پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
سید محمودخان علاءالملک
ناظم‌الاسلام کرمانی
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش چهارم

🔸 به پیمان چه یاری توانید کرد؟.. (تکه‌ی یک از یک)


کسانی چون پیمان را می‌خوانند و از نگارشهای ما تکان می‌خورند از ما می‌پرسند : «از چه راهی می‌توانم بشما یاری کنم؟..» می‌گویم : بهترین یاوری بما آنست که خود را درست گردانید.

بسیار سخت است که بکسی بگوییم : خود را درست گردان. امروز کیست که خود را درست نمی‌شناسد و کمی[=نقص] در خویش سراغ می‌دارد؟!.. هر کسی را ببینیم یک چیزهایی را فراگرفته و درپی آنست که آنها را بدیگران یاد دهد.

ولی اینها همه بیراهیست. اگر اینان همه درستند از چیست که ده تن دارای یک اندیشه نیستند؟!.. اگر اینان همه درستند پس این درماندگی و زبونی از چیست؟!..

شما می‌توانید یاوریهای گرانبهایی نه بما تنها ، به توده و کشور خودتان نیز کنید. ولی این پس از آنست که نخست بخود پردازید و خود را درست گردانید. برای زندگانی پیش از همه راه درباید ـ راهی که همگی در آن گرد آیند. یک توده که راهی ندارند و پریشان و پراکنده روز گزارند هرچه بیشتر کوشند گمراهتر گردند. امروز بزرگترین و گرانمایه‌ترین کاری که درمیانست اینست که شرقیان همه به یک راه درآیند و همگی دارای یک اندیشه و یک آرزو باشند. ما این راه را باز کرده‌ایم شما راستی‌پرستی نمایید و مردانه و پاکدلانه با ما همگام شوید. نخست خود درآیید و سپس بآوردن دیگران کوشید. اینست پرارجترین یاری که بما توانید کردن.

بدانید ای برادران : شما هرچه نیک باشید و بزرگ باشید ، و هرچه دلسوزی بمردم دارید و نیکی آنان خواهید ، تا تنها تنها می‌کوشید و هر کدام راه دیگری را دنبال می‌نمایید دشمن توده‌ی خود هستید. دوباره می‌گویم : دشمن بدخواه توده‌ی خود می‌باشید.

چه دشمنی بالاتر از آن که هر کدام مردم را بسوی دیگر می‌کشید و آواره و درمانده می‌گردانید؟!. چه بدخواهی بالاتر از آن که با چیزهای بیهوده توده را سرگرم می‌دارید و نمی‌گزارید درپی کار و زندگی خود باشند و بدبختی خود را دریابند؟!..

... ما نیک می‌دانیم که بسیاری از گفته‌های ما بکسانی گران می‌افتد و بآسانی نمی‌توانند پذیرفت. لیکن چه باید کرد؟!.. ما ناگزیر از گفتن راستیها می‌باشیم و هیچ امیدی برستگاری یک توده جز از این راه نتواند بود. آنچه بکسانی گران می‌افتد بجای آنکه ما از گفتن آنها چشم پوشیم این بهتر که آن کسان خود را براستی‌پرستی وادارند. در اینجاست که دوباره می‌گوییم : بهتر است خوانندگان آنچه می‌خوانند نیک بیندیشند و شتاب بایرادگیری و پاسخگویی ننمایند.

* * *

🔶 کسانی نیکی را تنها با گفتن می‌دانند

کسانی نیکی را تنها با گفتن می‌دانند که در راه سود همه‌ی‌ بدیها را می‌کنند و در نشستها سخن از نیکیها می‌رانند. اگر «همدست دزد و همراه کاروان» شنیده‌اید اینانند.

باید خود نیک بود و به نیکی توده هم کوشید.

.
🔸سرچشمه‌ی گرفتاریها و ناتوانی ایران چیست؟!.. راز درماندگی مردم چنین کشور توانگر و برخورداری چیست؟!..
ما برآنیم که احمد کسروی این چیستان را گشوده و باین پرسشها پاسخ بجا و درخور داده و راه «پاکدینی» که او گشاده به یک شورش یا رستاخیز بزرگ خواهد رسید که سرنوشت ایران و شرق را تغییر خواهد داد.

🔸ما برآنیم که سرچشمه‌ی گرفتاریهای ایران ، ندانستن حقایق زندگیست. مردمی که حقایق زندگی را ندانست و سود و زیان خود را نشناخت ، ناگزیر بکارهای بیهوده و زیانمند پردازد ، بهره‌جویی از ثروتهای خداداد کشور نتواند ، بزیر دست بیگانگان افتد و درمانده و گرفتار گردد.

🔸زیان دیگر دانسته نبودن حقایق زندگی ، پراکندگیست. چون حقایق زندگی دانسته نیست ، هر دسته و گروهی راهی جدا (گمراهی) پیش گرفته‌اند و اینست برای آسانترین کارها نیروهاشان روی هم نمی‌آید و کاری نمی‌توانند.

🔸ما برآنیم که درماندگی و گرفتاری کشور نتیجه‌ی همین کیشها و مسلک‌ها و نادانیها و اندیشه‌های پراکنده‌ی مردم است. هیچ بهبودی هم رخ نخواهد داد مگر اینکه اندیشه‌ی مردم و راه زندگی ایشان تغییر یابد.

🔸ما برآنیم که چاره جز این نمی‌باشد که بکوشیم مردم را از گمراهیها بیرون آوریم و با حقایق زندگی آشنا سازیم.
در نشر حقایق ، کوشندگان را سود مادی نیست. اینست رهایی ایران از بدبختیها و گمراهیها تنها بدست پاکدلان و نیکخواهان انجام‌پذیرست. ایشان باید در این راه دست یاری به هم دهند و کشور را از بدبختیهایی که دچارش می‌باشد برهانند.


.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)

🔸 3ـ2) کتاب تاریخ مشروطه‌ی ایران (تکه‌ی دو از سه)


اینهاست کتابهایی که ما درباره‌ی مشروطه بزبان فارسی داریم. داستانی بدان سترگی هنوز تاریخی برای آن نوشته نشده. امروز صدها کسان را در تهران می‌توان یافت که همینکه نام مشروطه و جنبشهای آغاز آن برده می‌شود هر یکی داستان دور و درازی از کارها و جانسپاریهای خود آغاز می‌کند. ولی کسی این نکرده که دامن همت بکمر زده تاریخ درستی از آن داستانها پدید آورد و کنون نزدیک است که فراموشی همه‌ی آنها را از میان بردارد. اگرچه این کار جز از سستی و تنبلی درباره‌ی کسانی علت دیگری نیز دارد و آن پرده‌پوشی بر روسیاهی خودشان می‌باشد. چه بیشتر کسان از آن میدان روسیاه بیرون آمده‌اند لیکن سپس کوششها کرده پوشاک بر روی کارها کشیده‌اند و اینست نمی‌خواهند داستان تازه گردید[ه] و پرده از روی کارها برداشته شود.

آن نامردانی که میان آزادیخواهان و نمایندگان مجلس بوده ولی در نهان پیوستگی با دربار داشته‌اند و اینست در زمان «خرده‌خودکامی» (استبداد صغیر) آسوده در تهران مانده بلکه نوازشی نیز از محمدعلی‌میرزا یافته‌اند با اینهمه سپس خود را بمیان آزادیخواهان انداخته و از این راه دارایی اندوخته‌اند ، چنین نامردانی چگونه خرسندی دهند تاریخ مشروطه نوشته شود؟.

