✴️ خیام شاعر و خیام دانشمند

(بخش 6 از 6)

سومین رشته از شعرهای او تشویق به سستی و لاابالیگری است. در این راه «جبریگری» و «تقدیر» را بهانه می‌آورد. اینهاست که آدم شک می‌کند این شعرها از یک دانشمند ریاضی باشد. این شعرهاست که رواج‌دهندگان آنها را باید دنبال کرد و دست از گریبانشان برنداشت :
از درس علوم جمله بگریزی به و اندر سر زلف دلبر آویزی به
زان پیش كه روزگار خونت ریزد تو خون قنینه در قدح ریزی به
٭٭٭
تا چند اسیر عقل هر روزه شویم در دهر چه صد‌ساله چه ده‌روزه شویم
خوش دار تو كاس می از آن پیش كه ما در كار گه كوزه‌گران كوزه شویم
٭٭٭
صیاد ازل كه دانه در دام نهاد صیدی بگرفت آدمش نام نهاد
هر نیك و بدی كه می‌شود در عالم خود می‌كند و بهانه بر عام نهاد
٭٭٭
از آب و گِلم سرشته‌ای من چه كنم وین پشم و قصب تو رشته‌ای من چه كنم
هر نیك و بدی كه از من آید بوجود تو بر سر من نوشته‌ای من چه كنم
٭٭٭
زین پیش نشان بودنیها بوده است پیوسته قلم ز نیك و بد ناسوده است
تقدیر ترا هر آنچه بایست بداد غم خوردن و كوشیدن ما بیهوده است

اینها کدامش با اندیشه‌های یک دانشمند سازش دارد ـ دانشمندی که‌ بیگمان برای رسیدن به چنان یافته‌های ارجداری در ریاضی و ستاره‌شناسی و گاهشماری ، خود سالها کوشیده است؟!.

قانون فیزیک می‌گوید : کار را نیرو کند. هم می‌دانیم که نیرو خود از تلاش و کوشش (بکار انداختن انرژی) بر‌خیزد. وگرنه از مستی و میخوارگی چه نیرو یا کاری برآید؟! در سراسر طبیعت قانون جز این نیست.

در جهان هر کاری رخ داده از کوشش و تلاش بوده ، از مستی و از «آویختن به زلف یار» نبوده. در زندگانی آدمیان نیز چنینست که هر کاری نیازمند کار و کوششست. شنیده نشده بی‌آنکه کوششی رود کاری انجام گیرد. از اینروست که همیشه به کوشش و تلاش اندرز داده شده. در چهار گوشه‌ی جهان آوازها به این بلند است که آسایش (رفاه) و امنیت و خوشی جز با کوشش نتواند بود. ولی بی‌بی‌سی می‌خواهد ما باور کنیم آنها یاوه ولی شعرهای خیام حقیقتست. باور کنیم «غم خوردن و کوشیدن ما بیهوده‌ است».

کسروی می‌گوید :
«خیام اگر درپی خوشی می‌بوده بایستی این بداند كه خوشی در حالی تواند بود كه كسی پروای گذشته و آینده كرده زمینه برای آسودگی و خوشی آماده گرداند ...

ببینید نافهمی را : می‌گوید درپی كار و كوشش نباشید ، بودنیها بوده است ، پروای گذشته و آینده نكنید ، با این حال آرزوی خوشی می‌كند. من نمی‌دانم نادانی از این بدتر چه باشد. آیا این كسست كه فیلسوف می‌خوانند؟!.

خوشی‌ای كه این مرد آرزو می‌كند جز آن نتوانستی بود كه كسی خود را بیكبار به بیغیرتی و بی‌ننگی زند و با همه‌ی لُختی و گرسنگی خوشیها كند. این توانستی بود خوشی‌ای كه نتیجه‌ی دستورهای اوست».[1]

«آیا با راهی كه این مرد برای زندگی نشان می‌دهد مردمان می‌توانند زندگی نمود؟.. شب و روز مست بودن و دم غنیمت شمرده اندیشه‌ی آینده و گذشته را نكردن از خدا بی‌خبر و بهمه چیز بی‌باور بودن ـ با چنین آیینی چگونه می‌توان راه زندگی پیمود؟!

اگر مرد یك خاندانی این راه را پیش بگیرد جز نابودی آن خاندان چه نتیجه‌ی دیگری بدست می‌آید؟! اگر یك مردمی پیروی از این آیین شوم بكنند جز بدبختی و سیاه‌روزی چه بهره می‌توانند یافت؟! با اینحال چگونه می‌توانیم گوینده‌ی این رباعیها را از بزرگان ایران بشماریم؟!» [2]

اثر اندیشه‌های خراباتی و شعرهای شاعرانی مانند خیام همین بوده‌ است که می‌بینیم فراوانند کسانی که پی کار نروند و با همه‌ی بیچیزی هرچه بدست آورند به باده و افیون دهند یا در راه عیش و نوش خود خرج کنند و زن و بچگان را بی‌بهره و خود را بدبخت گردانند. اثر آنها اینست که انبوه مردم همه چیز را برای خود یا خانواده‌ی خود بخواهند و سود توده و کوشیدن در راه آن را بیجا و دور از کاردانی دانند. اثر آنها همان ویرانیست که بی‌بی‌سی‌ها برای توده‌ی ایرانی و شرقی خواسته‌اند و همچنان می‌خواهند.
پایان

[1] : کتاب در پیرامون «ادبیات» ، نشست سوم.
[2] : پیمان سال دوم
.

🔸 خیام شاعر و خیام دانشمند


✍ کوشاد تلگرام

🔹 همه‌ی تکه‌ها یکجا در یک فایل پی‌دی‌اف

🔶 در پیرامون نظام آموزشی ما (تکه‌ی 11)

🔸 خراباتیگری

اینها در زمانهای نزدیكی ، یكی پس از دیگری پیدا شد و رواج یافت. در قرن پنجم پس از همه خراباتیگری پیدا شد. یك دسته آفرینش را دستگاه بیهوده‌ای می‌شماردند و بر آفریدگار ایرادها می‌گرفتند و چنین می‌گفتند : ما نمی‌دانیم از كجا آمده‌ایم و بكجا خواهیم رفت و ما را جز این نباید كه گذشته را فراموش كرده و آینده را بیاد نیاورده و دمی را كه در آنیم غنیمت شماریم و خود را بدامن خرابات (میخانه) انداخته بخوشی كوشیم و پروای هیچ چیز نكنیم. این سخنی بود كه می‌گفتند و خرد و اندیشه و دانش و مردمی و غیرت همه را ریشخند می‌كردند و همه را فدای یك پندار كج خود می‌ساختند ، و این بدآموزیها را با شعرهای بس شیوایی میان مردم رواج می‌دادند. از سرشناسان اینان یكی خیام و دیگری حافظ بوده.

