پابرگیها (از ویراینده) :

1ـ اشاره‌ایست برشته گفتارهای مدرسی چهاردهی در پیمان همان سال شماره‌ی دوم. ایراد مدرسی در آن گفتار به پیشگویی پیشینیان از راه «ستاره‌شماری» است. ستاره‌شماری دانشی نیست و سراسر بیپاست و از آن جز فریبکاری و گمراهی برنخیزد. لیکن ستاره‌شناسی دانش ارجداریست. جدا کردن این دو معنی از هم و واژه‌گزینی برای آنها را کسروی در گفتار ماه دیگر انجام داده. اینست می‌بینیم در اینجا مدرسی و کسروی هر دو همان واژه‌ی ستاره‌شناسی را بکار برده‌اند. ولی پس از این کسروی آنها را هر یک در جای درست خود بکار برده است.

2ـ نوادگان ستاره‌شماران را باید قطبهای صوفیان امروزی و برخی پیشوایان دیگر ـ چه ایرانی و چه بیگانه ـ دانست. هنوز این بیخردیها از جهان رخت برنبسته بلکه باید گفت کمترین تکانی نخورده. هنوز در این روزگار پیشرفت شگفت‌آور دانشها ، پیشگویان بسیاری در این گوشه و آن گوشه‌ی جهان نمودارند و برخی پیروانی نیز دارند. پاره‌ای از آنها سر سال نو مسیحی و پاره‌ای دیگر در هر سال ایرانی یک رشته سخنانی ـ که بیشتر تاریک و ناروشنست ـ بهم بافته بعنوان پیشگوییهای امسال و یا سالهای آینده بیرون می‌دهند. شنیدنیست که مردان و زنان آراسته‌ای با عنوانهای لیسانس و دکتری از این پیشگوییها دنباله‌روی می‌کنند و چشم براه درست درآمدن آنها و بیشتر گردیدن ارج مرشدان خود می‌باشند.


.

🔶 پاسخ یک بهائی بایرادهای ما

🔸 تکه‌ی یک از یک


جمله‌های پایین از کتاب بهائیگریست :

«همان لوح احمد که آن را شاهکار خود شمرده و برای هر بار خواندنش مزد صد شهید نوید داده جمله‌ی نخست او اینست :

هذه ورقة الفردوس تغن علی افنان سدرة البقاء بالحان قدس ملیح.

معنی آنکه : «این برگ بهشت است که آواز خواند بروی شاخه‌های درخت کنار بازماندن (بقاء) با آهنگهای نمکدار پاکی (قدس)».

در این جمله غلطهایی هست. زیرا «تغن» اگر بمعنی «آواز می‌خواند» است بایستی بگوید «تغنی». بایستی بسر «قدس» الف و لام آورد و بگوید «القدس». «ملیح» اگر صفت «الحان» است بایستی بگوید : «ملیحة». از آنسوی خواندن برگ بروی شاخه‌ها چه معنی می‌دهد؟!. آن بلبلست که بروی شاخه‌ها خواند نه برگ. از این گذشته «سدر» درخت کنار است که در عربستان و جاهای بی‌آب پیدا شود و اینکه در قرآن نامش آمده بهر آنست که درخت دیگری در عربستان کمتر شناخته می‌بوده. در ایران که اینهمه درختهای گوناگون می‌باشد و کمتر کسی درخت کنار را دیده چه جای یاد آن می‌بوده؟!. تنها این یکی نیست بیشتر جمله‌هایش از اینگونه است.


یکی از بهائیان که می‌گویند «مبلغ» نیز هست باداره‌ی ما آمده و چنین گفته است : «در اینجا آقای کسروی اشتباه کرده. زیرا «ورقه» با کسر واو است (به وزن سرکه) و خودش بمعنی بلبل است.

دو بار آمده و دارنده‌ی پرچم را ندیده و این پیام را داده و رفته است.

ولی ما «ورقه» بمعنی بلبل در زبان عرب نمی‌شناسیم. یک کلمه‌ی «ورقاء» هست که بمعنی کبوتر می‌باشد.


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی سوم ـ 12 فروردین ماه 1323)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 3 (تکه‌ی سه از سه)


4ـ کسی که پندی می‌سراید باید بیش از همه خودش آن را بکار بندد وگرنه از پند او هرچه سودمند باشد جز زیان نخواهد برخاست. زیرا شنوندگان نه تنها آن را بکار نخواهند بست ، خود چنین خواهند پنداشت پند از بهر گفتن است نه از بهر پذیرفتن و کار بستن ، و هر یکی از ایشان بنوبت خود آن را یاد گرفته بر این و آن خواهند سرود. کم‌کم سراسر توده این حال را پیدا خواهند کرد که همگی پند سرایند و هیچ کسی دربند کار بستن نباشد.

اگر با دیده‌ی خرد بنگریم ، چنین حالی از بدترین بیماریهاست. دردیست که بآسانی درمان نپذیرد و پزشک را بستوه آورد.

چیزیست آزموده : اندرز تا از دل برنخیزد در دل نخواهد نشست و کسی که می‌گوید و نمی‌کند ، مردم نیز سخن او را شنوند و نکنند.

در این باره در جای دیگری سخن گشاده‌تر رانده‌ایم و اینجا بهمین اندازه بس می‌کنیم و آنچه را در آغاز گفتار نوشته‌ایم در اینجا دوباره می‌نویسیم : بجای گفتگو از ستوده‌خویی و نیکوکرداری نخست باید بچاره‌ی این پراکنده‌گوییها که از زمانهای گذشته بازمانده کوشید و دلها را از آنها پیراست وگرنه از گفتگو نتیجه در دست نخواهد بود و کوشش سودی نخواهد داشت.

در این زمینه تاکنون چیزی گفته نشده و ما نیز چندانکه می‌بایست گفتار را دامنه ندادیم ولی می‌دانیم بخردان با اندیشه‌ی خود بما یاری خواهند کرد و در گفتگوهایی که در انجمنها درباره‌ی نگارشهای پیمان پیش می‌آید آنچه را دانند و شناسند بر گفته‌های ما خواهند افزود و زمینه را هرچه روشنتر خواهند گردانید.

این را هم بنگاریم : ما را با خود گذشتگان کاری نیست و بر خود آنان نکوهشی نداریم. کسانی که قرنها پیش از این درگذشته‌‌اند و نیک و بد ایشان با خدا افتاده چه جای آنست ما بستایش یا نکوهش از آنان برخیزیم. ما هرگز بکسان نمی‌پردازیم و این گفتگوها در پیرامون سخنانیست که از ایشان بازمانده و امروز بر سر زبانها و یا بر روی کاغذهاست. از اینها چون زیان می‌زاید همین کار ما را باین گفتگو واداشته است. داستان دلها با دستورها و پندها و گفته‌های دیگری که از قرنهای پیشین بازمانده داستان آبگیر است با لجن و آب بدبو که در آن باشد و تا آبگیر از آن پاک کرده نشود هرچه آب پاکیزه روی آن آید بوی بد خواهد گرفت.

اندیشه‌ها یا پندارهایی چون در دلی جا گرفت آن را آزاد نگزارد و کسی که چیزهای نادرستی را بیاد خود سپرده و بدانها گرویده پس از آن هرچه بشنود و بیاد خود سپارد با آن باورهای نادرست بهم خواهد درآمیخت و هیچگاه سخنی یا دانشی را بسادگی‌ای که دارد در دل جا دادن نخواهد توانست مگر دل از آنها پیراید و همه را بیکبار بیرون سازد و با چنین کاریست که می‌تواند آزادانه دانشی را بیاموزد یا دستوری را فراگیرد.


.

🔶 جنگ با بدیها بخدا پرستیدنست

🔸 تکه‌ی یک از یک


در شماره‌ی گذشته سخن از گوشت خوردن و از ناستودگی آن راندیم. تنها گوشت نخوردن نیست. باید بجانوران سودمند و یا بی‌آزار سروری نمود ، باید نگهبانی کرد. باید بمرغان ترانه‌خوان و قشنگ مهربانی نمود و پشتیبانی نشان داد. باید بفزونی شماره‌ی آنها کوشید.