آن بیرنگانی (1) که در دستگاه محمدعلی‌میرزا سررشته‌دار کارها بوده‌اند و در خونخواریهای او دست‌اندرکار داشته و یا از نزدیک تماشای آن خونخواریها را کرده و خرسندی می‌داده‌اند با اینحال سپس با نیرنگبازی درمیان آزادیخواهان جا گرفته در اینجا هم سررشته‌دار کارها گردیده‌اند ، چنین کسانی چگونه بخواهند که آن داستانها چنانکه بوده برشته‌ی نگارش کشیده شود؟!.

آن کسانی که بهنگام ستیزه‌کاری محمدعلی‌میرزا در تهران سپر انداخته و از آمادگی و ایستادگی بازایستاده‌اند و روز بمباردمان که خود روز مردانگی و جانبازی بوده خود را پنهان ساخته و شبانه بسفارتخانه شتافته‌اند و از آنجا پس از گرفتن زینهار از شاه راه اروپا را پیش گرفته‌اند و در آن یازده ماه کشاکشهای خونریزانه‌ی تبریز گامی بهمراهی برنداشته‌اند ولی سپس که محمدعلی‌میرزا برافتاده و بنیاد خودکامگی (استبداد) کنده شده در این هنگام بمیدان شتافته و باهم بر سر «انقلاب» و «اعتدال» نبردها کرده و داد رسوایی داده‌اند (2) ،‌ چنین کسانی چگونه بنگارش تاریخ مشروطه بگرایند؟!

داستان اینان داستان آن مرد لافگوی ترسو بوده که همواره ششلول نگاه داشته و شبها آن را زیر بالش جا می‌داده که اگر دزدی بیاید مغزش را داغون کند. قضا را شبی بیدار شده دزد را در خانه دید که ابزارها را گرد می‌آورد و از ترس بخود لرزیده همچنان خاموش ماند ولی چون دزد ابزارها را برداشته و از در بیرون رفت و چند دقیقه‌ای هم درمیانه گذشت از جا جسته با ششلول بشلیک پرداخت و در آن دل شب کسان خانه و همسایگان همه را از آسایش و خواب بازداشت.

این بدتر که کسانی از اینان پایشان به لندن رسیده و در آنجا دروغهایی را به پرفسور براون بازگفته‌اند و او از سادگی همه را باور نموده (3) و در کتاب خود نوشته که اکنون ما ناگزیریم دروغ بودن آنها را بازنماییم. در این بخش دوم سختی کار ما این خواهد بود که ناچاریم یک رشته دروغها را رسوا نموده و کسانی را که از کارندانی و یا از ترس و یا از پیوستگی نهانی با دربار در برابر ستیزگیهای محمدعلی‌میرزا و لیاخوف زبونی نموده و مایه‌ی سرشکستگیِ تاریخی ایرانیان گردیده‌اند نشان بدهیم ولی خود ایشان تاکنون کوشیده‌اند که پرده بر روی رسواییهای خود بکشند و اینست که نخواسته‌اند تاریخ آن پیشامدها را بنگارند.

بلکه ما می‌بینیم پس از برافتادن محمدعلی‌میرزا که دوباره این پراکندگان در تهران گرد آمده‌اند پاره‌ای از ایشان از آوازه‌ی جانبازیها و دلیریهای ستارخان و دیگران خشمناک بوده و خودشان را در پس هنگامه می‌دیده‌اند. اینست که کارشکنیهایی کرده‌اند چنانکه این داستانها را در جای خود خواهیم سرود. جوانمردانی چشم از جان پوشیده راهی را باز کردند و نامردانی از پشت‌سر پا بر روی کالبدهای ایشان نهاده پیش افتادند.


پابرگیها :
1ـ بیرنگان کسانیند که جز سود خود پابندی به یک باور دیگری ندارند. از هر سو باد بوزد بآن سو می‌چرخند. چنانکه دنباله‌ی سخن ایشان را می‌شناساند.
2ـ روی این سخنان به تقیزاده است.
3ـ باید یادآوری کرد که کسروی در سالهای نخستِ کوششهای اجتماعیش به براون خوشگمان بوده ولی سپس که کتاب «تاریخ ادبیات ایران» او را می‌بیند و از همبستگی او با فروغی و همدستانش آگاه می‌گردد و درمی‌یابد که به یاری محمد قزوینی کتاب تذکرة‌الاولیاء را با پول «اوقاف گیب» بچاپ رسانیده پرده‌ی خوشگمانی از جلو دیدگانش فرومی‌افتد و بدخواهی پرفسور با ایرانیان بَرو آشکار می‌گردد. برای آگاهی بیشتر کتاب «در پیرامون ادبیّات» دیده شود.


.
محمدعلی‌میرزا
مجلس شورای ملی
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش چهارم

🔸 نیکویی و نیکرفتاری برای خود تکیه‌گاه یا پشتیبان خواهد (تکه‌ی یک از یک)


... چنانکه گفتیم انبوه درسخواندگان گرفتار گمراهیند. یک دسته از اینان مادیگری را یک چیز بیچون و چرا می‌شناسند و راستی را جز آن نمی‌دانند و اینست بنیاد زندگانی خود را بروی آن گزارده‌اند و آشکاره از آن هواداری می‌نمایند ، و اگر گاهی بگفتگو از راستی و درستی و نیکوکاری برخیزند جز برای فریب دیگران و یا بنام ریشخند نمی‌باشد. یک دسته‌ی دیگری با زبان هواداری از آن نمی‌نمایند و باشد که هیچ آگاهی روشنی از آن نمی‌دارند ولی در نتیجه‌ی هیاهو نافهمیده بآن گرویده‌اند و بنیاد رفتار و کردارشان بر آن می‌باشد و جز بخوشی خود نمی‌کوشند. یک دسته‌ی دیگری با زبان نکوهش از آن می‌نمایند و خود را خواهان راستی و درستی و نیکوکاری نشان می‌دهند و باشد که دروغ نمی‌گویند ولی در سایه‌ی برخورد با بدآموزیهای مادیگری خواه و ناخواه تکانی پیدا کرده‌اند و دلبستگی که براستی و درستی نشان می‌دهند چندان استوار نیست که جلو آز و هوس را گیرد و اینست اگر پایش افتد هم ‌ایشان از دزدی و دغلکاری بازنخواهند ایستاد.

بسیاری از کسانی که با گفتن یا بنوشتن بمردم پند راستگویی و درستکاری می‌دهند و یا درس غیرت و میهن‌دوستی می‌آموزند خود باوری بآنها ندارند و این چیزها را پوچ و فریب می‌شمارند و اینست همینکه دو یا سه تن باهم نشسته بدرد دل پردازند سخنشان جز آن نخواهد بود که باید زیرک بود و از هر راهیست پول بدست آورد. زندگانی نبرد است راستی و درستی چیست؟!.. مگر با اینها زندگی توان کرد؟!.. نمی‌بینید فلان کس از نیرنگبازی بکجا رسیده و بهمان مرد از چاپلوسی چه دارایی اندوخته؟!.. اینها سخنانیست که روزانه هزار بار گفته می‌شود و بگوشها برمی‌خورد. کار بجاییست که اگر کسی دربند درستکاری باشد و از یک سودی چشم پوشد و یا یک زیانی را بخود هموار گرداند بجای ستایش ازو آشکاره نکوهش کنند و او را نافهم و بیخرد خوانند. اگر کسی در نتیجه‌ی درستکاری کمچیز باشد و رخت و کلاه گرانبها نپوشد پاسش ندارند و ارجش کم کنند.

صدها کسان را توان شناخت که خود مردان نیکند و همیشه هواداری از نیکی نمایند ولی چون پایش افتد خود از نادرستی بازنتوانند ایستاد و از ناتوانی و سستی‌ای که در باورهاشان می‌باشد همچون دیگران آلوده‌ی دزدی و پستی شوند. مرا دوستی بود از اینگونه ، روزی به یک نادرستی برخاست و نزد من بهانه می‌آورد : «ای آقا ! مگر می‌شود با درستی راه رفت؟!.. داروین راست گفته که زندگانی نبرد است».