🔸 مادیگری

این فلسفه برآنست که آدمی هرچه می‌کند تنها از روی خودخواهیست. از اینرو آدمی نیکی‌پذیر نیست. از روی این فلسفه زندگی جز نبرد نیست. زیرا در جایی که همه‌ی کوششهای آدمی از روی خودخواهیست جایی برای دلسوزی و دادگری و نیکخواهی نمی‌ماند. بدینسان این فلسفه همه‌ی رنجهایی که دینها برای نیکوکار گردیدن آدمیان کشیده‌اند ، تباه می‌سازد. از آنسو جهان را میدان «آکل و مأکول» می‌داند. می‌گوید : ضعیف خوراک قویست (ماهی بزرگ ماهیهای کوچک را می‌خورد) ، باید از هر راهی کوشید و پول درآورد ، نیکخواهی و دلسوزی و دستگیری از افتادگان و میهن‌پرستی و اینگونه سخنان همه آرزو و خیالاتست.
تا اینجا ما 6 رشته از گمراهیهای مهمی که در این توده ریشه‌ها دوانیده شناختیم. باید به اینها گمراهیهای دیگر کیشها را نیز افزود ـ کیشهایی همچون علی‌اللهیگری ، شیخیگری و بهاییگری.

اکنون از روی این دسته‌بندی می‌توان نیکی یا بدی ، سودمندی یا زیانمندی یک نوشته ، گفته یا سخنرانی را بهتر دریافت. سخنان خوشنمای بسیاری هست که پاک و بی‌آلایش می‌نماید ولی چون این دسته‌بندی بدیده گرفته شده به تار و پودش نگریسته گردد ، آسیبهایی را که به بهداشت روانی توده می‌رساند دانسته می‌گردد.

مثلاً امروز سخنان (همچنین شعرها و ترانه‌های) بسیاری در غنیمت شماردن دمی که در آنیم و خوش بودن و اندوه گذشته و آینده را نخوردن بر زبانهاست. با دانستن آن دسته‌بندی می‌توان دریافت چنان سخنانی که ما را از بیمهای آینده و اندیشه‌ی کشور دور می‌دارد ریشه در مادیگری و هم در صوفیگری و خراباتیگری دارد. آیا بیاد می‌آورید آنچه را گفتیم : «میهن‌پرستی اگر چهار دیوار داشته یکم را کیشها ، دوم را ادبیات ، سوم را مادیگری ... برانداخته»؟!. اکنون دیده می‌شود که این سه با بدآموزیهاشان می‌کوشند مردم را از اندیشه‌ی آینده و سرنوشت کشور دور دارند و خوش بودن و لذت بردن از زندگی را تنها کار مهم آدمیان وانمایند. یکی نیست بپرسد با بیمهایی که آینده و کشور راست چگونه می‌توان خوش بود؟! آیا جز آنست که این تنها در جایی تواند بود که آدمی راه بیدردی و بیغیرتی بپوید؟!.

به سخن خود بازگردیم. چنانکه گفتیم : وزارتخانه‌هایی که از روی قانون باید به بهداشت روانی توده بازرسند و جلو بدآموزیها را گرفته به رواج اندیشه‌های نیک بپردازند خود نادانند زیرا حقایق زندگی را نمی‌دانند و نیز بدخواهند زیرا بوارونه‌ی بایاهاشان به رواج بدآموزیها می‌کوشند. پس چه باید کرد؟!

ما می‌گوییم : به این دستگاههایی که نامشان رفت نمی‌توان دلگرم و دلخوش بود. باید خود در اندیشه باشیم.

نخست ، حقایق زندگی را بیاموزیم تا گمراهیها را نیک بشناسیم. امروز انبوهی از مردم نادانسته این بدآموزیها را برایگان و بفراوانی در پیامرسانها منتشر می‌کنند. چون حقایق زندگی را نمی‌دانند شناختی از گمراهیها ندارند ، اینست هر سخن خوشنمایی را حقیقتی دانسته خود عامل انتشار آن می‌شوند. یک توده که حقایق زندگی را نداند و راهی و آرمانی در زندگی در پیش ندارد بی‌آنکه بخواهد به زیان خود می‌کوشد.

دوم ، در جاهایی که توانیم هرچه سخنانی بنام پند ، پیام ، کلیپ ، نوشته و کتاب که آلوده به آنهاست از خود و از دسترس جوانان دور گردانیم و هر جا که دستمان نمی‌رسد خود از آنها دوری جوییم و دیگران را به دوری جستن از آنها واداریم. خانه‌های خود را از کتابهای آلوده پاک گردانیم و دیگران را نیز بیاگاهانیم.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم :

🔸 بیماری پرگویی ـ در هر کجا خرد کمتر سخن آنجا فراوانتر (تکه‌ی یک از دو)


از شگفتیهای زمان ما فزونی بی‌اندازه‌ی سخن است. هیچ زمانی مردم باین اندازه پرگو نبوده‌اند.

سخن در زمانهای پیشین ارج سیم و زر را داشت ولی امروز بی‌ارجتر از سفال و سنگ است.

بدانسان که در زندگانی ساده و پیشین ما بزرگترین شماره «هزار» بود و توده‌ی انبوه بالاتر از آن شماری نمی‌شناختند ولی امروز «کرور» و «ملیون» بر زبانها روانست و چه‌بسا که «بلیون» و «ترلیون» هم بکار می‌رود بهمین اندازه سخن در جهان فزون گردیده است. می‌توان گفت مردم امروزی ده برابر بلکه صد برابر زمانهای پیشین گفتگو می‌نمایند یا چیزنویسی می‌کنند.

کسانی خواهند گفت : از فزونی سخن چه باک؟.. می‌گوییم فزونی سخن دلیل کمی خرد است. در هر کجا خرد کمتر سخن آنجا فراوانتر و هر کسی هرچه سبکمغزتر زبانش بر گفتگو روانتر می‌باشد.

این فراوانی روزنامه‌ها ، فزونی کتابها ، بیشی انجمنها و کنفرانسها همه‌ی اینها گواه کوتاهی خردها می‌باشد.

اگر دو خردمندی در موضوعی باهم گفتگو نمایند هرگز نخواهد بود که بیش از چند جمله سخن برانند. آن کار سبکمغزانست که در هر موضوعی بگفتگوی درازی می‌پردازند و پیاپی گفته‌های خود را تکرار می‌کنند.

می‌گویند : در فلان کشور سالانه سی‌هزار کتاب چاپ می‌شود و روزانه هزاران روزنامه نشر می‌یابد و صدها نطق با رادیو پراکنده می‌شود. شگفتا اینهمه سخن برای چیست؟.. اگر کارها با خرد گزارده می‌شود باینهمه گفتگو چه نیازی هست؟! مگر آن روز که مردم باندازه‌ی ده‌یک امروز سخن نمی‌گفتند کارها پیشرفت نداشت؟!

بهترین نمونه برای پرگویی اروپاییان آن کنفرانسهاست که میانه‌ی دولتها برپا می‌شود و خدا می‌داند که در هر یکی تا چه اندازه گفتگو می‌شود و با اینهمه کمتر نتیجه از آنها بدست می‌آید. در کنفرانس ابزار جنگ (خلع اسلحه) در این چهار سال چه گفتگوهایی که نشده و همه‌ی آنها بیهوده و برای فریب یکدیگر بوده است.

