و نسل ها تا سالیان دراز خواهد شد، اگر به کشور خود ایران بیندیشیم ، می بینیم که جزء همان کشورهاست که دچار زبونی و خواری در طول قرن ها شده، و این پراکندگی و زبونی سبب شده که ایران و ایرانی آبرویی در بین توده های جهان نداشته باشد،
من در همین روزگار شروع جوانی به این مسائل می اندیشیدم که چرا ایران و کشورهای جهان سومی در این خواری و زبونی روزگار می گذارنند؟چرا یک کشور کوچک جزیره ای، مانند انگلستان با جمعیت اندک ، کشورهای خاورمیانه و آفریقایی و مردم آن کشورها را مسخر و برده خود گردانده؟ چرا ایرانیان که دارای کشوری به این پهناوری و ثروتمندی با این توده ی میلیونی هستند ، این چنین پست زندگانی می گذرانند؟ و در قرن ۲۱ باید زنان جامعه را با مسئله پوچی بنام حجاب سرگرم کنند ، تا در پشت پردهی سرگرم بودن مردم با این مسائل بیهوده و پیش پا افتاده افرادی به دنبال مقاصد و منافع خود باشند؟ در صورتی که بیشتر کشورهای غربی که هم از نظر پهناوری کشور و هم از نظر منابع و نیروی انسانی کمتر از ایران و ایرانیان هستند و از همه مهمتر ما و آنان در ساختمان تنی هیچ گونه تفاوتی نداریم ، به این جایگاه والا در میان جهانیان از نظر آبرو و زندگانی رسیده اند و مردم کشورهای جهان سوم و شرق به این درجه از پستی رسیده اند که به جای اینکه بکوشند با یاری هم کشور خود را آباد کنند ، آرزویشان این است که به کشورهای غربی فرار یا مهاجرت کنند و ابزار دست دولت های خارجی در جهت پیشرفت آن کشور های بیگانه بشوند ، این چه داستان و رمز و رازی دارد؟
این چه داستانی هست که ایرانی باید به هم میهن خود فخر بفروشد و با غرور بگوید من از ایران رفتم و تو ماندی و باید بدبختی بکشی ، یا در درون خاندان ها مهاجرت کردن و پناهنده شدن به کشورهای بیگانه یک افتخار حساب شود ، چرا باید ایرانی به جای اینکه به آبادی سرزمین خود بپردازد می رود و می شود نوکر و عمله ی کشورهای بیگانه ، حال چه مهندس و دکتر و چه کارگر در آن کشورها بشود؟ این چه سیاستی است که می کوشد از آشفتگی و چند دستگی مردم کشورهای جهان سوم بهره گیرد و به همین دستاویز جنگ و ویرانی به راه می اندازند تا مردم آن کشورها را با وعده های زندگی خوب و رفاه بفریبد و به کشورهای خود بکشاند تا برای آنها کار کنند نه برای خود ، تا همیشه نوکر و زیردست آن کشورها باشند نه اینکه در کشور خود سروری کنند؟ آن چه سیاستیست که در همین هنگام که کشورهای غربی از زنان و دختران خود فضانورد و محقق میسازند در ایران هنوز کشاکش ۱۰۰ ساله در مورد حجاب حل نشده است؟
در همین دوران بود که با کتابهای شادروان کسروی آشنا شدم و شروع به خواندن آن کتابها کردم و به ژرفای اندیشه های راهنمای پاکدینان پی بردم و به این داستان رسیدم که شادروان کسروی سالیان قبل تر از دوران کنونی ما به این مسائل پی برده بودند و پیرامون آنها اندیشیده بودند و در راه چاره جویی و جواب برای این موارد بودند ، ایشان اندیشه های خود را با ایرانیان در میان گذاشتند و خواستند که نوشته های پیمان و پرچم و کتابهایشان را بخوانند و خود با خرد خود داوری کنند و بیندیشند که چرا ایرانیان و شرقیان اینچنین خوار و درمانده هستند و راه های درمان این دردها چیست؟ ایشان در پیمان و پرچم و کتابهای خود راه حل های این مشکلات را بیان کردند و از مردم خواستند که بخوانند و اندیشه کنند و اگر راست دیدند در زندگانی خود به کار برند ، شادروان کسروی از کسانی که اندیشه های پاکدینی را پذیرفته اند دست یاری طلبیدند و خواستند که به پراکندن آمیغ ها بکوشند ،
من وقتی نوشته های ایشان را خواندم و خرد را داور قرار دادم این حقایق را پذیرفتم ، پذیرفتم که معنای مفاهیمی چون دین ، دانش ، فرهنگ ، ادبیات ، تمدن ، روان و بسیاری دیگر از حقایق زندگانی چیست، اگر ما مثلاً در زمینه دین خرد را داور قرار دهیم به سادگی خواهیم دریافت که این کیشها و پندارها از قبیل: زرتشتی ، یهودی ، مسیحی ، علیاللهی ، سنی ، شیعه ، بهایی و ...ایسم های گوناگون مانند بودیسم و هندویسم و ...دین نیست بلکه خود بیدینیست.