از آنسو باید بنابودی جانوران زیانمند و آزارا [=موذی] کوشید. باید ریشه‌ی پلنگ و گرگ و شغال و روباه و ماننده‌ی اینها را که ستمگر و ناتوان‌آزارند برانداخت. آنانکه در هوس شکارند بهتر است بجای کشتن قرقاول قشنگ و مرغان بی‌آزار این جانوران تیزدندان دَرا [=همیشه درنده] را بکشند.

باید مار و کژدم و رتیل و مگس و پشه و ساس و شپش و هرچه از اینگونه است از میان برد.

ما نمی‌گوییم کدام جانوران سودمند و کدام زیانمند است. این چیزیست که باید دانشها گوید. آنچه ما می‌گوییم اینست که باید بجانوران سودمند و یا بی‌آزار نگهبانی کرد و با جانوران زیانمند و آزارا و آنچه بدنما و بی‌سود است نبرد کرد و به برانداختن تخم آنها کوشید.

خدا آدمیان را آفریده و این زمین را بدست آنان سپارده ـ بدست آنان سپارده که بیارایند و بپیرایند ، سپارده که بآبادیش کوشند ، سپارده که به نیکیهایش افزایند و از بدیهایش بکاهند.

جنگ با بدیها بخدا پرستیدنست. بارها کسانی از نماز و نیایش می‌پرسند. می‌گویم : پرستش بخدا تنها نماز و نیایش نیست.

نبرد با بیماریها ، کوشش به تندرستی مردم ، پابستگی به پاکی و پاکیزگی ، کشتن جانوران ستمگر و آزارا ، و نبرد با ساس و رتیل و پشه و مگس ، کوشش بآبادی زمین ، بالاتر از همه نبرد با گمراهیها و نادانیها ـ یا یک جمله بگویم : جنگ با بدیها ـ پرستش بخداست و مایه‌ی خشنودی او خواهد بود.


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی سوم ـ 12 فروردین ماه 1323)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 4 (تکه‌ی یک از سه)


در گفتارهای گذشته زیان پراکنده‌‌گوییهای گذشتگان را بازنمودیم و آنچه در این باره می‌توانستیم نگاشتن نگاشتیم. اکنون بر [سر] سخن می‌آییم و بهتر است نخست راز نیکوخویی و بدخویی را نشان داده ، گفتگو را از ریشه‌اش آغاز کنیم :

چنانکه گفته‌ایم ، آدمی دارای دو نهاد است. زیرا از یکسو دارای تن و جانست که از این راه با همه‌ی جانداران یکسان و با آنها همجنس می‌باشد و آنچه آنها دارند ، از دریافت و درخواست و خوی ، این هم دارد. از سوی دیگر دارای روان و خرد است که چیز جداگانه و بیرون از جهان مادّه می‌باشد و این را نیز دریافتها و درخواستهاست. (1)

اینست همیشه در درون آدمی ، میانه‌ی دو نهاد ، کشاکش در کار است و آدمی میان کشاکش افتاده. نکوخویی و بدخویی نیز از اینجا برخاسته.

جانوران ـ از چرندگان و درندگان و پرندگان ـ خیمهایی از ستوده و ناستوده دارند از خشم و کینه و رشک و آز و خودخواهی و برتریفروشی و ناشکیبی و ستمگری و ترس و چاپلوسی و مانند اینها. (اینها خویهای بد آنهاست) و گراییدن نرینه و مادینه بهم ، مهربانی به بچه‌های خود و پرداختن به پرورش آنها ، نبرد با دشمن ، دلیری ، نمک‌شناسی و همچون اینها. (اینها خویهای نیک آنهاست).

آدمیان از همه‌ی این خویها بهره دارند و هر کسی یک رشته از آنها را کم و بیش دارا می‌باشد. گذشته از اینها ، خود او نیز از راه تن و جان ، خیمهایی دارد : از خودنمایی و بیهوده‌گویی و دروغگویی و هوسبازی و دزدی و دغلکاری و دیگر از اینگونه.

از اینسوی ، روان از خیمهای نکوهیده بیزار است و خود همیشه دستورهایی (جز از آنکه درخواست تن و جانست) دهد و در برابر خویهای ناستوده‌ی تنی و جانی ، خویهای آدمیانه پیشنهاد کند. از اینجا آدمی دارای دو رشته خویها از ستوده و ناستوده گردیده.

می‌توان در این زمینه از چندین گوشه گفتگو کرد و بسخنهای درازی پرداخت. ولی ما بهمین اندازه بسنده کرده به نتیجه نزدیکتر می‌شویم.

از آنچه گفتیم دانسته شد خیمهای نکوهیده از نهاد جانوریست و اینست آدمی هر چند از آنها پیراسته گردد ، ارج آدمیگریش بیشتر شود.

ولی کوشش به نکوییِ خویها ، تنها از این راه نیست و یک انگیره‌ی بسیار بزرگ دیگری دارد و آن اینکه خویهای نکوهیده رشته‌ی آسایش را از هم گسلد و جهان را از پیشرفت بازدارد. آدمیان که باید باهم زیست کنند و دست بهم داده کار زندگی را پیش برند ، اگر گروهی گرفتار خشم و رشک و کینه و خودنمایی شدند و یا آزمندانی و ستمگرانی از میان ایشان برخاست و یا دزدان و دغلکاران فراوان شدند ، زندگی بر آن گروه تلخ شده کمتر روی آسایش بینند و همواره گرفتار کشاکش و زد و خورد باشند. اگر در گروهی ترس و ناشکیبی و چاپلوسی و اینگونه فرومایگیها رواج گرفت ، همیشه زبون ستمگران و چیره‌دستان باشند و از پیشرفت بازمانند. همچنین است دیگر خویهای نکوهیده که هر کدام زیانهایی را با خود دارد و ما در جای خود آنها را بازخواهیم نمود. کشاکش با خیمهای ناستوده بیشتر از این راه و اینست هر خویی را باید در ترازوی سود و زیان زندگی سنجیدن.


پابرگی :
1ـ در شماره‌ی نهم پارسال گفتاری بنام «جان و روان» نوشته روشن ساخته‌ایم که روان جز از جان می‌باشد. آنچه در آن گفتار نوشته شده همگی راست است و این زمینه درست روشن گردیده.
[خوانندگان در این باره توانند کتاب «در پیرامون روان» را بخوانند.]


.

🔶 کنگره خود بخود برپاست

🔸 تکه‌ی یک از یک


یکی از خوانندگان پرچم می‌نویسد : «بهتر است در ایران کنگره‌ای برای مذاهب تشکیل یابد که نمایندگان هر مذهبی در آن شرکت کنند و هر یکی مذهب خود را شرح داده دلیلهای خود را ذکر کنند که مردم قضاوت نمایند و هر کدام را که با اکثریت قبول کردند مذهب عمومی و رسمی ایران باشد».

می‌گوییم : آن کنگره خود بخود برپاست. در نتیجه‌ی کتابهایی که ما نوشته بچاپ رسانیده‌ایم که از یکسو معنی راست دین را روشن گردانیده‌ایم و از یکسو از یکایک کیشهای ایران و از گمراهیهای دیگری که هست بسخن پرداخته ایرادهای روشن بسیار به هر کدام گرفته‌ایم و این کتابها در سراسر کشور پراکنده شده ، نتیجه‌ی این کار آنست که انبوه مردم ایران خود را با یک رشته حقایقی روبرو می‌یابند و درباره‌ی آنها می‌اندیشند و گفتگو می‌کنند ، و بسیاری از ایشان این حقایق را پذیرفته از دور و نزدیک با ما هم‌آواز می‌گردند.

این یک تکانیست که پدید آمده و بخواست خدا دو یا سه سالی نخواهد گذشت که در این کشور همه‌ی خردمندان و پاکدلان در یک راه گرد آیند و این پراکندگیها که امروز هست از میان برخیزد.

این کار جز از این راه انجام نتوانستی گرفت. آن کنگره بدانسان که آرزو می‌رفت نه توانستی بود و نه اگر بودی نتیجه‌ای از آن توانستی برخاست.