کار پرگویی در اروپا چندان بالا گرفته که در هر کشوری هزاران کسان از راه سخن‌بافی و سخن‌فروشی زندگی می‌نمایند و میان مردم جایگاه والایی دارند. آیا نه اینست که همه‌ی رماننویسان و بیشتر روزنامه‌نگاران سخن‌باف و سخن‌فروشند و بی‌آنکه مطلبی برای گفتن داشته باشند صدها صفحه را از سخنان خود سیاه ساخته بمردم می‌فروشند؟.. در زندگانی پیشین ما نیز بیشتر شعرا سخن‌باف بودند که از راه این بافندگی زندگی می‌کردند. چیزی که هست شعرای ما بفراوانی سخن‌بافان اروپا نبودند و هیچ‌ کدام از ایشان سخن باین فزونی نمی‌بافتند. وانگاه شعرهای آنان اگر هم مطلبی نداشت باری سخنان سنجیده و آراسته‌ای بود که در بافتن آنها زحمت بکار می‌رفت. ولی در سخن‌بافی امروزی اروپا هیچ یک از اینها نیست.

در تبریز کسانی که باغ انگور دارند در تابستان چون انگورها می‌رسد روزی همه‌ی خویشان و آشنایان خود را بباغ دعوت می‌نمایند و این میهمانی جز برای انگور خوردن نیست که میهمانان هرچه می‌توانند انگور می‌خورند.

نظیر این کار درمیان اروپاییان آن کنگره‌ها و کنفرانسهاست که در این شهر و آن شهر برپا می‌نمایند و مردمانی از شهرهای دور و نزدیک بانبوهی در آنجا گرد می‌آیند و این گرد آمدن جز برای آن نیست که چند تنی داد پرگویی داده گفتگو نمایند و اینست که چون آن پرگوییها کرده می‌شود کنگره یا کنفرانس بهم خورده هر کسی بجای خود بازمی‌گردند بی‌آنکه نتیجه‌ای از آن گرد آمدن در دست داشته باشند.

نمونه‌ی این کار در ایران روی داد که در دو سال پیش بنام کنگره‌ی زنان شرقی هیاهویی برپا کردند و زنانی از سوریا و مصر و افغان و هند و ژاپن در تهران گرد آمدند. ولی نتیجه بیش از آن نبود که زنانی میدان بدست آورده داد سخنوری دادند و تا می‌توانستند گفت و شنود نمودند و چون این کارِ منظور را نپرداختند هر کدام بجای خود بازگشتند بی‌آنکه هیچ‌گونه سودی از آن کار ایشان در دست باشد.

بی‌پرده باید گفت این پرگویی بیماری‌ایست که اروپا دچار آن گردیده و سرچشمه‌ی آن همانا سستی خردهاست. و آنچه ما را بنگارش این گفتار برانگیخته آنست که می‌بینیم این بیماری کم‌کم بشرق نیز سرایت می‌نماید.


.

🔶 در پیرامون نظام آموزشی ما (تکه‌ی 12)

🔸 کدام کتاب یار مهربانست؟!

یک باور غلطی درمیان ایرانیان رواج دارد که کتاب را جدا از نوشته‌هایش گرفته آن را کالایی پربها می‌شمارند. در جایی که بها و ارزش هر کتابی به نوشته‌های آنست و اینها از هم جدا نیست. حال اگر نوشته‌های آن آلوده به گمراهیها و اندیشه‌های بدآموز باشد نه تنها بهایی ندارد بلکه خود در رده‌ی زهر و خوراک فاسد است که باید نگاه نداشته دورش انداخت. این یکی از حقایقیست که باید دانست.

راستی آنست که کسانی که کتاب را هرچه باشد نیک می‌دانند ، از گوهر آدمی و قاعده‌های تربیت ناآگاهند. از دیده‌ی اینان مغز انبانست که با هرچه پیش آمد و خواستند بیاکنند. در حالی که اگر کسی با معده‌ی خود چنین رفتاری بکند و چند خوراک ناسازگار را باهم بخورد دچار بدگواری می‌شود و او را نادان و سبکمغز خواهند ‌شمارد چه رسد به مغز که اندیشه‌ها و اثر آنها چه بسا تا سالها بلکه تا آخر عمر بازماند. بدتر اینست که اگر برخی از آنها ضد یکدیگر باشد نیروی اندیشه و خرد را از کار خواهد انداخت.

اینان نمی‌دانند که «راهبر آدمی مغز است و آن نیز پیرو اندیشه‌هایست که درو می‌باشد». برای مثال کسی که زندگانی را نبرد بداند از روی این باورِ خود ، دستگیری از افتادگان نخواهد کرد. مگر آنکه اندیشه‌ی نیکخواهی کردن به دیگران نیز به مغزش راه یافته باشد. در آن حال نیز دچار دودلی خواهد بود : همچون قطاری که دو لوکوموتیو به هر سرش بسته باشند و هر کدام به سوی دیگری کشد بی‌تکان خواهد ماند ، او نیز درمیان آن دو اندیشه بیتکان و دودل خواهد ماند (مگر آنکه یکی از آن دو اندیشه پرزورتر درآید و او را به کار وادارد). ولی اگر تنها این اندیشه در مغزش جا گرفته باشد که آدمیان ناچار از یاوری به یکدیگرند و این بایای آدمیگریست ، بیگمانست که دچار دودلی نخواهد شد و چون پایش بیفتد یاوری دریغ نخواهد کرد.

نتیجه آنست که اندیشه‌ها‌ی متضاد همدیگر را خنثا می‌کنند. یکی اثر آن دیگری را از میان می‌برد و خود نیز سست شده یا از اثر می‌افتد. دیده می‌شود که اندیشه‌های متضاد مایه‌ی آشفتگی مغز و بیکارگی آن می‌گردد.

قاعده‌ی تربیت یا همان بهداشت روانی که سخنش رفت می‌گوید : اندیشه‌ی راست و سودمند را یاد بگیر و از اندیشه‌های بد دور باش. کسانی این حقیقت ساده و در همان حال ارجدار را نمی‌پذیرند. مثلاً فیلسوفانه می‌گویند : «هر کتابی به یک بار خواندن می‌ارزد». این کسان سخت در اشتباهند و خود نمی‌دانند. از آنان باید پرسید : به همان سان که نیک‌آموزیها (همچون پندها و اندرزها) در رفتارها اثر می‌کند ، بدآموزیها نیز اثر می‌کند. پس چگونه است که از تأثیر بدآموزیها بیگانگی می‌نمایید؟!

شما می‌بینید که بازرسان بهداشت هنگامی که خوراکی را در فروشگاه یا رستورانی ناسالم تشخیص دادند به این دل خوش نمی‌دارند که به دارنده‌ی آنجا بگویند این خوراکی تندرستی مردم را به خطر می‌اندازد. بجای چنین رفتاری بیدرنگ دستور نابودی آن را می‌دهند. اجازه نمی‌دهند چنان کالایی در دستها بماند. اینگونه کارها باید بدینسان ریشه‌کنانه انجام گیرد. زیرا سودجویی در کارست. سودجویی به بهای بیم انداختن تندرستی مردم.

