هرگاه آرزو داریم که بهترین درسهای اخلاقی و اجتماعی و تاریخی که با داستان پدران و آشنایان ما آمیخته شده بیاموزیم ، هرگاه میخواهیم بهترین درسهای عبرتآمیز تاریخی را آموخته و از اندرزهای گرانبها و نفیس بزرگی سرمشق بگیریم ، هرگاه میخواهیم دوای خوشبختی را بتودهی بیمار خورانیده و آنان را از نکبت و بدبختیهای اجتماعی رهایی دهیم سزاوار است در نشر این کتاب زیبا که زاییدهی فکر یک مرد بزرگ تاریخی و اجتماعی است کوشش دریغ ننماییم که انتشار آن خدمت به ایران و نسل جوان میباشد.
مرتضای مدرسی چهاردهی
.
مرتضای مدرسی چهاردهی
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش پنجم
🔸 بیماریها ـ 1 (تکهی سه از سه)
باز گواهی دیگری یاد میکنیم : در یکی از شهرهای بیرون از ایران از چند سال پیش دستهای (جمعیتی) پدید آمده که گویا چند صد تنی بآن پیوستهاند. اینان پیش خود بنگهداری دین میکوشند و با بیدینی نبرد میکنند و یکی از کارهای ایشانست که سالانه در ماه ربیعالاول کتابی چاپ میکنند. بدینسان که هشتاد و نود تن هر کدام گفتاری بدلخواه خویش در ستایش اسلام و پیغمبر اسلام مینگارند که همگی آنها را در یکجا گرد آورده کتابی میکنند و بچاپ میرسانند. لیکن باید هر گفتاری بنام نویسندهاش باشد و پیکرهاش[عکس] با ستایشهایی از اندازهی دانش و جایگاه او در بالای گفتار آورده شود تا خواننده او را نیک بشناسد.
اینان این کار را چرا میکنند؟!.. اگر از خودشان پرسیم خواهند گفت : «برای پشتیبانی از دین و نبرد با بیدینی» ، و شاید کسانی از درون دل همین باور را دارند. لیکن آیا این راست است؟!. آیا ما نیز توانیم باور کردن؟!... بهتر است چگونگی را بسنجیم و بیازماییم :
چنین انگاریم کسی با آن نویسندگان فراهم نشیند و چنین پیشنهاد کند «این راه کار نیست که شما پیش گرفتهاید. از این گفتارهای پراکنده که هر یکی بدلخواه از راه دیگری درآمده و چیزهای دیگری مینویسید نتیجهای بدست نیاید. هر یکی از شما بنوشتههای دیگران میخندد و جز بنوشتهی خود ارج نمیگزارد. اگر شما میخواهید راستیرا کاری انجام دهید باری نخست خودتان فراهم نشسته و باهم گفتگو کرده سخن یکی سازید و آن زمان گفتاری یا کتابی بنام دسته (جمعیت) بنویسید بیآنکه نامی از این و آن درمیان باشد ، و همگی دست بهم داده همان را رواج دهید» آیا این پیشنهاد را پذیرند؟!.. بیگمان نپذیرند و هر یکی بهانهی دیگری آورند.
دوباره میگویم : کسی که به یک کاری دلبستگی دارد راه آن را پیدا کند. اینان اگر راستیرا درپی نگهداری دین بودندی اندیشیدندی و این دریافتندی که دینی درمیان نمانده تا ایشان نگه دارند. دانستندی که امروز بدترین گرفتاری شرق همان کوششهای دلخواهانه و پراکندهایست که کرده میشود. آیا ستایشهای پیاپی از اسلام و پیغمبر اسلام چه گرهی از کار تواند گشود و جز اینکه مسلمانان دل خود را بآن شاد کنند و از چارهی دردها و گرفتاریها بازمانند چه نتیجهی دیگری تواند داد؟!.
آیا این بدان نمیماند که خاندانی که به نداری افتادهاند و سخت گرفتارند بجای کوشش و چارهجویی بستایشهای گزافهآمیز از گذشتگان خود پردازند و دلهای خود را بآن خوش کرده درپی هیچ کاری نباشند؟!..
پس پیداست که همهی این کارها چه در ایران و چه در شهرهای دیگر جز از راه هوسبازی و خودنمایی نیست. کسانی از اینان چندان سرگرم و گرفتارند که زندگی را جز بهر همین نادانیها نمیخواهند و همه را نیز مانند خود میپندارند. زمانی که ما بنگارش پیمان آغاز کردیم با آنکه از شمارهی نخست در دیباچه نوشتیم که این مهنامه از برای باز کردن یک راهی بروی جهانیان است و گفتارهای پراکنده از کسی نخواهد پذیرفت و کسانی اگر چیزی نویسند باید یا گفتههای ما را پذیرفته گواهی پاکدلانه دهند و یا اگر ایرادی دارند آنها را نگارند ـ با اینهمه مگر توانستیم جلو هوسهای نادانی را بگیریم. همینکه مهنامه پراکنده گردید پیاپی نوشته فرستادند ، شعرهای بیهوده آوردند ، هر کسی کالای پست خود را در دست گرفته رو بما آوردند. شگفت آن بود که مردی از بغداد گفتار درازی فرستاد که در بالای آن در دو سطر درازی لقبهای خود را نگاشته بود : «بقلم مصلح شهیر علامهی کبیر فیلسوف اسلام معالی .....» ببینید این نادانیها تا چه اندازه بر ما سخت میافتاد و تا چه اندازه در رنج این پستیها میبودیم.
مردان بدنهاد در جایی که میبایست آواز بآواز ما اندازند و راستیپرستانه بما یاری کنند با این نادانیهای پست ما را میآزردند.
بدتر از اینها آنکه کسانی نگارشهای ما را دستاویز دیگری برای خودنمایی میپندارند و آنها را گرفته و برنگ دیگری انداخته گفتار مینگارند و یا بر سر منبرها سخن میرانند. (1) این بتازگی رخ داده که جوانی نزد من آمده میگوید : «گفتاری نوشته بودم فلان نامهنویس (2) آن را بنام خود چاپ کرده» من پاسخی ندادم. دوباره آغاز سخن کرد : «گفتار هم در زمینهی ارجداری بود باین عنوان نوشته بودم : سخن از بهر معنی است» ندانستم به جوان نادان چه پاسخی دهم و ناگزیر شده از نزد خود دور راندم.
آن روزی که ما نوشتیم : «سخن از بهر معنی است» و با یاوهبافان به نبرد برخاستیم جز دستهی اندکی به یاری ما برنخاست و دیگران پستنهادانه بخاموشی گراییدند ، ولی کنون آن گفتهها را گفتار میکنند و از دست همدیگر میربایند ، و از بس آلوده و نادانند میپندارند چنین بایستی بود و از سیاهکاری خود شرم نکرده داستان نزد ما میآورند.
👇
🔸 بیماریها ـ 1 (تکهی سه از سه)
باز گواهی دیگری یاد میکنیم : در یکی از شهرهای بیرون از ایران از چند سال پیش دستهای (جمعیتی) پدید آمده که گویا چند صد تنی بآن پیوستهاند. اینان پیش خود بنگهداری دین میکوشند و با بیدینی نبرد میکنند و یکی از کارهای ایشانست که سالانه در ماه ربیعالاول کتابی چاپ میکنند. بدینسان که هشتاد و نود تن هر کدام گفتاری بدلخواه خویش در ستایش اسلام و پیغمبر اسلام مینگارند که همگی آنها را در یکجا گرد آورده کتابی میکنند و بچاپ میرسانند. لیکن باید هر گفتاری بنام نویسندهاش باشد و پیکرهاش[عکس] با ستایشهایی از اندازهی دانش و جایگاه او در بالای گفتار آورده شود تا خواننده او را نیک بشناسد.
اینان این کار را چرا میکنند؟!.. اگر از خودشان پرسیم خواهند گفت : «برای پشتیبانی از دین و نبرد با بیدینی» ، و شاید کسانی از درون دل همین باور را دارند. لیکن آیا این راست است؟!. آیا ما نیز توانیم باور کردن؟!... بهتر است چگونگی را بسنجیم و بیازماییم :
چنین انگاریم کسی با آن نویسندگان فراهم نشیند و چنین پیشنهاد کند «این راه کار نیست که شما پیش گرفتهاید. از این گفتارهای پراکنده که هر یکی بدلخواه از راه دیگری درآمده و چیزهای دیگری مینویسید نتیجهای بدست نیاید. هر یکی از شما بنوشتههای دیگران میخندد و جز بنوشتهی خود ارج نمیگزارد. اگر شما میخواهید راستیرا کاری انجام دهید باری نخست خودتان فراهم نشسته و باهم گفتگو کرده سخن یکی سازید و آن زمان گفتاری یا کتابی بنام دسته (جمعیت) بنویسید بیآنکه نامی از این و آن درمیان باشد ، و همگی دست بهم داده همان را رواج دهید» آیا این پیشنهاد را پذیرند؟!.. بیگمان نپذیرند و هر یکی بهانهی دیگری آورند.
دوباره میگویم : کسی که به یک کاری دلبستگی دارد راه آن را پیدا کند. اینان اگر راستیرا درپی نگهداری دین بودندی اندیشیدندی و این دریافتندی که دینی درمیان نمانده تا ایشان نگه دارند. دانستندی که امروز بدترین گرفتاری شرق همان کوششهای دلخواهانه و پراکندهایست که کرده میشود. آیا ستایشهای پیاپی از اسلام و پیغمبر اسلام چه گرهی از کار تواند گشود و جز اینکه مسلمانان دل خود را بآن شاد کنند و از چارهی دردها و گرفتاریها بازمانند چه نتیجهی دیگری تواند داد؟!.
آیا این بدان نمیماند که خاندانی که به نداری افتادهاند و سخت گرفتارند بجای کوشش و چارهجویی بستایشهای گزافهآمیز از گذشتگان خود پردازند و دلهای خود را بآن خوش کرده درپی هیچ کاری نباشند؟!..
پس پیداست که همهی این کارها چه در ایران و چه در شهرهای دیگر جز از راه هوسبازی و خودنمایی نیست. کسانی از اینان چندان سرگرم و گرفتارند که زندگی را جز بهر همین نادانیها نمیخواهند و همه را نیز مانند خود میپندارند. زمانی که ما بنگارش پیمان آغاز کردیم با آنکه از شمارهی نخست در دیباچه نوشتیم که این مهنامه از برای باز کردن یک راهی بروی جهانیان است و گفتارهای پراکنده از کسی نخواهد پذیرفت و کسانی اگر چیزی نویسند باید یا گفتههای ما را پذیرفته گواهی پاکدلانه دهند و یا اگر ایرادی دارند آنها را نگارند ـ با اینهمه مگر توانستیم جلو هوسهای نادانی را بگیریم. همینکه مهنامه پراکنده گردید پیاپی نوشته فرستادند ، شعرهای بیهوده آوردند ، هر کسی کالای پست خود را در دست گرفته رو بما آوردند. شگفت آن بود که مردی از بغداد گفتار درازی فرستاد که در بالای آن در دو سطر درازی لقبهای خود را نگاشته بود : «بقلم مصلح شهیر علامهی کبیر فیلسوف اسلام معالی .....» ببینید این نادانیها تا چه اندازه بر ما سخت میافتاد و تا چه اندازه در رنج این پستیها میبودیم.