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی سوم ـ 12 فروردین ماه 1323)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 4 (تکه‌ی دو از سه)


کنون بگویم راه این کار چیست؟.. این را مردم آسان می‌شمارند و هر کس گفتگو از آن می‌دارد و ما گفتیم کار بس دشواریست. در این زمینه باید گفتگو را بر روی پایه‌ای گزاشت و همه‌ی خویها را یکجا در دیده گرفت و نیک و بد را از هم جدا گردانید و از بهر هر کدام اندازه نشان داد و این را باید از راه دین بدست آورد. (1) دیگران سخن به گزافه رانند و وارونه‌گوییها کنند و با گفته‌ی بیپا و بی‌پایه‌ی خود ، مردم را گیج سازند. چنانکه در گفتارهای پیش این را روشن گردانیده‌ایم.

این گام نخست است. در گام دوم باید خردها را تکان داد و از سستی بیرون آورد و روانها را از بیماری رها گردانید تا راستیها را دریابند و نیک و بد را بشناسند و به نیکها ارج گزارند. وگرنه از شمردن خویهای ستوده و یاد دادن آنها ، نتیجه‌ای بدست نیاید.

گروهی که بسستی خرد و بیماری روان گرفتارند اگرهم نیکیها را بشناسند و با زبان ، ستایش آنها کنند ، چون هنگام کار رسید ، آن یارایی در خود نیابند که آنها را بکار بندند. بگفتگو از درستی پردازند ولی آن را دستاویز برای دزدی کنند. در ستایش گردنفرازی و بی‌نیازی گفتار نویسند ، لیکن آن را سرمایه‌ی گدایی گیرند. این چیزیست که ما همیشه با دیده می‌بینیم.

تاریخ گواهست که همواره در توده‌ها ، جنبش خرد با رواج خویهای ستوده توأم بوده. در یونان و روم چنانکه از یکسو خردها تکان خورد و زندگانی راه دیگری گرفت ، خویها نیز پیراسته گردیده ، دلیری و درستی و گردنفرازی و دستگیری از بینوایان و مانند اینها رواج یافت. در جنبش اسلامی نیز چنین رخ داد.

داستان لئونیداس ، پادشاه اسپارت را شنیده‌اید. در لشکرکشی خشایارشا این مرد با سپاه یونان نگهداری تنگه‌ی ترموپولای [Thermopylae] را داشت و چون ایرانیان از کوه گذشته ، پشت سر او را نیز گرفتند و یونانیان ناگزیر بودند بگریزند و جان بدر برند و یا بجنگ ایستاده کشته شوند ، لئونیداس انبوهی را از یونانیان بخانه‌هاشان فرستاد و خویشتن با چند صد تن ، پایدار ایستاده مردانه جنگیدند و همگی کشته شدند. این کار چرا کردند؟!. این جانبازی و مردانگیِ بسیار بزرگیست ، چگونه بدان آسانی انجام دادند؟! چرا نگریختند؟!. چرا جان بدر نبردند؟!.. این راست است در قانون اسپارت گریختن از جنگ گناه سختی بود و لئونیداس و یاران اسپارتیش اگر می‌گریختند ، کیفر سختی می‌دیدند. لیکن لئونیداس می‌توانست از خشایارشا زینهار خواهد. اگر چنین کاری می‌کرد همیشه پیش ایرانیان گرامی بود و بهترین نوازشها را می‌دید ، پس چرا این را نکرد و مرگ را بهتر دانست؟.. زیرا او خردِ درست داشت و نیک می‌دانست که زندگی جاویدانی نیست و هر کسی دیر یا زود از اینجهان رخت خواهد بربست و چند سال زندگانی را که پس از آن توانستی زیست با بدنامی برابر نمی‌گرفت و گردنفرازی و نیکنامی در پیش او چندان ارجمند بود که جان باختن در راه آن را گوارا می‌شمرد.

این جز در سایه‌ی درستی روان نتواند بود. نمی‌گویم یونانیان همه‌ی راستیها را می‌دانستند. می‌گویم : آنها را که می‌دانستند درست می‌دانستند و ارجش می‌شناختند و از درستیِ روان آسان بکار می‌بستند. همین بود حال رومیان.


پابرگی :
1ـ این را در جای دیگری روشن خواهیم ساخت که چند چیزست که جز برگزیدگانی از آن گفتگو نتوانند داشت و دیگران دچار لغزشهای بزرگ شوند و اینگونه چیزهاست که دین نامیده می‌شود. زمینه‌ی نیکوخویی و بدخویی نیز از آنهاست.


.

🔶 ما نباید درپی رنجشهای خود باشیم

🔸 تکه‌ی یک از یک


چون در شماره‌ی دوم پرچم نامی از آقای محسن صدر [=صدرالاشراف] وزیر گذشته‌ی دادگستری برده بودیم یکی از آشنایان نامه‌ای نوشته و یک رشته کارهای بدی از وزیر نامبرده شمرده از جمله چنین نوشته : «برادر خود ابوالفضل صدر را بمستشاری دیوان کشور نصب نمود» و خواهش کرده که نوشته‌ی او را بچاپ رسانیم.

می‌گوییم : پرچم برای بد نوشتن از این کس و آن کس نیست. این روزنامه (یا هفته‌نامه) برای پیش بردن یک آرمان بسیار بزرگیست که باید آن را دنبال کند و تا تواند بکنار نرود. آنگاه چون آقای محسن صدر در آخرهای وزارتش زیانی بدارنده‌ی این نامه رسانیده (1) ما هرچه درباره‌ی او نویسیم مردم از راه رنجش و زیاندیدگی خواهند دانست. برای ما جز این سزا نیست که درباره‌ی آقای صدر بیکبار خاموشی برگزینیم و چیزی از بد و نیک درباره‌ی او ننویسیم.

اما داستان برادرش ، کاش همه‌ی بدیهای آقای محسن صدر از اینگونه بودی. زیرا آقای ابوالفضل صدر از قاضیان بافهم و نیک دادگستریست و پس از سالیان دراز بدیوان کشور رفته. آقای محسن صدر اگر این کار را بنام برادری هم کرده بد نکرده.

در پایان می‌خواهیم از جناب آقای محسن صدر یک خواهش کنیم ، و آن اینکه کتاب شیعیگری را که مایه‌ی خشم ایشان گردیده و آن را بدادسرا فرستاده‌اند بخوانند ـ و گفته‌های ما را یکایک بداوری خرد سپارند. پیداست که در خواندن نخست ، از گفته‌های ما خواهند رنجید. ولی بآن رنجش گوش ندهند و بار دوم و سوم بخوانند.

اگر آن کتاب با سهشهای کیشی ایشان ناسازگار است کتاب «ورجاوندبنیاد» را که با زبان عادی نیز چاپ یافته است بخوانند. اگر در سراسر نوشته‌های ما ، آقای صدر یک ایرادی توانستند گرفت ، یا یک لغزشی توانستند یافت ما از ایشان سزا خواهیم شمرد که با ما دشمنی نمایند و از آن بدی که کرده‌اند گله نخواهیم داشت.

آقای صدر باید بدانند که خدا به هر کسی ، برای شناختن نیک و بد و راست و کج ، خرد داده و این بدترین زیانکاریست که کسی خرد خود را بکار نیندازد و از آن گوهر گرانبهای خدادادی سود نجوید. بویژه برای ایشان که شصت سال بیشتر دارند و خود مرد بنامی می‌باشند.

اگر ایشان در معنی خرد و درباره‌ی داوری آن نیز تردید دارند ما را در آن باره نیز کتابی هست («در پیرامون خرد») ، توانند آن را نیز بخوانند.

به هر حال ما بایشان پیام داده می‌گوییم :

آقای صدر ، «دیوانه» آن کسیست که خرد خود را بکار نیندازد. «دیوانه» آن کسیست که شصت سال بیشتر زندگی کند و حقایق جهان را نشناسد.


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی سوم ـ 12 فروردین ماه 1323)


پابرگی (از ویراینده) :
1ـ محسن صدر ، از قضات باغشاه در دوره‌ی «استبداد صغیر» محمدعلی‌شاهی ، نماینده‌ی مجلس و وزیر دو حکومت دیکتاتوری رضاشاه و «دوره‌ی دمکراسی» محمدرضاشاه ، نخست‌وزیر (1324) و سناتور همیشگی و رئیس مجلس سنا ، اندک زمانی پس از بیرون آمدن کتاب شیعیگری ، هنگامی که وزیر دادگستری کابینه‌ی سهیلی بود ، پروانه‌ی وکالت کسروی را «معلق» گردانید و برای کتابهای او آن پرونده‌ی ننگین را پدید آورد. همان پرونده‌ای که بعنوان آن دو سال کسروی را زیر فشار گزارده بدادگاه آورده می‌بردند تا آن رویداد دلگداز بیستم اسفند 1324 را پیش آوردند.