مانند همین را می‌توان در زمینه‌ی گمراهیها دید. مثلاً گفتگوی ما با شیعیگری و بهاییگری و صوفیگری بیش از همه درباره‌ی معنی راست (یا حقیقت) دین است. زیرا چون این کیشها از معنی راستِ دین بکنار رفته‌اند ،‌ از یکسو پیروانشان را دچار گرفتاریها گردانیده‌اند و از سوی دیگر پراکندگی (تفرقه) بمیان توده انداخته‌اند. ما در گفتگو با آنها حقیقت دین را بازمی‌نماییم و می‌فهمانیم که دستگاه ایشان دین نیست بلکه گمراهیست. ولی این بس نیست. این کیشها تنها با معنی کردن درست دین تکان نخواهند خورد. زیرا اینها در همان حال «دکان» نیز هست. صدهزاران کسان از این راهها نان می‌خورند بلکه کاخها می‌افرازند. پس چگونه تواند بود که تنها با گفتن اینکه اینها دین نیست و بیدینی است ، بیایید به دلیلهای ما گوش کنید ، دست از دکان خود بردارند؟!.

اگر صد سال هم همگی یک‌زبان نکوهش ایشان کنیم دست نخواهند برداشت. چاره جز این نیست که کالاهاشان را از دستشان گرفته نابود کنیم تا دکانشان از گرما بیفتد. کالاهای ایشان چیست؟!.. یکی از مهمترین کالاهاشان کتابهاشان است. با همان کتابها پیروانشان را از راه می‌برند. با آنهاست که آداب و رسوم پستی را یادشان می‌دهند و در آن کیشها پایدارتر می‌گردانند. از آنسو آنها افزار تبلیغشان نیز هست. اینهاست که باید نابود گردد. بهترین راه چنین نابودی نیز سوزانیدن است. با سوزانیدن بی‌ارجی و آلودگی آنها نشان داده می‌شود.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم :

🔸 بیماری پرگویی ـ در هر کجا خرد کمتر سخن آنجا فراوانتر (تکه‌ی دو از دو)


ما افسوس داریم که شرقیان خود را بهمه‌ی عیبهای غرب آلوده می‌سازند و بدینسان مفت و بیخود ارج و بهای خویش را از دست می‌دهند.

امروز رماننویسی که خود شاخه‌ای از پرگویی غربیان است در سراسر شرق رواج گرفته و بسیاری از جوانان هر کدام رمانی نوشته و خود دلیلی بر بیخردی خویش بدست مردم می‌دهد. نیز در هر کجا روزنامه‌ها ببزرگی و فزونی اوراق خود می‌کوشند و این را دلیل پیشرفت و برتری کشور خویش می‌شمارند. بی‌آنکه بدانند که بزرگی روزنامه دلیل پرگویی و پرگویی دلیل کوتاه‌خردیست.

مصر که در راه اروپاییگری (1) پیشی بر همه‌ی کشورهای شرق دارد روزنامه‌هایی از آنجا می‌آید که هر کدام روزانه شانزده ورق بزرگ را پر می‌سازد. دریغا اینهمه سخن برای چیست؟ آیا نتیجه‌ی این بزرگی بی‌اندازه‌ی روزنامه جز از آنست که مرد مسلمان مصری قلم برداشته ستایش فلان ستاره‌ی سینمای آمریکا را بنگارد و روزانه یک صفحه روزنامه را پر از آن ستایشهای ننگین گرداند؟!

دریغ ای مرد مصری دریغ! دریغ که تو ارج خود و سرزمین خود را نمی‌شناسی! دریغ که راه بسیار کجی را زیر پا داری!

دریغ که در آیین سرزمین تو بیهوده‌گویی (لغو) گناه است و کسانی نباید در سوگواری بر مردگانِ خود نیز بستایشهای گزافه‌آمیز و بیجا برخیزند. از آن سرزمین هزاران کسانی برخاسته‌اند که خاموشی و کم‌گویی را بهترین آرایش آدمی شناخته‌اند و هر یکی از ایشان مایه‌ی سرفرازی جهان‌ بوده‌اند. ولی تو پشت پا بر همه چیز سرزمین خود زده پیروی از اروپا را مایه‌ی بهتری و برتری می‌پنداری و بنام این پیروی ستایشگری زنان تردامن و نیمه‌نابکار اروپا را ننگ خود نمی‌شماری.

تو بر خود می‌بالی که همچون غریبان روزنامه‌ی بزرگ شانزده‌ورقی داری ولی فراموش می‌کنی که در هر صفحه از آن روزنامه سرفرازی دیگری را از سرفرازیهای سرزمین کهن خود پایمال می‌سازی!

مرا شگفتی می‌فزاید از اینکه کسانی در روزنامه‌های ایران یاد نویسندگان اروپا و اینکه آنان از راه نویسندگی زندگی می‌نمایند کرده افسوسها می‌خورند که چرا در ایران چنان نویسندگانی نباشند؟!

تو گویی پیدایش آن نویسندگان در اروپا دلیل پیشرفت و برتری اروپاییان است! تو گویی پرگویی و سخن‌بافی نشانه‌ی برتری یک مردمی بشمار است!

هر کسی بهره از خرد دارد باید بداند که فزونی سخن دلیل کمی اندیشه و کوتاهی خرد است. باید بداند که در اروپا خردها به پستی گراییده و از اینجاست که آنهمه سخن فراوان گردیده و از اینجاست که آنهمه گرفتاری برای اروپاییان پیش آمده.

آن سخن‌فروشان اروپا که نویسنده نامیده می‌شوند و برای ایران نیز بودن آنان آرزو می‌شود مگر چه سرمایه‌ی دانشی دارند که یک عمر سخن برانند؟! آیا جز اینست که سخن از آسمان و ریسمان بهم بافته بدست مردم می‌دهند؟!

دریغا ! کار یاوه‌بافی اروپاییان چندان بالا گرفته که «گذشته»‌ با آن پهناوری و بیکرانی از عهده‌ی یاوه‌بافی آنان برنمی‌آید و اینست که بسیاری از ایشان به‌ «آینده» می‌پردازند.

«در سال 1940 جنگ روی خواهد داد (2) ، در ساعت سه پس از ظهر روز هفتم مارس هواپیمایان آلمان پاریس را بمب‌باران خواهند کرد ... پس از ده سال که جنگ برپا خواهد بود همه‌ی دولتها از پا افتاده تنها دولت فلانی فیروز و توانا خواهد ماند ، در بصره کنفرانس صلح برپا گردیده همه‌ی دولتها نماینده در آن خواهند داشت ...»

کسی نمی‌پرسد آقای نویسنده از کی دیوانه شده‌ای؟! اگر دیوانه نشده‌ای پس این بیهوده‌گوییها برای چیست؟! آیا از این سخنان چه مقصودی در کار است؟!

این یک نمونه از نویسندگی غربیان است. بیخرد آن کسانی که این سیاهکاریها را برای ایران و دیگر سرزمینهای شرق آرزو می‌نمایند.

بیخرد آن کسانی که بزرگی روزنامه‌ها را دلیل پیشرفت یک مردمی می‌شمارند و هیچگاه نمی‌اندیشند که فزونی سخن جز نشان کمی دانش و خرد نخواهد بود.

اگر این بیخردان دم درکشیده بخاموشی گرایند همین موضوع یکی از چیزهاییست که شرق را از غرب جدا خواهد ساخت.

آسیا باید این برتری را بر اروپا و آمریکا پیدا کند که آسیاییان تا می‌توانند از گفتن و نگاشتن کاسته بر اندیشیدن و کوشیدن بیفزایند.


پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ اروپاییگری پیروی چشم‌‌بسته و بیچون و چرا از اروپاییان است.
2ـ این گفتار در سال 1934 نوشته شده ، پس گفتار روزنامه‌نویس اروپایی در همان سال یا پیشتر نوشته شده بوده. جنگ جهانی دوم در سال 1939 آغاز شد و شش سال کشید. پاریس را آلمانها بمباران نکردند.


.

🔶 در پیرامون نظام آموزشی ما (تکه‌ی 13)

🔸 جنبش کتابسوزان

چنین جنبشی است که ما پاکدینان کتابسوزانش می‌خوانیم. این جنبش از روی هوس یا تندروی نیست. اساساً ما هیچ کاری را جز برای نتیجه نمی‌خواهیم. کسروی آن یگانه‌مرد دلیر از روز نخست که بکار توده برخاست (1312) این را بدیده گرفته بود که تنها گفتن زیانهای این گمراهیها و نشان دادن بدآموزیهای آنها بس نیست و باید به نبرد با آنها کمر بست. باید جنبشی نیز در این راه باشد. اینست بی‌پروا به بدگوییها و زخم‌زبانها بارها از نابودی کتابهای زیانمند سخن بمیان آورد.

کسانی دور ایستاده به این کار ما ایرادهای نابجا می‌گیرند. یک دسته تنها رنجیدگی نشان می‌دهند. می‌گوییم : از رنجیدگی چه برخیزد؟! در جایی که ما دلیلها برای این جنبش می‌شماریم آیا سزاست که شما بی‌هیچ دلیلی نکوهش ‌کنید؟!. آیا خرد این را می‌پذیرد؟!

یکی می‌گوید : کار نازیها را می‌کنید. می‌پرسیم : آیا شما دلیلهای ما را برای این کار خوانده‌اید؟! اگر خوانده‌اید چه ایرادی به آن دارید؟! چرا بجای آنکه ایراد را بگویید ، نازیها را که بدنامند به رخ می‌کشید؟! یک نیکخواه تا ایرادی به کاری ندیده درباره‌اش سخنان چرک‌آلود نمی‌گوید. پس در جایی که ایرادی نیافته نازیها را بهانه می‌کنید پیداست این سخن از روی نیکخواهی نیست از بدخواهیست. خواستتان آنست که خاک بچشم مردم پاشید.

دیگری می‌گوید : در این روزگار که کتابها بیشتر نه کاغذی بلکه صدها برابر آن دیجیتالی و در فضای مجازی در گردش است این جنبش به چه کار می‌آید؟! مگر می‌توان اینهمه کتابهای زیانمند را نابود کرد؟!

می‌گوییم : گرفتیم که تنها صدیک کتابها کاغذیست. آیا زیانمندهای آنها را نباید نابود کرد؟! شما نخست پاسخ این را بدهید. دوم ،‌ «این سوزاندن دشمنی نشان دادنست ، بیزاری جستنست. یك نتیجه‌ی این آن خواهد بود كه مردم به بدی این كتابها پی برند و آن پرده‌ی ناآگاهی از جلو چشمشان برداشته شود».

چگونه است که شما این کار را بی‌تأثیر می‌شمارید؟!. مگر فضای مجازی بیکبار جدا از زندگانی ماست؟! مگر کسانی که آن کتابها را در سایتها و کانالها گزاشته‌اند همه فهمیده این کار را کرده‌اند؟! مگر چنان کاری برای همه‌شان «دکان‌» است که پنداریم دست نخواهند برداشت؟! آنگاه تنها دکانداران نیستند. شما چرا خریداران و خوانندگان چنان کتابهایی را بدیده نمی‌گیرید که با چنین جنبشی آگاه می‌شوند و پی گمراهیها را نخواهند گرفت.

باید دانست رستگاری یک توده در پاک شدن دلهاشان از آلودگیها و مغزهاشان از بدآموزیهاست. چنانکه در گفتگو از بهداشت روانی گفته شد ، باید کوشید تا زمینه‌ی این بهداشت در توده آماده گردد. اگر کسانی چنین کوششهایی را نمی‌پذیرند باید گفت : پس شما به خائنانی که به آشفتن مغزهای جوانان می‌کوشند هیچ ایرادی نتوانید گرفت. شما با این کنار ایستادنتان به آنها پیام می‌دهید : در کارتان آزاد باشید و کتابهای درسی و دیگر کتابهای بسیار زیانمند را پیاپی چاپ کرده و یا برویه‌ی دیجیتالی در اینترنت بگزارید تا جوانان ما به همان راههایی بیفتند که شما می‌خواهید! ما نهایت کاری که خواهیم کرد اینست که نکوهش کنیم که این نوشته‌ها و کتابها زیانمند است.

باری بگویید : ما که به گمان شما راه را اشتباه می‌رویم با این سیل بدآموزیها که مغزها را آشفته و پراکندگی بمیان مردم انداخته و جربزه‌های خدادادیشان را بیکاره گردانیده چه بکنیم؟! اساساً برای آنکه این توده از درماندگی رهایی یابد چه باید کرد؟! آیا به اینها اندیشیده به ایرادگیری برخاسته‌‌اید؟!

چون برخیها سخنان دیگری پیش می‌کشند که در گفتاری در سال 1322 به آنها پاسخ داده شده در دنباله‌ی این نوشته می‌آوریم.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم :

🔸 عنوانهای پوچ یا مایه‌ی ننگ (تکه‌ی یک از سه)


یادداشت گردآورنده : از نخستین شماره‌ی پیمان در آذر ماه 1312 آن مهنامه به چند زمینه‌ی تازه درآمده عیبهای برخاسته از نادانیها را که در گفتار ، نوشتار و اندیشیدار توده هویدا بود موضوع گفتارها کرده با یک زبان گیرا و دلسوزانه‌ای به آنها می‌پرداخت و پافشارانه خواستار ترک آنها می‌گردید. یکی از این زمینه‌ها «عنوانهای پوچ یا مایه‌ی ننگ» می‌بود که کسانی از برجستگان توده سخت دربند داشتن و بکار بردن آنها بودند. همین بود عنوانهای خواری‌آور که درمیان توده‌ی انبوه رواج داشت.

در آن زمان هنوز نادانیهای دوره‌ی قاجار بیکبار ریشه‌کن نشده بازمی‌ماند و‌ این عیب بزرگی بود که تنها کسان چندی به بدی و زیانمندی آن پی ‌می‌بردند.

چنانکه گفتیم پیمان از همان شماره‌ی یکم به این عیب پرداخت و برای نمونه عنوانهای ننگ‌آوری همچون حضرتعالی ، جنابعالی ، «حضرت مستطاب اجل ..» ، خان ، میرزا ، بنده ، چاکرِ خانه‌زاد و غلام بی‌مقدار و مانندهای آن را نکوهید و بدینسان جنبشی در این زمینه پدید آورد :



«ما از کسانی که بر ایرانیان و دیگر شرقیان بدبینند و پیاپی عیب گرفته زبان بنکوهش باز می‌دارند بیزاریم و چنانکه دیده خواهد شد مقصود ما از نشر این مجله یکی هم هواداری از عادات و اخلاق است که شرقیان دارند و هواداران اروپا بی‌جهت بدشمنی آنها برخاسته‌اند.