در جای دیگری هم گفته‌ام نیکویی و نیکرفتاری برای خود تکیه‌گاه یا پشتیبان خواهد. در یک توده هنگامی نیکی رواج گیرد که زندگی بروی نیکی بنیاد نهاده شود و مردم براستی نیکی را خواهند و نیکان را ارجمند شمارند و از بدی بیزاری جویند و بدان را خوار دارند. کسی که اگر دروغی گوید و یا ستمی روا دارد بسودی رسد یک چیزی باید ، تا او از آن سود چشم پوشد و از دروغگویی و یا ستمگری بازایستد وگرنه چگونه از یک سود چشم پوشد؟!..این راست است که آدمی سرشت روانی دارد و این سرشت خود خواستار نیکوکاریست ، ولی فراموش نباید کرد که در پهلوی آن ، سرشت جانی نیز هست که آز و هوس و کینه و خشم و مانند اینها را با خود دارد و این سرشت خواستار سودجوییست. آری در یک دسته از آدمیان سرشت روانی چندان نیرومند باشد که سرشت جانی را بر آن چیرگی نتواند بود و اینان بی‌آنکه چیزی از کنار وادارشان کند خود خواهان نیکیها باشند. چیزی که هست این دسته بسیار کمند و چنانکه بارها گفته‌ایم انبوه مردمان نه چنانند و اینست برای آنکه نیک باشند به یک تکیه‌گاهی نیاز دارند و باری این خواهند که چون نیکی می‌کنند نزد مردم ارجمند باشند و اگر در نتیجه‌ی نیکوکرداری و پرهیزکاری به کمچیزی افتادند و یا رختهای گرانبها نداشتند به دیده‌ها خوار نباشند ، وگرنه هرگز نشدنیست که اینان از آز و هوس و کینه و خشم و دیگر خویهای ناستوده که دارند خود را بازدارند و از سودجویی و هوسبازی و کینه‌خواهی بازایستند.

👇
این چیزیست که بیچون و چرا می‌باید پذیرفت ، و کنون شما ببینید که فلسفه‌ی مادی می‌گوید زندگانی نبرد است و هر کسی باید تنها دربند خوشیهای خود باشد و در این راه از هیچ کاری نپرهیزد و هیچ کس را بدیده نگیرد ، و باور بخدا و جهان دیگر و پاداش و کیفر را بیپا می‌شمارد ، و خرد و روان را نمی‌پذیرد ، و یک کلمه گویم از هر راه باد بآتش خویهای جانوری آدمی می‌زند و هر چیزی که مایه‌ی نگهداری آدمی از بدیها تواند بود از کار می‌اندازد و باین بدآموزیهای خود رنگ دانش و فلسفه می‌دهد و بدانسان با آب و تاب در دلها جایگزین می‌گرداند ، با چنین گمراهی‌ای از مردم چه چشم نیکی توان داشت؟!.. ببینید در جایی که به نیکوکاری ارجی گزارده نمی‌شود و کسی که در سایه‌ی پرهیزکاری کمچیز گردیده همه خوارش می‌دارند و زباندرازیها می‌کنند به نیکی چه امیدی توان بست؟!.. ببینید بآن اندرزهای سست که از دلهای تهی از باور بیرون می‌آید چه ارجی توان نهاد؟!..

از شگفتیهاست کسی که امروز به پندآموزی برخاسته و مثلاً بمردم سخنی از راستگویی و پرهیزکاری و مانند اینها می‌راند فردا می‌بینی بیاد دادن بدآموزیهای مادیگری برخاسته سخن را تا بآنجا می‌رساند که شرم یک بیماریست و باید بدرمانش کوشید. بدینسان سست‌باوری و نادانی خود را بهمه نشان می‌دهد. ببینید چگونه سررشته گم شده؟!.. ببینید کار درماندگی بکجا کشیده؟!..


.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)

🔸 3ـ2) کتاب تاریخ مشروطه‌ی ایران (تکه‌ی سه از سه)


اگر تاریخ مشروطه‌ی ایران را در چند جمله جا دهیم باید گفت : یک دسته همیشه در زمان آسایش میدانداری نموده می‌بردند و می‌خوردند و می‌اندوختند ولی همینکه نوبت سختی می‌رسید خود را کنار کشیده میدان را به یک دسته‌ی دیگر می‌سپردند!

شنیدنیست که کسانی با دارایی پا باین راه نهادند و پاکدلانه کوششها بکار بردند که اکنون بسیاری از آنان مرده‌اند و آنان که می‌مانند در گوشه‌ی گمنامی جا دارند. ولی کسانی با دست تهی درآمدند و اکنون داراییهای هنگفتی دارند. آنان که در آذربایجان داستان حاجی ‌رسول‌آقا صدقیانی و آقامیرزا علی‌اصغر خویی و حاجی ‌محمدآقا بالا و ختاییان و دیگران را می‌شناسند که دارایی خود را در راه مشروطه از دست دادند بسراغ آن کسانی بروند که در تهران و دیگر جاها از راه مشروطه‌خواهی ده‌هزار تومانها و صدهزار تومانها دارایی اندوخته‌اند!

این رازها تاکنون پوشیده مانده و در آینده کمتر کسی پی بآنها خواهد برد. اینبود ما بهتر دیدیم بجای تاریخ آذربایجان ، تاریخ مشروطه را بنگاریم و پیشامدهای تهران و پاره‌ای شهرهای دیگر را نیز بدرازی بسراییم. از این جهت تاریخی که ما می‌خواستیم در دو بخش بپایان رسانیم تا پنج و شش بخش بلکه بیشتر خواهد انجامید (1) و از خدا یاری می‌خواهیم که بتوانیم این کار را بپایان برسانیم.

در اینجا هم ما جز خرسندی خدا را نمی‌جوییم و بیش از همه پروای راستی را داریم. وگرنه این چه کاریست که دسته‌های انبوهی را از خود برنجانیم و دشمن خود گردانیم. ما آزموده‌ایم و می‌دانیم که کسانی که از ما می‌رنجند چون آن پاکدلی را ندارند که چشم از رنجش پوشیده درپی آزار نباشند و آن دلیری را ندارند که از روبرو درآمده آشکارا دشمنی نمایند اینست به نیرنگبازی برمی‌خیزند و آزار بی‌اندازه می‌رسانند با اینهمه چون پای راستی درمیانست پروای آن آزارها را نمی‌نماییم.

ما می‌خواهیم ایرانیان از پیشامدهای سی‌ساله پندها بیاموزند. جنبشی بدینسان در تاریخ ایران کمتر روی داده و می‌توان گفت تنها تاریخ توده همین تاریخ مشروطه می‌باشد. در این داستان نکته‌های بسیاری هست ولی ما پروای چندین نکته را بیشتر داریم و اینست می‌سپاریم خوانندگان نیز پروای آنها را بکنند و نیک دریابند :

نخست : شایستگی ایرانیان که چون راهنما یا آموزگاری پیدا کردند باندک‌زمان پیشرفتهایی می‌کنند بدانسان که تبریزیان کردند و آن شایستگی را از خود نمودند. نه اینکه ایشان از جنس دیگر بودند بلکه راهنمایان پاکدل و نیکی داشتند.

دوم : توده‌ی بیسواد شایستگی بیش از باسوادان دارند چه این توده در سایه‌ی آلودگی به پریشانگوییهای خراباتیان و صوفیان و دیگران ریشه‌ی جانسپاری و گردنفرازی در درونشان خشکیده و اینست که درخور کارهای سترگ نمی‌باشند و هرگاه بچنان کارهایی برخیزند بهنگام سختی ایستادگی نتوانسته از میدان درمی‌روند و آن کارها را ناانجام می‌گزارند. گواه این سخن داستان نمایندگان دوره‌ی نخست و آزادیخواهان آن زمان تهران و پیشامد بمباردمان مجلس می‌باشد.