(دنبالهی این نوشتار فردا خواهد آمد)
(دنبالهی این نوشتار فردا خواهد آمد)
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 2 از بخش هفتم
🔸پیوستگی ما با اسلام ـ 2
شگفت آنكه كسانی میگویند : راست است ، دیگران نتوانند دین را «اصلاح» كنند ، ولی شما خواهید توانست. میگویم : شما اگر مرا دارای یك «نیروی ویژهای» نمیشناسید ، در آن حال من با دیگران چه جدایی میدارم؟!.. چگونه است كه آنان نتوانند ولی من بتوانم؟!.. اگر دارای چنین نیرویی میشناسید در آن حال باید بپذیرید كه نخواهم توانست پیروی از دلخواه خودم یا از پیشنهاد شما نمایم.
برای آنكه این كسان را بیكبار آسوده گردانم این را مینویسم : چنین انگارید كه من یا دیگری این كار را انجام داده و مسلمانان را بحال آغاز اسلام برگردانیده تازه نتیجهای در دست نخواهد بود. دلیل این حال ، مردم حجاز است كه امروز در سایهی كیش وهابی بسیار نزدیك بآغاز اسلام میباشند ، ولی در همان حال از یكسو ناگزیرند در آیین كشورداری و فرمانروایی پیروی از قانونهای اروپا كنند و هرگز نخواهند توانست «خلافت اسلامی» را زنده گردانند ، و از آنسوی همینكه دانشكدهها در مكه و مدینه باز شود و دانشهای طبیعی رواج یابد انبوه جوانان بیدین گردیده و به لگام گسیختن خواهند گرایید ، چنانكه همین حال در مصر و عراق و ایران همه جا رو داد.
٣) یك دین نوین بنیاد گزاریم. این را یك دسته از دشمنان و یك دسته از دوستان پیمان بزبان میآوردند ، و سرچشمهی آن لغزشی بود كه دربارهی دین همگی میداشتند. زیرا پیش از پیمان چنین پنداشته میشد كه دین سخنها و دستورهاییست كه یك فرستاده از سوی خدا آوَرَد ، و مردم باید بیچون و چرا آنها را بپذیرند و بكار بندند تا در آنجهان در بهشت باشند. این بود معنایی كه بدین میدادند و آن را یك دستگاه جداگانهای میشماردند. اما اینكه دین ، نشان دادن معنی جهان و زندگانیست ، دین یك رشته راستیهاست كه همیشه بوده و خواهد بود ، دین باید با خرد سازگار باشد ، دین باید دستور زندگانی باشد ؛ اینها چیزهاییست كه پیمان بازنموده و بمیان آورده. كوتاهسخن ، چون دین را بآن معنی میشناختند و میدیدند ما بكیشهایی كه هست خرده میگیریم چشم میداشتند كه خود یك چیزهای نوینی بجهان بیاوریم.