.

محسن صدر

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 4 (تکه‌ی سه از سه)


گفتیم داستان نکوخویی و بدخویی داستان کشاکش میانه‌ی روان با تن و جان می‌باشد. پس بیگفتگوست که تا روانها نیرومند نگردند بر تن و جان چیره نتوانند درآمد.

هم گفتیم دوری از خویهای بد از بهر آسایش زندگانیست. پس تا کسی معنی درست زندگانی و سود و زیان آن را نشناسد بآسانی نتواند از بدخوییها دوری گزیند.

سخن کوتاه کنم : تکان خردها مایه‌ی همگی نیکیهاست. در این زمینه نیز پس از شمردن خویهای ستوده و ناستوده و روشن ساختن هر یکی از آنها باید به نیرومندی خردها کوشید تا مردم به نیکیها گرایند و آنها را از روی دلخواه بکار بندند.

گذشته از اینها هر کسی باید در اندیشه‌ی آراستن خویهای خود باشد و همیشه بر خویشتن سرپرستی کند و پاره‌ای خویها که عنوان بیماری را دارد و بآسانی چاره نپذیرد همچون خشم و رشک و تنگدیدگی و شتابکاری و دیگر از اینگونه ، درباره‌ی اینها باید بخود سختی داد و زمان درازی همیشه نگران خویش بود تا از آنها رهایی یافت.

گاهی کسانی می‌گویند خویهای بد چاره ندارد. این را آنان می‌گویند که درباره‌ی نیکوخویی سخنها سروده و کتابها نوشته‌اند و این نمونه‌ی نادانی ایشانست. یک روز هوس می‌کنند به پندآموزی پردازند و آن سخنان را می‌نگارند. روز دیگر بیکبار برگشته می‌گویند : از پند کاری برنخیزد. چنانکه گفته‌ام اینان از یک پیشامد پایه (قاعده) پدید می‌آورند. چنانکه یکی را چون دیدند پند درو نمی‌گیرد و یا فرهنگ (تربیت) سودی نمی‌دهد ، همه را با او در یک ترازو نهاده چنین گویند : خوی بد چاره ندارد. گاهی نیز مثلهایی می‌آورند : مس از سفید کردن سیم نشود. زنگی از شستن سفید نگردد. از اینگونه سخنها.

ولی اینها نادرست است. آری گاهی کسانی از اینکه روانشان بسیار ناتوانست و یا از اینکه پاره‌ای خویهای نکوهیده در نهاد او جایگیر است درخورِ چاره نباشند ولی اینگونه کسان کمند. انبوه مردمان کسانیند که از پرداختن بخود ، از خویهای بد رهایی توانند یافت و بخویهای ستوده آراسته توانند شد.

همه‌ی کوششها نیز درباره‌ی این دسته‌ی انبوه است. زیرا اینان چون به نیکی گراییدند و پیراسته شدند ، بدی یکمشت بدنهاد زیان چندانی نخواهد داشت. در همه‌ی زمانها نیز که جهان به نیکی رسیده ، بیکبار از بدان پیراسته نبوده است.


.

همبسته با گفتار بالا

🔶 پیام بآقای امام جمعه‌ی تهران

🔸 تکه‌ی یک از یک


چنانکه شنیده‌ایم یکی از کسانی که از نوشته‌های ما بسیار خشمناک گردیده آقای امامجمعه‌ی تهرانست. شنیده‌ایم آقای امام چنین گفته :

«در امامیه یک ملیون متر زمین دارم. آنها را می‌فروشم و بساط اینها را بهم می‌زنم». ما بآقای امام پیام فرستاده می‌گوییم :

بفروش زمینهای امامیه چه نیاز است؟!.. مگر ما با تفنگ و توپ و تانک پیش آمده‌ایم که شما در اندیشه‌ی بسیج افزار باشید و به پول نیازتان افتد؟!..

ما افزارمان سخن و دلیلست. شما نیز توانید در برابر ما سخن رانید و دلیل آورید.

آقای امام خانواده‌ی شما در مشروطه نیز خشمناک می‌بودید و به آزادیخواهان خشم می‌ریختید و دشمنی می‌کردید. برادر بزرگتر شما حاجی میرزا ابوالقاسم امامجمعه در تاریخ مشروطه ، درمیان بدخواهان آن جا برای خود باز کرده. ولی اکنون از همان مشروطه بهره‌ها می‌جویید و سودها می‌برید. فرزندانتان در اداره‌ها جاهای بالایی گرفته‌اند.

به هر حال شما آقای امام توانید به یک کار نیکی برخیزید ـ کاری که نام نیک شما را در تاریخ جاوید گرداند. همان گفتگوی حکومت (که آیا حق توده است و یا حق آقایان ملایان) بسیار بزرگست. توده‌ی ایران مشروطه را پذیرفته و قانون اساسی و دیگر قانونهایی که همه‌ی آنها حکومت را حق توده می‌شناسد روان گردانیده. ولی ملایان بضد آن می‌باشند و حکومت را حق خود می‌دانند.

این دوسخنی مایه‌ی دودلی و سرگردانی مردم شده. اکنون انبوهی از مردم نمی‌دانند آیا بدولت مالیات پردازند یا نه؟.. اگر پردازند دستور آقایان ملایان را بکار نبسته‌اند. اگر نپردازند پس دولت از کجا پول آورده و کشور را راه برد؟!.

در این باره سخن چندانست که کتاب جداگانه می‌باید. در اینجا تنها به یک داستان بس می‌کنم : سیدی را می‌شناسم که روضه‌خوان می‌بود و چند سال پیش از تبریز به تهران آمد و با آنکه پسرش در تهرانست بخانه‌ی او نرفت. زیرا که او کارمند دولت است و پولی که می‌گیرد و خرج می‌کند حرام می‌باشد. در خانه‌ی او نماز درست نمی‌باشد. خود اتاقی گرفت و روزها در بازار باین حجره و آن حجره می‌رفت و با لابه و زاری از این حاجی و از آن مشهدی پول می‌گرفت و زندگی می‌کرد.

ببینید چه اختلال بزرگی پدید آمده. اکنون شما آقای امام توانید پیش افتید و از آقایان مجتهدان و ملایان نشستی برپا گردانید ، و این گفتگو را به میان آورده به پرسشهایی که ما در این زمینه می‌داریم (و در همین شماره در سات [=صفحه] 3 بچاپ رسیده) (1) پاسخ دهید. دوباره می‌گویم : این یک کار بزرگ تاریخی خواهد بود.

برای آنکه راه سخن باز شود و رشته بدست آقایان بیاید به نوشته‌ی پایین می‌پردازم :

بنیاد کیش شیعی بر اینست که جانشین پیغمبر (یا خلیفه و سررشته‌دار کارهای جهان اسلام) بایستی از سوی خدا برگزیده شود نه از سوی مردم. می‌گویند : جانشین نخست که خدا برگزیده بود امام علی‌بن‌ابیطالب می‌بود. پس ازو پسرش حسن‌بن‌علی ، و پس ازو پسرش حسین‌بن‌علی ، همچنان تا امام دوازدهم که زنده و ناپیداست.

خلافت و حکومت حق اینها بوده و چون امام دوازدهم ناپیداست فقهاء و مجتهدان جانشینان اویند و حکومت حق اینها می‌باشد. اینست مردم باید فرمان از ایشان برند ، دولتی را که هست غاصب شناسند. عنوان آقایان ملایان در دعوی حکومت این ، و دلیلشان همینست.

پیداست که باین دعوی ایرادهایی توان گرفت. ولی ما تنها یک ایراد می‌گیریم : اینکه گفته می‌شود خلیفه بایستی از سوی خدا برگزیده شود چیزیست که یاران خود پیغمبر از آن ناآگاه می‌بوده‌اند و ما می‌بینیم که پس از مرگ آن پاکمرد ، اینان گرد هم آمده ابوبکر را که یکی از یاران ارجمند پیغمبر می‌بود بجانشینی برگزیده‌اند. سپس نیز عمر و پس از آن عثمان خلیفه گردیده ، تا نوبت بامام علی‌بن‌ابیطالب رسیده.

