درست در همين اوقات كه آتش اروپاييگری [1] در مركز ايران شعله‌ور بود آقای كسروی يكی دو مقاله در روزنامه‌ی شفق سرخ و ساير روزنامه‌های آن روزی بر عليه اين افكار انتشار داده و تكان سختی درميان توده‌ی درسخوانده‌ی مركز پديد آوردند.

در بحبوحه‌ی اين هياهو يعنی اوايل سال 1312 كه من از سفر مازندران تازه برگشته بودم از سويی هو و جنجال كذايی را مشاهده كرده و از سوی ديگر يكه و تنها بودن آقای كسروی را در برابر اين دسته‌ها بديده گرفتم. سخت بيمناك شده برای تسكين خاطر خود بشخص ايشان مراجعه كردم. گفتند : فلانی! نيروی راستی و حقيقت بيشتر از آنست كه با اين هياهو متزلزل شود چيزی كه دربايست[=لازم] است و نياز داريم همانا فراهم آوردن وسايل انتشار يك روزنامه يا مهنامه است تا بوسيله‌ی آن قضايا روشن گرديده و آميغها[=حقايق] گفته شود.

چون گرفتن روزنامه و نشر آن در آن تاريخ چندان كار آسانی نبوده و قيود زيادی را دربر می‌داشت [2] و اين قيود مخالف با روح آزاد آقای كسروی بود از انتشار روزنامه صرف نظر كرده و بفكر تأسيس مهنامه افتادند. با وجود نداشتن سرمايه و وسايل لازمه صرفاً در نتيجه‌ی سعی و پشتكار بانتشار مهنامه‌ی «پيمان» موفق شدند.

در نخستين روز آذر 1312 اولين شماره‌ی آن كه در واقع اولين تازيانه‌ی بيداری بگمراهان و چراغ هدايت به پاكدينان بود انتشار يافت.
چنانكه آقای كسروی بارها گفته و نوشته‌اند اين راه پرزحمت و سخت را گام بگام پيموده و هر يك از گفتنيها را پس از مهيا ساختن زمينه‌ی آن بزبان آورده‌اند. ...».

یک تکه از پاسخی که کسروی به گفتارهای نویسندگان روزنامه‌ی «شفق سرخ» نوشته گوهر و خواست اصلی نوشتن کتاب آیین را نشان می‌دهد : «در نتیجه‌ی اینكه از پنجاه و شصت سال پیش همیشه یك دسته مردمانی ثناگویی و ستایشگری اروپا را پیشه‌ی خود ساخته‌اند و در این باره داد گزافه و دروغ داده‌اند ، در نتیجه‌ی این پیشامدها همت شرقیان بپستی گراییده كه خودشان را جز با دیده‌ی خواری نمی‌بینند و در برابر اروپاییان زبونی می‌نمایند.

همین خواری و زبونی كه من آن را پتیاره و آسیب می‌نامم زیانش بشرق و شرقیان بیش از زیان معاهده‌ی تركمانچای و معاهده‌ی 1907 روس و انگلیس بایران بوده است. اگر دولتهای اروپا ملیونها دلار پول‌ صرف كرده و صدهزارها قشون بشرق فرستادند بچنین نتیجه‌ی نافعی نمی‌رسیدند. ... من دشمن غرب نیستم ولی او را چنانكه هست شناخته‌ام و چون می‌بینم كه دیگران درباره‌ی او فریب سخت خورده‌اند و در نتیجه‌ی این فریب خوردن زیانهای بسیار مهمی بزندگانی شرقیان می‌رسد اینست كه خودداری نتوانسته بنگارش و تألیف برمی‌خیزم.

من هر وقت یاد می‌آورم كه اروپاییان قیم برای برخی مملكتهای شرقی معین می‌نمودند تو گویی خنجر بر جگرم فرومی‌برند ـ هر زمان یاد می‌آورم آن معاهده را كه اگر پا می‌گرفت و پیش می‌رفت نتیجه‌اش قیومت انگلیس بر ایران بود تو گویی دلم را چاك چاك می‌كنند.

هر زمان بخاطر می‌آورم كه روزی قسمت عمده‌ی سپاه ایران با دست سركردگان روسی اداره می‌شد ـ سركردگانی كه خود باندازه‌ی یك سپاهی ساده‌ی ایرانی جربزه و هوش نداشتند و تنها به پشتیبانی اروپاییگری خویش بآن کار گمارده شده بودند با اینحال صد گونه کبر و غرور بروز می‌دادند و در كتابهایی كه برخی از ایشان نوشته‌اند و بدست ما افتاده می‌بینیم كه چه نگاهی بایران و ایرانیان داشته‌اند و بعقیده‌ی آنان ایرانی شایسته‌ی استقلال و آزادی نبوده و جز با دست اروپایی زندگانیش پیش نمی‌رفته است».

در هر حال آن غوغاها فرونشست و بخش دوم کتاب آیین هم بیرون آمد و در تابستان سال 1312 کسروی امتیاز مجله‌ی پیمان را گرفت و چند ماه بعد توانست با همدستی یارانش از جمله شادروان سلطانزاده بکار مهنامه آغازد. سلطانزاده عربی را نیک می‌دانست و بخش «گزارش شرق و غرب» یا «اخبار» را بعهده داشت.

[1] : پیروی از زندگانی اروپاییان (بویژه بیچون و چرا)
[2] : یکی از آنها اینبود که بروزنامه‌ها دستور داده می‌شد از «كارهای رضاشاه و از آبادی كشور و مانند اینها» بنویسند.
.

🔶 پرسش و پاسخ

🔸 تکه‌ی یک از یک


یکی به نام «خداپرست» نامه‌ای از پست شهری فرستاده می‌پرسد :

پاکدینی چیست و نسبت آن با اسلام چه می‌باشد؟.

می‌گوییم : پاکدینی آنست که مردمان جز خدا کسی را دست دارنده در کارهای جهان نپندارند ، از کسی چه مرده و چه زنده گشایش کار نخواهند ، پیش کسی گردن کج نکنند ، چیزی را که با خرد یا دانش سازگار نیست نپذیرند ، زندگی با آیین خرد کنند. این کوتاهشده‌ی معنی پاکدینیست. شما اگر می‌خواهید آن را نیک دانید باید کتاب «ورجاوندبنیاد» را بخوانید.

اما نسبت آن با اسلام ، ما می‌پرسیم : کدام اسلام را می‌گویید؟. اسلامی را که بنیادگزار آن بنیاد گزارده و در هزار و سیصد سال پیش می‌بوده ، و یا این کیشهای پراکنده‌ی امروزی را که بنام اسلام خوانده می‌شود؟... این دو از هم جداست. هر دو اسلام نامیده می‌شود ولی بآخشیج یکدیگر است.

اگر آن اسلام نخست را می‌پرسید : نسبت پاکدینی بآن نسبت راستیها با راستیهاست. اگر این اسلامْ نامْ را می‌گویید نسبت پاکدینی بآن نسبت راستیها با کجیها و گمراهیهاست.


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی دوم ـ 5 فروردین ماه 1323)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 1 (تکه‌ی چهار از چهار)


پاره‌ای نیز با گفته‌های ما بدشمنی برخاسته چنین می‌گویند : گفته‌های پیشینیان همه را نگه می‌داریم. اینکه شما می‌گویید چیزهای بد دارد ، ما آنچه نیکست پذیرفته آنچه بد است رها می‌نماییم. امروز هم هر کس هرچه می‌خواهد بسراید و هرچه می‌خواهد بنگارد. باکی نیست. ما آنچه نیکست گرفته بد را رها می‌نماییم.

از اینجا پیداست که این درماندگان راه بجایی نمی‌برند. این خود بهترین گواه است که شناختن نیک و بد کار هر کس نیست. همین یک گفته چندین نادانی را دربر دارد. نخست باید پرسید : کسانی که نیک از بد نمی‌شناخته‌اند و سود و زیان هرچه بزبانشان آمده بیرون ریخته‌اند و این بگردن مردم است که نیکهای آنان را از بدشان جدا گردانند ، این چه کاریست که آنان را به پندگویی و رهنمایی بپذیرند؟! مگر پند گندم است که بخرند و بوجاری کنند؟! وانگاه اگر مردم می‌توانند نیک از بد بازشناسند ، دیگر چه نیازی بگفته‌های آنان دارند؟! (1)

اینان آن نمی‌دانند که راهنمایی توده کسی راست که همه‌ی نیکیها را بشناسد وگرنه کیست که چند سخنی بهم نتواند بافت. آن نمی‌دانند که آدمی هر سخنی که می‌شنود ، برای آن جا در درون خویش باز می‌کند و هر سخنی چه نیک و چه بد کار خود را دارد. آن نمی‌دانند چون در توده‌ای سخنان پراکنده فراوان گردید ، مردم گیج شده بهیچ یک نمی‌گروند. بویژه هرگاه سخنان آخشیج هم باشد شنونده را دورو بار می‌آورد که به هر جا که سودش بود این را بکار می‌بندد و در جای دیگر آن را.

این را ما می‌بینیم که کسانی گاهی سود خود را در صوفیگری و چشم‌پوشی از پول و خواسته می‌بینند و یا از سستی و تنبلی از کوشش کناره‌جویی می‌نمایند و در این هنگامها گفته‌هایی را که از صوفیان یا از جبریان در یاد دارند ، بگواهی می‌آورند و چنین وامی‌نمایند که بنام پاکدلی و پاکیزه‌خویی چنان نموده‌اند. همین کسان در هنگام دیگری که آزشان چیره می‌گردد و راه پول‌اندوزی را باز می‌بینند اینزمان هم گفته‌های دیگری را پیش می‌کشند. همین حالست در دیگر باره‌ها که هیچگاه از بهانه درنمی‌مانند.