لیکن در این میان ما از گفتن عیبهای شرقیان بازنایستاده شرط دوستی و هواخواهی خود می‌شماریم که این عیبها را بروی مردم کشیده ترک آنها را خواستار باشیم.

یکی از عیبهای بزرگ که پیش از همه دامنگیر ایرانیان و خود ننگی بر ایشان است پایبندی بلقبها و عنوانهای پوچ و بی‌معنی است که در گفتگوها و نامه‌نگاریها مرسوم گردیده. (لقبها و عنوانهای رسمی از موضوع سخن ما بیرونست).

ما کار بتاریخچه‌ی این عنوانها و چگونگی انتشار آن نداریم. همین اندازه می‌گوییم که بکسانی که دم از دانش و خِرد می‌زنند ننگ است که سر بچنین تعارفات بی‌معنایی فرود آورند. اگر کسی می‌پندارد که اثری بر این کلمات بار است و از اینکه او را «حضرتعالی» یا «جنابعالی» بخوانند یا بر روی پاکت او «خدمت ذیسعادت جناب مستطاب اجل اکرم امجد ..» بنویسند ، دلیل بزرگی او خواهد بود چنین پنداری پاک خطاست. زیرا چنانکه همه می‌دانیم این عنوانها امروز چندان خوار و بی‌ارج است که زیر پا ریخته و در بکار بردن آنها پروای کوچکی و بزرگی هرگز نمی‌شود. ...

و خود جای آنست که مردان آزاده و وارسته از شنودن این عنوانهای پوچ پرهیز جویند و نامهای خود را ارجمندتر از آن دارند که با چنین کلمه‌های ننگینی توأم باشد. ...

آیا این کار ما احمقانه‌تر است یا عادت وحشیان آدمخوار آفریقا که هرچه مهره و استخوان و پَر مرغ پیدا کردند برشته کشیده از سر و گردن خود می‌آویزند؟ ...

اگر نادانی بجای پول ، جیب و بغل خود را با سفال‌پاره‌ها پر کرده و بدانها بنازد و خویشتن را توانگر و پولدار پندارد ، اگر کودکی بر چوبی سوار و خویشتن را با یکه‌تازان اسب‌سوار همعنان شمارد نادانی این دو تن بیشتر از نادانی آن کسانی نیست که باین عنوانهای پوچ ارزش داده از شنیدن آنها دل خوش می‌دارند.

برای آنکه گفتنیها را گفته و سخنی پوشیده نگزاریم ، آنچه در دل داریم بی‌پرده می‌نگاریم. از خوانندگان چه پنهان که کسانی را که پایبند این کلمات هستند ما در شمار خردمندان نمی‌شماریم و اندازه‌ی فهم و دانش هر کسی را از میزان پرهیز او از این عنوانهای پوچ می‌شناسیم.

ننگین‌تر از همه آنکه این بیخردان از یکسو بنده و چاکر خانه‌زاد و غلام بی‌مقدارند و از سوی دیگر جز بآستانه‌ی بلندشان روبرو نتوان شد. چه در جایی که خودشان خود را بنده و غلام بی‌مقدار و چاکر خانه‌زاد می‌نگارند از دیگران جز بخطاب حضرتعالی و حضرت مستطاب اجل ... خرسند نیستند ... تفو براین نادانی تفو!

راستی ننگ است ای ایرانیان. ننگ ، ننگی که باید هرچه زودتر از خود دور نمود! ...

چاره جز این نیست که رادمردان و آزادگانی بیکبار از این ننگین‌کاریها بیزاری جسته و بر هر که ایشان را با آن کلمات مخاطب می‌دارد ایراد گرفته بازپرس نمایند تا بدینسان چاره‌ی این ننگ شده و فرومایگانی که دلداده‌ی این ننگین‌کاریها هستند نیز خواه ناخواه پیروی جویند. وگرنه لکه‌ی این ننگ از دامن ایران پاک نخواهد شد.

کسانی چنانکه عادت عیب‌جویان است بر این گفته‌های ما خرده گرفته خواهند گفت چنین موضوعی چه ارزش آن دارد که در شماره‌ی نخست مجله موضوع گفتگو باشد. ولی ما این موضوع را درخور هرگونه ارزش می‌دانیم و یقین داریم که خوانندگان نیز آنانکه انصاف دارند با ما هم‌عقیده می‌باشند. ننگ است بر مردمی که بیخردانی از ایشان باین چرکین‌کاریها برخیزند و خردمندان لب فروبسته خاموش بنشینند.

👇

وانگاه ما از آغاز کار با این موضوع دچاریم و در فرستادن شماره‌های مجله بخریداران با این دشواری روبرو هستیم که ما کسی را جز با نام او نخواهیم خواند (مگر عنوانهای رسمی دولتی که از رعایت آنها ناگزیریم) (1) و شاید کسانی این رفتار ما را از بی‌پروایی و بی‌احترامی دانسته دل‌آزرده شوند. اینست که از آغاز باین مقاله می‌پردازیم و مقصود خود را روشن می‌سازیم.

با اینهمه باز اگر کسانی از ما برنجند ما پروای رنجش آنان را نخواهیم داشت. ما با نشر این مجله راه نوینی را آغاز می‌کنیم و آرزومندیم کسانی با ما همراه باشند که از این دلبستگیهای ابلهانه وارسته‌اند. ما بنده نیستیم و با بنده و غلام و چاکر نیز سروکار نخواهیم داشت. آستانه‌ی بلند (2) نداریم و بآستانهای بلند پاکیزه‌ترین (3) هم رو نخواهیم آورد. ما درپی آزاده‌مردانی هستیم که بزرگی و گرانمایگی را در پاکدامنی و نیکوکاری بدانند و باین نادانیها سر فرونیاورند.

اگر کسانی نه اینگونه‌اند چه بهتر که از قدم نخست از ما کناره جویند و راه ما را نپویند. ما نیز سخت خرسند خواهیم بود که چنین ابلهانی را در کاروان خود نداریم و از همراهی و آمیزش آنان آسوده‌ایم».

پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ عنوانهایی همچون «وزارت جلیله‌ی عدلیه» یا «اعلیحضرت همایونی».
2ـ اشاره به عنوان پوچ «حضرت اجل» و «حضرتعالی» است.
3ـ اشاره به عنوان پوچ «حضرت مستطاب اجل» است.


.

🔶 در پیرامون نظام آموزشی ما (تکه‌ی 14 - پایان)

🔸 گفتار آقای كسروی درباره‌ی كتابسوزان

همگی می‌دانید كه ما چند سالست جشن كتابسوزان گرفته‌ایم و امروز این نشست برای همانست. چنانكه بارها گفته‌ایم ما این كار را از روی هوس ، یا از راه تندروی ، یا بنام ستیزه با این و آن نمی‌كنیم. بلكه از روی فهم و بینش این رفتار را برگزیده‌ایم و هوده‌ی[نتیجه] بزرگی از آن می‌خواهیم.