از اینان گذشته ما می‌بینیم خود امام علی‌بن‌ابیطالب هنگامی که بخلافت رسیده به معاویه که نافرمانی می‌نمود نامه‌ای فرستاده ، و در آن نامه که برای دلیل آوردن و راستی خود را بازنمودن نوشته شده چنین می‌گوید : «به من بیعت کردند همان کسانی که به ابوبکر و عمر و عثمان بیعت کرده بودند». می‌گوید : «شورا درباره‌ی برگزیدن خلیفه حق مهاجرین و انصار است و اینان بسر هر کسی گرد آمده او را امام نامیدند خشنودی خدا نیز در آن می‌باشد. کسی را نرسد که ایراد گیرد و یا نپذیرد».

این نامه در نهج‌البلاغه آورده شده در تاریخها نیز توان یافت. در این نامه امام هیچ نمی‌گوید باید خلیفه را خدا برگزیند. نمی‌گوید مرا خدا برگزیده. نمی‌گوید مرا پیغمبر در جای خود نشانده. نمی‌گوید ابوبکر و عمر و عثمان حق مرا از دستم گرفتند. بلکه آشکاره می‌نویسد که شورا حق مهاجرین و انصار می‌بوده که هر کسی را برگزیدندی خشنودی خدا در آن بودی.

👇

این نامه ، بنیاد دعوای آقایان ملایان را برمی‌اندازد. ما خواستاریم آقایان نخست باین ایراد پردازند و هر پاسخی می‌دارند بدهند. گفته‌اند : گرهی که با ناخن توان گشایید چرا باید آن را بدندان انداخت؟!. چیزی که می‌توان پاسخ داد و با گفتگو به پایان رسانید چه نیاز به رنجش و خشم دارد؟!.

از آنسو خشم و رنجش و بدگویی و دشمنی نتیجه ندهد. زیرا پس از همه‌ی آنها باز این ایراد بسر جای خود خواهد ماند و باز مایه‌ی دودلی مردم خواهد بود. چاره جز پاسخ گفتن و دلیل آوردن نیست.

چنانکه نوشتیم نامه‌ی امام علی‌بن‌ابیطالب در نهج‌البلاغه هست. با اینحال ما جمله‌هایی را از آن به همان زبان خودش در پایین می‌آوریم :

«انه بایعنی القوم الذین بایعوا ابابکر و عمر و عثمان علی ما بایعوهم فلم یکن للشاهد ان یختار و لا للغائب ان یرد و انما الشوری للمهاجرین و الانصار فان اجتمعوا علی رجل و سموه اماما کان ذالک لله رضی فان خرج من امرهم بطعن او بدعة ردوه الی ما خرج منه فان ابی قاتلوه علی اتباعه غیر سبیل المؤمنین».


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی سوم ـ 12 فروردین ماه 1323)


پابرگی (از ویراینده) :

1ـ گفتار «ما از همه‌ی پاکدلان داوری می‌خواهیم 1»

2ـ یکی از نتیجه‌های شوم پیشامدهای شهریور 20 و برافتادن رضاشاه ، برآمدن «کمپانی خیانت» (نک. کتاب دادگاه و یا افسران ما) و بکار افتادن سیاست «ارتجاع‌پرور» سالهای نخست دهه‌ی بیست می‌باشد. از میان آن پیشامدهای رنگارنگ : جنگ ، خشکسالی ، گرسنگی ، نایابی ، تیفوس ، هرج و مرج از رهگذر حزبسازیها و دیگر گرفتاریها ، از همه شومتر و زیانمندتر برای ایران ، همانا میدان دادن بملایان و بازگردانیدن ایشان را باید دانست.

در این سالهاست که کسروی می‌کوشد زیان میدان‌یابی ایشان را به توده شناسانده دولت را نیز از بیمی که از رهگذر ایشان می‌رود بیاگاهاند.

هر دولتمردی که غمخوار توده بوده ولی نادانسته بملایان نزدیک شده هواداری از ایشان را پیشه‌ی خود ساخته بود از خواندن نوشته‌های پیاپی او می‌بایست تکان خورده بیمناکی کارش را دریابد و هرچه زودتر دست از پشتیبانی از ملایان بردارد. زیرا این چیزی جز بزیان توده و کشور کوشیدن نمی‌بود.

جای بسی افسوس است که کمپانی خیانت در کوتاه‌زمانی توانسته بود در بیشتر وزارتخانه‌ها و اداره‌ها جا گیرد و سیاست پلید خود را بکار بندد. اینبود نوشته‌های کسروی را که جز از توده بسود «دولت» نیز می‌بود بضد بهره‌مندیهای خود یافته از پراکنده شدن روزنامه و کتابهایش جلو گرفتند.

باین نیز بسنده نکرده دمادم به نیرومندی ملایان و دستگاه ایشان کوشیدند. این پشتیبانیهای دولت بملایان ـ یا مار در آستین پروردن ـ تا آنجا پیش رفت که همه‌گونه یاوری بدستگاه ملایی را جزو بایاهای خود گردانیده بود (در پیشگفتار کتاب «انکیزیسیون در ایران» باین جستار پرداخته‌ایم).

بدینسان نهال لرزانی که جز بدستیاری «قیم» ماندگار نمی‌بود از همان زمان رو به رویش و بالش گزاشت و سرانجام میوه‌اش همین «ولایت فقیهی» گردید که نه تنها زهرش را بکام مردم ایران بلکه بکام پشتیبانان خویش نیز ریخت.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 5 (تکه‌ی یک از چهار)


در این باره گفتارهایی رانده زمینه را آماده ساختیم و در شماره‌ی پیش راز نیکخویی و بدخویی را روشن گردانیدیم. لیکن نگارشی از یکی از خوانندگان بما یادآوری کرد که یک گفتگوی بس سودمند و ارجداری ناپرداخته مانده و تا آن را بجایی نرسانیم شمردن خویهای ستوده و ناستوده بیهوده خواهد بود.

آن مرد چنین می‌نگارد : «آیا توان با پاکیزه‌خویی زیستن؟!.. آیا کسی که دربند پاکیست در زندگانی دست‌بسته گردیده و در راه پیشرفت از دیگران پس نماند؟!..»

این پرسش ازو ریشه‌ی دیگری دارد و نتیجه‌ی نگارشهاییست که کسانی از هواداران فلسفه‌ی مادّی کرده‌اند و در همه جا پراکنده شده و بهمه‌ی زبانها درآمده. اینان که آدمی را بپای جانوران می‌برند و از هر باره این را با آن ، یکی می‌شمارند و زندگی را جز نبرد و کشاکش نمی‌انگارند ، ستوده‌خویی را نیز زیان هر کسی می‌دانند و بگمان خود دلیلهایی می‌رانند.

این بدآموزی که بسیار بیپاست ، در دلها کارگر افتاده و ما می‌بینیم بسیاری از مردم آن را باور کرده و از پاکیزه‌خیمی روگردان شده‌اند. آدمی که از سرشت خود خویهای نکوهیده‌ای را دارد و این در سایه‌ی کوشش آموزگاران خداییست که از آنها دوری می‌گزیند ، بدآموزان بآسانی می‌توانند دوباره او را آلوده‌ی آن بدیها سازند. ما صدها کسان را می‌بینیم که با پیشانی باز پابندی بستوده‌خویی را بیهوده می‌شمارند.

پاره‌ای نیز گناه را بگردن زمانه انداخته چنین می‌گویند : «پاکیزه‌خیمی در جای خود نیکوست ولی در این زمان نمی‌توان دربندِ آن بودن».

نیز می‌بینیم بسیاری از آنان که با زبان پندآموزی می‌کنند و بدیگران پاکخویی یاد می‌دهند ، خودشان در دل اندیشه‌ی دیگری دارند و هرگاه درونشان را بکاویم ، با هواداران فلسفه‌ی مادّی هم‌اندیشه می‌باشند. بلکه کسانی اگر پایش افتاد آشکاره از آن فلسفه هواداری نشان می‌دهند.