پس چه میبایست كنیم ، و رفتارمان با اسلام چه بایستی باشد؟. آن روز نیك نمیدانستیم. راهی بود كه میبایست گام بگام بپیماییم. ولی امروز چون بخش بزرگی از آن پیموده شده میتوانیم آن را بازگوییم :
ما میبایست اسلام را به بنیاد خود برگردانیم ، و بروی آن راه خود را آغاز كنیم. این بوده رفتاری كه میبایست با اسلام پیش گیریم.
بنیاد اسلام چه بوده؟.. اگر بخواهیم با چند جمله بزندیم باید بگوییم : جهان را یك دستگاه بیهودهای ندانستن ، و بآفریدگار آن خَستُویدن[= اعتراف کردن] ، و بزندگانی آینده باور داشتن ، و زندگی بآیین خرد كردن ـ اینهاست بنیاد اسلام ، بلكه بنیاد همهی دینها.
ما اینها را از قرآن بدست آوردیم ، اینكه جستجوی بنیاد میكردیم آن را یافتیم ، ولی تنها از این ، نتیجه نتوانستی بود و میبایست بچند كار دیگری پردازیم تا اینها پایدار گردد ، و در دلها جای برای آنها باز شود :
نخست با نواندیشان كه بدین ارجی نمینهادند و بیكبار بیپروایی مینمودند ، بسخن برخیزیم تا معنی دین و ارج آن را بفهمانیم.
دوم با همهی كیشهای گوناگونی كه از اسلام جدا گردیده ، و در سایهی بدآموزیهای خود ، آن بنیاد را از میان برده ، و همچنین با دینهای دیگری كه درمیانست نبرد كنیم و همه را از ریشه براندازیم.
سوم با بدآموزیهای گوناگون بسیاری از كهن و نو ـ از فلسفهی یونان ، و صوفیگری ، و خراباتیگری ، و فلسفهی مادّی ، و هیاهوی ادبیات در جنگ باشیم و همه را از میان برداریم.
چهارم این چیزها كه بنیاد دین میشماریم ، برای هر یكی دلیلهایی از خرد و دانش یاد كنیم.
پنجم بروی این بنیاد ، یك آیین زندگانی پدید آوریم.
اینها هر یكی كارهای دشوار و بسیار بزرگیست كه بایستی بود و جز بخواست خدا و پشتیبانی او نتوانستی بود. آنان كه میگویند : «دین را بگوهر خود برگردانیم» و آن را یك كار آسانی میشمارند از اینها آگاه نیستند ، و نافهمیده و ناسنجیده سخنی میگویند. دوباره میگویم : اگر كسی بگوید : «كوه را بردارم و كنار گزارم» این گفته چندان دروغ و گزافهآمیز نخواهد بود تا گفتن اینان : «دین را بگوهر خود برگردانیم».
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 2 از بخش هفتم
🔸پیوستگی ما با اسلام ـ 2
شگفت آنكه كسانی میگویند : راست است ، دیگران نتوانند دین را «اصلاح» كنند ، ولی شما خواهید توانست. میگویم : شما اگر مرا دارای یك «نیروی ویژهای» نمیشناسید ، در آن حال من با دیگران چه جدایی میدارم؟!.. چگونه است كه آنان نتوانند ولی من بتوانم؟!.. اگر دارای چنین نیرویی میشناسید در آن حال باید بپذیرید كه نخواهم توانست پیروی از دلخواه خودم یا از پیشنهاد شما نمایم.
برای آنكه این كسان را بیكبار آسوده گردانم این را مینویسم : چنین انگارید كه من یا دیگری این كار را انجام داده و مسلمانان را بحال آغاز اسلام برگردانیده تازه نتیجهای در دست نخواهد بود. دلیل این حال ، مردم حجاز است كه امروز در سایهی كیش وهابی بسیار نزدیك بآغاز اسلام میباشند ، ولی در همان حال از یكسو ناگزیرند در آیین كشورداری و فرمانروایی پیروی از قانونهای اروپا كنند و هرگز نخواهند توانست «خلافت اسلامی» را زنده گردانند ، و از آنسوی همینكه دانشكدهها در مكه و مدینه باز شود و دانشهای طبیعی رواج یابد انبوه جوانان بیدین گردیده و به لگام گسیختن خواهند گرایید ، چنانكه همین حال در مصر و عراق و ایران همه جا رو داد.