كسانی چون می‌شنوند ما كتابها را بآتش می‌اندازیم دهانشان باز می‌ماند. چه كنند بیچارگان! تاكنون از زیان این كتابها آگاه نشده‌اند. در نزد آنان این كتابها سرچشمه‌ی فرهنگ و دانش است.

آنان كسانیند كه درماندگی و بدبختی توده را با دیده می‌بینند و خود نیز در آن بدبختی گرفتارند ، و با این حال تاكنون نیندیشیده‌اند كه سرچشمه‌ی آن درماندگی و بدبختی چیست؟!.

ولی ما نیك می‌دانیم كه آنچه توده‌های شرقی را باین روز انداخته گمراهیهای گوناگون و درهمیست كه از هزار سال باز رواج داشته و مغزها را پر گردانیده ، و چون می‌كوشیم كه آن گمراهیها [را] براندازیم ناچاریم كه كتابها را كه سرچشمه‌ی آنهاست از میان برداریم. این كار ما درست ماننده‌ی «پَلَشت‌روبی»[= ضدعفونی] است كه پزشكان می‌کنند. آنان هنگامی كه به بیماری می‌پردازند تنها به بهبود او بس نكرده بخانه‌ای كه خوابگاه او می‌بوده و به رختها و دیگر كاچالش[اثاث خانه] نیز می‌پردازند و آنها را از میكروبها پاك می‌گردانند. ما نیز همان كار را می‌كنیم. بلكه ما آتش به زایشگاه میكروبها می‌زنیم.

كسانی می‌گویند : از آن كتابها هزار نسخه بچاپ رسیده. چند نسخه را كه شما بسوزانید چه نتیجه تواند بود؟!. می‌گویم : امروز آغاز كار است و خواهد رسید روزی كه پشته‌ها افرازیم و همه را در یكجا آتش زنیم. آنگاه این سوزاندن دشمنی نشان دادنست ، بیزاری جستنست. یك نتیجه‌ی این آن خواهد بود كه مردم به بدی این كتابها پی برند و آن پرده‌ی ناآگاهی از جلو چشمشان برداشته شود.

یكی نیز می‌گوید : در اروپا كتابهای بدتر از این چاپ شود و كسی هم نسوزاند. خود مردم باید نیك باشند. می‌گویم : ما را با اروپا چه كار است؟! ما باید با اندیشه و فهم خود چاره بدردها كنیم. آنگاه کی در اروپا چنین كتابهایی هست؟!.. اگر در اروپا كسی كتابی نویسد و این بدآموزیهای زهرآلود صوفیگری یا خراباتیگری یا شیعیگری یا مانند اینها را بگنجاند او را دیوانه شمارند و آسوده‌اش نگزارند. در اروپا اگر هم كتابهای بدی بچاپ رسد هیچكس بمردم درس بیغیرتی نخواهد داد. هیچ یكی نخواهد گفت : «پروای آینده نكنید ، در اندیشه‌ی گذشته نباشید ، دم را فرصت شمارده بمستی بكوشید». هیچ یكی نخواهد گفت : «پی كار و پیشه‌ای نروید ، نان از گدایی بخورید و بتهذیب نفس كوشید».

شگفتتر آنكه می‌گوید : «باید خود مردم نیك باشند». او نمی‌داند كه نیكی مردم در دست خودشان نیست. ما اگر می‌خواهیم مردم نیك باشند باید از راهش بنیكی آنها بكوشیم ، و راه همینست كه از گمراهیها و نادانیها بیرونشان آوریم و كتابهای زیانمند را از دسترسشان دور گردانیم.

این سخن او بآن می‌ماند كه پزشكی كه دستور «پلشت‌روبی» می‌دهد یكی ایراد گرفته بگوید :
«اینها برای چیست؟!.. مردم باید خودشان بیماری نگیرند».

این یك خویی در ایرانیانست كه هر كاری كه دیدند و هر سخنی كه شنیدند نافهمیده و نااندیشیده خُرده گیرند. می‌خواهند خود را بنمایند و برتری فروشند. اینست باینگونه گفته‌های بسیار پوچ می‌پردازند.

چیزیست بسیار روشن : از هزار سال باز در ایران و كشورهای اسلامی پیاپی بدآموزیها پدید آمده :

شیعیگری ، باطنیگری ، جبریگری ، صوفیگری ، فلسفه‌ی یونان ، خراباتیگری ، علی‌اللهیگری ، شیخیگری ، بهاییگری ، و اینها كه هر یك گمراهی دیگری می‌بوده كم‌كم بهم درآمیخته و یك رشته پندارهای درهم گیج‌كننده‌ای پیدا شده ، و همه‌ی آنها بكتابها درآمده و از آنها بمغزها راه یافته ، و همانست كه مایه‌ی درماندگی توده‌های بدبخت شرقی گردیده. اكنون كه اندیشه‌های اروپایی بشرق رسیده ، اینها نیز نیك و بد درهم است ، و آنگاه با پندارهای گیج كننده‌ی كهن شرقی بهم می‌آمیزد و هرچه بدتر می‌گردد.

باز می‌گویم : سرچشمه‌ی بدبختی شرقیان اینهاست كه باید از میان رود. امروز جوانان كه سر می‌افرازند گرفتار اینها می‌شوند و بیشتر ایشان بیكبار تباه می‌گردند. اینست ما چنانكه از یكسو آمیغهای[حقایق] زندگی را می‌پراكنیم همچنان باید باین كتابها پرداخته بنابودی آنها كوشیم.

…


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم :

🔸 عنوانهای پوچ یا مایه‌ی ننگ (تکه‌ی دو از سه)


دومین گام در شماره‌ی چهارم سال نخست برداشته شد. بدینسان که در صفحه‌ای از مهنامه نام کسانی که از عنوانهای پوچ وارسته و با سرفرازی بیزاری خود را از آنها آگاهی می‌دادند نوشته می‌شد :


«برای اینکه این کارِ نیک رواج بسیار گرفته بنتیجه‌ی ارجمندی برسد بهتر آن می‌دانیم که در آخر مجله یک صفحه را برای شناسانیدن این مردان وارسته خاص گردانیم و از همین شماره باین کار آغاز خواهیم کرد».


عنوان آن صفحه شنیدنی بود : «من از خان و میرزا بیزارم». نخست دو نام بیشتر در آن صفحه نمایان نشد که یکی خود کسروی بود. ولی سپس کسان دیگری از این کار استقبال کرده نامه نوشته خواستند نام ایشان نیز برده شود. چنانکه پس از چند شماره آن صفحه پر شد. سپس در سال دوم نیز گاهی سخن از القاب و عنوانهای پوچ می‌رفت و برخی شاعران شعرهایی در نکوهش آنها می‌فرستادند و پیمان چاپ می‌کرد. تا اینکه در مرداد ماه 1314 دولت بکار برجسته‌ای برخاست و با بیرون آوردن بخشنامه‌ای عنوانها و القاب بسیاری را «لغو» گردانید. از کارهای نیک زمان رضاشاه که نام برده می‌شود یکی هم باید این را یاد کنند.
پیمان در شماره‌ی نهم سال دوم خود با سخنانی پرشور این مژده را بخوانندگان می‌دهد :



«عنوانهای پوچ از میان رفت و ایران بیکبار از چرک و ننگ آنها پاک گردید. آری «خان» یادگار شوم چنگیز و هلاکو و «میرزا» بازمانده‌ی ننگین تیمور لنگ ایران را بدرود گفتند و «امیر» و «بیک» را نیز همراه خود بردند. زهی خرسندی! زهی شادکامی!