در زمانهای پیش گفتگو از این بود که آیا خوی بد چاره‌پذیر است یا نیست و ما نشان دادیم که بسیاری از آنان که کتاب نوشته‌اند و پندسرایی کرده‌اند ، در یکجا نیز سخن از چاره‌ناپذیری بدخویان آورده‌اند و این نمونه‌ایست که کار ایشان جز پراکنده‌گویی نبوده است. امروز هم گفتگو از اینست : آیا با خویهای ستوده توان زیستن و از دیگران پس نیفتادن و ما می‌بینیم در اینباره نیز پراکنده‌گویی می‌شود. اینست بار دیگر می‌نگاریم : باید از پراکنده‌گوییها جلوگیری کرد. این چه هوسیست که هر کسی پندآموزی کند؟! آنچه آدمی را تیره‌روز گرداند ، پندارهای نابجاست! آنچه مغزها را آشفته سازد ، پریشانگوییها و وارونه‌سراییهای این و آن می‌باشد.

بارها گفتیم : سخن از خویهای نیکو و بد باید بر روی پایه‌ای باشد. در اینجا نیز ناگزیریم این گفتگو را یکرُویه[=قطعی] گردانیم و سنگ بزرگی از پیش پایها برداریم. چیزی که هست این گفتگو بجای دیگر خواهد کشید. آنان که آدمی را بپای جانوران می‌برند ، نخستین لغزش ایشان اینست که آدمی را نمی‌شناسند و از سرشت روانی او آگاهی ندارند. لیکن ما چون این زمینه را بسیار روشن گردانیده‌ایم نیاز بسخن دوباره نداریم. این شیوه‌ی ماست که هر سخنی را ساده و آرام می‌رانیم و خود جز این نبایستی کنیم. لیکن از این راه ارج گفتارها شناخته نمی‌گردد. گفتاری که پارسال بنام جان و روان نوشتیم ریشه‌ی فلسفه‌ی مادّی را می‌اندازد و ما چون آن را می‌نگاشتیم از این اندازه‌ی ارج آن آگاهی نداشتیم تا سپس از نوشته‌های دیگران کم و بیش آگاه شده این زمان بود که دانستیم چه لغزشهایی درمیان بوده است.

باری گام نخستین برداشته شده. جدایی آدمی از دیگر آفریدگان و برگزیدگی آن روشنتر از آن گردیده که بار دیگر بگفتگو نیازی ماند. پس از آن می‌رسیم به آیین زندگی. در اینجا دوسخنی[=اختلاف] درمیانست. اینان که به خرد بیش از هوس ارجی نمی‌دهند و زندگی را میدان نبرد شناخته هر کسی را می‌گویند تنها از بهر خویش کوشد ، پیداست که راهنمایی خرد را زیان می‌انگارند. ولی ما می‌گوییم : باید آیین زندگی راهنماییهای خرد باشد و بس.

اگرچه در این باره ما بنیاد بس استواری نهاده و راه آسایش و خرسندی جهانیان را نشان داده‌ایم. چیزی که هست در اینگونه گفتگوها سخن گوشه‌های بسیاری پیدا می‌کند و ما می‌توانیم در اینجا از گوشه‌ی دیگری درآییم و بی‌آنکه گفته‌های پیشین را دوباره گوییم بسخنانی پردازیم.


.

🔶 دین سبکباریست

🔸 تکه‌ی یک از یک


یاد دارم در سالهای اول پیمان نوشته بودید «دین سبکباریست». من معنی آن جمله را اکنون می‌فهمم. حقیقتاً آدم که نوشته‌های شما را می‌خواند و بحقایق آشنا می‌گردد بارهای سنگینی از دوشش برداشته می‌شود.

اگر بخواهم تمام احساسات خودم را در این موضوع بیاورم باید چند صفحه را سیاه گردانم. متأسفانه نه حال آن را دارم و نه آن قلم توانایی که بتوانم احساسات خود را بطوری که هست مجسم گردانم.

همه چیز بکنار : آن زنجیرهایی که ما بنام سیزده و چهارشنبه و صفر و محرم و آمد و نیامد و صبر و امثال این خرافات بدست و پای خود زده بودیم ، اکنون که نوشته‌های شما آن زنجیرها را پاره گردانیده و دستها و پاها را آزاد گردانیده است من می‌فهمم که از چه قیدهای بی‌جایی آزاد گردیده‌ام.

من نمی‌دانم این مردم چرا با شما دشمنی می‌کنند شما که جز خیر آنها را نمی‌خواهید این دشمنی چه معنی دارد؟.

این کتاب «پندارها» لایق آنست که مکرر چاپ شود و در همه‌ی خانواده‌ها باشد و مخصوصاً زنها و دخترها آن را بخوانند.


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی چهارم ـ 19 فروردین ماه 1323)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 5 (تکه‌ی دو از چهار)


از روزی که آدمی دانشی پیدا کرده و گامی در راه پیشرفت برداشته ، این دوسخنی در کار بوده. گذشته از عامیان که در راه سود خود از دروغ و نادرستی پرهیز نمی‌کنند ، کسانی از آنان که دانشمند بشمار بوده‌‌اند نیز این باور را داشته‌اند که با راستگویی و درست‌کرداری فیروزمند نتوان بودن و تا آنجا رسیده که کسانی از بهر آن فلسفه‌ای پدید آورده‌اند.

این سخن که جهان میدان نبرد است و آدمیان هر کسی باید جز بسود خود نکوشد ، چندان بیخردانه است که باندازه نیاید. این راست است کشاکش در نهاد آدمی نهاده ولی این نیکی او نیست و اینست باید تا تواند از آن ایستادگی کند. از آنسوی دروغگویی و نادرستی بزیان خود دروغگو و نادرست می‌باشد.

اگرچه این به چیستان (معما) می‌ماند که کسی که دروغی می‌گوید و هزار ریال مثلاً از کسی می‌گیرد ، با این سود آشکار ما بگوییم دروغ بزیان او بوده. ولی اگر اندکی باریک‌بین شویم چیستان گشاده خواهد شد.

دروغگویی که یکی را فریب داده پولش را می‌گیرد ، اگر چنین بودی که دروغ را تنها او بتواند و دیگر کسی نتواند و یا آن رفتار را که کرد بیکبار از مردمان کناره گیرد ، می‌شد بگوییم از دروغ سودی برده. ولی چون چنین نیست ، باید گفت : سودی نبرده بلکه زیانکار درآمده. زیرا او که امروز به یکی دروغ گفته پولش را گرفته فردا نیز دیگری باو دروغ گفته پولش را می‌گیرد. در جایی که هر کسی تنها سود خود را جوید و بتواند دروغ نیز بگوید ، همگی این کار را کنند و بدینسان ایمنی از میان مردم برخیزد و هر کسی ناگزیر گردد پیاپی با دیگران کشاکش کند و هیچگاه آسوده نباشد که این خود زیان بزرگی می‌باشد.

اینکه راهنمایان مردمان را براستی و درستی و نیکوکاری برانگیخته‌اند ، از بهر همین بوده که کشاکش هرچه کمتر گردد و بهره‌ی مردمان از آسایش بیشتر باشد. ما این را نشان داده‌ایم که رنج بیشتر جهانیان از راه کشاکش است که اگر کسی روزانه ده ساعت می‌کوشد ، بیگمان هشت ساعت آن در این راه می‌باشد.

همیشه دیده می‌شود کسی که با مردم فریبکاری می‌نماید چون دیگری با او این رفتار را کرد ، آن هنگام است که می‌نالد و زبان بنکوهشِ فریبکاری و نادرستی باز می‌کند. ولی ازو نه سزاست که بنالد و بنکوهد!


.

🔶 ما در سیاست نیز از دیگران پیشتریم

🔸 تکه‌ی یک از یک


در شماره‌ی دوم نوشتیم دیگران می‌گویند : «شما در سیاست وارد نیستید» ولی راستی آنست که ما در سیاست نیز از دیگران پیشتریم. در ایران از صدها سال سیاستی نبوده است و اکنون هم نیست ، و این تنها ماییم که یک راه سیاسی را برای این کشور پیش گرفته‌ایم و در آن راه می‌کوشیم.

سیاست آنست که یک توده راهی برای خود درمیان دیگر توده‌ها باز کند و رفتارش با آن توده‌ها از روی فهم و بینش باشد. دیگران هر معنایی می‌دهند بدهند. معنی راست سیاست همینست.