سوم : اندازه‌ی رویه‌کاری [=ظاهرسازی] در ایران و نتیجه‌ای که از آن پیدا شده. چنانکه این داستان را در پیشامدهای زمان روسیان و پس از آن خواهیم شناخت.


پابرگی :
1ـ نویسنده نخست بدیده داشته تاریخ آذربایجان را در چهارصد سات (صفحه) کمابیش و در دو سال ماهنامه بپایان برد (نک. یادداشتی بر چاپ یکم تاریخ در پیمان) لیکن سپس که آگاهیها و سندهای بیشتر بدست می‌آید و پیشامدهای دیگر شهرها را نیز می‌افزاید کار این تاریخ شش سال بدرازا می‌کشد.


.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش چهارم

🔸 امروز پایه‌ای برای نیک و بد درمیان نیست (تکه‌ی یک از یک)


در جای دیگری هم گفته‌ایم ، یکی از گرفتاریها اینست که پایه‌ای برای نیک و بد درمیان نیست و هر کسی بدلخواه چیزهایی را نیک یا بد می‌شمارند و جز سود و هوس خود را بدیده نمی‌گیرند و در این باره دیندار و بیدین یکسانند و هر دسته بنادانیهای دیگری گرفتار می‌باشند. این خود دلیل است که آدمیان بسر خود رستگار نگردند و نیک از بد و سود از زیان بازنشناسند. ببینید در همه‌ی کیشها کسی یا کسانی می‌باشند که باید دوستشان گیرند و نامهایشان همیشه بر زبان دارند و بدیدن بارگاههای ایشان روند ، و مایه‌ی رستگاری همینها را می‌شمارند. ما می‌پرسیم اینها برای چیست و چه سودی از آنها تواند بود؟!.. خواهند گفت : خدا آنان را برگزیده و دوستاریشان را مایه‌ی رستگاری گردانیده. می‌گوییم همین سخن پوچ است. همین سخن بیفرهنگی با خداست. چنان کاری اگر از یک آدمی سر زند کمی او باشد ، چه رسد بخدای فرزانه که هیچ کار او بی‌انگیزه و بی‌سود نیست. ببینید اگر فرمانروایی با زیردستانْ دربندِ نیکوکاری و بدکرداری آنان نباشد ، و بآبادی و ویرانی شهرشان نپردازد و بآنان چنین گوید : «شما باید فلان خویشاوند مرا دوست دارید و همیشه نام او را بر زبان رانید. اگر این کار کنید من بشما پاداشها دهم و اگر نکنید بکیفر رسانم» ، آنان بچنان فرمانروایی چه گویند؟!. آیا او را جز دیوانه‌ی بلهوس شمارند؟!. اسکندر پسر فیلیپ در دوهزار سال پیش یک چنین نادانی از خود نموده و در مرگ یک دوستی بنام هیفاستیون یال و دم اسبها و استرها را بُرانیده و دیرزمانی مردم را بسوگواری برانگیخته و از زدن نای و سرنا بازداشته ، هنوز این نادانی ازو بر سر زبانهاست و هر شنونده‌ای از نکوهش و سرزنش بازنمی‌ایستد. نادان شما که چنین کاری را بخدا می‌بندید و زشتی این گستاخی و بیفرهنگی را نمی‌شناسید.

آری کسی که در راه غیرت کشته گردیده باید او را دوست داشت و به ستمدیدگیش دل سوزانید. ولی این رفتار را باید با همه نمود و تنها به مسیح و حسین‌بن‌علی بس نکرد ، و به هر حال این جز از آنست که مسیحیان و شیعیان می‌دارند و دوست داشتن اینان و گریستن بایشان را بتنهایی سرمایه‌ی رستگاری می‌شمارند.


.
دردها و درمانها ـ بخش چهارم

(همبسته با گفتار بالا)
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)

🔸 4ـ2) یک کتاب سودمند (تکه‌ی یک از سه)


کسان بسیاری از ارج کتاب تاریخ مشروطه نوشته‌اند. این تاریخ برای ایران بسیار گرانبهاست و از اینرو جا دارد کتاب جداگانه‌ای درباره‌ی ارج و سودهای آن نوشته گردد. کسروی خود در گفتارهای چندی از آن سخن بمیان آورده که درپی خواهد آمد. ولی آنها بیش از همه درباره‌ی انگیزه‌های نوشتن این تاریخست.
در زیر گفتاری را که آقای مرتضای مدرسی در اهمیت این کتاب نوشته و در پیمان بچاپ رسیده می‌آوریم :


تاریخ یک رشته داستانها از پیشامدهای جهانی و کوششهای مردانیست که در نبردهای زندگانی کوشیده‌اند و رنجها برده‌اند. چون برخی از این مردان در راه غرضهای پست خود و نادانیهای خویش می‌کوشند و برخی در راه آسایش مردمان و سعادت خلق رنج می‌برند از اینرو در تاریخ باید این دو دسته را جدا گردانید و نیک را از بد متمایز ساخت.

کسانی که تاریخنویسی آغاز می‌کنند باید دانشورانی باشند که بتوان گفت از برگزیدگانند و دست خدائی با آنان همراه شده و اینگونه تاریخنگاران برگزیده باید حقایق را مو بمو نوشته و پرده‌ها را از رازهای نهفته‌ی تاریخ برداشته و تاریک را روشن سازند و همانا اینگونه تاریخنویسی است که قدر و ارجی پیدا می‌کند و می‌توان آن را کتاب سودمند اخلاقی و اجتماعی نامید.

کتابهایی که تاکنون در تاریخ بزبان فارسی تألیف شده متأسفانه هیچ کدام دارای این مزایا نبوده و هر کدام کوتاهیها و زیادیها را دربر دارد. مگر در این اواخر پاره‌ای کتابها درخور این ارج و مزایا در فارسی چاپ یافته و می‌توان گفت که شایسته‌ی نام «کتاب سودمند» می‌باشد. یکی از آنها «تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان» است که در این مقاله مورد گفتار می‌باشد. کسانی که کتابهای آقای کسروی را که از ده و اند سال پیش یکایک نشر می‌یابد خوانده‌اند می‌دانند که تاکنون چه پرده‌های تاریکی را از تاریخ برداشته و چه حقایق مهمی را روشن گردانیده است.

از جمله چندیست که دامنه‌ی تحقیقات تاریخ مشروطیت را آغاز کرده و با قلمی شیوا و متین که شیوه‌ی آقای کسرویست داستان مشروطیت را روشن می‌سازد. همه می‌دانند که تاکنون در خصوص تاریخ مشروطیت کتاب خوبی نوشته نشده و یادداشتهای پراکنده‌ی مردمانی که در این داستان شریک بوده‌اند آن ارزش را دارا نیست که تنها تنها چاپ و نشر گردد. مؤلف کتاب «تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان» داستان تاریخی را با قوانین اخلاقی سنجیده و با آن سلیقه‌ی مخصوص خود نیک را از بد جدا و داستان تاریخی را آمیخته با قواعد اخلاقی نموده که هر خواننده‌ی حساسی از آن درس عبرت گرفته و فریفته‌ی این داستان و این کتاب نفیس می‌گردد. نویسنده‌ی این سطور که هنوز مراحل عمرش اجازه نمی‌دهد که این داستان را با چشم دیده باشد اما از هر کسی از دوستان و یاران و مادرانی که فرزندان و جگرگوشه‌های خود را قربانی ایران کرده‌اند دیده‌ام هنگامی که این کتاب را می‌خوانند چنان تأثیرات عمیقی در آنان پدید می‌آید که مانند قوه‌ی مغناطیسی هم بدیگران سرایت می‌کند!!!