اینها یک رشته گرفتاریهاست که شرق امروز دارد و باید بچاره‌ی آنها کوشید و یا چنانکه در جاهای دیگری گفته‌ایم ، در اینجا نیز می‌گوییم که باید خردمندانِ پاکدل به یاوری برخیزند و دست بسوی ما دراز دارند. چه اینها رازهاییست که هر کس نمی‌فهمد. کسانی هم اگر فهمند ، ناپاکدلی سنگ راهشان می‌باشد. این تنها یک دسته از جهانیانست که می‌توانند پیشروان راه رستگاری باشند. ما نیز همیشه چشم به یاری آنان داریم.


پابرگی از ویراینده :
1ـ همین مثال خود بسیار گویاست. زیرا از جدایی آشکاری که میانه‌ی دانه‌ی گندم و کاه یا سنگریزه هست هم بآسانی توان آن دو را از هم بازشناخت و هم با بوجاری آنها را از هم جدا گرداند. لیکن در پند و سخن آیا چنینست؟! اگر چنین بود فریبکاری و مردمفریبی دیگر چه بود؟! اینهمه گمراهیها چگونه پا می‌گرفت؟!


.

✴️چرا روز یکم آذر را گرامی می‌داریم

🔸کوشاد تلگرام

(تکه‌ی 2 از 3)

یکی از تکیه‌گاههای پیمان در آغاز نشر آن ، یاران باوفای کسروی در شهرهای ایران بود که کار مشترک یافتن برای پیمان را بدلخواه بگردن گرفته بودند. این «نیکمردان» یاور ارجداری برای پیشرفت پیمان بشمار می‌آمدند.

مهنامه‌ی پیمان یک «نامه»ی عادی نبود. نخست چیزی که می‌توان گفت آنکه این مهنامه پیدایشگاه چند کتاب ارجمند تاریخی است. از جمله «تاریخ پانصد ساله‌ی خوزستان» که در سال نخست تکه تکه در آن مهنامه آمد. پس از آن «تاریخ هجده ساله‌ی آذربایجان» و با نام بعدی خود «تاریخ مشروطه‌ی ایران» از سال دوم آغاز یافت و تا سال هفتم ادامه داشت. خوانندگانی به این تاریخ دلگرم گردیده با فرستادن روزنامه‌های کهن ، پیکره‌ها یا یادداشتهای تاریخی خود به روشنتر گردیدن آن پیشامدها کوشیدند. پیمان شوری در زمینه‌ی تاریخ در دل خوانندگان پدید آورد چنانکه ایشان داستانهای تاریخی چندی را می‌فرستادند که در پیمان چاپ می‌شد. از جمله‌ی آنها «سفرنامه‌ی حزین» بود که سپس همراه با کوشش یکی دیگر از «پیمانیان» که «دُرّه‌ی نادری» را پیراست زمینه‌‌ی چاپ کتاب «نادرشاه» را فراهم آورد. دیگری یاددشتهایی بود که «جنگ ایران و انگلیس در محمره» را بازمی‌نمود. این دفتر نیز در سالهای جنگ ایران و عراق از پیمان گرفته و جداگانه چاپ شد. همچنین کتاب «آذری یا زبان باستان آذربایجان» که نخست بار در سال 1304 چاپ شد و به آوازه‌ی نویسنده‌ی آن افزود ، در این مهنامه برویه‌ی درستتری‌ (کامل) نوشته گردید و بیرون آمد (1317).

دفتر دانشی دیگری که آن هم نخست در مهنامه پدیدار گردید «کافنامه» بود. دو کتاب ارجدار دیگری که سپس از گفتارهای پیمان فراهم آمد و انتشار یافت «گفتارهای کسروی در زمینه‌ی زبان فارسی» و «تاریخ و پندهایش» می‌باشد.

از آنسو پیمان جز از این زمینه‌های تاریخی و زبانشناسی به دیگر زمینه‌ها که ارجدارترین آن «معنی جهان و زندگانی» است پرداخت که ارج او بیش از همه از این رهگذر می‌باشد. از گردآمده‌ی گفتارهای پیمان در زمینه‌ی یادشده این کتابها و دفترها فراهم آمد : «در پیرامون رمان» ، «من چه می‌گویم؟» ، «ایران و اسلام» ، «در پیرامون فلسفه» ، «دردها و درمانها» ، «تیشه‌های سیاست» ، «یک دین و یک درفش» ، «در پاسخ حقیقتگو» ، «ما چه می‌خواهیم؟» ،‌ «نیک و بد» ، «اکنون و آینده ما راست» ـ نیز یک رشته دفتر در زمینه‌ی شعر و ادبیات : «شعر در ایران» ،‌ «ادبیات منظوم ایران» ، «در پیرامون شعر و صوفیگری» و «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی».

«می‌دانم كسانی خواهند گفت بیرون آمدن یك مهنامه چیست كه روز آن عید شمرده شود؟!. می‌گویم : موضوع بیرون آمدن یك مهنامه نیست ، آغاز شدن یك راه خداپرستی و رستگاریست. پیمان هنگامی آغاز یافت كه هیاهوی اروپاییگری سراسر ایران را فراگرفته و كسی یارای بردن نام دین و خدا نمی‌داشت. پیمان برای آن آغاز یافت كه با همه‌ی گمراهیها نبرد كند و بیش از همه با اروپاییگری و مادیگری به پیكار پردازد ، و بالاخره جهانیان را به یك شاهراهی كه بنیاد آن خداشناسی و زیستن از روی آیین خرد می‌باشد بخواند. آن مهنامه برای این خواست ورجاوندِ[=مقدس] بزرگ بانتشار پرداخت و تاكنون در آن راه خود گامهای فیروزانه برداشته است.

پیمان درفشی بود كه در برابر بیدینان و خداناشناسان برافراشته گردید و دلیل این سخن آن گفتارهای استواریست كه در پاسخ مادیگری ، در پیرامون روان ، در زمینه‌ی خرد ، درباره‌ی فلسفه‌ی یونان نوشته شده. ...»
ما این روز را در همان حال که روزبه می‌گیریم ، روز تازه گردانیدن پیمان خود نیز می‌دانیم که این سال پیش رو را با کوششهای بیشتر بخود و ایرانیان خجسته گردانیم.
👇

یک کوشش دیگر پیمان پیراستن زبان بود که از همان آغاز به عیبهای زبان پرداخت و راه چاره به آنها را شرح داد و برای آنکه نشان دهد فارسی می‌تواند زبانی رسا و توانا گردد ، پیش از آنکه «فرهنگستان زبان» را در برابر کوششهای او برپا کنند ، خود دامن همت به کمر زد و گفتارهایش را به همان شیوه‌ی درست (بسامان و از روی قاعده‌های زبان) نوشت و نثری زیبنده را به نمایش آورد.
کسانی اگر بخواهند تأثیر پیمان را روی «شیوه‌ی نویسش» فارسی بسنجند و تحولی که در این زمینه‌ پدید آورد بدانند ، راهش آنست که نوشته‌های امروزی را با نوشته‌های پیش از پیمان به سنجش کشند. فراوانند کسانی که از آنهمه کوششهای کسروی در زمینه‌ی پیراستن زبان ، پنداشته‌اند او تنها به جایگزین گردانیدن واژه‌های نو فارسی بجای بیگانه‌ی آنها‌ می‌کوشیده. حال آنکه خواست ما در اینجا از «سنجشی» که یاد کردیم نه واژه‌های نو بلکه بیش از همه «شیوه‌ی نویسش» نویسندگان و ترجمانهاست. بیگمان رواج یافتن آن واژه‌ها نیز یکی دیگر از تأثیرهای پیمانست.
با همه‌ی دشمنیهایی که «ادبا» با پیشنهادهای پیمان در این زمینه کردند ، چون آنها بنیاد دانشی داشت ، زبون هیاهوها نگردید و راه خود را گشاد و پیش رفت و بسیاری از دانشوران که با زبان کار دارند از آن پیروی کردند.

پیمان در راهی که بروی ایرانیان و جهانیان گشاد به هر زمینه‌ای که درآمد دچار هوچیان و بدخواهانی گردید که به کارشکنی و آزار می‌پرداختند. از همان سال نخست که زمینه‌ی «اروپاییگری» را آغاز کرد و نشان داد که شرقیان نباید چشم و گوش بسته پیروی از اروپا کنند بلکه باید در هر گام سود و زیان کارهای ایشان را بسنجند ، کسانی به مخالفتها برخاستند. لیکن دلیلهای نیرومند و پاسخهای بجا و دندان‌شکن پیمان ایشان را بر جای خویش نشاند. در سال دوم ، آن نبرد این بار در زمینه‌ی شعر آغاز شد. زیرا یک دسته «ادیبان» گفته‌های توأم با دلیل پیمان را که سود توده را از هر چیز دیگری جلوتر می‌گرفت برنمی‌تافتند و بر سر آن غوغاها برپا کردند. کسروی پس از سالها که از تاریخچه‌ی پیمان یاد می‌کند از آزارهایی که در آن سال دیده و رنجهایی که کشیده با گله‌مندی سخن می‌راند و آن سال را ‌آزاردهنده‌تر از سالهای دیگر می‌شمارد.

گذشته از «ادیبان» ، در آن سال دشمنی دو تن دیگر ، یکی وزیر معارف علی‌اصغر حکمت و آن یکی نخست‌وزیر محمدعلی فروغی با نوشته‌های پیمان ، آسیبهای دیگری به او رسانید. فروغی از چاپ بخش دوم «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی» در پیمان جلو گرفت. حکمت هم شرط کرد که برای استادی دانشگاه باید او از سخنانش بازگردد. کسروی چهار پنج سال پیش ، در سایه‌ی رأیهای بیباکانه‌ای که می‌داد و یک بار هم دربار رضاشاهی را محکوم کرد ، به کینه‌ورزیهای وزیر دادگستری آن زمان ،‌ علی‌اکبر داور ، دچار آمده از عدلیه دست کشیده به وکالت پرداخته بود. پس از آن پیشامد ، این آسیب سخت دیگری به او بود و راه زندگانی را برویش تنگ می‌ساخت. لیکن کسروی با خدای خود پیمان بسته بود که در راهی که به آن آغازیده از پا ننشیند. همان را در مهنامه بدینسان نوشت : «مرا با خدا پیمانست که از پا ننشینم و این راه را بسر برم».[1] پس شگفت نبود که کسروی آن آسیب را نیز بخود هموار گردانید : از استادی دانشگاه چشم پوشید ولی از سخنان و راهش بازنگردید.