مردان بدنهاد در جایی که میبایست آواز بآواز ما اندازند و راستیپرستانه بما یاری کنند با این نادانیهای پست ما را میآزردند.
بدتر از اینها آنکه کسانی نگارشهای ما را دستاویز دیگری برای خودنمایی میپندارند و آنها را گرفته و برنگ دیگری انداخته گفتار مینگارند و یا بر سر منبرها سخن میرانند. (1) این بتازگی رخ داده که جوانی نزد من آمده میگوید : «گفتاری نوشته بودم فلان نامهنویس (2) آن را بنام خود چاپ کرده» من پاسخی ندادم. دوباره آغاز سخن کرد : «گفتار هم در زمینهی ارجداری بود باین عنوان نوشته بودم : سخن از بهر معنی است» ندانستم به جوان نادان چه پاسخی دهم و ناگزیر شده از نزد خود دور راندم.
آن روزی که ما نوشتیم : «سخن از بهر معنی است» و با یاوهبافان به نبرد برخاستیم جز دستهی اندکی به یاری ما برنخاست و دیگران پستنهادانه بخاموشی گراییدند ، ولی کنون آن گفتهها را گفتار میکنند و از دست همدیگر میربایند ، و از بس آلوده و نادانند میپندارند چنین بایستی بود و از سیاهکاری خود شرم نکرده داستان نزد ما میآورند.
👇
بسخن بیش از این دامنه نمیدهیم. خودنمایی یکی از بیماریهاست که امروز بسیاری ـ بلکه بیشتری ـ از پیشافتادگان و سرجنبانان بآن گرفتارند. ما میدانیم آنان باین آسانی دست نخواهند برداشت و جلو هوسهای نادانی را نخواهند گرفت. چیزی که هست ما نیز روی سخن را با ایشان نمیداریم و بیش از همه برای آگاهی یک دسته مردان بخرد و پاکدل ـ مردانی که دل از درماندگی و زبونی شرقیان پردرد میدارند ـ مینگاریم. اینها را مینگاریم تا پاکدلان این نادانیها را نیک شناسند و دیگر ارجی باین کسان و کارهای ایشان نگزارند.
این پراکندهکاریها که امروز رواج دارد ، و هر کسی بدلخواه کار دیگری میکند و سخنان دیگری را رواج میدهد سراپا گمراهی و سراپا تباهکاریست ، و بیپرده میگویم که مایهی درماندگی و سرگردانی شرق همینست. ما از این زمینه سخن گشادهتر و درازتر خواهیم راند. در اینجا میخواهیم بگوییم که انگیزهی آن پراکندهکاریها جز خودنمایی نیست و آن بیماری بس سختی میباشد.
میخواهیم روشن گردانیم که یک حال بس بیمناکی که هر غیرتمندی باید تنش از یاد آن لرزد مایهی آن جز یک رشته هوسهای کودکانه نیست. هوسهای کودکانهای که مردان پنجاهساله و شصتساله بآنها گرفتارند.
باید دانست خودنمایی جز از خودخواهی است. از خودخواهی ما بارها سخن راندهایم و سپس نیز خواهیم راند. این ریشهدارتر از خودنمایی است و انبوه مردمان بآن دچارند. ولی خودنمایی بیش از همه گریبانگیر یک گروه پیشافتادهی جنبنده است.
اینان که هر کدام آگاهیهایی از اینجا و از آنجا ، و از کهنه و از نو ، از سودمند و زیانآور فراگرفتهاند چون سود دیگری از آنها نمیتوانند برداشت بخودنمایی میپردازند و بدینسان نادانیها بار میآورند.
هم باید دانست که خودنمایی تنها با گفتار نوشتن و کتاب پرداختن نیست. کسان بسیاری باین بسنده میکنند که در این نشست و آن نشست بسخنانی پردازند و گردن راست گرفته بخود بالند و خود را دانشمند نشان دهند. اینان همه بیمارند.
کسانی میگویند : خودنمایی در نهاد آدمی نهاده است. میگویم : راست است ولی هر آنچه در نهاد آدمی نهاده نه نیک است. ما این را روشن ساختهایم که آدمی چون سرشت جانی و سرشت روانی را توأم دارد یک رشته دریافتها و درخواستهای ناستوده دَرو هست که باید تا تواند جلو آنها را گیرد. خودنمایی نیز از آنهاست و از اینرو ما آن را هوس مینامیم.
شما میبینید کسانی که باین درد گرفتارند خودشان آن را پنهان میدارند و نام دیگری برویش میگزارند. چنانکه گفتیم اگر از این کسان که بنوشتن یا بگفتن خودنمایی میکنند بپرسید چنین گویند که بسود توده میکوشند. کمتر یکی از ایشان راستی را بگردن گرفته خَستُوان گردد که هوس او را بکار واداشته و جز درپی نام و آوازه نمیباشد. این دلیل است که خودنمایی جز یک هوس کودکانه نیست.
از آنسوی شما این را نیز بیندیشید که همین هوسبازیها بزرگترین زیان را درپی خود میدارد و به بهای بدبختی شرق سر میآید. آیا رواست که ما بعنوان آنکه خودنمایی در نهاد آدمی نهاده از چنین زیان بس بزرگی جلوگیری ننماییم؟!...
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ اینها که جز خودنمایی و تباهکاری ، این کارشان نیز دزدی بشمارست کم نبودهاند و خوانندگانِ آگاه برخی از اینها را که با چنان دزدیهایی برای خود آوازه بسیجیدهاند میشناسند.
2ـ «نامه» در اینجا معنی همگانی روزنامه ، هفتهنامه ، ماهنامه و مانند اینها را دارد.
.
این پراکندهکاریها که امروز رواج دارد ، و هر کسی بدلخواه کار دیگری میکند و سخنان دیگری را رواج میدهد سراپا گمراهی و سراپا تباهکاریست ، و بیپرده میگویم که مایهی درماندگی و سرگردانی شرق همینست. ما از این زمینه سخن گشادهتر و درازتر خواهیم راند. در اینجا میخواهیم بگوییم که انگیزهی آن پراکندهکاریها جز خودنمایی نیست و آن بیماری بس سختی میباشد.
میخواهیم روشن گردانیم که یک حال بس بیمناکی که هر غیرتمندی باید تنش از یاد آن لرزد مایهی آن جز یک رشته هوسهای کودکانه نیست. هوسهای کودکانهای که مردان پنجاهساله و شصتساله بآنها گرفتارند.
باید دانست خودنمایی جز از خودخواهی است. از خودخواهی ما بارها سخن راندهایم و سپس نیز خواهیم راند. این ریشهدارتر از خودنمایی است و انبوه مردمان بآن دچارند. ولی خودنمایی بیش از همه گریبانگیر یک گروه پیشافتادهی جنبنده است.
اینان که هر کدام آگاهیهایی از اینجا و از آنجا ، و از کهنه و از نو ، از سودمند و زیانآور فراگرفتهاند چون سود دیگری از آنها نمیتوانند برداشت بخودنمایی میپردازند و بدینسان نادانیها بار میآورند.
هم باید دانست که خودنمایی تنها با گفتار نوشتن و کتاب پرداختن نیست. کسان بسیاری باین بسنده میکنند که در این نشست و آن نشست بسخنانی پردازند و گردن راست گرفته بخود بالند و خود را دانشمند نشان دهند. اینان همه بیمارند.
کسانی میگویند : خودنمایی در نهاد آدمی نهاده است. میگویم : راست است ولی هر آنچه در نهاد آدمی نهاده نه نیک است. ما این را روشن ساختهایم که آدمی چون سرشت جانی و سرشت روانی را توأم دارد یک رشته دریافتها و درخواستهای ناستوده دَرو هست که باید تا تواند جلو آنها را گیرد. خودنمایی نیز از آنهاست و از اینرو ما آن را هوس مینامیم.
شما میبینید کسانی که باین درد گرفتارند خودشان آن را پنهان میدارند و نام دیگری برویش میگزارند. چنانکه گفتیم اگر از این کسان که بنوشتن یا بگفتن خودنمایی میکنند بپرسید چنین گویند که بسود توده میکوشند. کمتر یکی از ایشان راستی را بگردن گرفته خَستُوان گردد که هوس او را بکار واداشته و جز درپی نام و آوازه نمیباشد. این دلیل است که خودنمایی جز یک هوس کودکانه نیست.
از آنسوی شما این را نیز بیندیشید که همین هوسبازیها بزرگترین زیان را درپی خود میدارد و به بهای بدبختی شرق سر میآید. آیا رواست که ما بعنوان آنکه خودنمایی در نهاد آدمی نهاده از چنین زیان بس بزرگی جلوگیری ننماییم؟!...
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ اینها که جز خودنمایی و تباهکاری ، این کارشان نیز دزدی بشمارست کم نبودهاند و خوانندگانِ آگاه برخی از اینها را که با چنان دزدیهایی برای خود آوازه بسیجیدهاند میشناسند.
2ـ «نامه» در اینجا معنی همگانی روزنامه ، هفتهنامه ، ماهنامه و مانند اینها را دارد.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)
🔸 5 ـ2) تاریخ مشروطه (تکهی یک از چهار)
تاریخ هجدهسالهی آذربایجان یا داستان مشروطه را که بخش ببخش همراه سالهای پیمان چاپ میشود بارها گفتهام از بهر چه آن را نگاشتهام.
مرا باین کار بیکاری وانداشته است. سودی نیز از آن چشم ندارم. بلکه اگر کسانی از نزدیک جستجو کنند خواهند دید زیانهای بزرگی از آن بردهام و میبرم و این هنری نیست که من تاریخنگاری کنم.
من میبینم پارهای مرا در شمار تاریخنگاران میگیرند و در ردهی دیگران جایی بالاتر و پایینتر از بهر من باز میکنند. این چیزیست که نمونهی فهم و فرهنگ ایشان تواند بود و راستی جز از آن میباشد.