راستی این کتاب نفیس حقایق را چنان روشن و آشکار نگاشته که می‌توان از روی داوریهای آن ارزش مشروطیت ایران را با تاریخ انقلاب فرانسه خوب سنجید. این کتاب را آن کسانی که فرزندان و جگرگوشه‌های آنان در آن داستان جانبازی کرده‌اند و یا خودشان دخالت داشته‌اند ارزشش را بیشتر از دیگران دانسته و می‌دانند که چگونه حقایق پس از مدتها پرده‌پوشی آشکار می‌گردد!!! اگر فرانسه افتخار کند که مورخین زبردست فرانسوی همچون مسیو تییر و دیگران تاریخ انقلاب فرانسه را نوشته‌اند ما هم می‌توانیم این مباهات را کرده و تاریخ مشروطیت ایران را که بقلم آقای کسروی تألیف شده با آنها بسنجش گزاریم و بلکه می‌توانیم گفت که قدرت قلم و شاهکارهای اخلاقی و اجتماعی را که مؤلف دانشمند در این کتاب بکار برده کمتر مانند آن در کتابهای مورخین فرانسوی پیدا می‌شود بویژه با قیدهایی که هر تاریخنگار در ایران در برابر هیاهوی دسته‌های ناراضی پیدا می‌کند و مؤلف تاریخ هجده‌ساله نیز با آن قیدها روبرو شده و آنها را پاره ساخته است. ایران همیشه اینگونه جانبازان و فداکاران را دارا بوده و بقول مؤلف دانشمند ، طبقه‌ی سوم ـ آن طبقه‌ی بیسوادی که آشنا بحقه‌بازیهای علمی نبوده‌اند چنان داد مردانگی و شهامت اخلاقی را داده‌اند که برای همیشه نام ایران و ایرانیان را سربلند کرده و داستانهای تاریخی باستانی را که برای مردمان کنونی مانند افسانه می‌باشد برای بار دیگر ثابت کرده‌اند.


.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش پنجم

🔸 بیماریها ـ 1 (تکه‌ی یک از سه)


خویهای نیک و بد به بیماری و تندرستی ماند و کوشش درباره‌ی‌ آنها مانند پزشکی است. پزشک یک بار به بیماران پردازد و دردهای ایشان را جسته و بچاره کوشد. یک بار نیز تندرستان را بدیده گرفته راه نگهداری تندرستی و پرهیز از بیماریها را بایشان آموزد. پیداست که دو کار از هم جداست و هر یکی راه دیگری دارد ، و یک پزشک که تندرستی مردم را آرزومند است باید به هر دوی آنها پردازد.

درباره‌ی خویها نیز همین است و باید به هر دو کار پرداخت. بلکه باید گفت پرداختن به بیماریهای توده‌ها و کوشیدن بچاره‌ی آنها بالاتر و ارجدارتر است و باید نخست بآن پرداخت. زیرا یک مردمی که آلوده و گرفتارند گفتگو از نیکخویی با ایشان جز کار بیهوده نباشد و جز زیان سودی از آن بدست نیاید. ...

این بیماریها را که خواهیم شمرد مردم کمتر آگاهی از آنها می‌دارند و برخی را هیچ نمی‌شناسند. و چون کسانی این گفتارها را بخوانند خواهند دید که چگونه مردم از راستیها بیکبار دورند و چگونه چشم‌بسته و سرگردان گامهایی برمی‌دارند.


خودنمایی : یکی از گرفتاریهای توده‌ها خودنماییست. شاید کسانی آن را نشناسند و یا ارج نگزارند ولی خواهند دید چه گرفتاری بزرگی است و چه زیانی را با خود دارد.

این بدتر که بیش از همه پیش‌افتادگان بآن دچارند و کسانی که دعوی راهبری دارند خود بیمارند.

اینان چون هر کدام آگاهیهایی ـ بیش یا کم ـ از کهنه و نو ، از سودمند و بیهوده فراگرفته‌اند ، از ناتوانی روانها دچار درد خودنمایی گردیده‌اند. برای آنکه سخن روشن گردد اینک مثالهایی را می‌نگاریم :

مردم ساده و بی‌آلایش چهار تن چون گرد هم آیند ، اگر آشنایند باهم گرم حالپرسی گردند و از گذشته و آینده سخن رانند ، و هرگاه ناآشنایند کم‌کم بآشنایی پردازند و از نام و جا و پیشه و داستان یکدیگر پرسشهایی کنند. چه آشنا و چه بیگانه این در نهاد آدمی نهاده که چون باهم رسند به یکدیگر پردازند و همدیگر را نوازند و خوشی و شادی نمایند ، و اگر در انجمنی باشند یکی را که از دیگران داناتر است برگزینند و همه رو باو آورند و گوش بگفتار او دارند ، و هرگاه همگی به یک پایه باشند به نوبت سخنان شیرینی رانند و از پیشامدها و از سرگذشتها بازگویند.

این شیوه‌ی مردان ساده است ـ مردانی که بدرد خودنمایی دچار نمی‌باشند. ولی نمی‌دانم آیا بانجمنی از این پیش‌افتادگان برخورده‌اید؟!.. آیا دیده‌اید که اینان چه رفتاری باهم کنند و چگونه هر یکی بر آن کوشند که میدان یافته بگفتار پردازند و بر دیگران برتری فروشند و سخن یکدیگر را ناانجام گزارند ، و چون یکی بسخنی پرداخت دیگران رو ترش کنند و با چشم و ابرو رنجیدگی نمایند؟!.. در بیشتر نشستها این حالست. بارها دیده شود که یکی که سخن از شعر می‌راند و آگاهیهای خود را بیرون می‌ریزد دیگری سخن او را بریده گفتگوی جغرافی بمیان آورد. آن دیگری میدان نداده از فلسفه بگفتار پردازد. هر یکی آنچه را یاد گرفته بمیان آورد و تنها باین کوشد که دانش خود را بدیگران نشان دهد و دربند هیچ چیز دیگر نباشد و بگفته‌های دیگران هیچ ارجی نگزارد.

شاید این یک مثل بس نباشد و اندازه‌ی گرفتاری مردم را باین بیماری و زیانهای آن را روشن نگرداند و می‌باید با مثالهای دیگری آن را هرچه روشنتر گردانید. در یک زمینه مثالها هرچه بیشتر باشد روشنتر گردد بویژه در اینگونه زمینه‌ها که تاکنون گفتگو از آنها نشده و سخنانی که رانده می‌شود بگوش نخورده اینست ما باید آن را هرچه روشنتر نگاریم.

از چیزهایی که امروز رواج یافته چیزنویسی است. کسان بسیاری گفتارها نوشته باین روزنامه و آن مهنامه می‌فرستند. بسیاری از آنان در زمینه‌ی تاریخ و دانش و اینگونه چیزهای پایه‌دار می‌نگارند و اینان از گفتار ما بیرونند. لیکن بسیاری نیز بگفته‌ی خودشان گفتارهای «اجتماعی و اخلاقی» می‌نویسند و عنوان پیشوایی و پندآموزی بنگارشهای خود می‌دهند. ببینیم این کار را چرا می‌کنند و آیا انگیزه‌ی آن چیست؟!. اگر از خودشان پرسیم خواهند گفت : «از برای نیکی توده» (اصلاح جامعه) ، و منّتها نیز بار خواهند کرد. لیکن آیا این دعوی راست است؟!. آیا ما می‌توانیم باور نماییم که اینان به نیکی توده می‌کوشند؟!.