هر جستاری که آغاز می‌شد پس از آنکه خرده‌گیران خرده‌هاشان را می‌نوشتند و پیمان پاسخ می‌داد و زمانی می‌گذشت و دیگر کسی چیزی نمی‌نوشت ، پیمان آن گفتگو را می‌بست و سخن از جستار دیگری می‌راند. و کمتر به گفتگوی بسته شده بازمی‌گردید.
پیمان در سال بعد سخن از فلسفه‌ی یونان آغاز کرد و بیپایی و زیانمندی آن را نشان داد. این بار نیز کسانی که به آن زمینه‌ پرداخته و به آن دام گرفتار بودند ، در برابر پیمان بالا برافراشتند ولی سرانجام ایشان نیز همچون دو گروه پیش سپر انداخته خاموشی گزیدند.

[1] : پیمان سال پنجم ،‌ شماره‌ی نهم

🔶 چرا از قرة‌العین نامی نبرده‌اید؟..

🔸 تکه‌ی یک از یک


یکی از خوانندگان کتاب بهائیگری باداره‌ی پرچم آمده می‌گوید :

چرا در کتاب بهائیگری نامی از قرة‌العین نبرده‌اید؟. در حالی که داستان او بسیار شگفتست و بهائیان دانشمندی و دلیری او را بسیار می‌ستایند و آن شور و پافشاری را دلیلی برای کیش خود می‌شمارند!.

می‌گویم : خواست من در آن کتاب نام بردن از همه‌ی کسانی که در جنبش بابیگری بوده‌اند نبوده. بلکه خواسته‌ام بیش از همه چگونگی پیدایش بابیگری و بهمبستگی آن را با کیشهای دیگر روشن گردانم.

اما قره‌العین راستست که داستان او شگفت می‌باشد و شور و پافشاری بسیاری از خود نشان داده. چیزی که هست اینها دلیل هیچ چیزی نتواند بود. زیرا ما می‌دانیم که قرة‌العین همچون بسیار دیگران ، خود سید باب را ندیده و از نوشته‌های او جز آن عربیهای غلط و بی‌معنی بدستش نرسیده بوده ، و این نوشته‌ها که اکنون در دست ما نیز هست نه چیزیست که کسی را بشوراند و بکوشش و پافشاری در راه خود وادارد.

به هر حال سید باب از زمان ما چندان دور نبوده که بگوییم شاید چیزیهایی درو بوده که قرة‌العین و بابیان دیده‌اند و شوریده‌اند و ما از آنها ناآگاهیم. سید باب دعواهایی که کرده و نوشته‌هایی که نوشته و سرگذشتی که داشته ما از آنها آگاهیم و می‌بینیم یک مرد بسیار درمانده‌ای می‌بوده و کالایی جز غلط‌بافی نداشته است و در آزمایشها هرچه می‌پرسیده‌اند جز نمی‌دانم پاسخی نمی‌توانسته است. با اینحال شور و پافشاری قرة‌العین و دیگران را دلیل آوردن بسیار بی‌معنی است.

این معنایش آنست که مردم خودشان نیندیشند و نفهمند و تنها بنام آنکه قرة‌العین شوریده بوده به سید باب و گفته‌های او بگروند و پیداست که این چشمداشت از هیچ باخردی نسزد بود.


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی دوم ـ 5 فروردین ماه 1323)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 2 (تکه‌ی یک از سه)


باز می‌گویم در این باره باید پیش از همه بپراکنده‌گوییها و بدآموزیها چاره نمود. مردم نه از نادانستن بدخویند. آنچه ایشان را از خیمهای پاکیزه و از سرفرازیها بی‌بهره ساخته ، دستورهای پراکنده است که در یاد دارند.

چون دین اسلام در ایران و عربستان و دیگر جاها رواج گرفت و از پس آن فلسفه‌ی یونان را ترجمه نمودند چون این دو باهم ناسازگار بودند ، درمیانه کشاکش و گفتگو پدید آمد. یک دسته آن را نگاهداری نمودند. دسته‌ای از این هواداری کردند. این پیکار که بسیار بزرگ شد ، کسانی را دلیر ساخت که از پیش خود راههایی باز کنند. در اندک‌زمانی چندین راه پدید آمد. از باطنیگری و صوفیگری و خراباتیگری و دیگر از اینگونه. اینها اگرچه در زمینه‌ی دین (خدا و آفرینش جهان) گفتگو داشتند و در آن باره بود که از اسلام جدا می‌شدند ، در آیین زندگانی و خویها نیز راه جدایی داشتند بلکه در این زمینه هرچه دورتر بودند. اینست راههای گوناگون پدید آمد و گفتارهای پراکنده پیدا شد. نخست تا دیری اینها جدا از هم بودند ولی کم‌کم کسانی آنها را به یکدیگر آمیختند چنانکه یک کسی بهمه‌ی اینها درمی‌آمد و در گفتارهای خویش همه را رویهم می‌ریخت که این خود بدترین کاری بود.

اینها امروز زمانش گذشته و آتش همگی افسرده و اگر کسانی در گوشه و کنار بآنها می‌پردازند و یا لاف آنها را می‌زنند ، درخور پروا نمی‌باشند. ولی در گفته‌ها و نوشته‌ها ، نشان آنها پیداست. روشنتر بگویم : دستورهایی که برای زیست و رفتار از زمانهای پیش مانده ، بیشتر از روی اینهاست. و اینست ما آنها را پراکنده‌گویی و بدآموزی می‌شماریم. زیرا گذشته از آنکه با خرد ناسازگار و مایه‌ی گمراهی است ، بیشتر وارونه‌گوییست که دو سخن باهم سازش ندارد ، گذشته از عیبهای دیگری که در گفتار پیشین آورده‌ایم.

ما اگر زیانهای اینها را بشماریم سخن بدرازی می‌انجامد و ما را از راه بازمی‌دارد. اینست تنها چند زیان سترگ را می‌شماریم :

1ـ اگر آزموده‌اید دو رنگ را که بهم درآمیزند (مثلاً رنگ سرخ را با بنفش رویهم ریزند) نیروی هر دو از میان برمی‌خیزد و یک رنگ شل و بدنمایی پدید می‌آید. گویا در پزشکی نیز چنین است که چون دو داروی آخشیجِ هم را یکی کنند ، هر دو از کار می‌افتد. همچنین است دستورهای زندگی که وارونه‌گویی و باهم ناسازگار باشد که یکدیگر را از نیرو می‌اندازد و پوچ می‌سازد.

یک بچه که پدر او پندی دهد و مادر پند دیگری ، آن بچه گیج شده هیچ یک را بکار نمی‌بندد و یا دورو بار آمده ، هر کجا که گفته‌ی پدر را بسود خود دید آن را پیش می‌کشد و در جای دیگری دستور مادر را عنوان می‌نماید.

اگر سه تن در بیابان بر سر چهارراهی بایستند و یک دسته‌ روستایی را ببینند که بآنجا رسیدند ، یکی از آنان روبرو را نشان داده ، بگوید راه اینست. دیگری پشت سر را نموده ، بگوید راه جز این نیست. سومی فریاد زند : شما راه را گزارده ، گذشته‌اید .. روستاییان اگر راهشناس نیستند از این وارونه‌گوییها گیج شده ، درمی‌مانند و به هر سو که برگشتند ، پاهاشان یارایی نمی‌کند. چه‌بسا پراکندگی بمیانشان افتاده هر چند تن راهی را می‌گیرند.

همین است حال مردم با راهنماییهای پراکنده و پندآموزیهای آخشیج هم ، بدلیل دیگری چه نیاز؟.. گروهی را که با اینها آشنایند ، بسنجید و رفتار و زندگی ایشان را ببینید. راههای گوناگون می‌شناسند و سخنان رنگارنگ که در یاد دارند ، هر زمان به یکی درمی‌آیند و هر کجا دیگری را عنوان می‌نمایند. بیشتر ایشان دلهاشان مرده و خودشان هم نمی‌دانند چه بکنند و چه راهی را در زندگی پیش گیرند. با هرچه روبرو شدند و هر گونه حالی که پیش آمد ، از بهر آن عنوانی (از آن عنوانهای گوناگون که در اندیشه دارند) درست می‌کنند و آن را می‌پذیرند. ولی تا می‌توانند از سختی می‌گریزند. در هیچ کاری پافشاری و ایستادگی نمی‌توانند. چندان جدایی میانه‌ی بد و نیک نمی‌گزارند. اگر بیازمایی و از این در و از آن در سخن بمیان آوری در یک نشست بچندین رنگ درمی‌آیند.


.

✴️چرا روز یکم آذر را گرامی می‌داریم

🔸کوشاد تلگرام

(تکه‌ی 3 از 3)

در سال دیگر پیمان با ستاره‌شماری و فالگیری و طالع بینی و اینگونه پندارها به نبرد برخاست و راه زندگانی را در برابر دیدگان هرچه پیراسته‌تر گردانید. همچنین در این سال به دو سرشتی بودن آدمی یا داستان «جان و روان» پرداخت و این جستار پرارج را نیک بازنمود ـ جستاری که در زمینه‌ی تربیت ،‌ اخلاق نیک و بد و همچنین چاره به گمراهیها و نبرد با مادّیگری کلید درهای بسته بشمار می‌آید.