آنچه که مرا بنگاشتن این کتاب واداشت این بود که دیدم در سی سال کسی بنگارش تاریخ مشروطه برنخاست و اگر کسانی چیزهایی نوشتند بسیار نارسا بود. پارهای نیز راستی را فدای خشنودی این و آن کردند و کسانی را که در جنبش آزادیخواهی در ردهی دشمنان توده بودند بمشروطهخواهی ستودند و جانبازیهای مردان غیرتمند را گزارده برویهکاریهای [=بظاهرسازی] این و آن پرداختند. چاپلوسی و پستی نگزاشت تاریخ درستی از آب درآورند.
کسی که خویشتن آلودهی پستیهاست در پستیهای دیگران با نگاه ساده نگرد و آنها را عیب نشمارد. بلکه اگر کسی بآنها خرده گرفت او را تندرو میشناسد.
تاریخنگاری که جز خوشی و آسایش خویش دربند چیز دیگری نیست و نیک و بد را جز در ترازوی خوشیهای خود نمیسنجد و در زندگی بیش از این نشناخته که سر از توی سرها درآورد و با چاپلوسیها و شیرینزبانیها و نکتهسنجیهای ادبی راه بانجمن توانگران و زورمندان پیدا کند و تاریخ را نیز از بهر آن مینگارد که از این توانا و از آن توانگر ستایشهای چاپلوسانه کند و هواداری ایشان را از برای خود ذخیره نماید ، چنین کسی چگونه تواند پستیهای دیگران را دریابد و در تاریخ خود بنگارد؟! چگونه تواند سیاهکاریهای توانایان و زورمندان را برخشان کشد و از گزند و زیان نیندیشد؟!..
کسی که خویشتن از گردنفرازی و ستمبرنتابی و جانبازی و مرگ را خوار گرفتن فرسنگها دور است و چنان چیزهایی را باندیشهی خود راه دادن نیز نمیتواند چگونه او میتواند بجانبازیها و دلیریهای کسانی ارج گزارد و فرومایگانی را که از آن مردانگیها بیبهره بودند و بدغلبازی خود را درمیان پیشروان آزادی جا داده بودند بسیاهکاری ستاید.[؟!]
ما بارها آزمودیم چون با کسی گفتگو میکنیم که فلان مرد فلان پستی را کرده چنین میگوید :
«ای آقا ! اینها هم ایرادیست شما میگیرید؟!.. مگر او نمیخواست نان بخورد؟!..» یا میگوید : «آن روز دیگر بوده و جز آن کار نمیتوانستی کرد!»
روزی گفتگو از چاپلوسیها و گزافهبافیها و دروغنویسیهای یک تاریخنگار زمان قاجار میداشتم شنوندگان همگی چنین پاسخ دادند : «بیچاره مجبور بوده. اگر آنها را نمینوشت از دربار بیرونش میکردند». دیدم اینان همگی برآنند که در راه روزی طلبیدن به هر پستی و زشتی توان برخاست. و آنگاه چاپلوسی از یک توانا و دروغنویسی در تاریخ را چندان گناه بزرگی نمیشمارند. بلکه خود ایشان هر کدام باین پستیها آلودهاند بلکه آنها را یک گونه زیرکی و هنرمندی میشناسند.
کسانی از اینان چنانند که هرگاه کسی را ببینند در راه گردنفرازی و غیرتمندی و در سایهی اینکه از چاپلوسی و پستی و دورویی پرهیز میکند ، بسختی و گرسنگی تاب میآورد ، او را خوار گیرند و بزبانی که دارند «خشک» نام دهند و چهبسا بزبان دلسوزی و پندآموزی نکوهشهایی کنند.
این حال بیشتر مردم است بویژه گروه نویسنده و داننده که ما اندازهی گرفتاری و آلودگی آنان را در جای خود باز کردهایم. (1) آنان که برای هر پستی عذری میشناسند و از بهر هر فرومایگی فلسفههایی در یاد دارند و همهی بدآموزیهای قرنهای گذشته را در مغز خود انباشته دارند پیداست در چه حالی هستند و اگر تاریخی بنگارند چگونه از آب درمیآورند.
پابرگی :
1ـ از جمله در گفتار «پراکندهاندیشی چه اثری تواند داشت؟..» پرچم روزانه شمارهی 85
.
🔸 5 ـ2) تاریخ مشروطه (تکهی یک از چهار)
تاریخ هجدهسالهی آذربایجان یا داستان مشروطه را که بخش ببخش همراه سالهای پیمان چاپ میشود بارها گفتهام از بهر چه آن را نگاشتهام.
مرا باین کار بیکاری وانداشته است. سودی نیز از آن چشم ندارم. بلکه اگر کسانی از نزدیک جستجو کنند خواهند دید زیانهای بزرگی از آن بردهام و میبرم و این هنری نیست که من تاریخنگاری کنم.
من میبینم پارهای مرا در شمار تاریخنگاران میگیرند و در ردهی دیگران جایی بالاتر و پایینتر از بهر من باز میکنند. این چیزیست که نمونهی فهم و فرهنگ ایشان تواند بود و راستی جز از آن میباشد.
آنچه که مرا بنگاشتن این کتاب واداشت این بود که دیدم در سی سال کسی بنگارش تاریخ مشروطه برنخاست و اگر کسانی چیزهایی نوشتند بسیار نارسا بود. پارهای نیز راستی را فدای خشنودی این و آن کردند و کسانی را که در جنبش آزادیخواهی در ردهی دشمنان توده بودند بمشروطهخواهی ستودند و جانبازیهای مردان غیرتمند را گزارده برویهکاریهای [=بظاهرسازی] این و آن پرداختند. چاپلوسی و پستی نگزاشت تاریخ درستی از آب درآورند.
کسی که خویشتن آلودهی پستیهاست در پستیهای دیگران با نگاه ساده نگرد و آنها را عیب نشمارد. بلکه اگر کسی بآنها خرده گرفت او را تندرو میشناسد.
تاریخنگاری که جز خوشی و آسایش خویش دربند چیز دیگری نیست و نیک و بد را جز در ترازوی خوشیهای خود نمیسنجد و در زندگی بیش از این نشناخته که سر از توی سرها درآورد و با چاپلوسیها و شیرینزبانیها و نکتهسنجیهای ادبی راه بانجمن توانگران و زورمندان پیدا کند و تاریخ را نیز از بهر آن مینگارد که از این توانا و از آن توانگر ستایشهای چاپلوسانه کند و هواداری ایشان را از برای خود ذخیره نماید ، چنین کسی چگونه تواند پستیهای دیگران را دریابد و در تاریخ خود بنگارد؟! چگونه تواند سیاهکاریهای توانایان و زورمندان را برخشان کشد و از گزند و زیان نیندیشد؟!..
کسی که خویشتن از گردنفرازی و ستمبرنتابی و جانبازی و مرگ را خوار گرفتن فرسنگها دور است و چنان چیزهایی را باندیشهی خود راه دادن نیز نمیتواند چگونه او میتواند بجانبازیها و دلیریهای کسانی ارج گزارد و فرومایگانی را که از آن مردانگیها بیبهره بودند و بدغلبازی خود را درمیان پیشروان آزادی جا داده بودند بسیاهکاری ستاید.[؟!]
ما بارها آزمودیم چون با کسی گفتگو میکنیم که فلان مرد فلان پستی را کرده چنین میگوید :
«ای آقا ! اینها هم ایرادیست شما میگیرید؟!.. مگر او نمیخواست نان بخورد؟!..» یا میگوید : «آن روز دیگر بوده و جز آن کار نمیتوانستی کرد!»
روزی گفتگو از چاپلوسیها و گزافهبافیها و دروغنویسیهای یک تاریخنگار زمان قاجار میداشتم شنوندگان همگی چنین پاسخ دادند : «بیچاره مجبور بوده. اگر آنها را نمینوشت از دربار بیرونش میکردند». دیدم اینان همگی برآنند که در راه روزی طلبیدن به هر پستی و زشتی توان برخاست. و آنگاه چاپلوسی از یک توانا و دروغنویسی در تاریخ را چندان گناه بزرگی نمیشمارند. بلکه خود ایشان هر کدام باین پستیها آلودهاند بلکه آنها را یک گونه زیرکی و هنرمندی میشناسند.
کسانی از اینان چنانند که هرگاه کسی را ببینند در راه گردنفرازی و غیرتمندی و در سایهی اینکه از چاپلوسی و پستی و دورویی پرهیز میکند ، بسختی و گرسنگی تاب میآورد ، او را خوار گیرند و بزبانی که دارند «خشک» نام دهند و چهبسا بزبان دلسوزی و پندآموزی نکوهشهایی کنند.
این حال بیشتر مردم است بویژه گروه نویسنده و داننده که ما اندازهی گرفتاری و آلودگی آنان را در جای خود باز کردهایم. (1) آنان که برای هر پستی عذری میشناسند و از بهر هر فرومایگی فلسفههایی در یاد دارند و همهی بدآموزیهای قرنهای گذشته را در مغز خود انباشته دارند پیداست در چه حالی هستند و اگر تاریخی بنگارند چگونه از آب درمیآورند.
پابرگی :
1ـ از جمله در گفتار «پراکندهاندیشی چه اثری تواند داشت؟..» پرچم روزانه شمارهی 85
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش پنجم
🔸 بیماریها ـ 2 (تکهی یک از سه)
از خودنمایی که امروز دستهی انبوهی بآن گرفتارند سخن راندم ولی زیانهای آن را بازننمودم و اینک در اینجا بآن میپردازم :
1ـ زیان خودنمایی بیش از همه بخود گرفتاران آن بیماریست. آنان که امروز گفتار مینویسند و کتاب میپردازند و سخن میرانند و شعر میسرایند و پند میآموزند ، از پیر و جوان چنان سرگرم هوسبازیهای خود هستند که پروای هیچ چیز دیگری نمیکنند و دیوانهوار همه چیز را لگدمال نادانیهای خود میگردانند و این از دشوارترین کارهاست که کسی یکی از آنان را براه آورد.
چنین انگارید جوانی از آشنایان شما نویسنده است و گفتارها نویسد و شما با او بسخن درآمده میگویید : «از این کار تو چه سودی تواند بود؟! از سخنان پراکندهای که تو و دیگران بنویسند چه بدست آید؟!. تاکنون چه نتیجه پیدا شده که پس از این پیدا شود؟!. یک جوان باید پیش از همه بخود پردازد و خود را درست گرداند ...» کمتر خواهد بود که این گفتههای شما درو اثر کند و او را از آن نادانی بازگرداند.