کنون جای آنست که یادی از دوست دیرین خودمان آقای دکتر افشار نماییم و بدستیاری پیمان درود برایشان ارمغان سازیم زیرا نخست ایشان بودند که این موضوع را در «آینده» عنوان نمودند سپس ما در پیمان دنبال کردیم و خدای را سپاس که باین نتیجه‌ی روشن رسیدیم. ...

ولی در اینجا نکته‌های چندی را باید بازنمود :

نخست چنانکه خان و میرزا و امیر و بیک و حضرتعالی و جناب مستطاب و دامت شوکته و زید اجلاله و مانند اینها از میان رفت باید «عرض می‌کنم» و «قربانت شوم» و «روحی فداک» و «معزی الیه» و «معظمٌ له» و «مخلص» و «بنده» و «ارادتمند» و «مشارٌ الیه» و «ضعیفه» و «چاکر» و «کمینه» و «دعاگو» و بسیار مانند اینها که همگی یادگار دوره‌های زبونی و بدبختی ایرانیان است نیز از میان برداشته شود و دامن زبان فارسی از این چرکها و ننگها پاک گردد.

بلکه باید «استاد معظم» و «فیلسوف شهیر» و «مدیر بی‌نظیر» و مانند اینها همگی از پشت سر «حضرت مستطاب اجل» راه برگیرند و زبان فارسی را از آسیب خود آسوده گردانند.

باید پس از این ایرانیان هرچه بتوانند بپاکی دل بکوشند و به هر اندازه که از این ننگین‌کاریها و نمایشهای چرکین می‌کاهند بر سادگی و پاکیزگی دل بیفزایند. هزار نفرین بر قرنهای شوم گذشته که این سرزمین را بدینسان آلوده گردانیده.

دوم : سرچشمه‌ی همه‌ی این چرکین‌کاریها خوی چاپلوسی بوده که بایستی هر کس در برابر زبردست‌تر از خود «چاکر خانه‌زاد» و «غلام حلقه‌بگوش» و «بنده‌ی بندگان آقا» باشد و جز «با آستان بلند بندگان او» گفتگو نتواند کرد. کنون هم ما اگر چاره‌ی چاپلوسی و فرومایگی را نکنیم باز یک رشته عنوانهای نوین دیگری پدید خواهد آمد. اگر در زمانهای گذشته عبارتهای غلام و چاکر و حضرت و مانند اینها را ابزار کار خود می‌گرفتند این زمان ابزارهای نوینی دیگر پیدا خواهند کرد و ننگهای دیگری پیش خواهند آورد.

باید بکوشیم بایرانیان درس آزادگی بدهیم. باید تلاش کنیم ریشه‌ی چاپلوسی را از ایران براندازیم. باید باینان بفهمانیم که دوستاری و هواخواهی و نیکخواهی باید در دل جای گزیند نه تنها بر سر زبان باشد. اگر کسی را دوست می‌دارید مهر او را در دل جا داده مهربانی ازو دریغ نگویید و در سختیها و افتادگیها دستگیری نمایید و هرگز بدی بَرو روا ندارید. اگر کارهای تاریخی پادشاهی شما را شیفته گردانیده از درون جان هواخواه او باشید و همیشه از خدا فیروزی و برتری او را خواستار شوید. به هر حال بستایش زبانی برنخیزید که مقصودتان رسیدن بگوش او و کسانش باشد زیرا این کار چاپلوسی است و یقین بدانید که مردان فیروزمند (1) هرگز فریب زبانبازی شما را نمی‌خورند وانگاه چون شما کسی را با زبان می‌ستایید و در دل خود پیشرفت کار خود را می‌خواهید ، بیگمان آن کس از شما دل آزرده خواهد بود و شما از چاپلوسی خود جز زیان سودی نخواهید برد. در این باره سخن بسیار است و ما مجال گفتگو بیش از این را نداریم.


👇

نکته‌ی سوم آنکه برداشتن خان و میرزا یا دیگر لقبها و عنوانها اثرش برای امروز و آینده می‌باشد و برای گذشته اثری نخواهد داشت. بدینسان که اگر ما تاریخ ایران را می‌نویسیم دیگر نباید از نامهای گذشتگان هم این کلمه‌ها براندازیم بلکه باید آنها بجای خود بماند. این سخن را برای آن می‌نویسیم که کسی نامه‌ای نوشته بما ایراد می‌گیرد که با همه‌ی بدگویی از لقب و عنوان باز خودتان در تاریخ آذربایجان همه را با لقب یاد می‌کنید می‌گوید : چرا بجای آقای محتشم‌السلطنه «آقای اسفندیاری» نمی‌نویسید؟

می‌گوییم ما از هر زمانی که سخن می‌رانیم باید از هر باره عبارتهای آن زمان را بکار ببریم و نامها را جز بدانسان که بوده یاد نکنیم. ما هرگز نخواهیم توانست خواجه نظام‌الملک وزیر ملکشاه را آقای نظام‌الملک بگوییم یا لقبش را انداخته نامش را یاد نماییم. همچنان شاه عباس را عباس شاه نمی‌توانیم خواند و ستارخان را «آقا ستار» نمی‌توانیم گفت.

در تاریخ آذربایجان هم ناگزیریم نامها را بدانسان که آن روز بوده بیاوریم و اگر این نکنیم درخور ایراد خواهد بود.

این لقبها و عنوانها که در تاریخ بازمی‌ماند بهترین نشانه خواهد بود که در سایه‌ی پراکندگی کار ایران در قرنهای گذشته ، خردها چندان پست گردیده و نادانی چندان چیره شده بوده که کسانی پایبند عنوانهای پوچ می‌شده‌اند و بر آنها اثر بار می‌کرده‌اند. بلکه آن را کار مهمی شمرده برایش قاعده یا آیینی پدید آورده بودند که اگر کسی بجای «حضرتعالی» به یکی «جنابعالی» می‌گفت آن کس برمی‌آشفت و آن را اهانتی بر خود می‌پنداشت. اگر در عنوان نامه به یکی بجای «قربانت شوم» «فدایت شوم» می‌نوشتند صد گله از آن برمی‌خاست. این بود اندازه‌ی پستی خردها».



ما کوتاه‌شده‌ی گفتارهای بالا را آوردیم زیرا نخست ، یک تکه از آن بخشنامه‌ی دولت بود و دوم ، خشنودانه امروز بخش بزرگی از آن نادانیها که درمیان توده رواج داشت از میان برخاسته و پابندی مردم به این عنوانهای پوچ کمتر گردیده. کسانی اگر بخواهند بدانند پابندی مردم به آنها تا به چه پایه بوده می‌توانند آن گفتارها را که از دیده‌ی تاریخی نیز ارجدارست از خود مهنامه یافته بخوانند.



پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ درست این واژه از روی قاعده‌ی زبان «فیروزیمند» است. کسروی نیز سپس بجای آن «فیروز» و بجای «فیروزمندانه» واژه‌ی «فیروزانه» بکار برده است.


.