پیمان از همان سال نخست سخن از دین راند و زمینه‌ برای روشنی اندیشه‌ها فراهم ساخت. ولی از سال پنجم و پس از چاپ کتاب «راه رستگاری» بود که‌ به پشتیبانی آن به این زمینه بهتر پرداخت و بیپایی کیشهای کنونی را نشان داد. این رشته کوششها تا پایان سال هفتم مهنامه کشید و دنبال گردید. نوشتارهای پیمان درباره‌ی اخلاق از جمله ، رشته گفتارهایی بنام «پاکخویی» ، «خویهای پاک» ، «نیک و بد» و «بیماریها» همگام با گفتگو از دین از همان سال نخست آغاز و تا پایان سال هفتم ادامه داشت.

در همان شماره‌ي نخست نوشت : «بیاری خدا بنشر اين مجله آغاز مي‌كنيم ... ما راهي را در پيش گرفته‌ایم و بياري خدا اميدواريم ما را بسرمنزلي كه آهنگ آن کرده‌ایم برساند» و نيز منصفانه در آن گام نخست آگاهي داد «صفحه‌های این مجله چنانكه بروي دوستان و همراهان ما باز است بروی نويسندگاني هم باز است كه بگفته‌هاي ما ايراد دارند. تنها با يك شرط كه مقصودشان آزار و دشمني نباشد. ما هم بنوبت خود انصاف نموده اگر ايراد را بجا دانيم بيدرنگ آن را پذیرفته و از روي حقشناسي پاسخ خواهيم نگاشت».

گفتارهای پیمان چنانكه از يكسو با آلودگيها می‌نبردید از سوی ديگر نيز راه درست زندگاني را نشان داده شاهراه پاک زیستن را بروي خوانندگان باز مي‌كرد.
اين بود هر شماره‌ي پيمان كه با مخالفت دسته‌اي از هواداران آلودگيهاي توده روبرو مي‌شد در همان حال تأثير بسزایی نيز در انديشه‌هاي كسان پاكدل و پاكدرون نموده و دسته‌ی هم‌آهنگ و همداستان هواخواهی را نيز پدید می‌آورد.

همين هواخواهان پیمان بودند كه از دور و نزديك دست همراهي و یاوری بسوي پیمان دراز كرده جمعيت «پیمانیان» آن روزي را تشكيل دادند. این هواخواهانِ مهنامه چنان می‌کوشیدند و دلهاشان از راههای دور بهم نزدیک گردیده بود که تو گویی اندامان یک حزبی بودند. بدینسان که به افزودن مشترکان مهنامه و فروش آن در شهرستانها یاوری می‌کردند و همچنین در برابر تلخزبانیها و سخنان دلخراش بدخواهان دلیرانه از مهنامه دفاع می‌کردند.

پیمان سال پنجم شماره‌ی یازدهم ـ دوازدهم و نیز سال ششم شماره‌ی دوازدهم نام یک دسته از اینها را می‌برد و درباره‌ی هر یک و کوششهایش نیز یک دو جمله می‌نویسد ولی می‌افزاید : گذشته از کسانی که نخواسته‌اند نامشان برده شود هنوز کسانی هستند که باید نامهاشان بریم تا آیندگان بشناسند این «آزادمردان» چه رنجها کشیدند و چه یاوریها کردند تا فیروزیهای این مهنامه بدست آمد.

در پایان سال 1319 بود که یک دسته از ایشان دست بهم داده «شرکت سهامی چاپخانه‌ی پیمان» را بنیاد نهادند تا سرمایه گزارده کتاب تاریخ هجده ساله‌ی آذربایجان را بچاپ نوینی رسانند. زیرا جز آنکه بخشهای چاپ شده‌ی تاریخ نایاب شده و نیاز به چاپ دومی داشت ،‌ نویسنده دو بخش نخست را گشاده‌تر بازنوشته و بخش دیگری که به پیشامدهای جنبش در تهران و شهرهای دیگر می‌پرداخت به آن افزوده بود و بدینسان چاپ دوم آن کتاب نام درستتر «تاریخ مشروطه‌ی ایران» بخود گرفت.

در تاریخچه‌ی کوششهای کسروی ستودنیها بسیار است. از جمله اینکه بسیاری از برجستگان توده که در آن زمانها به کار مهنامه برخاسته‌اند جز چند سالی نتوانسته‌اند آن را راه برند. ولی کسروی گذشته از پیمان ، به هر یک از «نامه»های «پرچم روزانه» ، «پرچم نیمه‌ماهه» ، «پرچم هفتگی» و «دفترهای ماهانه‌ی سال 1324» که برخاست هیچیک از کمی خواننده و خواستار یا فشار پولی نبود که ادامه نیافت. مثلاً پیمان با آنکه آگهی نمی‌گرفت (جز یکی دو آگهی در چند شماره‌ی نخست) ،‌ با اینحال هفت سال پیاپی توانست فیروزانه انتشار یابد. سرانجام هم چون نیاز به روزنامه‌ای بود که در آن هنگامه‌ی پرآشوب پس از شهریور 1320 می‌بایست زبان «باهماد آزادگان» باشد و کسروی نمی‌توانست به هر دوی آنها همزمان برسد از بیرون آوردن پیمان دست بازداشت. پس از آن سه نامه‌ی پرچم هیچ یک بخواست او بازنایستاد بلکه هر سه بازداشت شدند.
👇

کسانی که در شگفت می‌گردند یک مجله را بزرگ‌ داشتن چه معنی دارد ، برداشتشان از مجله دفترچه‌هاییست که هفتگی یا ماهانه بیرون ‌آید و روی جلدش تصویری از یک ستاره‌ی سینما یا سیاستمدار یا دورنمایی از طبیعت ، درونش خبرهای سیاسی کم‌ژرفا و کوتاه ، خبرهایی همچون صفحه‌ی حوادث با تفصیل بسیار ، یک دو رمانی و شعرهایی از این شاعر بیهوده‌گو و آن غزلسرای یاوه‌باف ،‌ سخنانی از این فیلسوف غربی و آن حکیم شرقی ، چند جوک و چیستان و مسئله و جدول و سودوکویی ، چند پیکره (عکس) از ورزشکاران و سینماگران و شرح زندگی ایشان و «حاشیه»هایش ، و برخی ترجمه‌ها از رسانه‌های بیگانه باشد. کوتاهسخن : یک انبانی که درونش هرچه خواننده‌ را بتواند بخود کشد و تیراژ مجله را بالا بَرَد ریخته گردد. اینکه این نوشته‌ها باهم سازگارند یا بوارونه یکی دیگری را نقض می‌کند و مایه‌ی گیجسری خواننده و پراکنده‌اندیشی می‌گردد و آیا یک راه روشنی را می‌پیماید و خواستش رسیدن به آرمانی است و دردی را از دردهای مردم درمان می‌کند ، اینها نه چیزهاییست که دارنده‌ی مجله به آن بیندیشد. گو اینکه او گمان دارد «فرهنگ‌سازی» می‌کند و از کوشش به چنین «رسالتی» بخود می‌بالد.

آری ، چنین مجله‌ای نه درخور جشن و بزرگداشت است. ولی آیا مهنامه‌ی پیمان چه بود؟!..
در آن هفت سال ، پیمان توانست یك شاهراه رستگاری بروی ایرانیان بگشاید. اینست ارج و گرانمایگی آن ماهنامه.

پس از پیشامدهای شهریور1320 و آغاز دوره‌ی نوینی که بنام «دوره‌ی دمکراسی» نامیده شد ، روزنامه‌های نوینی پدیدار گردید و مخالفان حکومت رضاشاه که به کنج خانه‌هاشان خزیده بودند زبان باز کرده به اظهار نظرها پرداختند. در چنین اوضاعی پیمانیان و نیز جوانان پرشور تازه‌آشنایی پیاپی از پیمان و دارنده‌اش ، خواهان کوششهای نوینی گردیدند. اینبود آن یگانه‌مرد ، در نشستی از پیمانیان و کسانی از «ایرانخواهان» و «آزادگان» گفتار مفصلی بنام «امروز چه باید کرد؟» خواند که سپس برُویه‌ی دفتری چند بار چاپ شد. نتیجه آن شد که آن تازه‌آشنایان پرشور بمیان پیمانیان راه یافتند و این دسته‌ی نوین را از همان مِهر و آبان سال 1320 «آزادگان» نامیدند. همینها برپا کردن حزبی را پیش نهادند که نتیجه‌ی آن تشکیل «باهَماد آزادگان» (جمعیت آزادگان) گردید. بدینسان این جمعیت رویه‌ی رسمی یک حزب را بخود گرفت. سپس روزنامه‌ی «پرچم» را که زبان آن حزب بود بنیاد گزاردند که از پنجم بهمن ماه 1320 نخستین شماره‌اش بیرون آمد.
پایان

🔶 گواهی پاکدلانه

🔸 تکه‌ی یک از یک


در آغاز جوانی بسیار متعبد بودم که از کیش پدری کوچکترین دستوری را ترک نگفتمی و با یک حرارت بیمانندی دستورات وارده را بکار بستمی. ولی پس از چندی حال دیگری در خود دیدم که گوئی کسی مرا بداوری خرد می‌خواند. ناچار باورهای خود را تحت بررسی قرار دادم و چون با خرد راست نیامد بیکبار دوری جستم. در اینحال زندگانی من بطور سرگردانی بود و درمیان سرگردانی نیز جویای چیزی می‌بودم که نمی‌دانستم چیست و همچنین روانم ناآرام می‌بود و چون زادگاه و زیستگاه من در نقطه‌ی تاریکی بود بجز کتابهای عادی در دسترس نمی‌بود. کتابهایی را از اخبار و تفسیر و قرآن تحت مطالعه قرار دادم و در پایان هیچ دری برویم گشاده نشد و همچنان گیج و حیرت‌زده ماندم. از شدت ناآرامی روان ، زادگاه خود ترک و سفری به اسپهان نمودم و در آنجا بتوسط آشنایانی تمام دستگاه‌های دینی را یکی پس از دیگری بررسی نمودم و در هیچ کدام راهی که خردپذیر باشد و مرا قانع کند ندیدم و پس از چهار سال کوشش و جستجو همان طور سرگردان بودم تا این اواخر که منتقل به چهارمحال شدم و پیوسته از پندارپرستی و کارهایی که مردم روستایی دین می‌پنداشته‌اند دهشتناک بودم بحدی این اندوه دلم را فروگرفت که جهان باین بزرگی و روشنی در نظرم همچون زندان تنگ و تاریکی می‌نمود چرا که نه مرا آن توانایی و نیرو که مردم عامی را از چنین پندارهای بی‌پایی بازدارم و نه احساساتم مرا آرام می‌گزاشت که نادیده انگارم. وقتی از فشار اینگونه اندوه تصمیم گرفتم که بزندگانی خود خاتمه دهم ، زیرا هرچه را می‌دیدم برخلاف عقیده‌ی خود می‌یافتم. اگر دلبستگی بفرزند و همسرم نبود ناچار این اراده را بکار می‌بستم.