من بارها آزمودهام با کسی که از اینان گفتگو میکنم و زشتی کارشان را میفهمانم از پاسخ درمیماند و باز بآسانی نمیتواند از هوسبازی دست بردارد و چون سخن درمیان گفت و شنید بهتر روشن گردد در اینجا برخی از آنها را یاد میکنم :
پارسال ملایی نزد من آمد و چون نشست کاغذی از جیب خود بیرون آورد و رو بمن کرده چنین گفت : «گفتاری نوشتهام و آوردم شما آن را چاپ کنید چون پیمان یک نامهی دینی است ...» گفتم : در چه زمینه نوشتهای؟. گفت : «زمینهی ارجداریست. نشان دادهام که امامان ما از بودن میکروب آگاه بودهاند و در سخنان خود آن را یاد کردهاند. امام علیبنالحسین دشمنان خود را نفرین میکند و میفرماید : خدایا وبا را در آبهای ایشان درآمیز». گفتم : این سخنان را بیست سال پیش از این در تبریز میشنیدم. ولی اکنون دیگر کهنه شده و بهتر است شما نیز رها کنید.
اینها ارزشی در پیش دانش و خرد ندارد و جز مایهی ریشخند و سرکوفت نتواند بود. باید چیزهای دانشی را بدانشمندانش واگزاشت. وانگاه یکی از ملایان کتابی در این باره نوشته که چاپ شده و به فارسی نیز ترجمه یافته باری به همان بسنده کنید. و چون دیدم پافشاری مینماید و از این سخن من دلگیر شده بدلیلآوری پرداخت گفتم : ترا آن بهتر که نخست معنی دین را بدانی و خود را درست کنی. گفت : مگر من معنی دین را نمیدانم. گفتم : بیگمان نمیدانی ، نه تنها تو هزاران دیگران آن را نمیدانند. من نیز نمیخواهم از تو معنی دین را بپرسم. از تو پرسش دیگری دارم : آن امامان را که میگویی مگر از نادیده (غیب) آگاه میبودند؟!.. گفت : «آری اجتماع علماء است» گفتم : اگر قرآن خوانده بودی میدیدی که خود پیغمبر اسلام آشکاره میگوید : «نمیگویم بشما گنجینههای خدا نزد من است و نادیده را نمیدانم» (1) در جای دیگری میگوید : «اگر نادیده را دانستمی سود بسیاری داشتمی». (2) اگر تاریخ خوانده بودی این میدانستی که در یکی از سفرها که عایشه همسرِ پاک پیغمبر همراهش بود او را در بیابان گزارده و کوچیدند و پیغمبر آن را ندانست تا در فرودگاه دیگری از آن آگاه شدند. این دربارهی پیغمبر اسلام است چه رسد به نوادگان او. پس ببین چه اندازه از راستیها بدورید و همچون عامیان یک رشته پندارهای گزافهآمیزی را گرفتهاید و آن را دین مینامید.
چون باین گفتههای من هیچ پاسخی نتوانست شرمنده گردید و اندکی نرم شد. گفتم امام علیبنالحسین میبایست یا از نادیده آگاه باشد و یا میکروب را از راه دانش جستجو کرده و بدست آورد ، و چون هیچ یک نیست پس پیداست که این سخنان بیکبار بیپاست. گذشته از بیپایی این زیان را هم با خود دارد که مردم را با این سخنان سرگرم میسازید و نمیگزارید در اندیشهی امروز خود باشند و بچارهی بدبختیها کوشند. گرفتم که امام علیبنالحسین از نادیده آگاه بوده و از بودن میکروب آگاهی داده امروز چه سودی از آن مردم را تواند بود؟!.. چارهی کدام درد را تواند کرد؟!.. آیا مَثَل شما مثل آن خاندان تیرهروز نادانی نخواهد بود که از نداری بسختترین حالی افتند و شبها را گرسنه بسر آرند ، با اینحال همواره گفتگو از دارایی و توانگری پدران هزارسالهی خود سرایند و دلهای خود را با آن خوش گردانند و بجای آنکه دست بهم دهند و بچارهی درماندگی خود کوشند سرگرم این داستانها باشند و بآنها بنازند و بهمسایگان برتری فروشند که ما چنان پدرانی داشتهایم ، و بدینسان زبان سرکوفت و ریشخند همسایگان را بخود باز کنند؟!..
👇
🔸 بیماریها ـ 2 (تکهی یک از سه)
از خودنمایی که امروز دستهی انبوهی بآن گرفتارند سخن راندم ولی زیانهای آن را بازننمودم و اینک در اینجا بآن میپردازم :
1ـ زیان خودنمایی بیش از همه بخود گرفتاران آن بیماریست. آنان که امروز گفتار مینویسند و کتاب میپردازند و سخن میرانند و شعر میسرایند و پند میآموزند ، از پیر و جوان چنان سرگرم هوسبازیهای خود هستند که پروای هیچ چیز دیگری نمیکنند و دیوانهوار همه چیز را لگدمال نادانیهای خود میگردانند و این از دشوارترین کارهاست که کسی یکی از آنان را براه آورد.
چنین انگارید جوانی از آشنایان شما نویسنده است و گفتارها نویسد و شما با او بسخن درآمده میگویید : «از این کار تو چه سودی تواند بود؟! از سخنان پراکندهای که تو و دیگران بنویسند چه بدست آید؟!. تاکنون چه نتیجه پیدا شده که پس از این پیدا شود؟!. یک جوان باید پیش از همه بخود پردازد و خود را درست گرداند ...» کمتر خواهد بود که این گفتههای شما درو اثر کند و او را از آن نادانی بازگرداند.
من بارها آزمودهام با کسی که از اینان گفتگو میکنم و زشتی کارشان را میفهمانم از پاسخ درمیماند و باز بآسانی نمیتواند از هوسبازی دست بردارد و چون سخن درمیان گفت و شنید بهتر روشن گردد در اینجا برخی از آنها را یاد میکنم :
پارسال ملایی نزد من آمد و چون نشست کاغذی از جیب خود بیرون آورد و رو بمن کرده چنین گفت : «گفتاری نوشتهام و آوردم شما آن را چاپ کنید چون پیمان یک نامهی دینی است ...» گفتم : در چه زمینه نوشتهای؟. گفت : «زمینهی ارجداریست. نشان دادهام که امامان ما از بودن میکروب آگاه بودهاند و در سخنان خود آن را یاد کردهاند. امام علیبنالحسین دشمنان خود را نفرین میکند و میفرماید : خدایا وبا را در آبهای ایشان درآمیز». گفتم : این سخنان را بیست سال پیش از این در تبریز میشنیدم. ولی اکنون دیگر کهنه شده و بهتر است شما نیز رها کنید.
اینها ارزشی در پیش دانش و خرد ندارد و جز مایهی ریشخند و سرکوفت نتواند بود. باید چیزهای دانشی را بدانشمندانش واگزاشت. وانگاه یکی از ملایان کتابی در این باره نوشته که چاپ شده و به فارسی نیز ترجمه یافته باری به همان بسنده کنید. و چون دیدم پافشاری مینماید و از این سخن من دلگیر شده بدلیلآوری پرداخت گفتم : ترا آن بهتر که نخست معنی دین را بدانی و خود را درست کنی. گفت : مگر من معنی دین را نمیدانم. گفتم : بیگمان نمیدانی ، نه تنها تو هزاران دیگران آن را نمیدانند. من نیز نمیخواهم از تو معنی دین را بپرسم. از تو پرسش دیگری دارم : آن امامان را که میگویی مگر از نادیده (غیب) آگاه میبودند؟!.. گفت : «آری اجتماع علماء است» گفتم : اگر قرآن خوانده بودی میدیدی که خود پیغمبر اسلام آشکاره میگوید : «نمیگویم بشما گنجینههای خدا نزد من است و نادیده را نمیدانم» (1) در جای دیگری میگوید : «اگر نادیده را دانستمی سود بسیاری داشتمی». (2) اگر تاریخ خوانده بودی این میدانستی که در یکی از سفرها که عایشه همسرِ پاک پیغمبر همراهش بود او را در بیابان گزارده و کوچیدند و پیغمبر آن را ندانست تا در فرودگاه دیگری از آن آگاه شدند. این دربارهی پیغمبر اسلام است چه رسد به نوادگان او. پس ببین چه اندازه از راستیها بدورید و همچون عامیان یک رشته پندارهای گزافهآمیزی را گرفتهاید و آن را دین مینامید.
چون باین گفتههای من هیچ پاسخی نتوانست شرمنده گردید و اندکی نرم شد. گفتم امام علیبنالحسین میبایست یا از نادیده آگاه باشد و یا میکروب را از راه دانش جستجو کرده و بدست آورد ، و چون هیچ یک نیست پس پیداست که این سخنان بیکبار بیپاست. گذشته از بیپایی این زیان را هم با خود دارد که مردم را با این سخنان سرگرم میسازید و نمیگزارید در اندیشهی امروز خود باشند و بچارهی بدبختیها کوشند. گرفتم که امام علیبنالحسین از نادیده آگاه بوده و از بودن میکروب آگاهی داده امروز چه سودی از آن مردم را تواند بود؟!.. چارهی کدام درد را تواند کرد؟!.. آیا مَثَل شما مثل آن خاندان تیرهروز نادانی نخواهد بود که از نداری بسختترین حالی افتند و شبها را گرسنه بسر آرند ، با اینحال همواره گفتگو از دارایی و توانگری پدران هزارسالهی خود سرایند و دلهای خود را با آن خوش گردانند و بجای آنکه دست بهم دهند و بچارهی درماندگی خود کوشند سرگرم این داستانها باشند و بآنها بنازند و بهمسایگان برتری فروشند که ما چنان پدرانی داشتهایم ، و بدینسان زبان سرکوفت و ریشخند همسایگان را بخود باز کنند؟!..
👇
وانگاه شما یک «خبری» را پیدا کرده و یک جملهی آن را گرفته و بگمان خود با دانشهای نوین سازگار یافته بدینسان بخود میبالید و آن را گفتاری کرده به رخ فرنگیان میکشید و هیچ نمیاندیشید که بسیاری از فرنگیان زبان عربی را میدانند و این کتابها در دست آنان نیز هست ، کنون اگر یکی از ایشان همان کتابها را جستجو کند و هزاران خبرهای سراپا رسوایی را بیرون آورد و به رختان بکشد آیا چه پاسخی خواهید داد؟!.. اگر یک فرنگی بپرسد : این داستان جابُلقا و جابُلسا چیست؟!.. یا اگر بگوید : چگونه خضر سههزار سال زنده مانده؟!. یا بگوید اژدها در آسمان چهارم چه کار میکند؟!.. یا بگوید : داستان قطارهای شتر با بار کتاب در آسمان چه معنی دارد؟!.. آیا چه پاسخی باو دارید؟!.. این چه هنریست که شما از میان هزاران خبر یکی را گیرید و از آن هم آغاز و انجامش بیندازید و تنها یک جمله را عنوان کرده بدانشمندان بنازید؟!.. دوباره میگویم : اینها مایهی ریشخند است. وانگاه شما را امروز آن بهتر که از گذشته بیکبار چشم پوشید و در اندیشهی دردهای امروز باشید. امروز این پراکندگی که گریبانگیر مردم شده بچارهی آن کوشید.