بهتر است نیک بسنجیم و در داستان داوری کنیم. نخست می‌گوییم : کسی که خواهان نیکی توده است و گفتار باین خواست می‌نویسد باید در جستجو باشد که گفتار او چه اثری در مردم کرده و هرگاه دید اثری نکرده انگیزه‌ی آن را جوید و این زمان از راه دیگری خواست خود را دنبال کند. ولی آیا شما کسی را از این گفتارنویسان سراغ دارید که درپی چنین کاری باشد؟! آیا نه اینست که هر کدام چون گفتاری نوشت و در یک روزنامه یا مهنامه چاپ یافت همان را بدست گرفته انجمنها را می‌گردد و نوشته‌ی خود را بهمه کس خواند و چون بآشنایانش رسد چنین گوید : «گفتار مرا در فلان نامه خواندید؟!. خوب بود؟!.»

👇
دوم : کسی که خواهان نیکی توده است و باین خواست گفتار می‌نویسد هرگز نتواند آن را فراموش کرده پس از چند روزی وارونه‌ی آن را نویسد. لیکن کدام یکی از اینان است که سخنی که می‌نویسد بر روی آن ایستادگی کند و وارونه‌ی آن را ننگارد؟!.. اینان چندان از این زمینه‌ها بدورند و چندان در تاریکی نادانی غوطه‌ور شده‌اند که اگر یکی ایراد گیرد که آنچه هفته‌ی پیش نوشته بودی آخشیج اینست که امروز نوشته‌ای بَرو بتوپند و چنین پاسخ دهد : «آن نظریه‌ی دیگری بود و این نظریه‌ی دیگریست» و چه‌بسا نام ایراد گیرنده را «خشک» گزارند.

سوم : کسی که براستی خواهان توده است و دلش بحال مردم می‌سوزد باید با خود نشیند و دمی باندیشه پردازد و این داند که از چند گفتار پا در هوایی که او یا دیگران نویسد هیچ نتیجه‌ای در دست نباشد و هرگز بچنان کار بیهوده‌ای نپرداخته به نیکی توده از راهش کوشد.

پس پیداست که اینان درپی نیکی توده نیستند و آنچه اینان را باین نگارشها برمی‌انگیزد بیگمان درد خودنماییست. شاید خودشان این را درنمی‌یابند ولی ما از جستجوی خود آشکار می‌بینیم که انگیزه‌ی دیگری در کار نیست.

بارها می‌بینیم کسی که گفتاری در یک زمینه نوشته و نزد ما آورده که ما در پیمان چاپ کنیم و ما چون پاسخ می‌دهیم که این نگارش شما نادرست است و با راهی که مهنامه‌ی ما می‌پیماید ناسازگار است درزمان پاسخ داده می‌گوید : «باکی نیست گفتار دیگری بدانسان که خواست شماست نوشته می‌آورم» و ما می‌بینیم که بیچاره تنها درپی آن است که نامش در شماره‌های پیمان آمده باشد.


.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)

🔸 4ـ2) یک کتاب سودمند (تکه‌ی دو از سه)


یک دسته از بزرگان سیاسی دوره‌ی مشروطیت را مؤلف دانشمند این کتاب با دیده‌ی انتقاد نگریسته و با دلائل تاریخی خیانتهای آنان را شمرده‌اند. اگرچه مؤلف تا اندازه‌ای پرده‌پوشی کرده و شرم و نجابت بایشان اجازه نداده که بیشتر از اینها پرده‌دری کند و تا آنجا که حقایق تاریخی و وجدان اجازه داده و سودمند برای تاریخ بوده نوشته‌اند. با اینهمه راه بروی خواننده باز کرده‌اند که دغلکاران و مردان ناپاک دوره‌ی انقلاب را نیک بشناسد و بسیاری از ایشان که هنوز زنده‌اند همیشه با دیده‌ی دشمنی در آنها نظر کند.

همین قسمت از تاریخ هجده‌ساله است که قیمت بی‌اندازه دارد. زیرا مشروطه در ایران با آن اهمیت آمد و آنهمه فداکاریها درباره‌ی آن شد و با اینهمه نتیجه‌ی درستی از آن پیدا نشد. بلکه اگر فراموش نشده بیست سال پیش بدترین دوره‌ی هرج و مرج ایران بشمار بوده. ما از هر کسی که بپرسیم علت آن را ندانسته. ولی از خواندن تاریخ هجده‌ساله هر کس بآسانی می‌داند که مایه‌ی بدبختی چه کسانی بوده‌اند و بیهوده نیست مؤلف دانشمند یک دسته را آنهمه دنبال می‌کند. محاکمه‌ میانه‌ی ستارخانها و باقرخانها با یک دسته از مردان مهم آن زمان کردن و شجاعانه حق را بستارخانها دادن و این مردان مهم را محکوم ساختن کاری است که تاریخ هجده‌ساله از عهده‌ی آن برمی‌آید.

اگرچه یک دسته از این قسمت تاریخ آقای کسروی رنجیده‌اند و همیشه زبان انتقاد باز دارند و گاهی پست‌فطرتانه بسخنان بیجایی نیز برمی‌خیزند ولی چون همه‌ی اینها از روی اغراض شخصی است و ابداً بنیادی ندارد نباید باینها اعتنا کرد.

همین بس که تاکنون کسی نتوانسته ایرادهای خود را بنویسد و منتشر گرداند و تنها بگفتن اکتفا می‌کنند.

خوشبختانه آقای کسروی با آنهمه سابقه‌ی درازی که در رشته‌ی تحقیقات تاریخی دارند و نوشته‌های تاریخی ایشان مورد اعتماد و حجت مورخین و مستشرقین بزرگ می‌باشد دامن همت را بکمر زده و این راه را بخوبی پیموده و بقول گذشتگان حق مقام را نیک ادا کرده‌اند.

بارها از مادران داغدیده‌ی جوانانی که در این داستان شورانگیز دستی داشته‌اند شنیدم که این کتاب تاریخ را کتاب من نام نهاده و درد دلهای خود را در آن کتاب برشته‌ی تحریر دیده‌اند. این کتاب شیرین و شورانگیز که داستان تاریخی را شرح می‌دهد در نکته‌های باریک آن یک استاد بزرگ اخلاقی و اجتماعی مانند آقای کسروی گفتگوهای اخلاقی و دین را گوشزد می‌کند ، که تأثیر آن مانند تأثیر درسهای یک آموزگار زبردستی است که درس اخلاق و دیانت را بر اجتماع می‌آموزد.

تاریخ هر اندازه نزدیکتر براستی باشد ارزش آن بیشتر است و در خواننده بیشتر تأثیر دارد. اینگونه تاریخها بهترین آموزگار اخلاقی و اجتماعی می‌باشد و یک تازیانه‌ی عبرتی است که آدمی را بسوی راستی و درستی می‌کشاند.

آدمی وقتی که این کتاب را می‌خواند چنان تأثیرات عمیقی در او ایجاد می‌شود که گویی خودش در آن میدان کار و زار بوده و مربی توانایی حقایق اخلاقی و اجتماعی را گوشزد می‌سازد. پس از خواندن چند صفحه از کتاب «تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان» آدمی را چنان بیطاقت می‌گرداند که گویی خود را فراموش کرده و خود را باخته و در محکمه‌ی وجدان و خدا مورد بازپرسی قرار گرفته و قاضی پاکی مانند آقای کسروی او را محاکمه می‌نماید.

انسان هر قدر خشن و خونسرد باشد و با احساسات سر و کاری نداشته باشد باز از خواندن این کتاب گاهی تأثیرات درونی او را بی‌اختیار کرده از اظهار احساسات و نفرین بدشمنان درونی و بیرونی ایران خودداری نمی‌تواند. بلکه در برخی مقامها ناگزیر می‌شود جلو اشک را نیز باز گزارد.