میان چنان بیم و امیدی سرگردان و دودل مانده و یک دیگرگونی در خود احساس می‌کردم. بطوری که از جمعیت دوری می‌جستم و دوست می‌داشتم همیشه تنها باشم و بیشتر اوقات ناخواهان باندیشه فرومی‌رفتم. به هر حال نمی‌توانم حالی را که داشتم شرح دهم. در روزهای این چنانی بود که به تأییدات آفریدگار پاک به پیمان راه یافتم و نخست شماره که بدستم رسید شماره‌ی یکم سال هفتم پیمان بود و پس از آن چند شماره از سال ششم پیمان را از آقای عباس هاتفی گرفتم و مخصوصاً گفتارهای «ما چه می‌خواهیم؟» را هر کدام را چند مرتبه بدقت خواندم و یافتم آنچه را که می‌جستم و بخواندن همین چند شماره عقده‌های چندین ساله از دلم گشوده شد و سپاس خدا را که اکنون زندگانی طور دیگر در نظرم جلوه نموده و از یافتن چنین موهبت عظیمی هر ساعت از درون خود تهنیت و تبریک می‌شنوم و چون راز برانگیختگی و حال آینده‌ی جهان را بدیده می‌گیرم این امر بزرگ تاریخی را بسراسر جهانیان عموماً و به تمامی یاران خصوصاً خجسته‌باد می‌گویم و امیدوارم به یاری آفریدگار پاک و توانا به پراکندن آمیغها[=حقایق] باندازه‌ی خود کوشش و جدیت نمایم.

قهفرخ ـ حسین بیضائی


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی دوم ـ 5 فروردین ماه 1323)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 2 (تکه‌ی دو از سه)


مردی را می‌شناسم از شمار پیشوایانست. روزی با من می‌گفت : شاگردانی دارم ، هرچه می‌خواهم بجایی برسند نمی‌رسند. از بهرشان قرآن می‌خوانم ، از حدیث می‌گویم ، از حکمت افلاطون می‌آورم ، از عرفان گفتگو می‌کنم ، مثنوی می‌خوانم ، شاهنامه می‌خوانم ، هرگز اثری ندارد. آنچه می‌شنوند از اینسو گرفته ، از آنسو فراموش می‌نمایند. مرا گله‌ی او شگفت آمد. پاسخی ندادم و پیش خود گفتم : داستان تو داستان آن مادر نادانیست که هر خوردنی می‌دید ، از خشک و تر ، و ترش و شیرین ، و گرم و سرد ، به بچه‌ی خود می‌خورانید و امید داشت فربه خواهد بود و چون می‌دید روزبروز لاغرتر می‌شود نکوهش نموده می‌گفت : ای پسر ، من اینهمه بتو می‌خورانم ، چرا چاق نمی‌شوی؟!.. چرا روزبروز لاغرتر می‌گردی؟! دیگر نمی‌دانست لاغری او از همان خوراکهاست.

دیگری را می‌شناسم می‌گفت : انجمنی داریم ، در آن دسته‌ای را پندآموزی می‌کنم ولی می‌بینم من هرچه را می‌گویم ، ایشان از پیش می‌دانند و من درمانده‌ام که چرا آنها را بکار نمی‌بندند؟! چرا اینهمه سست و بیکاره‌اند؟!

با این نیز خاموشی نمودم و پیش خود افسوسها خوردم. اینان خودشان آلوده‌اند ، دیگران را نیز آلوده می‌خواهند و از نادانی می‌پندارند فَرْهیختارند (مرّبی).

این خود گواهی بزرگیست که اینان می‌پندارند راه فَرهیختن [=تربیت] ، سخن آموختن است و این گمراهی پرزیانتر می‌گردد هنگامی که سخنان پراکنده و آخشیج هم می‌آموزند.

روزی بچه‌ی پانزده‌ساله‌ای را دیدم ، چشمها فرورفته و رنگ زرد شده ، تو گویی از بیماری برخاسته. از برادر بزرگش پرسیدم ، گفت : اندکی بیمار است. سپس این را عنوان گرفته ، از او ستایشها سرود. از چیزهایی که گفت یکی هم این بود : این برادرم را ، پدرم خودش بزرگ نموده. با این کمسالی صدها جمله از شعر و نثر و از عربی و فارسی در سینه دارد و هر گفتگویی که بشود ، از بهر آن گواهی می‌آورد. اگر وارونه‌اش گفتگو شد ، در آنجا نیز گواهی دیگری می‌آورد.

من ندانستم بر بدبختی آن پسر افسوس خورم یا بر نادانی پدر. هزاران کسان این را بزرگترین هنر می‌شمارند که جمله‌هایی را یاد گیرند و در اینجا و آنجا بخوانند و هر پیشامدی کرد ، برای آن جمله‌ای از شعر یا نثر یاد کنند. بر فرزندان خود نیز این هنر را یاد می‌دهند. اینان نیکی را تنها دانستن و گفتن می‌شناسند و دربندِ کار نیستند. این خود یکی از نتیجه‌های پراکنده‌گوییهای پیشینیانست. زیرا در سایه‌ی آن پراکنده‌گوییها دلها را کشته و خردها را سست نموده‌اند. سخنانی که آخشیج یکدیگر باشد و شنونده نتواند آنها را بکار بندد ، ناگزیر این نتیجه را می‌دهد که مردم سخن را تنها برای گفتن خواهند.

اینهمه گفته‌های گوناگون درباره‌ی‌ ناچاری و چاره‌داری (جبر و اختیار) ، مردم کدام یکی را پذیرند؟! (1) آن دستورهای دینی درباره‌ی کار و پیشه و این راهنماییهای صوفیان در زمینه‌ی گوشه‌گیری و بیکاری چگونه باهم می‌سازد؟!.. آنهمه ستایش از باده‌خواری و ریشخند از خرد و اندیشه و مردانگی که خراباتیان کرده‌اند ، دیگر چه جایی برای پندآموزی می‌ماند؟!..

کسی اگر چهار روز در پای هنگامه‌ی درویش بایستد ، گفته‌های او را در این اثر خواهد بود. پس چگونه آن گفته‌ها را اثری در مردم نباشد؟! چیزی که هست اینها چون وارونه‌گوییست ، یکدیگر را سست و دلها را از کار می‌اندازد.

شما کمتر سخنی را پیدا می‌کنید که آخشیج آن را نگفته باشند. از زبان پیغمبر اسلام هر سخنی که آورده‌اند ، وارونه‌ی آن نیز هست. «الفقر فخری» (بیچیزی مایه‌ی سرفرازی منست) یا «الفقر سواد الوجه فی الدارین» (بیچیزی مایه‌ی روسیاهی دو جهان است) چگونه باهم می‌سازد؟!

کسانی عادت دارند که اینگونه گفته‌ها را بگیرند و از بهر هر یکی ، «گزارش»هایی (تأویل) یاد کنند ولی این خود گمراهی دیگر است. سخن آن نیست که معنایش در دلهای دیگران باشد. یک مرد خدایی این نمی‌کند سخنانی بگوید که آن را معنای روشنی نباشد و سپس هر کسی بدلخواه آن را گزارش کند. همه‌ی کوشش او از بهر آنست که رشته در دست مردم نباشد که کار بپراکندگی بینجامد. پس این چیست که راه پراکندگی را با دست خود باز کند؟


👇

پابرگی (از ویراینده) :

1ـ من خود دبیر ادبیات سال آخر دبیرستانم را همیشه بیاد دارم که چندین بار در معنی کردن تکه‌هایی از کتاب درسی (شعر و نثر) و همچنین درمیان شعر و ضرب‌المثل و مثالهایی که می‌آورد جبر در زندگی را نتیجه می‌گرفت و چون پاره‌ای نیز بضد اینها بود آنجا هم معنی «اختیاردار بودن» آدمی را از نوشته‌ها بازمی‌نمود!.. آرزو بدلم ماند که یک بار یک دسته از آن سخنان را راست دانسته و ضد آنها را ناراست و یاوه بنامد. هم آن را با آب و تاب می‌گفت و هم این را.

باشد که خود بآن وارونه‌گوییها پی برده بود ولی زیانکاری آن کتاب و پیشه‌اش را درنمی‌یافت.


.

🔶 نامه‌ی یکی از کشیشان

🔸 تکه‌ی یک از یک


آقای کسروی

مهنامه‌ها و رساله‌های شما را از قبیل شیعیگری ، صوفیگری ، خرد ، اسلام و بنیاد ، و غیره را ملاحظه کرده‌ام و از خرافات مذاهب که ایراد گرفته‌اید خوشم آمد. خواستم نامه‌ی زیر را نویسم. امیدوارم جواب دهید.