٣) یك دین نوین بنیاد گزاریم. این را یك دسته از دشمنان و یك دسته از دوستان پیمان بزبان میآوردند ، و سرچشمهی آن لغزشی بود كه دربارهی دین همگی میداشتند. زیرا پیش از پیمان چنین پنداشته میشد كه دین سخنها و دستورهاییست كه یك فرستاده از سوی خدا آوَرَد ، و مردم باید بیچون و چرا آنها را بپذیرند و بكار بندند تا در آنجهان در بهشت باشند. این بود معنایی كه بدین میدادند و آن را یك دستگاه جداگانهای میشماردند. اما اینكه دین ، نشان دادن معنی جهان و زندگانیست ، دین یك رشته راستیهاست كه همیشه بوده و خواهد بود ، دین باید با خرد سازگار باشد ، دین باید دستور زندگانی باشد ؛ اینها چیزهاییست كه پیمان بازنموده و بمیان آورده. كوتاهسخن ، چون دین را بآن معنی میشناختند و میدیدند ما بكیشهایی كه هست خرده میگیریم چشم میداشتند كه خود یك چیزهای نوینی بجهان بیاوریم.
پس چه میبایست كنیم ، و رفتارمان با اسلام چه بایستی باشد؟. آن روز نیك نمیدانستیم. راهی بود كه میبایست گام بگام بپیماییم. ولی امروز چون بخش بزرگی از آن پیموده شده میتوانیم آن را بازگوییم :
ما میبایست اسلام را به بنیاد خود برگردانیم ، و بروی آن راه خود را آغاز كنیم. این بوده رفتاری كه میبایست با اسلام پیش گیریم.
بنیاد اسلام چه بوده؟.. اگر بخواهیم با چند جمله بزندیم باید بگوییم : جهان را یك دستگاه بیهودهای ندانستن ، و بآفریدگار آن خَستُویدن[= اعتراف کردن] ، و بزندگانی آینده باور داشتن ، و زندگی بآیین خرد كردن ـ اینهاست بنیاد اسلام ، بلكه بنیاد همهی دینها.
ما اینها را از قرآن بدست آوردیم ، اینكه جستجوی بنیاد میكردیم آن را یافتیم ، ولی تنها از این ، نتیجه نتوانستی بود و میبایست بچند كار دیگری پردازیم تا اینها پایدار گردد ، و در دلها جای برای آنها باز شود :
نخست با نواندیشان كه بدین ارجی نمینهادند و بیكبار بیپروایی مینمودند ، بسخن برخیزیم تا معنی دین و ارج آن را بفهمانیم.
دوم با همهی كیشهای گوناگونی كه از اسلام جدا گردیده ، و در سایهی بدآموزیهای خود ، آن بنیاد را از میان برده ، و همچنین با دینهای دیگری كه درمیانست نبرد كنیم و همه را از ریشه براندازیم.
سوم با بدآموزیهای گوناگون بسیاری از كهن و نو ـ از فلسفهی یونان ، و صوفیگری ، و خراباتیگری ، و فلسفهی مادّی ، و هیاهوی ادبیات در جنگ باشیم و همه را از میان برداریم.
چهارم این چیزها كه بنیاد دین میشماریم ، برای هر یكی دلیلهایی از خرد و دانش یاد كنیم.
پنجم بروی این بنیاد ، یك آیین زندگانی پدید آوریم.
اینها هر یكی كارهای دشوار و بسیار بزرگیست كه بایستی بود و جز بخواست خدا و پشتیبانی او نتوانستی بود. آنان كه میگویند : «دین را بگوهر خود برگردانیم» و آن را یك كار آسانی میشمارند از اینها آگاه نیستند ، و نافهمیده و ناسنجیده سخنی میگویند. دوباره میگویم : اگر كسی بگوید : «كوه را بردارم و كنار گزارم» این گفته چندان دروغ و گزافهآمیز نخواهد بود تا گفتن اینان : «دین را بگوهر خود برگردانیم».