به هر حال ما در این باره یک اندیشه‌ی روشن بسیار دوررسی می‌داریم و از روی فهم و بینش به یک رشته کوششهایی برخاسته‌ایم.

اندیشه و کوششهای سیاسی ما درباره‌ی ایران بروی پنج چیز بنیاد یافته است :

1) این توده آلودگیهای بسیار می‌دارد که همان آلودگیها مایه‌ی بدبختیش گردیده.

2) باید بآن آلودگیها چاره کنیم و تا بآنها چاره نکنیم این توده و کشور را از درماندگی و بدبختی رها نخواهیم گردانید.

3) از راه کوشش چاره باین آلودگیها تواند بود و جای هیچ نومیدی نیست.

4) از گله و ناله و دسته‌بندی و آرزوهای بیجا سودی نخواهد بود.

5) از پیشامدهای جهان و از جنگهای دولتها و از آشتیهای آنها و از پیمانهایی که با یکدیگر می‌بندند ما را سودی نخواهد بود و کشور ما را از این درماندگی و بدبختی رها نخواهد گردانید.

اینها پنج رشته راستیهاست که ما میدانیم و اندیشه و کوششهای سیاسی ما بروی آنها بنیاد یافته است ، و برای آنکه خواست خود را روشن و دیگران را هم با خود همراه گردانیم باید این پنج رشته را روشن گردانیم و اینک در اینجا آلودگیهای توده را بگفتگو می‌گزاریم.

آلودگی ایرانیان و دیگر توده‌های شرقی داستان بسیار درازیست. آلودگیها یکی دو تا نیست. ما سالهاست در این رشته ، گفتارها نوشته و هر زمان از آلودگی دیگری بسخن پرداخته و آن را روشن گردانیده‌ایم.

این نمونه‌ای از آلودگیهای توده است که سی و هشت سالست مشروطه در این کشور روان گردیده و هنوز یکتن از هزار تن معنی آن را نمی‌دانند ، هنوز انبوهی با آن دشمنی می‌کنند ، هنوز نامش را بریشخند می‌برند.

مشروطه بهترین گونه‌ی سررشته‌داریست. چرا این مردم نمی‌خواهند معنی آن را بدانند؟.. چرا با آن دشمنی می‌نمایند؟.. سرچشمه و شُوند این کار چیست؟..

ما در همین شماره از روزنامه سخن رانده‌ایم که گروه انبوهی در این کشور دولت را «غاصب» می‌دانند. مالیات دادن و بسربازی رفتن را حرام می‌شمارند. سخن رانده‌ایم که رئیس دادگاه قانونی را که بدستش سپارده شده نامحترم می‌شناسد و هر گونه بی‌احترامی را با آن قانون ثواب می‌داند. سخن رانده‌ایم که هنگامی که دولت آگهی داده که مردم به مکه نروند شش‌هزار تن قاچاق رفته‌اند و با پیشانی گشاده و سری فراز بازگشته‌اند. اینها هر یکی نمونه‌ی دیگری از آلودگیهای این توده و از پستی اندیشه‌های مردمست.

این مردم معنی زندگی را نمی‌دانند. در این توده صد پراکندگی هست. این توده همانست که در این هنگام جهان که زندگانی به بالاترین درجه‌ی سختی رسیده و دولتها با یکدیگر جنگهای شش ساله و هفت ساله می‌کنند ، دست از پندارهای پوچ صوفیان و خراباتیان برنداشته است و پایه‌ی فرهنگ خود را بروی آن پندارها گزارده است.

این آلودگیها چیزهای سرسری نیست و بسیار ریشه‌دار است. اینها گذشته از آنکه مردم را گمراه گردانیده و از شاهراه زندگانی بیرون انداخته ، گذشته از آنکه پراکندگیها بمیان آنها انداخته ، چنانکه بارها گفته‌ایم بمغزها و نیروهای مغزی کارگر افتاده و انبوهی از جوانان و پیران را از نیروهای خدادادی و از سهشها و دریافتها بیگانه گردانیده است.

ما این آلودگیها را نیک شناخته ، و از آنسو این دانسته‌ایم که سرچشمه‌ی همگی ، آن پندارهای بیپا و آن بدآموزیهای گوناگونست که از سوی کیشها و کتابها درمیان این توده رواج گرفته است و در این باره تاکنون گفتارهای بسیار نوشته و دلیلهای روشن یاد کرده‌ایم.


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی چهارم ـ 19 فروردین ماه 1323)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 5 (تکه‌ی سه از چهار)


در این باره در تاریخ داستانهای پرارجی هست و چون ما همیشه از تاریخ گواهیها می‌آوریم ، در اینجا نیز آن شیوه را دنبال می‌کنیم. چنانکه در جای دیگری گفته‌ایم یکی از زمانهایی که خرد پیش رفت میانه‌ی یونانیان ، در زمان هخامنشیان بود و اینست می‌توان از کارهای آنان بگواهی یاد کرد.

در آن زمان میانه‌ی یونانیان مردانی بنام شدند که در تاریخ نیز شناخته می‌باشند. از جمله دو تن از ایشان که یکی ثمیستوکلیس (1) و دیگری آریستیدیس (2) نام داشت در بسیار جا باهم یاد کرده می‌شوند. زیرا گذشته از آنکه باهم در یک زمان می‌زیستند در کارها نیز چه‌بسا همدست بودند. در جنگهایی که میانه‌ی [یونانیان و] ایرانیان برخاست و در تاریخ باستان از بزرگترین پیشامدها بشمار است این دو تن در بیشتر آنها پا درمیان داشتند و کارها بنام ایشان یاد کرده می‌شد.

ثمیستوکلیس آن کسی است که فیروزی جنگ سالامین (3) بنام او پایان یافت. آریستیدیس نیز در جنگ پلاتای (4) با فیروزی سرفراز گردید.

این دو تن با همه‌ی نزدیکی و همدستی باهم از رهگذر پابندی براستی و نیکوکاری جدایی از هم داشتند. زیرا ثمیستوکلیس برآن بود که در راه پیشرفت از دروغ و نیرنگ و بیدادگری پرهیز نباید کرد و رفتار خودش از این راه بودی. ولی آریستیدیس از دروغ و ناراستی سخت پرهیز کردی و هرگز گرد بیدادگری نگردیدی.

در آنزمان یونانیان گذشته از جنگی که با ایران داشتند یک کشاکش و دشمنی سختی نیز میانه‌ی آتن و اسپارت همیشه در کار بودی. در آن هنگام این دو شهر ناگزیر شده دست یکی کردند ولی در نهان کینه در دل می‌پروردند. پس از جنگ سالامین چون کشتیهای یونانیان همگی به بندر آتن بازگشت ، ثمیستوکلیس چنین می‌خواست که آتنیان را برانگیزد ناگهان آتش بکشتیهای اسپارت زنند و بدینسان اسپارتیان را از نیروی دریایی بی‌بهره سازند. آریستیدیس بآن خرسندی نداد.

دیگر مردان یونان همه از دسته‌ی ثمیستوکلیس بودند و نیرنگ و نادرستی را روا می‌شمردند و چنین عنوان می‌نمودند که این بیراهی را تنها در کار توده روا می‌شمارند. لیکن این بهانه‌ای بیش نبود. نیرنگ و نادرستی یک توده با یک توده ، با نیرنگ و نادرستی یک مرد با یک مرد چه جدایی دارد؟! راستی اینست که با همه‌ی پیشرفت خرد میانه‌ی یونانیان اینان فریب سودی که از دروغ و نادرستی در گام نخست پدید می‌آید خورده انجام آن را نمی‌توانستندی دریافت. ولی دیری نگذشت که نتیجه‌ی نادانیهای ایشان پدید آمد. در سایه‌ی رفتار اینان روزبروز دشمنی و همچشمی میانه‌ی آتن و اسپارت سختتر گردید. چندین بار آشتی کردند و پیمانها بستند. ولی در هر بار چون بنیاد کار بر نادرستی بود و هیچ یکی از دو سوی از درون دل پابندی بآن پیمانها نداشت ، اینست همینکه فرصت جست نیرنگی بکار برد و آن را یک سودی از بهر توده‌ی خود پنداشت. بدینسان کم‌کم پیمان نیز از ارج افتاد و کینه‌ها چندان سختی گرفت که جز با خونریزی چاره‌ی آن کرده نشود. اینست جنگ درمیان دو شهر درگرفت. همه‌ی یونان دو بخش شده بریختن خون یکدیگر برخاست. بیست‌وهفت سال همیشه جنگ و دشمنی در کار پیشرفت بود. صدها آبادی ویران گردید. هزاران جوانان کارآمدنی در خون غلتید. کشتیهایی که هر دو سوی داشتند همگی نابود شد. آن نیرومندی و شکوهی که یونان پس از جنگها با ایران پیدا کرده بود همگی از میان رفت. هر دو سوی از پا درآمده به ناتوانترین حال افتاد. در نتیجه‌ی اینها بود که فیلیپوس پدر اسکندر فرصت یافته آزادی یونان را از دستشان گرفت.