پیغمبران هرچه بوده و یا گفته‌اند قصدشان بشر را از راه بدی براه نیکی هدایت کردن بوده است اگرچه خالی از خودپرستی نباشد باز از روی خرد بوده است و اشخاصی که به ایشان گرویده قسمت اعظم‌شان اشخاص بی‌غرض بوده‌اند. رفته‌رفته خرافات دین رو به ازدیاد گزاشته است.

با وجود مربیان و پیغمبران ، بشر چون خودخواه و سودطلب است برای خود عادت بجمع سرمایه چه مشروع و یا غیرمشروع کرده و در فکر خرج کردن آن به نفع خود بوده است. ابداً در فکر دیگران نیست به استثنای عده‌ی قلیل خداشناسان که نفوذ ایشان خیلی جزئی است عموماً در هر دوره مانند امروز رؤسای خانواده و ملت و کشورها سعی می‌کنند از همسایه‌ی ایشان عالی‌تر و بهتر در هر قسمت زندگی کنند. وگرنه وظیفه‌ی خود ایفا نکرده‌اند. صفات حسنه‌ی محبت و درستکاری و عدالت و صلح و رحم باید در راه ترقی ایشان ممانعت ننمایند اگر مانع ترقی و موفقیت ایشان باشند منکر اخلاق حسنه ، محبت و غیره خواهند شد و این رویه که پیش گرفته‌اند دینی‌تر و خردی‌تر می‌پندارند و خودشان را محتاج به نصیحت نمی‌دانند چون ایشان را نمی‌توان قایل به طریقه‌ی دیگر کرد ولو اینکه طریقه‌ی دیگر که غیر از طریقه‌ی خود باشد مستقیماً با صدای خداوند گفته شود چون از تجاوز بحقوق دیگران بخاطر ترقی و موفقیت خشنود و خرد خردها می‌دانند. هرچه اخلاق حسنه نام برید فدیه‌ی ترقی و موفقیت (اگر لازم باشد) خواهند نمود. به نظر این جانب نمی‌توان باین آسانی که شما می‌نویسید ذات خبیث خودخواهی را تغییر کرد.

فرهنگ و شمشیر می‌توانند کاری از پیش ببرند ولی نفوذ شمشیر موقتی است و نفوذ فرهنگ را تدریجی و خیلی ضعیف می‌توان شمرد. اولین چاره‌ی بشر باید از مبداء مدد خواست و اندیشه و سخن و عمل را تعمیر کرد. به فیض روح‌القدس تسلیم شدن چاره‌ی بشر است. فیض خداوند می‌تواند امروز نیز مثل دیروز بکند آنچه مسیح کرده است باید بدانیم برای هر عمل نیک و بد مکافات هست چه در این عالم چه در آخرت.

رضائیه کلپاشین میشائیل شونبی (کشیش)


پرچم : ما شادمانیم که قشه میشائیل کتابهای ما را خوانده. شادمانیم که از آن راه دور آواز بآواز ما انداخته.

قشه میشائیل می‌گوید : آدمی خودخواهی را از سرشت خود دارد و اینست (جز دسته‌ی کمی) دیگران بآسانی نیک نتوانند بود. مگر از «روح‌القدس» یاوری خواسته شود. می‌گوید : «به فیض روح‌القدس تسلیم شدن چاره‌ی بشر است».

این کوتاهشده‌ی گفته‌های قشه میشائیل است و چون از ما پاسخ خواسته بجمله‌های پایین می‌پردازیم :

اینکه «آدمی خودخواهی را از سرشت خود داراست و این سرچشمه‌ی بدیهای او می‌باشد» راست است. ما نیز همین را بارها نوشته‌ایم. ولی ما می‌گوییم : آن «روح‌القدس» که باید از آن یاوری خواست در کالبد خود آدمیست. آن نیرویی که جلو خودخواهی آدمی را تواند گرفت بیرون از خود او نیست.

آفریدگار بدی را با نیکی در سرشت آدمی بهم آمیخته.

قشه میشائیل چون کتابهای ما را خوانده می‌داند که ما آدمی را دارای دو دستگاه جان و روان می‌شناسیم. نیکی آدمی در آنست که روان او نیرومند باشد که بجان و خواهشهای آن چیره درآمده رشته‌ی اختیار آن را بدست گیرد. نیکی آدمی در آنست که براهنمایی خرد زندگی کند. قشه میشائیل می‌نویسد : «نمی‌توان باین آسانی که شما می‌نویسید ذات خبیث خودخواهی را تغییر کرد».

می‌گوییم : ما نمی‌خواهیم خودخواهی را دیگر گردانیم. بلکه می‌خواهیم آن را از چیرگی انداخته روان و خرد را بآن فیروز گردانیم. چون در کتابهامان در این باره سخن بسیار رانده‌ایم در اینجا بآن نمی‌پردازیم.

قشه میشاییل می‌نویسد : «شمشیر و فرهنگ می‌توانند کاری از پیش ببرند ولی نفوذ شمشیر موقتی است و نفوذ فرهنگ را تدریجی و خیلی ضعیف می‌توان شمرد».

می‌گوییم : آنچه کاری از پیش تواند برد «فرهنگ» است. باید جهان را تا آنجا که می‌توان شناخت و بدیگران نیز شناسانید. باید مردمان را از آفریدگار جهان و از خواست او آگاه گردانید. باید آمیغهای زندگانی را روشن گردانید. باید راه خردمندانه‌ای برای زندگی بازنمود. اینهاست آنچه روانها و خردها را نیرومند تواند گردانید و آدمیان را به نیکی کشانید. شمشیر در برابر کسانی تواند بود که از فرهنگ سرپیچند و بآمیغها گردن نگزارند و این دسته نه بسیارند.

👇

قشه میشائیل می‌نویسد : «نفوذ فرهنگ را تدریجی و خیلی ضعیف می‌توان شمرد». سخنیست ناآزموده. همانا قشه‌ی ما فرهنگ را بمعنی عادیش گرفته و خواستش از آن درسهای دبستانها و دانشکده‌هاست. وگرنه چگونه یک کشیش مسیحی فراموش می‌کند پیشرفت تندی را که آموزاکهای مسیح در جهان داشته و هنایش بسیاری را که از آن پدیدار گردیده؟!..


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی دوم ـ 5 فروردین ماه 1323)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 2 (تکه‌ی سه از سه)


روزی با دوستی در انجمنی برخورده با او می‌گفتم : دیروز را می‌خواستم نزد شما بیایم ، میهمانی رسید و نتوانستم. هنوز او پاسخ نداده «دانشمندی!» که همراهش بود چنین سرود : «عرفت الله بفسخ العزائم». گفتم : این سخن بیهوده است. خدا روشنتر از آن می‌باشد که با «فسخ عزایم» (برگشتن از آهنگ خود) بشناسند. وانگاه فسخ عزیمت را چه دلالتی بر هستی خدا هست که چیزهای دیگر را نیست؟! دانشمند چون حکمت خوانده و از عرفان بهره‌ای داشت ، عنوان بدست آورده ، سر گزارش‌گویی را باز کرد. گفتم : اینها چیزهاییست که در مغز شماست ، از این جمله برنمی‌آید و این کار که گفته‌های ناروشنی درمیان باشد و کسانی آنها را گرفته ، از پندار خود معنی برای آنها درست کنند ، بِدان می‌ماند که جویی خشک باشد و کسانی با دست خود ، آب در آن بریزند و سپس از آن ، آب بخورند.

گفته‌های یک برانگیخته‌ی خدایی ارج بسیار دارد. در جهان اگر سخنان گرانبهایی هست ، گفته‌های اینانست. این را هم خوانندگان می‌دانند که ما چه جایگاهی برای پیغمبر بزرگوار اسلام می‌شناسیم و همیشه می‌خواهیم بر استواری دین کوشیم و این را نیز می‌پذیریم که از آن پاکمرد جز از قرآن گفته‌هایی بازمانده بوده لیکن چه باید گفت بر کسانی که با دروغبافیهای خود این سرچشمه را گل‌آلود کرده‌اند. بدآموزان بدنهاد باین بس نکرده‌اند که خودشان راه مردم را بزنند و چندین راه گرفتاری بروی آنان باز کنند. از بهر پیشرفت کار خود صدها بلکه هزارها دروغ از زبان آن پاکمرد ساخته‌اند.

کسانی می‌گویند : ما دروغ از راست جدا می‌کنیم. می‌گویم : چرا تاکنون آن را نکرده‌اید؟! وانگاه این لافی بیش نیست و راه بجایی نمی‌برد. شما چیزهایی را با دلخواه خود سازگار یافته جدا می‌کنید ، دیگری هم چیزهای دیگری را ، از همینجا کار بهم می‌خورد. وانگاه گفته‌هایی که شنوندگان باید راست و دروغ آنها را جدا کنند ، راهنمایی از آن برنمی‌آید.

اگر ما رستگاری توده را می‌خواهیم ، باید یک راه روشن و راستی پیش پای آنان بگزاریم و چنان بکنیم که بچپ و راست نپیچند و از راه کناره نکنند وگرنه با هوسهایی که در نهاد آدمی است و همیشه خوشی و آسودگی خود را می‌خواهد ، با کوچکترین دستاویز از راه برمی‌گردد.

برای مثال یاد می‌کنم : آنهمه ارجی که اسلام بغیرت و مردانگی گزارده ، جنگ با دشمنان را بر هر کس واجب می‌شمرْد و آنهمه دستورها بمردم می‌داد همینکه کسانی پیدا شدند و بدستاویز یک گفته که راست یا دروغ از پیغمبر اسلام در دست داشتند چنین عنوان نمودند که باید با آرزوهای خویشتن جنگید و این جنگ بزرگتر از جنگ با دشمنان می‌باشد ، با یک چنین بهانه‌ی بسیار سستی ملیونها مردم رشته‌ی مردانگی را از دست هشتند و در خانقاهها به تنبلی و تن‌پروری پرداخته نام آن را «جنگ با خویشتن» نهادند. کسانی که بتاریخ آشنا هستند ، می‌دانند که آنچه مسلمانان را از پا انداخته زیر لگد مغول پایمال گردانید همین بیراهی و مانندهای آن بود.