.
میرزا ‌هاشم‌خان ، ستارخان و باقرخان
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش پنجم

🔸 بیماریها ـ 1 (تکه‌ی دو از سه)


شاید کسانی از آنان اینها را بخوانند و چنین پندارند که خواست ما «خرده‌گیری» است و این نیز یک گونه نویسندگی است. ولی نه چنانست. ما هرگز سر خرده‌گیری بکسی نداریم و این از دشوارترین کارهاست که از یک دسته نکوهش نگاریم. ولی چه باید کرد. امروز از همین راه زیانهای بی‌اندازه برمی‌خیزد و هزاران کسان در سایه‌ی گرفتاری بدرد خودنمایی از یکسو خودشان از درآمدن براه رستگاری بیکبار بی‌بهره شده‌اند و از یکسو سنگ راه دیگران می‌باشند.

اینها را که ما می‌نگاریم یک رشته راستیهاییست که کمتر کسی می‌داند و ما این می‌خواهیم که همگی اینها را بدانند و این بیماریها را دنبال کنند و ریشه‌کن گردانند.

یک کار دیگر اینان کتاب‌نویسی است. در اینجا نیز کتابهایی که در زمینه‌ی تاریخ و دانشها نوشته می‌شود از سخن ما بیرونست. آن کتابها را می‌گوییم که در زمینه‌ی نیکخویی و دین و آیین زندگانی و مانند اینها نگارش می‌شود. از اینهاست که می‌خواهیم گفتگو نماییم. در اینجا نیز اگر بپرسید : برای چه این کتابها را می‌نویسید؟ پاسخ خواهند داد : «از برای نیکی توده». این خود از شگفتیهاست که هزاران کسان برای نیکی توده می‌کوشند و هیچ اثری درمیان نیست.

در اینجا نیز ما همان داوری را توانیم کردن و به همان نتیجه که رسیدیم توانیم رسیدن. آیا کدام یکی از اینهاست که کتابی را که می‌نویسد و پراکنده می‌کند درپی آن باشد که چه اثری در مردم کرده؟!. همیشه دیده شده کتابی را که می‌نویسند همه برآنند که ستایش آن را بشنوند و از یاران خود چشم «تقریظ» می‌دارند و آشکاره بهم گفتگو می‌کنند که من بکتاب شما تقریظ نوشتم شما نیز بکتاب من بنویسید! پس چگونه می‌توان پذیرفت که اینان نیکی توده را خواسته‌اند؟! چگونه می‌توان درنیافت که جز خودنمایی خواست دیگری نمی‌دارند؟!..

گفتیم و دوباره می‌گوییم : کسی که به یک کاری دلبستگی دارد راه آن را پیدا کند. اینان را اگر اندک‌دلسوزی بحال توده بودی و از کوششهای خود (اگرچه پنجاه درصد باشد) سود مردم را خواستندی بیگمان راه کار را پیدا کردندی. این را هر کسی داند که از این کتاب‌نویسیها و پراکنده‌کوشیها هیچ سودی نتواند بود و اگر کسانی براستی آرزومند نیکخویی و رستگاری مردم می‌باشند باید نخست یک راه روشنی درمیان باشد و دستورهایی برای رفتار و کردار داده شود که پیش از همه خود آن کسان پذیرند و بکار بندند و سپس پاکدلانه آنها را بمردم یاد دهند و همگی یک سخن گویند و هرگز دربندِ من و تو نباشند. این چیزی نیست که کسانی آرزومند نیکی توده‌ها باشند و این را ندانند. آنان که نمی‌دانند و هیچگاه خود را باین راهها نمی‌زنند خود دلیل است که جز دربند خودنمایی نیستند و این نادانی دیگری از ایشانست که دعوی دلبستگی به نیکی توده می‌نمایند.

شما به هر کدام از اینان برسید ناله از پاشیدگی خویها می‌دارند و از مردم گله می‌نمایند. لیکن همه‌ی اینها دروغ است و دلهاشان از آن آگاهی ندارد. اگر می‌خواهید دروغشان آشکار گردد پیشنهاد کن که بیاید ده تن از شما فراهم نشینید و یک رشته خویها و کارهای نیک را برگزینید که پیش از همه خودتان آنها را بکار بندید و سپس همگی یکدل و یکزبان برواج دادن آنها کوشید. چنین پیشنهادی را بکن تا ببینی چه پاسخی می‌شنوی!

یک دلیل دیگر یاد کنیم : چنین انگارید که کسی از اینان کتابی درباره‌ی نیکخویی یا بگفته‌ی خودشان در اخلاق می‌نویسد و شما باو آگاهی دهید که فلان کس دیگری پیش از شما کتابی درباره‌ی نیکی خویها نوشته و چنین پیشنهاد کنید که «بهتر است شما بجای اینکه کتاب دیگری نویسید همان کتاب او را گرفته برواجش کوشید که هم رنجتان کمتر شود و هم اثر کار بیشتر گردد. زیرا مردم هنگامی که ببینند شما پاکدلانه کتاب کس دیگری را رواج می‌دهید بیگمان تکان خورند و بآسانی خویهای نیک را یاد گیرند و بکار بندند». آیا گمان می‌کنید آقای پیشوا باین پیشنهاد شما گوش دهد؟!. بیگمان ندهد و هرگز چنین چیزهایی به اندیشه‌ی این کسان نرسیده و نخواهد رسید.

بیگمان اگر کسی چنان پیشنهادی به یکی از ایشان کند ازو برنجد و شاید چنین پاسخ دهد : «چه می‌گویی آقا؟!.. من با فلان کس چه کار دارم؟!.. من می‌خواهم خودم کتابی نویسم؟!..» یا بسا از نادانی نکته را هیچ درنیافته چنین پاسخ دهد : «من می‌خواهم خودم برای توده یک نیکی کنم»!

👇
بارها این مثل را نگاشته‌ایم که کسی اگر بشنود دیهی در کنار رودخانه‌ای نهاده و نیاز به یک پلی دارد که مردم از روی آن آمدوشد کنند و بر آن شود که به دیه رفته پلی در آنجا بسازد و پول و گچ و آجر و گِلکار[=بنّا] و کارگر همراه برداشته بآنجا رود ولی چون برسد ببیند یک مرد نیکوکار دیگری بساختن پل پرداخته است آیا این کس چه می‌کند؟!.. نه اینست که از پیشامد شادمان گردیده و برآن مرد نیکوکار سپاس گزارد و آنچه آجر و گچ با خود برده باو واگزارد که پل را هرچه بهتر و استوارتر پدید آورد ، و یا اگر این را نکرد و خواست خودش بکار جداگانه‌ای برخیزد این نیز راه را گرفته به پیراستن و هموار ساختن آن پردازد ، و یا چشمه‌ای برای ده بیرون آورد. لیکن اگر این مرد بجای این کارها بهمچشمی برخاست و این نیز پل دیگری پهلوی پل آن مرد نیکوکار پدید آورد آیا مردم او را یک دیوانه‌ی خیره‌سر نشناسند؟!.. از همینجا معنی کار این پیشوایان خودنمای دردمند را اندازه گیرید.

در این مدت ما آنچه آزمودیم آنست که اینان هیچگاه سپر نیندازند و شکست بروی خود نیاورند ، و من می‌دانم برخی از آنان چون باین گفتارها خواهند برخورد بجای آنکه گمراهی خود را دریابند و بخطاشان خَستُوان[=معترف] گردند و براه آیند این بار رنگ دیگری بسخن داده و خود را براه رندی زده چنین خواهند گفت : «ای بابا ! مگر این می‌خواهد مردم فرشته شوند؟!.. این چیزها که این می‌خواهد در هیچ جا پیدا نشود؟!.. جهان همیشه چنین بوده که هست. زندگانی نبرد است و هر کس تنها برای خود کوشد». پاره‌ای از ایشان گستاخانه چنین گویند : «پیغمبران هم تنها برای خود می‌کوشیدند چیزهای دیگر همه بهانه بوده ...»! اینها سخنانیست که بارها از دهانها شنیده می‌شود.