این بود زیان آن دروغگوییها و پیمان‌شکنیها و ناراستیها که مردان یونان بنام سود توده‌ی خود می‌کردند. دیگر چه گواهی روشنتر از این که نادرستی جز زیان نتیجه‌ی دیگری ندارد؟!..

سراسر تاریخ پر از اینگونه داستانهاست. ما اگر از زمان بسیار دوری گواهی آوردیم از بهر اینست که نخواستیم از زمانهای نزدیک گفتگو نمایم. وآنگاه چنانکه گفتیم به یونانیان با دیده‌ی ارجمندی می‌نگریم. وگرنه سراسر تاریخ پر از پیکار و خونریزی و همگی میوه‌ی نادرستیها و بدخوییهاست وگرنه آدمی را چه نیازی بجنگ و خونریزی می‌باشد؟!.


پابرگیها :
1ـ Themistocles
2ـ Aristides یا Aristeides
3ـ Salamis ـ و
4ـ Plataea ـ و


.

🔶 در پیرامون روزبه نوروز

🔸 تکه‌ی یک از یک


خواهشمندم جواب سئوال زیرین را در روزنامه‌ی پرچم بنویسید.

روزبه نوروز ، روزبه ملی است یا مذهبی؟. اگر ملی است علت اینکه ارامنه و یهودیان و دارندگان سایر مذاهب تبعه‌ی ایران این روزبه را جشن نمی‌گیرند چیست؟.

مهندس زنوزی


پرچم : بهتر است در پاسخ این پرسش نخست روزبه را معنی کنیم. روزبه یا عید از چیزهاییست که در این کشور معنی خود را از دست داده.

روزبه یا عید آنست که در پیشرفتهای جهان یا در زندگانی یک توده پیشامد بزرگی رخ دهد و مردانی جانفشانیهایی نمایند و مردم جهان یا آن توده بنام ارج گزاردن بآن پیشامد و بزرگ گردانیدن آن جانفشانان ، روز آن پیشامد را برگزیده همه ساله در همچنان روزی بجشن و شادی پردازند.

این معنی راست روزبه است. از اینجاست که می‌گوییم در ایران معنی روزبه را نمی‌دانند. روزبه‌هایی که در این کشور است بیشتر آنها بی‌معنی است.

اما نوروز ، این یک روزبه ویژه‌ایست. این روزبه آغاز سالست. ایرانیان سال خود را از نوروز که آغاز بهار ـ یا بهتر گویم : آغاز سال سپهری ـ است می‌گیرند و اینست آن روز را نیز بجشن و شادی می‌پردازند.

این کار نیکیست. زیرا گذشته از شادی و خوشی که دربر می‌دارد خود پرداختن بآغاز سال ، دارای یک معناییست. این پرداختن معنایش آنست که ما نگاهی بسال گذشته انداخته کارهای نیک و بد خود را در آن بدیده آوریم ، و برای سال نو نیکوکاریهایی را باندیشه گیریم ، و پیداست که این کار باید با سهشهای پاکدلانه و نیکخواهانه توأم باشد. هر کسی در آغاز سال زمانی را باندیشه‌ی جهان و جهانیان بگذراند و آمیغهای زندگانی را بجلو دیده بیاورد. گردش سال را بدیده گرفته این بداند که آن گردش از روی یک دستگاه بسیار بسامانیست و آن دستگاه برای خوش زیستن جهانیان و آسایش ایشان می‌باشد.

نوروز روزبه بزرگیست. ولی باید پیرامون آن را نیز از پندارپرستیها و نادانیها پاک گردانیم. نادانیها که گرد نوروز را گرفته تنها هفت‌سین و مانند آن نیست. نادانیهای بت‌پرستانه‌ی دیگری نیز در پیرامون آن می‌باشد.

بدبختان از شاهراه زندگانی فرسنگها دور افتاده‌اند و می‌خواهند با گذرانیدن آغاز سال در نزدیکی فلان مرده‌ی هیچ‌کاره خود را در زندگانی خوشبخت گردانند.

اما پرسشی که کرده‌اید پیداست که نوروز روزبه همه‌ی ایرانیان است و بستگی بکیشی نمی‌دارد. اینکه می‌پرسید : چرا ارامنه و یهود و دیگران آن را جشن نمی‌گیرند باید این پرسش را از خود ایشان کرد. ولی اگر کار بآنجا رسد پرسشهای دیگر بزرگتری بمیان خواهد آمد. این دسته‌ها از هر باره خود را از ایرانیان جدا گردانیده‌اند.

آنان سال‌شماریشان نیز جداست و پیداست که خود روزبه سرسال دیگری می‌دارند و به نوروز ارج نباید گزارند.


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی پنجم ـ 26 فروردین ماه 1323)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 5 (تکه‌ی چهار از چهار)


کسانی می‌گویند : جنگ در سرشت آدمیان نهاده. می‌گویم : کی رخ داده که دو تن آدمی یا دو گروهی از آدمیان همینکه بهم رسیدند بیکبار جنگ آغازند؟!.. جنگ و کشاکش و دشمنی هرچه هست نتیجه‌ی آنست که کسانی دربند راستی و درستی نباشند و از آزمندی و کوتاه‌بینی دست‌درازی بدارایی و زندگانی دیگران و یا فریفتن این و آن را روا شمارند و این کارها در دلها کینه پدید آورد و کم‌کم آتش دلها زبانه‌زن گردیده کار بخونریزی انجامد.

گفتگوی ما از زیان دروغگویی و نادرستی و بدخویی است و می‌خواهیم این را نشان دهیم که این نارواییها بخود دروغگو و نادرست و بدخو نیز زیان است. در این باره یک گواه دیگر زندگانی خاندانیست. از چیست هر کسی در خاندان خود آسوده‌تر است تا در بیرون و میان بیگانگان؟.. آیا نه از اینست که در خاندان بنیاد زندگی راستی و درستی و نیکوکاریست و در آنجا هر کسی بجای کشاکش بدستگیری برمی‌خیزد ، توانا از دست ناتوان می‌گیرد و بزرگ پرستاری کوچک می‌کند؟!.. اگر در خاندان هم یکی دروغ و نادرستی را سود خود پندارد و چند بار فریبکاری کند آیا نه اینست که دیگران ازو رمیده و بیزاری جویند و او را بیرون کنند و بدینسان خود او میوه‌ی تلخ فریبکاری و نادرستی را می‌چشد؟!.. همین حالست در بیرون درمیان توده‌ها. هر کسی از بدیهای خود جز زیان بهره برنخواهد داشت.

کسانی خواهند گفت : اینها درست است. لیکن هرگاه من یک تن دربند راستی و درستی باشم و خوی خود را آراسته گردانم جهان به نیکی می‌گراید؟!.. می‌گوییم فراموش نباید کرد که هر کس یک تن بیشتر نیست و جهان از همین یک تن‌ها پدید می‌آید و اینست هر کسی بنام نیکی جهان ناگزیر است دربند نیکی خود باشد. اگر این پوزش را توان پذیرفت کیست آن را پیش نیاورد؟! وآنگاه اگر این بهانه درخور پذیرفتن است پس چگونه هنگامی که از یکی ستمی می‌بینی یا زیانی می‌کشی زبان بناله و فریاد باز می‌کنی؟! نه اینکه آن کس یک تن است و در دل خود همین بهانه را پرورده است!؟ سخن را بپایان می‌رسانیم : این بیگمان است که باید بنیاد زندگانی آدمی راستی و درستی باشد.


.