شما اگر کتابهای صوفیان را بخوانید خواهید دید برای هر کدام از آلودگیهای خود گفته‌ای از پیغمبر اسلام بگواهی می‌آورند.

اینهمه راههای گوناگون که میانه‌ی مسلمانان پدید آمده پیروان هر راهی دستاویزها از بهر خویش از زبان آن مرد پاک دارند. آیا همه‌ی اینها درست است؟!.. اگر پاره‌ای راست و پاره‌ای دروغ است به چه راه می‌توان راست از دروغ جدا گردانید؟!..

سخن کوتاه می‌کنیم : دستورهای زندگی که از گذشتگان در دست هست چه بشعر و چه به نثر و چه به تازی و چه بفارسی در آنها مسلمانی و صوفیگری و باطنیگری و خراباتیگری بهم درآمیخته و چون اینها هر کدام راه جدایی بوده و آخشیج یکدیگر بشمار است ، آن دستورها و گفته‌ها نیز همه وارونه‌گوییست و از آنها جز زیان پدید نمی‌آید.

اینگونه گفته‌ها مردم را گیج و درمانده می‌گرداند و یا بیرنگ و دورو بار می‌آورد.


.

🔶 گواهی پاکدلانه

🔸 تکه‌ی یک از یک


یک سال و نیم است که راه رستگاری را دریافته تا توانسته‌ام در راه پیشرفت آن و مبارزه با گمراهیها کوشیده‌ام. اینک نیز پیمان می‌بندم و خدا را گواه می‌گیرم که در راه پاکدینی و خداشناسی و در نبرد با گمراهیها تا اندازه‌ی توانایی خود بکوشم.

شهرضا ـ جعفر افرا


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی سوم ـ 12 فروردین ماه 1323)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 3 (تکه‌ی یک از سه)


2ـ کسانی که در سایه‌ی ایمنی و آزادی زیست کنند چه خواهند دانست قرنهای گذشته چه بوده و چه سختیها و آلودگیها با خود داشته ، ما این را همیشه نوشته‌ایم که چون دین اسلام برخاست چنانکه بایستی بودن خردها نیرو گرفت ، راستیها روشن گردید ، مردمی و مردانگی رواج بسیار یافت ، مردان کاردان و توانا فراوان گردید ، همه‌ی توده‌ها از آن بهره یافتند. ولی این پیشرفت در کار جهان دیر نپاییده از قرن سوم رخنه‌ها در آن پدید آمد. بیخردیها از گوشه و کنار رونمودن گرفت. کشاکشهای بیجا درباره‌ی کیش ، فلسفه‌ی یونان ، صوفیگری ، باطنیگری ، یکی پس از دیگری رواج یافت. بازار گفتگو و پیکار گرم گردید ، خرد پایمال کینه‌توزی و هوسبازی شد. «آیین زندگی» و دستور جهانداری که بنیاد اسلام بود در پرده‌ی فراموشی ماند.

در گرماگرم این آلودگیها از سوی دیگر کار کشور رخنه پذیرفته رشته‌ی آزادی از هم گسیخت. نخست ترکان و پس از ایشان مغولان بخاک اسلام درآمده چیرگی یافتند. مردانگی و گردنفرازی رو بسستی نهاده در زمان مغول بیکبار از میان برخاست و زبونی و خواری جای آنها را گرفت.

اگر بخواهیم گرفتاریهای زمان مغول و پس از آن را بازنماییم چندین صفحه پر خواهد شد. همین اندازه می‌گوییم : سستی خردها با پستی خویها توأم گردید. اندازه‌ی نادانی و آلودگی مردم آنزمان بیش از آنست که بگفتن دانسته شود. کسی تا خویشتن جستجو نکند نخواهد دریافت. در آن قرنها مردانِ بخرد و گردنفراز اگر نایاب نبودند بیگمان بسیار کمیاب بودند. آری بیکبار شیوه‌ی مسلمانی ناپدید نگشته چنانکه در جای دیگری آورده‌ایم در همان قرنهای گرفتاری ، یک رشته نیکیها از دهش ، میهماننوازی و دستگیری مردم از همدیگر میان مردم رواج داشت ولی خرد و مردانگی که ما می‌خواهیم پاک ناپیدا بود.

از زمان دلگداز مغولان می‌گذریم و از قرنهای دیرتر داستانی بگواهی می‌آوریم : تیمور که در خونخواری چندان کمی از چنگیز نداشت و در اسپهان و توس و بغداد و دیگر شهرها جوی خون راه انداخت ، چنین مرد سیاهکاری که هر کس بایستی از او بیزاری جوید و نامش جز بنفرین یاد نکند ، تاریخهایی را که از او نوشته‌اند بخوانید تا بدانید پیشروان و شناختگان چه ستایشها از وی سروده‌اند. او خون بیگناهان می‌ریخت اینان او را «نگهدارنده‌ی دین خدا» می‌نامیدند. این را خود تیمور می‌نگارد که سید شریف جرجانی و دیگران نامه نوشته و او را تازه‌کننده‌ی دین در سر صده‌ی نهم خوانده‌اند و باین کار آنان می‌نازد. (1)

این نمونه‌ی زبونی و خداناشناسی آنزمانهاست. این گناه کوچکی نیست همچون تیمور کسی را تازه‌کننده‌ی دین شماردن. این کار چندین زشتی را دربر دارد و کسی تا زبونی و بیرگی و خداناشناسی را در یکجا نداشته باشد بچنان کاری برنخیزد. این را کسانی کرده‌اند که عنوان پیشوایی داشته‌اند و از هر کدام پندها و راهنماییها در دست است و ما می‌پرسیم آیا از گفته‌های اینان جز زبونی و پستی درس دیگری توان آموختن؟

پاره‌ای چنانکه عادت دارند و هر سخنی را که می‌شنوند فهمیده و نافهمیده خرده بر آن گیرند و یا سخنی از خود برفزایند ، در برابر این گفته‌ها نیز چنین می‌گویند : «آنان ناگزیر بودند ، زمان درخواست آن را داشت» می‌گویم : چه ناگزیری داشتند؟!.. اگر سید شریف و دیگران آن نامه را به تیمور نمی‌نوشتند چه زیانی می‌بردند؟! آیا جز اینست که از پول و اسب و رختی که از تیمور می‌گرفتند بی‌بهره می‌گردیدند؟!.. اگر باین بهانه گناه ایشان توان بخشودن پس دیگر چه گناهی بخشودنی نیست؟!..

وانگاه گیرم که ما از گناه ایشان چشم پوشیدیم دیگر چرا پیشواشان بشماریم؟!.. کسانی که تا این اندازه ناتوان بوده‌اند که نتوانسته‌اند از سود خود چشم پوشند و دامن بگناه نیالایند چه شایسته‌ی پیشوایی باشند؟! چنین بینگارید مردی در بیابان دچار راهزنان گردیده و بهمراهی ایشان براهزنی پرداخته و ما کار را آسان گرفته از گناه او چشم پوشیدیم (باآنکه نباید پوشید) آیا باید پیشوایش هم پنداریم؟! ببینید خردها تا چه اندازه تیره گردیده؟! ببینید در برابر گفته‌های ما چه بهانه‌هایی می‌آورند؟!

کسانی که با زبونی و سرافکندگی می‌ساختند و برهایی از آن نمی‌کوشیدند بلکه با گفتار و با کردار خود ننگ آن را هرچه فزونتر می‌گردانیدند ، گفته‌های آنان نیز آلوده‌ی زبونی خواهد بود و خوانندگان و شنوندگان از آنها جز زبونی و خواری یاد نخواهند گرفت و این بدترین زیانکاریست که ما امروز آن گفته‌ها را نگه داریم و جوانان را از خواندن و یاد گرفتن آنها بازنداریم.

👇

ما ارج زمان خود می‌شناسیم. باید میانه‌ی گذشته و اینزمان سدی پدید آوریم و گرفتاریها و آلودگیهای قرنهای پیشین را در همینجا بپایان رسانیم. این یکی از درخواستهای ماست که همیشه در راه آن می‌کوشیم و از همه‌ی مردان پاکدل چشم یاری داریم.

از نشانه‌های زبونی که در گفتارهای اینان پدیدار است ، یکی جبریگریست که همیشه آن را بمیان می‌کشند و گناهی که از خودشان و از دیگران سر زده بگردن قضا و قدر اندازند. دیگری نکوهش از جهان و زندگیست که پیاپی آن را تکرار کنند و مردم را بگوشه‌نشینی و بیکاری برانگیزند. دیگری ستمکشی و تن به بندگی دادنست که آن را شکیبایی و بردباری نام نهند. از اینگونه بسیار است و ما چون نمی‌توانیم در اینجا گفتگو از آنها بداریم می‌گذریم و می‌گزاریم.

یک کلمه می‌گوییم : کسانی که با زبونی و خواری می‌زیستند هرگز نتوانند آزادگی و گردنفرازی یاد دهند. این بدتر که بیشتر پندآموزیها که در کتابها است از این دوره‌ها بیادگار است و آنچه از قرنهای پیش از زمانهای سرفرازی و آزادی در دست بوده بیشتر آنها را نیز در این قرنها بهم زده‌اند و دست در آنها برده‌اند و با بدآموزیهای خود درآمیخته‌اند. گفته‌های دیگران بماند ، سخنانی که از پیغمبر اسلام و از یاران او بیادگار بوده و خود دستورهای بسیار سودمندی دربر داشته چنانکه گفتیم چندان دروغ بآنها افزوده‌اند که باید از همگی چشم پوشیدن. زیرا اگر یکی را کسی بگیرد و آن را راست بشمارد دیگری آخشیج آن را گرفته راست خواهد شمرد و این خود مایه‌ی کشاکش و پراکندگی خواهد بود. (2)


پابرگیها :

1ـ چنین گفته‌ای میان مسلمانان از دیرباز رواج داشت که باید سر هر صد سال مردی پیدا شود و دین را در جهان تازه گرداند و آن را دوباره رواج دهد و چنین کسی را تازه‌کننده‌ی دین در آن صده می‌نامیدند. سید شریف جرجانی و کسان دیگری از ریزه‌خواران خوان تیمور در صده‌ی نهم او را تازه‌کننده‌ی دین شمرده‌اند و نامه‌ای را که نوشته‌اند ، تیمور در «توزوک» خود آورده.