اینها را که باو سرودم و پاسخی در برابر اینها نداشت برخاست و رفت ، با اینهمه دست از هوس خودنمایی برنداشت و چنانکه دانستم گفتار خود را بچندین جای دیگر نیز برد که شاید بچاپش رسانند. و آنگاه در پیش یکی از آشنایان گله از من آغاز نمود.
این نمونهایست که چگونه اینان آلوده میشوند و نمیتوانند دست از هوسبازی بردارند و همه چیز را فدای آن میسازند. آن سخنانی که من باین مرد گفتم اگر روانش بیمار نبودی همه را پذیرفتی و پی کارهای خود رفتی.
پابرگیها :
1ـ «قُل لَّا أَقُولُ لَکمْ عِندِی خَزَائِنُ اللَّهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَیبَ» در دو جا تکرار یافته است.
2ـ «وَلَوْ کنتُ أَعْلَمُ الْغَیبَ لَاسْتَکثَرْتُ مِنَ الْخَیرِ وَمَا مَسَّنِی السُّوءُ»
.
اینها را که باو سرودم و پاسخی در برابر اینها نداشت برخاست و رفت ، با اینهمه دست از هوس خودنمایی برنداشت و چنانکه دانستم گفتار خود را بچندین جای دیگر نیز برد که شاید بچاپش رسانند. و آنگاه در پیش یکی از آشنایان گله از من آغاز نمود.
این نمونهایست که چگونه اینان آلوده میشوند و نمیتوانند دست از هوسبازی بردارند و همه چیز را فدای آن میسازند. آن سخنانی که من باین مرد گفتم اگر روانش بیمار نبودی همه را پذیرفتی و پی کارهای خود رفتی.
پابرگیها :
1ـ «قُل لَّا أَقُولُ لَکمْ عِندِی خَزَائِنُ اللَّهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَیبَ» در دو جا تکرار یافته است.
2ـ «وَلَوْ کنتُ أَعْلَمُ الْغَیبَ لَاسْتَکثَرْتُ مِنَ الْخَیرِ وَمَا مَسَّنِی السُّوءُ»
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)
🔸 5 ـ2) تاریخ مشروطه (تکهی دو از چهار)
کتابی که بنام تاریخ بیداری ایران نوشته شده بهترین نمونهایست که با دست اینان چهسان [=چطور] تاریخ نگارش مییابد. با آنکه این کتاب در سالهای نخستین مشروطه و در پرشورترین زمان نگارش یافته است.
سخن کوتاه میکنم من یقین کردم که اگر کتابهایی در تاریخ جنبش مشروطه نوشته شود بیش از همه ستایش توانگران و توانایان خواهد بود و از جانبازان دلیر کمتر گفتگویی کرده خواهد شد.
من این را روا نشماردم که یک دسته غیرتمندانی در راه آزادی توده با جان و دارایی کوشش کنند و بیشتر ایشان در این راه کشته شوند و یا بالای دار روند و نامهاشان نیز فراموش گردد و در تاریخ نامهای دیگران یاد شود و چون بیست و اند سال از این داستانها گذشته و خود بیم آن بود که اگر بنگارش تاریخی در این باره برخاسته نشود کمکم همگی آنان که آگاهی دارند بمیرند و پس از چند سالی دیگر دسترسی بآن آگاهیها نباشد اینست از هر باره خود را ناگزیر دیدم که باین نگارش پردازم بویژه که چند سال پیش از آن تاریخ کوتاهی بتازی نگاشته و بچاپ رسانیده بودم و زمینه را در دست داشتم. (1)
تاریخنویسی اگر آسان مینماید کار بس دشواریست. بویژه تاریخ زمان خود را نوشتن. چنین کاری لغزشگاهیست که کمتر پایی در آن نلغزد زیرا گاهی دوستی این و آن و یا چشمداشت سود ، سنگ راه شده نویسنده را از راه راست بکنار کشاند گاهی کینه و همچشمی جلو بینش او را گیرد. این خود کار بس دشواریست که کسی پروای خشم و خشنودی مردم را نکرده جز دربند راستی نباشد. من در هر گامی آن را در پیش چشم داشته و همیشه خود را پاییدهام. گذشته از آنکه همیشه کوشیدهام جلو کینه و دلخواه خود را بگیرم و در هر داستانی تا توانستهام پرسش و کاوش بکار بردهام و چهبسا یک گفتاری را چندین بار عوض کردهام. گاهی رخ داده که یک سرگذشتی را که نوشتهام و بچاپ رسیده چون دانستهام نادرست است بار دیگر نوشته و از سر نو بچاپ دادهام. اما دربارهی پرهیز از هواداری این و آن و نگراییدن بکینه و دلخواه خود ، گمان ندارم نیازی بگفتن باشد. هر کسی که کتاب را بخواند آشکاره خواهد دید که جز درپی راستی نبودهام.
با اینهمه کوشش و پرهیز و راستیپژوهی باز دیده میشود کسانی خردههایی میگیرند و زبان بگله و ناله باز میکنند بلکه برخی از در تندی درمیآیند و بدشمنی و آزار برمیخیزند. اینست ناچارم در اینجا بپاسخ ایشان بپردازم :
شاید بخشی از این گلهها بجا باشد. زیرا جنبشی که در یک تودهی بزرگی پدید آید هزاران کسان در آن دست دارند و زمان بزمان کارها رنگ نوینی میگیرد و این نشدنیست که یک نویسنده بتواند پیشامدها را چنانکه رخ داده برشتهی نگارش کشد و جنبش را بدانسان که انجام گرفته بستاید و از همهی دستاندرکاران نام برد. در چنین کاری باید کسانی که در آن دست داشتهاند یادداشتهایی بنگارند و هر یک آنچه را دیده و دریافتهاند بازنمایند و سپس تاریخنگاری از رویهمرفتهی آنها تاریخی پدید آورد که در آن تاریخ نیز بیگمان نارساییها پدید خواهد بود.
در پیشامد مشروطهخواهی ایرانیان کسانی که پا درمیان داشتند و جانبازی کردند بیشتر ایشان نوشتن نتوانستندی و آنان که دانستندی هر کدام گرفتاریهایی پیدا کردند و مجال یادداشتنویسی پیدا نکردند. دیگران هم که میوهچینان بودند پرهیز از آن داشتندی که تاریخ آن جنبش براستی نگاشته شود. من که اکنون دست باین کار زدهام اگرچه بسیاری از پیشامدها را از نزدیک تماشا کرده و یا شنیدهام ولی این اندازه آگاهی بسیار اندک است و ناگزیر از جستجو و کاوش میباشم و در این باره گذشته از پرسشها که از این و آن مینمایم روزنامهها و کتابهای چندی را یکایک از دیده میگذرانم. کوتاهسخن با دشواری بسیار آگاهیهایی بدست میآورم و خود میدانم که باز چیزهای بسیاری بر من پوشیده میماند. این چیزیست که من بهتر از دیگران میشناسم و بارها باین نارسایی نگارشهای خود خَستُوان شدهام. در اینجا نیز مینگارم که بخشی از گلهها بجاست.
لیکن بیشتری هم بیهوده است. کسانی در آن هنگام که جنگ و کشاکش در کار و پای جانبازی درمیان بود خود را کنار داشتهاند ولی سپس که زمان بهرهمندی رسیده پا بمیان نهاده و خود را مشروطهخواه وانمودهاند و سالها با این نام زندگی بسر بردهاند و بهمین دستاویز از ما نیز چشم دارند آنان را در شمار جانبازان غیرتمند یاد کنیم ولی این چشمداشت بسیار بیجاست.
یک دستهی دیگری در این جانفشانیها پا درمیان داشتهاند ولی بیش از همه تماشاچی بودهاند چیزی که هست سپس داستانهای گزافهآمیزی از کوشش خود میسرودهاند و کارهای بزرگی را بنام خود یاد میکردهاند. این در نهاد آدمی نهاده که چون دروغی را چند بار بازگفت در دل خود او جایگیر گردد و خویشتن فریب خورده و آن را راست پندارد.
👇
🔸 5 ـ2) تاریخ مشروطه (تکهی دو از چهار)
کتابی که بنام تاریخ بیداری ایران نوشته شده بهترین نمونهایست که با دست اینان چهسان [=چطور] تاریخ نگارش مییابد. با آنکه این کتاب در سالهای نخستین مشروطه و در پرشورترین زمان نگارش یافته است.
سخن کوتاه میکنم من یقین کردم که اگر کتابهایی در تاریخ جنبش مشروطه نوشته شود بیش از همه ستایش توانگران و توانایان خواهد بود و از جانبازان دلیر کمتر گفتگویی کرده خواهد شد.
من این را روا نشماردم که یک دسته غیرتمندانی در راه آزادی توده با جان و دارایی کوشش کنند و بیشتر ایشان در این راه کشته شوند و یا بالای دار روند و نامهاشان نیز فراموش گردد و در تاریخ نامهای دیگران یاد شود و چون بیست و اند سال از این داستانها گذشته و خود بیم آن بود که اگر بنگارش تاریخی در این باره برخاسته نشود کمکم همگی آنان که آگاهی دارند بمیرند و پس از چند سالی دیگر دسترسی بآن آگاهیها نباشد اینست از هر باره خود را ناگزیر دیدم که باین نگارش پردازم بویژه که چند سال پیش از آن تاریخ کوتاهی بتازی نگاشته و بچاپ رسانیده بودم و زمینه را در دست داشتم. (1)
تاریخنویسی اگر آسان مینماید کار بس دشواریست. بویژه تاریخ زمان خود را نوشتن. چنین کاری لغزشگاهیست که کمتر پایی در آن نلغزد زیرا گاهی دوستی این و آن و یا چشمداشت سود ، سنگ راه شده نویسنده را از راه راست بکنار کشاند گاهی کینه و همچشمی جلو بینش او را گیرد. این خود کار بس دشواریست که کسی پروای خشم و خشنودی مردم را نکرده جز دربند راستی نباشد. من در هر گامی آن را در پیش چشم داشته و همیشه خود را پاییدهام. گذشته از آنکه همیشه کوشیدهام جلو کینه و دلخواه خود را بگیرم و در هر داستانی تا توانستهام پرسش و کاوش بکار بردهام و چهبسا یک گفتاری را چندین بار عوض کردهام. گاهی رخ داده که یک سرگذشتی را که نوشتهام و بچاپ رسیده چون دانستهام نادرست است بار دیگر نوشته و از سر نو بچاپ دادهام. اما دربارهی پرهیز از هواداری این و آن و نگراییدن بکینه و دلخواه خود ، گمان ندارم نیازی بگفتن باشد. هر کسی که کتاب را بخواند آشکاره خواهد دید که جز درپی راستی نبودهام.