اینان زیان تباهکاریهای خود را نمی‌دانند و از این آگاه نیستند که آنچه مردمان آسیا را بی‌ارج ساخته و سرافکنده و درمانده گردانیده همین تباهکاریهاست.

می‌گویند : «جهان همیشه چنین بوده ...» این از آن بهانه‌جوییهاست که دزدان و راهزنان نیز دارند. ای بیچارگان سری بلند کرده نگاهی بجهان کنید تا بدانید چه‌ها پیش می‌رود. نگاهی بتاریخ کنید ببینید چه دسته‌های پاکدلی همیشه برخاسته و چه کارهای بزرگی را انجام داده‌اند.

اگر فرصت خواندن تاریخ دیگر را ندارید همین تاریخ مشروطه را که ما می‌نگاریم بخوانید تا بدانید که ستارخانها و یفرِمخانها در نتیجه‌ی پاکدلی و مردانگی و در سایه‌ی آنکه من و تو نمی‌شناختند آن کارهای بزرگ را انجام دادند ولی بهمان‌زاده‌ها و فلان‌الملک‌ها در سایه‌ی آلودگی و خودخواهی آنهمه زیانها را بکشور زدند و خود نیز جز رسوایی و بدنامی بهره نبردند.


.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)

🔸 4ـ2) یک کتاب سودمند (تکه‌ی سه از سه)


مزیت عهده[عمده‌ی؟] این کتاب آنست که بنحوی که خود وقایع و جریانات بترتیب و تدریج بوده تاریخ نیز به همان ترتیب و تدریج پیش می‌آید و قدم بقدم آن را دنبال می‌کند و در داوری و تشخیص نیک و بد نیز از همان ترتیب برکنار نمی‌شود. شاید خوانندگان مقصود مرا درک نکنند اینست توضیح می‌دهم ـ در یک جریان بزرگ تاریخی بسیاری از اشخاص در آغاز امر صمیمانه رفتار می‌کنند ولی کم‌کم آلوده‌ی اغراض شخصی گردیده از صمیمیت دور می‌افتند و چه‌بسا بخیانت مرتکب شوند. تاریخنویس که پس از ختام جریان قلم برمی‌دارد و می‌خواهد تاریخ جریان را بنویسد غالباً اینطور است که چون تاریخنگار خیانتهای آن اشخاص را در نظر دارد بصمیمیت‌هایی که در آغاز جریان از خود بروز داده‌اند قیمت نگزارده وقایع را بنحوی که رخ داده برشته‌ی نگارش نمی‌کشد. اغلب مورخین دچار این خطا می‌شوند و خود ایشان درک نمی‌کنند. ولی مؤلف تاریخ هجده‌ساله از این لغزش برکنار بوده و اگر کسی تاریخ هجده‌ساله را از آغاز آن با دقت خوانده خواهد دید مؤلف وقایع را چنانکه بوده می‌نگارد و کسانی که در آن زمان بصمیمیت کار می‌کرده‌اند (گو که معلوم نیست آن صمیمیت حقیقی بوده یا نه) کارهای ایشان را به همان نحو که رخ داده می‌نگارد و خطاها و خیانتهای آخری ایشان را بآن زمان دخالت نمی‌دهد. خواننده تو گویی خودش در آن زمانها بوده و با جریانات قدم بقدم همراهی کرده و پیشامد هر زمان را با دیده تماشا کرده است.

مشروطه در ایران چون شروع گردید در آن زمان انبوهی از مردم از درباری و طبقه‌ی علماء و بازاریان و طبقه‌ی بیسواد در آن شرکت کردند. مؤلف نیز همه‌ی آنها را در تاریخ نشان می‌دهد و شور و هیجان عموم را یاد می‌کند. ولی چون جریان به یک جای سختی می‌رسد و محمدعلی‌میرزا با توپ و تفنگ بکندن بنیاد مشروطه قیام می‌کند در اینجا مشروطه‌خواهان دو دسته می‌شوند یک دسته طبقه‌ی برجسته و باسواد و یک دسته طبقه‌ی گمنام و بیسواد ـ آن دسته خود را کنار کشیده پی اغراض خود می‌روند. ولی این دسته‌ی گمنام و بیسواد ایستاده فداکاری نشان می‌دهند تا دوباره مشروطه را برمی‌گردانند.

لیکن همینکه دوباره مشروطه برمی‌گردد همان طبقه‌ی برجسته دوباره بمیدان تاخته رشته‌ی کارها را در دست می‌گیرند و بمحو و نابودی آن دسته‌ی فداکار می‌کوشند و با یک مهارت فوق‌العاده آنها را از میدان می‌برند سهل است که بدنامشان کرده و از نظرها می‌اندازند و چنان می‌کنند که هیچ کس نمی‌دانست چنان حقایقی درمیان بوده حتا آنهایی که در جریان بوده‌اند این حقایق را در آن زمان درک نکرده بودند و اگر درک کرده بودند از یادشان رفته بود تا آقای کسروی آنها را روشن گردانید.

آقای کسروی همینکه بمحل جدا شدن دو دسته می‌رسد بدون آنکه بجلالت و اهمیت صوری طبقه‌ی برجسته قیمتی گزارد و یا از مهارتی که ایشان در پرده‌کشی بکارهای خود نشان داده بودند فریب خورد با یک صراحت عادلانه طرف طبقه‌ی گمنام و بیسواد را می‌گیرد و محاکمه‌ی تاریخی را دنبال می‌نماید و با قدمهای آهسته هم تاریخ را دنبال می‌کند و هم در هیچ جا رشته‌ی محاکمه را از دست نمی‌دهد.

این نکته معنیهای بزرگی را دربر دارد و از جمله این معنی او بسیار مهم است که هر کسی بداند که در ایران و دیگر توده‌های شرقی آنچه فاسد گردیده این طبقه‌ی برجسته است و طبقه‌های انبوه گمنام یا بعبارت دیگر طبقه‌های دوم و سوم در صلاحیت خود باقی است و این نکته‌ی بزرگی است که جلو ناامیدی را درباره‌ی اصلاح شرق می‌گیرد.

زمانی که اصل این کتاب بزبان عربی در مجله‌ی العرفان صیدا چاپ می‌شد خوب یاد دارم که چه اثری در خوانندگان عربی‌زبان می‌کرد و من که در آن زمان در عربستان بودم اثر آن را خوب دریافته‌ام. بسیاری از دوستان من چنان متأثر می‌شدند که گویا تاریخ استقلال و جنبشهای دیار عرب را می‌خوانند و از دلسوزی و همدردی بازنمی‌ایستادند.

در مطبوعات عربی این کتاب انعکاس غریبی داشت و همیشه متأسف بودند که دامنه‌ی آن مقطوع گردیده و دانشمندان عرب همیشه از نگارشهای آقای کسروی تمجید و توصیف می‌نمودند.

گیلانیان آرزو دارند که همان گونه که مؤلف دانشمند بخش آذربایجان را تألیف نموده‌اند قسمت گیلان را که رادمردان بزرگی در این راه با برادران آذربایجانی همدوش و همقدم بوده فراموش نفرمایند و تا اندازه‌ای که دسترس باسناد تاریخی آن سامان دارند خدمت شایسته‌ای از این راه بگیلان نموده و تاریخ مشروطیت را تکمیل فرمایند که بزرگترین خدمت بتاریخ و ایران نموده‌اند.

👇