2ـ باید در این باره بیشتر و گشاده‌تر از این گفتگو کرد. کسانی می‌پندارند که می‌توانند راست یا دروغ این رشته را بازشناسند ولی درست نیست. زیرا اگر چنین راهی درمیان بود پیشینیان این کار را می‌کردند و آنهمه سخنان رسوا را در کتابهای خود گرد نمی‌آوردند. وانگاه کسانی که چنین دعوی را دارند اگر دو تن از ایشان را باهم نشانی و چند سخنی را از آنگونه بمیان آوری خواهی دید که سر هر کدام کشاکش باهم دارند. پس چگونه می‌توان گفت آنها را می‌شناسند؟
این را هم بگوییم که اخبار فقهی از این گفتگوی ما بیرون است و ما را ایرادی بر فقه از این راه نیست بلکه ما فقه اسلامی را گرامی شمرده برآنیم که باید آن را رواج داد. این گفتگوی ما در پیرامون خبرهاییست که در زمینه‌ی کردار و آیین زندگانی و مانند این از پیغمبر بزرگوار و جانشینان او می‌آورند. در این خبرها تا توانسته‌اند دست برده‌اند و تا توانسته‌اند دروغها ساخته بنام پیغمبر و یاران او پراکنده نموده‌اند.

[برای آشنایی با دیدگاههای نویسنده درباره‌ی فقه و حقوق ، کتاب «قانون دادگری» او دیده شود.]


.

🔶 شما اگر ماه را نبینید ماه خود را بشما خواهد نمود

🔸 تکه‌ی یک از یک


یکی از خوانندگان پرچم باداره آمده می‌گوید : «کتاب بهائیگری را خواندم. کتاب بسیار خوبیست. ولی چه سود که محفلها منع کرده‌اند که بهائیان آن را نخوانند. به عقیده‌ی من اگر بخوانند پنجاه در صد خودشان انصاف داده نوشته‌های شما را خواهند پذیرفت ...».

گفتم : اینکه سران بهائی یا شیخی به پیروان خود سپرده‌اند که کتابهای ما را نخوانند داستانش همچون داستان آن مسلمانیست که ماه رمضان فرارسیده و او شنیده بود که هر کسی که ماه نو را دید باید روزه بگیرد. در دل گرفت که بآسمان ننگرد و ماه را نبیند تا ناچار نباشد که روزه بگیرد.

اینبود هیچگاه سر ببالا نمی‌گردانید و بآسمان نمی‌نگریست. ولی چون ماه ، شب بشب بزرگتر می‌گردید و تابش آن بزمین می‌رسید او ناچار می‌شد که بودن ماه را در آسمان بپذیرد. بویژه هنگامی که ماه چهارده شبه گردید که تابش آن سراسر زمین را فراگرفت.

آنان که می‌سپارند که پیروانشان کتابهای ما را نخوانند :

نخست ، همین نشان شکست ایشانست.

دوم ، همین وا خواهد داشت بسیاری را که بجستجو درآیند و کتابهای ما را هوشیارانه‌تر از دیگران خوانند.

سوم ، پیروان ایشان نخواندند نخوانند. دیگران که می‌خوانند از بیپایی کیشهای ایشان آگاهی خواهند یافت و در همه جا به رخ ایشان خواهند کشید.

چهارم ، این یک جنبشیست که برخاسته و خواست ما آنست که این پراکندگیها که درمیان ایرانیانست با داوری خرد پایان پذیرد. ما سخنانی را که می‌گوییم به هر یکی استوارترین دلیلها را یاد می‌کنیم. پس بیگفتگوست که تکان سختی پدید خواهد آمد و کسانی که گردن بدلیل نمی‌گزارند و بروی گمراهیهای خود ایستادگی نشان می‌دهند در دیده‌ها خوار خواهند گردید. مردم آنان را دشمن پیشرفت کشور و توده خواهند شناخت. پس ، از نخواندن کتابهای ما جز زیان چه نتیجه خواهد بود؟!.

پنجم ، آیا این خود زیانکاری نیست که کسی نخواهد راستیها را بشناسد و از کجیها بیرون آید؟. آیا زیانکاری نیست که کسی درمیان تاریکی پافشارد و از آمدن بمیان روشنایی گریزان باشد؟.. نمی‌دانم چرا اینها را نمی‌اندیشند؟!.


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی سوم ـ 12 فروردین ماه 1323)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 3 (تکه‌ی دو از سه)


3ـ همیشه باید جدایی گزاشت میانه‌ی کسانی که گاهی بهوس و یا بخودنمایی پندی بر زبان رانند و چون غم مردم نخورند و پایه‌ای برای کار خود ندارند هر زمان سخن دیگرگونه نمایند : آنچه در اینجا گفته‌اند در جای دیگر وارونه‌ی آن را گویند ، آنچه امروز سروده‌اند فردا آن را فراموش سازند ؛ با نیکمردانی که غم مردم خورند و در اندرزی که سرایند رستگاری جهان را خواهند ، از زیان نترسند و پروای سود نکنند ، آنچه گفتند هرگز فراموش نکنند و چیزی بآخشیج آن نگویند.

این دو دسته از هم جداست. چنانکه در پزشکی پیره‌زنان و پیره‌مردانی را که به هر رنجوری رسند بنادانی درمانی گویند بپای پزشکان نتواند برد ، پندآموزی نیز این حال را دارد. هوسکاران نادان را با غمخواران جهان یکسان نتوان شمرد.

آن دسته همیشه هستند و جز یکمشت خودنمایان بلهوس نیستند و این گناه ایشان است که هوسکاری را در این راه بکار می‌برند و مایه‌ی گمراهی و سرگردانی مردم می‌شوند. بدان می‌ماند کسانی بر سر سه‌راهها و چهارراهها بایستند و با راهروان بر سر بازی و شوخی باشند که چون یکی می‌رسد ، گاهی اینسو را نشان دهند ، گاهی آنسو را نمایند و از گمراهی و سرگردانی ایشان دلخوشی نمایند.

این خود گرفتاریست که در یک توده گفتگو از نیک و بدِ زندگانی و سخنرانی از خویهای ستوده و ناستوده را آسان گیرند و هر کس بتواند بآن پردازد. یک دسته آن را راه روزی گیرند و از بهرِ گرمی بازار هر روز سخن رنگین دیگری رانند و همیشه دربند خوشایند مردم باشند. یک دسته آن را زمینه‌ی سخنبافی و قافیه‌پردازی گردانند و با اندیشه‌ی کوتاه خود گفته‌هایی پدید آورند. چنین کاری زیانهای بسیار بزرگی در دنبال خود خواهد داشت و پایان آن نابودی توده خواهد بود.

مردم بیش از همه به پندآموزان نیاز دارند. گذشته از برانگیختگان خدا که بنیاد رستگاری را گزارند و راه بروی مردمان باز کنند ، کسانی هم باید همواره میان مردمان باشند و گمراهان را براه بازآرند و به نادانان دستور راه رفتن آموزند. بچنین راهنمایانی همیشه نیاز هست ولیکن کسانی باید که پاکدل باشند و راستی غم توده را خورده درپی رستگاری آنان باشند و از هوسکاری و خودنمایی دوری گیرند. در قرنهای گذشته چنین کسانی بسیار کم بوده‌اند و بیشتر کسانی که عنوان پیشوایی داشته‌اند و هر یکی گفته‌هایی بازگزارده‌اند ، جز هوسبازان و خودنمایان نبوده‌اند و از گفته‌ها و نوشته‌هاشان جز سود خود نجسته‌اند.

چه دلیلی بهتر از اینکه بیشتر ایشان به هر راهی درآمده‌اند و هرگونه رنگی بخود گرفته‌اند. کسی که براهنمایی مردم برمی‌خیزد ، نخست باید یک راهی را برگزیند و خویشتن آن را پیماید تا بتواند دیگران را هم بدان خواند. ولی اینان چنین راهی را نداشته‌اند و هر یکی مسلمانی را با صوفیگری یا با فلسفه بهم درآمیخته و چیزهایی نیز از خود بر آنها افزوده بودند. اینکه آقای مدرسی بر پاره‌ای از پیشینیان پرداختن بستاره‌شناسی و رمل و فال را ایراد گرفته بسیار بجاست. (1) چه آنان اگر بیپایی این چیزها را نمی‌دانسته‌اند چگونه می‌توانند پیشوا و دانشمند بشمار باشند؟ اگر می‌دانستند پس برای چه بآنها پرداخته‌اند؟.. راستی هم اینست که آنان بی‌بنیادی اینها را می‌دانستند ولی از آنجا که مردمان بویژه فرمانروایان و توانگران دلبستگی باین چیزها داشتند و ارجی بآنها می‌گزاردند ، اینان آنها را دنبال کرده‌اند تا پول بیندوزند و نزد مردم ارجمندتر گردند. (2)

همین رفتار را در زمینه‌ی پندآموزی و نمودن راه دین داشته‌اند و بیش از همه درپی سود خود بوده‌اند. اینان هنوز مردان آبرومندی بوده‌اند و هر کدام کم یا بیش آراستگی داشته‌اند. بماند سخنبافان بی‌آبرو و ستایشگران چاپلوس که هر یکی از آنان نیز گفته‌هایی از خود بازگزارده‌اند.




👇