با اینهمه کوشش و پرهیز و راستیپژوهی باز دیده میشود کسانی خردههایی میگیرند و زبان بگله و ناله باز میکنند بلکه برخی از در تندی درمیآیند و بدشمنی و آزار برمیخیزند. اینست ناچارم در اینجا بپاسخ ایشان بپردازم :
شاید بخشی از این گلهها بجا باشد. زیرا جنبشی که در یک تودهی بزرگی پدید آید هزاران کسان در آن دست دارند و زمان بزمان کارها رنگ نوینی میگیرد و این نشدنیست که یک نویسنده بتواند پیشامدها را چنانکه رخ داده برشتهی نگارش کشد و جنبش را بدانسان که انجام گرفته بستاید و از همهی دستاندرکاران نام برد. در چنین کاری باید کسانی که در آن دست داشتهاند یادداشتهایی بنگارند و هر یک آنچه را دیده و دریافتهاند بازنمایند و سپس تاریخنگاری از رویهمرفتهی آنها تاریخی پدید آورد که در آن تاریخ نیز بیگمان نارساییها پدید خواهد بود.
در پیشامد مشروطهخواهی ایرانیان کسانی که پا درمیان داشتند و جانبازی کردند بیشتر ایشان نوشتن نتوانستندی و آنان که دانستندی هر کدام گرفتاریهایی پیدا کردند و مجال یادداشتنویسی پیدا نکردند. دیگران هم که میوهچینان بودند پرهیز از آن داشتندی که تاریخ آن جنبش براستی نگاشته شود. من که اکنون دست باین کار زدهام اگرچه بسیاری از پیشامدها را از نزدیک تماشا کرده و یا شنیدهام ولی این اندازه آگاهی بسیار اندک است و ناگزیر از جستجو و کاوش میباشم و در این باره گذشته از پرسشها که از این و آن مینمایم روزنامهها و کتابهای چندی را یکایک از دیده میگذرانم. کوتاهسخن با دشواری بسیار آگاهیهایی بدست میآورم و خود میدانم که باز چیزهای بسیاری بر من پوشیده میماند. این چیزیست که من بهتر از دیگران میشناسم و بارها باین نارسایی نگارشهای خود خَستُوان شدهام. در اینجا نیز مینگارم که بخشی از گلهها بجاست.
لیکن بیشتری هم بیهوده است. کسانی در آن هنگام که جنگ و کشاکش در کار و پای جانبازی درمیان بود خود را کنار داشتهاند ولی سپس که زمان بهرهمندی رسیده پا بمیان نهاده و خود را مشروطهخواه وانمودهاند و سالها با این نام زندگی بسر بردهاند و بهمین دستاویز از ما نیز چشم دارند آنان را در شمار جانبازان غیرتمند یاد کنیم ولی این چشمداشت بسیار بیجاست.
یک دستهی دیگری در این جانفشانیها پا درمیان داشتهاند ولی بیش از همه تماشاچی بودهاند چیزی که هست سپس داستانهای گزافهآمیزی از کوشش خود میسرودهاند و کارهای بزرگی را بنام خود یاد میکردهاند. این در نهاد آدمی نهاده که چون دروغی را چند بار بازگفت در دل خود او جایگیر گردد و خویشتن فریب خورده و آن را راست پندارد.
👇
اینان نیز همان حال را دارند و این درنمییابند که ما دسترس بآگاهیهای راستتری داریم و میتوانیم دروغگویی ایشان را دریابیم. ما همیشه از کسانی که میخواهیم آگاهیها بدست بیاوریم نخست او را میآزماییم که از آن کسان گزافهباف نباشد و آنگاه بدروغ پای خود را بمیان نیاورد. و اگر گاهی دربارهی یک آگاهی بگمان افتادیم آن را چنان میآوریم که دانسته شود ما بیگمان نبودهایم.
پابرگی :
1ـ در دیباچهی تاریخ بازنمودهام که نخست ، کتابی بتازی بنام «آذربایجان فی ثمانیة عشر عاما» نوشتم و در سوریا در مهنامهی العرفان بچاپ رسید. (پ)
العرفان در آن زمان در صیدا چاپ میشد که بندریست در لبنان و با اینکه لبنان کشوری کهن است ولی در آن زمان (1923) بخشی از سوریا و او نیز در قیمومت فرانسه بود. استقلال رسمی لبنان بسالهای آخر جنگ جهانی دوم کشید.
.
پابرگی :
1ـ در دیباچهی تاریخ بازنمودهام که نخست ، کتابی بتازی بنام «آذربایجان فی ثمانیة عشر عاما» نوشتم و در سوریا در مهنامهی العرفان بچاپ رسید. (پ)
العرفان در آن زمان در صیدا چاپ میشد که بندریست در لبنان و با اینکه لبنان کشوری کهن است ولی در آن زمان (1923) بخشی از سوریا و او نیز در قیمومت فرانسه بود. استقلال رسمی لبنان بسالهای آخر جنگ جهانی دوم کشید.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش پنجم
🔸 بیماریها ـ 2 (تکهی دو از سه)
یک مرد دیگری چند ماه پیش گفتاری آورده و از من خواهش میکند که آن را بخوانم و اگر غلطی دارد درست گردانم. میپرسم در چه زمینه است؟ میگوید دربارهی مدرسهی مستنصریهی بغداد. گفتم : یک مدرسه چه ارجی دارد که تو در پیرامون آن گفتار نگاری و من نیز غلطهای آن را درست گردانم؟!.. گفت : «چه میفرمایید؟!.. یک بنیاد بس بزرگی بوده که پانصد طلبه در آن جا میگرفتهاند. در پهلویش خانقاهی بوده که پانصد صوفی در آن نشیمن داشتهاند و همگی اینان روزی خود را از مدرسه میگرفتهاند. یک دانشکدهی تاریخی بس ارجداری بوده است. شما که خودتان بتاریخ ارج میگزارید و آن را میپسندید ...» دیدم خواست مرا درنیافته گفتم : بهتر است که کمی با شما سخن رانم. داستان این مدرسه را بارها خواندهام و چون یک بنیاد بس شومی بوده اینست از شنیدن نامش آزرده میشوم.
هنگامی که چنگیزخان به ایران آمد و در ماوراءالنهر و خراسان آن کشتارها را کرد خلیفهی بغداد الناصر لدینالله تکانی بخود نداد. مردم بغداد نیز همه خاموش نشستند. با آنکه آن زمان همگی اینها یک کشور شمرده میشد. سپس چون ناصر لدینالله مرد و پسرش ظاهر نیز پس از اندکی باو پیوست و مستنصر خلیفه گردید و در این میان مغولان نیز بسراسر ایران دست یافتند و بخود عراق بیم سختی میرفت مستنصر در جایی که میبایست هرچه در گنجینه میداشت به شمشیر و نیزه و افزار جنگ دهد و لشکر آراید و آمادهی پیکار گردد و همهی مردم از فقیه و صوفی و دیگران از درس و سختیکشی و دیگر کارها دست برداشته جنگجویی یاد گیرند و برای نگهداری زنان و فرزندان خود آماده ایستند ـ بجای اینهاست که خلیفه مستنصر بساختن آن مدرسه پرداخته و پول بس هنگفتی در راه آن بیرون ریخته است که بگفتهی ابنعبری بنیاد بیمانندی بود و سیصد فقیه در آن درس میگفتند.
این خود نمونه است که چگونه مردم معنی دین را نمیفهمیدهاند و چگونه غیرت و مردانگی را پایمال نادانیهای خود میساختهاند. چند سال پس از آن هنگامی که هلاکو به بغداد دست یافت کوچکترین سودی از آن مدرسه و از فقیهان و طالبانش دیده نشد و خود نتوانستی دیده شود. چنین بنیاد شومی است که تو تاریخچهی آن را نوشتهای و میخواهی من نیز آن را درست گردانم و من نمیدانم چه نتیجهای را از این کار خود میخواهی؟!.. پاسخی که داد این بود : «اینها درست است ولی من هم رنجی بردهام و ناچارم این را چاپ کنم.».
از این گفت و شنیدها فراوان است. یک زشتی دیگر آنان اینست که چون خود سرگرم این بیهودهکاریها هستند همه را نیز از ردهی خود میشمارند. بارها این گله را کردهام که در نگارش پیمان یکی از ناآسودگیهای ما همینست که کسانی این نامه را نیز از شمار دیگر نامهها میگیرند و مرا که دارنده و نگارندهی آن میباشم نویسندهای همچون یکی از خودشان میپندارند و نتیجهی این نادانیشان آنست که دستهای از در رشک و همچشمی درمیآیند و دستهای بآرزوی همدستی میافتند. در این چند سال هر کس که اندکبهره از خرد داشته این فهمیده که ما به باز کردن یک راهی بروی شرق برخاستهایم و این نگارشها سراسر کوششهاییست که در آن راه مینماییم. در این پنج سال ما یک جمله را بهوس و دلخواه ننگاشتهایم و هرچه گفتهایم بر روی آن ایستادگی نموده و پروای نیرومندترین کسان را نکردهایم و چندین زمینه را که دنبال کردهایم در همگی دیگران بهیاهو برخاستهاند و در همگی گفتههای ما راست بوده و پس از دیری همان هیاهوکنندگان خودشان آنها را پذیرفتهاند. آیا اینها نویسندگیست؟!.. کدام نویسنده تاکنون چنین بوده است؟!..
در سال نخست پیمان چون از اروپاییگری سخن میراندیم کسان بسیاری گفتار در آن باره فرستادند و سخنان شگفتی بقالب زدند. جوانی از گیلان شعرهای بس درازی در نکوهش اروپاییان سرود و آن را «اروپانامه» نامیده پیش ما فرستاد که چاپ نماییم. پاسخ دادیم که خواست ما نکوهش اروپاییان نیست ما از آیین زندگانی گفتگو میداریم و به هر حال این سخن نه چنانست که شاعر نیز بآن پردازد. جوان بلهوس تا چندین بار پاسخ نشنید مگر دست برداشت؟!..
.
🔸 بیماریها ـ 2 (تکهی دو از سه)
یک مرد دیگری چند ماه پیش گفتاری آورده و از من خواهش میکند که آن را بخوانم و اگر غلطی دارد درست گردانم. میپرسم در چه زمینه است؟ میگوید دربارهی مدرسهی مستنصریهی بغداد. گفتم : یک مدرسه چه ارجی دارد که تو در پیرامون آن گفتار نگاری و من نیز غلطهای آن را درست گردانم؟!.. گفت : «چه میفرمایید؟!.. یک بنیاد بس بزرگی بوده که پانصد طلبه در آن جا میگرفتهاند. در پهلویش خانقاهی بوده که پانصد صوفی در آن نشیمن داشتهاند و همگی اینان روزی خود را از مدرسه میگرفتهاند. یک دانشکدهی تاریخی بس ارجداری بوده است. شما که خودتان بتاریخ ارج میگزارید و آن را میپسندید ...» دیدم خواست مرا درنیافته گفتم : بهتر است که کمی با شما سخن رانم. داستان این مدرسه را بارها خواندهام و چون یک بنیاد بس شومی بوده اینست از شنیدن نامش آزرده میشوم.
هنگامی که چنگیزخان به ایران آمد و در ماوراءالنهر و خراسان آن کشتارها را کرد خلیفهی بغداد الناصر لدینالله تکانی بخود نداد. مردم بغداد نیز همه خاموش نشستند. با آنکه آن زمان همگی اینها یک کشور شمرده میشد. سپس چون ناصر لدینالله مرد و پسرش ظاهر نیز پس از اندکی باو پیوست و مستنصر خلیفه گردید و در این میان مغولان نیز بسراسر ایران دست یافتند و بخود عراق بیم سختی میرفت مستنصر در جایی که میبایست هرچه در گنجینه میداشت به شمشیر و نیزه و افزار جنگ دهد و لشکر آراید و آمادهی پیکار گردد و همهی مردم از فقیه و صوفی و دیگران از درس و سختیکشی و دیگر کارها دست برداشته جنگجویی یاد گیرند و برای نگهداری زنان و فرزندان خود آماده ایستند ـ بجای اینهاست که خلیفه مستنصر بساختن آن مدرسه پرداخته و پول بس هنگفتی در راه آن بیرون ریخته است که بگفتهی ابنعبری بنیاد بیمانندی بود و سیصد فقیه در آن درس میگفتند.
این خود نمونه است که چگونه مردم معنی دین را نمیفهمیدهاند و چگونه غیرت و مردانگی را پایمال نادانیهای خود میساختهاند. چند سال پس از آن هنگامی که هلاکو به بغداد دست یافت کوچکترین سودی از آن مدرسه و از فقیهان و طالبانش دیده نشد و خود نتوانستی دیده شود. چنین بنیاد شومی است که تو تاریخچهی آن را نوشتهای و میخواهی من نیز آن را درست گردانم و من نمیدانم چه نتیجهای را از این کار خود میخواهی؟!.. پاسخی که داد این بود : «اینها درست است ولی من هم رنجی بردهام و ناچارم این را چاپ کنم.».
از این گفت و شنیدها فراوان است. یک زشتی دیگر آنان اینست که چون خود سرگرم این بیهودهکاریها هستند همه را نیز از ردهی خود میشمارند. بارها این گله را کردهام که در نگارش پیمان یکی از ناآسودگیهای ما همینست که کسانی این نامه را نیز از شمار دیگر نامهها میگیرند و مرا که دارنده و نگارندهی آن میباشم نویسندهای همچون یکی از خودشان میپندارند و نتیجهی این نادانیشان آنست که دستهای از در رشک و همچشمی درمیآیند و دستهای بآرزوی همدستی میافتند. در این چند سال هر کس که اندکبهره از خرد داشته این فهمیده که ما به باز کردن یک راهی بروی شرق برخاستهایم و این نگارشها سراسر کوششهاییست که در آن راه مینماییم. در این پنج سال ما یک جمله را بهوس و دلخواه ننگاشتهایم و هرچه گفتهایم بر روی آن ایستادگی نموده و پروای نیرومندترین کسان را نکردهایم و چندین زمینه را که دنبال کردهایم در همگی دیگران بهیاهو برخاستهاند و در همگی گفتههای ما راست بوده و پس از دیری همان هیاهوکنندگان خودشان آنها را پذیرفتهاند. آیا اینها نویسندگیست؟!.. کدام نویسنده تاکنون چنین بوده است؟!..
در سال نخست پیمان چون از اروپاییگری سخن میراندیم کسان بسیاری گفتار در آن باره فرستادند و سخنان شگفتی بقالب زدند. جوانی از گیلان شعرهای بس درازی در نکوهش اروپاییان سرود و آن را «اروپانامه» نامیده پیش ما فرستاد که چاپ نماییم. پاسخ دادیم که خواست ما نکوهش اروپاییان نیست ما از آیین زندگانی گفتگو میداریم و به هر حال این سخن نه چنانست که شاعر نیز بآن پردازد. جوان بلهوس تا چندین بار پاسخ نشنید مگر دست برداشت؟!..
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)
🔸 5 ـ2) تاریخ مشروطه (تکهی سه از سه)
یک جدایی دیگر اینست که ما نیک و بد را جز در ترازوی راستی نمیسنجیم و دیگران دسترس بآن ترازو ندارند. (1) یکی از جهتهایی که ما را بنگاشتن این تاریخ واداشته همین است که نادانیهای توده را برخشان کشیم و دوری ایشان را از راستیها و فریبهایی که از دغلکاران خوردهاند روشن گردانیم. ما میگوییم : در آن زمان و پیش از آن خردها سست و کوتاه بوده و برای گواهی کارهایی که روی داده یاد میکنیم پس چگونه میتوانیم آن کارها را براست داشته [=تصدیق کرده] پیشامدها را بدانسانی که دیگران درمییافتهاند در تاریخ بنگاریم.[؟]
ما میبینیم کسانی در باغشاه بر گرد سر محمدعلیمیرزا بودهاند و برخی از ایشان عنوان وزارت نیز داشتهاند و سپس چون محمدعلیمیرزا برافتاده بمیان مشروطهخواهان آمدهاند و مردم ایشان را گناهکار ندانستهاند بلکه از کسان بسیار نیکشان شماردهاند. با آنکه ما اینان را سخت گناهکار میشماریم. در نزد ما اینان از خود محمدعلیمیرزا بدتر میباشند. زیرا اینان در همهی بدکرداریهای او دست داشتهاند و گذشته از آن دورو و فریبکار نیز بودهاند. همچنین کسی که در مجلس هوادار جنگ با محمدعلیمیرزا میبوده و تفنگ بدست مردم میداده ولی در روزی که جنگ برخاسته خودش و یارانش از خانه بیرون نیامدهاند دیگران چون همه همپایهی ایشانند گناهشان را درنمییابند. (2) ولی نزد ما از بدترین گناهکاران میباشند. نیز آنان که پیش از افتادن محمدعلیمیرزا بمشروطه روی سردی نشان میدادهاند و سپس که او افتاده بگرمی پرداختهاند یا آنان که یکرو بمجلس و یکرو بمحمدعلیمیرزا داشتهاند ما همهی اینان را بدکاران میشناسیم و اینکه مردم ایشان را پذیرفته و گرامیشان داشتهاند میگوییم از نارسایی خردها بوده است.
میبینیم کسانی که در داستان بمباردمان مجلس از ایران بیرون رفتند در قفقاز و خاک عثمانی و اروپا گردش میکردهاند و با آنکه میدانستهاند تبریز ایستادگی نموده با لافی که از آزادیخواهی میزدهاند این نمیکردهاند بآنجا شتابند و دست بدست مجاهدان داده بکوشند و کنون این کوتاهی را عیب هم نمیشمارند و با پیشانی باز داستان گردشهای خود را یاد میکنند و آن را نیز کوششهایی در راه مشروطه میشمارند.
میبینیم مردی که در آغاز جنگهای تبریز در آنجا بوده و رشتهی کارها را در دست داشته با لاف مشروطهخواهی که میزده همینکه جنگ برخاسته آنجا را رها کرده و جان بدر برده و تا جنگ برپا بوده در اروپا آسوده زیسته و هرگز یادی از تبریز و ایران نکرده که تو گویی آن جنگ و کشاکش در کشور بیگانهای رخ میداده. لیکن همینکه جنگ فرونشسته و ایمنی رو داده با پیشانی باز بآنجا درآمده و بار دیگر رشتهی کارها را در دست گرفته (3) و ما چون در کار او باریک میشویم میبینیم که از درون و بیرون شکستی بخود راه نمیداده و گمان گناهکاری بخویشتن نمیبرده. روشنتر بگویم : آن کار خود را بد نمیدانسته و بگمان او دیگران بایستی رنج کشند و با جان و دارایی کوشند و راه فرمانروایی و کامرانی او را باز کنند. این را هرگز درنمییافته که او نیز بنوبت خود بایستی جانبازی کند.
میبینیم یک دستهی انبوهی همگی این باور را داشتهاند که آنان جز از بهر فرمانروایی و کامرانی نیستند. چه در مشروطه و چه در خودکامگی آنان باید فرمانروا باشند ولی همینکه روز سختی پیش میآید بیکبار خود را کنار کشیده میدان را برای رنجکشان باز کنند و این باور چندان در دلهای ایشان جایگیر بوده که آشکاره بزبان میآوردهاند. چنانکه بسردار اسعد و ستارخان و دیگر جانبازان خرده گرفته میگفتهاند : مگر مشروطه میخواستید که خودتان وزیر یا سردار بشوید؟!. مشروطه که گرفته شد چرا پی کار خود نمیروید؟!.
پابرگیها :
1ـ پایههای نیک و بد یا ترازوی سنجیدن آنها در کتاب «نیک و بد» و نیز در «دردها و درمانها» بازنموده شده است.
2ـ یکی از اینان سید حسن تقیزاده و چهبسا روی سخن باوست. جای افسوس است که درمیان کسانی که «گناهش را درنمییابند» چند تنی نویسنده بوده و در ستایش تقیزاده گزافهها نیز نوشتهاند.
3ـ روی سخن به حاجی مخبرالسلطنهی هدایت است. نک. تاریخ هجدهسالهی آذربایجان گفتار نوزدهم. او سپس والیگری و وزیری یافت و نخستوزیر رضاشاه هم بود.
.
🔸 5 ـ2) تاریخ مشروطه (تکهی سه از سه)
یک جدایی دیگر اینست که ما نیک و بد را جز در ترازوی راستی نمیسنجیم و دیگران دسترس بآن ترازو ندارند. (1) یکی از جهتهایی که ما را بنگاشتن این تاریخ واداشته همین است که نادانیهای توده را برخشان کشیم و دوری ایشان را از راستیها و فریبهایی که از دغلکاران خوردهاند روشن گردانیم. ما میگوییم : در آن زمان و پیش از آن خردها سست و کوتاه بوده و برای گواهی کارهایی که روی داده یاد میکنیم پس چگونه میتوانیم آن کارها را براست داشته [=تصدیق کرده] پیشامدها را بدانسانی که دیگران درمییافتهاند در تاریخ بنگاریم.[؟]
ما میبینیم کسانی در باغشاه بر گرد سر محمدعلیمیرزا بودهاند و برخی از ایشان عنوان وزارت نیز داشتهاند و سپس چون محمدعلیمیرزا برافتاده بمیان مشروطهخواهان آمدهاند و مردم ایشان را گناهکار ندانستهاند بلکه از کسان بسیار نیکشان شماردهاند. با آنکه ما اینان را سخت گناهکار میشماریم. در نزد ما اینان از خود محمدعلیمیرزا بدتر میباشند. زیرا اینان در همهی بدکرداریهای او دست داشتهاند و گذشته از آن دورو و فریبکار نیز بودهاند. همچنین کسی که در مجلس هوادار جنگ با محمدعلیمیرزا میبوده و تفنگ بدست مردم میداده ولی در روزی که جنگ برخاسته خودش و یارانش از خانه بیرون نیامدهاند دیگران چون همه همپایهی ایشانند گناهشان را درنمییابند. (2) ولی نزد ما از بدترین گناهکاران میباشند. نیز آنان که پیش از افتادن محمدعلیمیرزا بمشروطه روی سردی نشان میدادهاند و سپس که او افتاده بگرمی پرداختهاند یا آنان که یکرو بمجلس و یکرو بمحمدعلیمیرزا داشتهاند ما همهی اینان را بدکاران میشناسیم و اینکه مردم ایشان را پذیرفته و گرامیشان داشتهاند میگوییم از نارسایی خردها بوده است.
میبینیم کسانی که در داستان بمباردمان مجلس از ایران بیرون رفتند در قفقاز و خاک عثمانی و اروپا گردش میکردهاند و با آنکه میدانستهاند تبریز ایستادگی نموده با لافی که از آزادیخواهی میزدهاند این نمیکردهاند بآنجا شتابند و دست بدست مجاهدان داده بکوشند و کنون این کوتاهی را عیب هم نمیشمارند و با پیشانی باز داستان گردشهای خود را یاد میکنند و آن را نیز کوششهایی در راه مشروطه میشمارند.
میبینیم مردی که در آغاز جنگهای تبریز در آنجا بوده و رشتهی کارها را در دست داشته با لاف مشروطهخواهی که میزده همینکه جنگ برخاسته آنجا را رها کرده و جان بدر برده و تا جنگ برپا بوده در اروپا آسوده زیسته و هرگز یادی از تبریز و ایران نکرده که تو گویی آن جنگ و کشاکش در کشور بیگانهای رخ میداده. لیکن همینکه جنگ فرونشسته و ایمنی رو داده با پیشانی باز بآنجا درآمده و بار دیگر رشتهی کارها را در دست گرفته (3) و ما چون در کار او باریک میشویم میبینیم که از درون و بیرون شکستی بخود راه نمیداده و گمان گناهکاری بخویشتن نمیبرده. روشنتر بگویم : آن کار خود را بد نمیدانسته و بگمان او دیگران بایستی رنج کشند و با جان و دارایی کوشند و راه فرمانروایی و کامرانی او را باز کنند. این را هرگز درنمییافته که او نیز بنوبت خود بایستی جانبازی کند.
میبینیم یک دستهی انبوهی همگی این باور را داشتهاند که آنان جز از بهر فرمانروایی و کامرانی نیستند. چه در مشروطه و چه در خودکامگی آنان باید فرمانروا باشند ولی همینکه روز سختی پیش میآید بیکبار خود را کنار کشیده میدان را برای رنجکشان باز کنند و این باور چندان در دلهای ایشان جایگیر بوده که آشکاره بزبان میآوردهاند. چنانکه بسردار اسعد و ستارخان و دیگر جانبازان خرده گرفته میگفتهاند : مگر مشروطه میخواستید که خودتان وزیر یا سردار بشوید؟!. مشروطه که گرفته شد چرا پی کار خود نمیروید؟!.
پابرگیها :
1ـ پایههای نیک و بد یا ترازوی سنجیدن آنها در کتاب «نیک و بد» و نیز در «دردها و درمانها» بازنموده شده است.
2ـ یکی از اینان سید حسن تقیزاده و چهبسا روی سخن باوست. جای افسوس است که درمیان کسانی که «گناهش را درنمییابند» چند تنی نویسنده بوده و در ستایش تقیزاده گزافهها نیز نوشتهاند.
3ـ روی سخن به حاجی مخبرالسلطنهی هدایت است. نک. تاریخ هجدهسالهی آذربایجان گفتار نوزدهم. او سپس والیگری و وزیری یافت و نخستوزیر رضاشاه هم بود.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش پنجم
🔸 بیماریها ـ 2 (تکهی سه از چهار)
بارها یادآوری کردیم که راستیپرستی گُهریترین [=اصلیترین] خوی آدمیست. اینکه یکی براهنمایی جهان برخیزد و دیگران پاکدلانه و جوانمردانه باو یاری نمایند و پشتیبانی دریغ نگویند این پاکدلی و جوانمردی خود جایگاه بس بلندی دارد و بهترین دلیل بر بزرگی روان و خرد آن کسان باشد. شما نیز از این در بیایید و پاکی گهر خود را نشان دهید. در همه جا راه این بوده و تنها از این راهست که یک توده پیش رود.
این چیست که بسخنانی که ما برخاستهایم شما هنوز نیکنخوانده و نفهمیده بآرزوی همچشمی افتید و یک رشته سخنان پوچی را بقالب زده پا پیش گزارید؟!.. چه سودی از این تواند بود؟!.. آخر چه شده که شما تا این اندازه از خوی و دریافت مردمی دور شدهاید؟!. چه شده که در راه آدمیگری بدانسان پیاده و پا شکسته و در راه پستی و نادانی بدینسان چابکسوار میباشید؟!.
بارها این یادآوریها را کردیم و کمتر سودی دیدیم. یک دسته نیز چنین پنداشتند که چون نویسندهاند باید بنگارشهای ما پاسخ نگارند و بیآنکه نوشتههای ما را نیک بخوانند و بفهمند به یک رشته سخنان بسیار پست رسوایی برخاستند. گفتههایی را که خود اروپاییان میپذیرفتند (1) اینان نافهمیده هیاهو در پیرامون آن برانگیختند.
اینها نمونهایست که چگونه اینان در سایهی آلودگی بهیچ راستی سر فرود نیاورند و پروای هیچ چیز را نکنند. بگفتهی عامیان : از بهر یک دستمال ، قیصریه را آتش زنند.
اینکه ما از سرگذشتهای خود مثل میآوریم از بهر آنست که اینها را نیک آگاهیم و بهتر و آسانتر توانیم نگاشت. خوانندگان نپندارند که از راه دلتنگی و کینهجویی اینها را مینگاریم.
این زیانیست که از بیماری خودنمایی بخود آنان میرسد. زیان دیگر آن هم بتوده است : زیرا اینان که سررشته را بدست هوس سپاردهاند هر یکی آنچه خود پنداشتهاند و یا از اینجا و از آنجا بدست آوردهاند ، چه راست و چه دروغ ، چه نیک و چه بد ، بگوش مردم میرسانند و بدینسان دلها را پر از اندیشههای آشفته و پراکنده میگردانند.
شما همین امروز را بسنجید : یکی گفتگو از این میدارد که «رجعت» راست است و مردگان هزارساله خواهند برگشت و کینه از یکدیگر خواهند جست. آن دیگری گفتههای شوپنهاوِر را دربارهی اینکه جهان سراسر مادّه است و جنبشهای آن ، و هرگز آفریدگاری نیست ترجمه مینماید. سومی گفتههای غزالی را چاپ کرده بدست مردم میدهد. چهارمی سخنان پرپیچ و تاب صوفیان را ببازار میآورد. پنجمی «کلمات قصار» اشک سیزدهم و بهرام سوم را برشتهی نگارش میکشد. ششمی فارقالیت (2) را معنی میکند. همچنین دیگران هر یکی کالای دیگری ببازار میریزد.
اگر کسانی دیدهاند پیش از زمان مشروطه در شهرهای آذربایجان یک روز را پیش از واپسین چهارشنبهی سال بازار میگرفتند که یکی از پرشورترین روزهای سال بشمار میرفت و اگر کسی در آن روز به یک بازار یا میدانی درمیآمد میدید از هر گوشه آواز دیگری برمیخیزد و هر کسی کالای دیگری را بگوش خریداران میرساند. این خودنماییهای اینان به همان آشفتهبازار میماند.
کسانی زیان اینها را نخواهند دانست. ولی میباید گفت یکی از زیانآورترین چیزهاست. زیرا اینان با همین کارهای بلهوسانهی خود مردم را سرگرم داشته نمیگزارند بحال خود باشند و هر کوششی که برای راهنمایی مردم بکار رود و هر آوازی که بلند شود اینان جلو آن را میگیرند. از آنسوی یکی از چیزهایی که یک توده را گیج گرداند و درمانده سازد سخنان آشفته و پریشانست که درمیان ایشان رواج گیرد.
بارها این مثل را زدهایم که اگر سه تن در بیابان بر سر چهارراهی بایستند و یک دسته راهروان که بآنجا میرسند و راهی را پیش میگیرند اینان آواز بردارند که شما راه را گم کردهاید و هر یکی دست بسوی دیگری گرفته و راه دیگری را بایشان نشان دهند ، آن راهروان درمانند و هیچ ندانند بسخن کدام یکی کار بندند و بکدام سو برگردند. در همانجا ایستاده ندانند چه کار کنند ، مگر کسانی خود راهشناس باشند و بسخن هیچ یکی از اینان گوش ندهند.
اگر کسی نیک سنجد از سی و اند سال پیش که در ایران مشروطه برخاسته و روزنامهها فراوان گردیده و اینگونه نویسندگی رواج گرفته زیان بسیاری بر فهمها و دریافتها رسانیده است.
پابرگیها :
1ـ اشاره به بخشهای از کتاب «آیین» است که ترجمه شده بوده و کسانی از اروپاییان خود آنها را خوانده میپذیرفتند. ـ و
2ـ گویا همانست که در فرهنگها فارَقَلیط یا پاراکلیتوس (=روحالقدس) نوشتهاند. ـ و
.
🔸 بیماریها ـ 2 (تکهی سه از چهار)
بارها یادآوری کردیم که راستیپرستی گُهریترین [=اصلیترین] خوی آدمیست. اینکه یکی براهنمایی جهان برخیزد و دیگران پاکدلانه و جوانمردانه باو یاری نمایند و پشتیبانی دریغ نگویند این پاکدلی و جوانمردی خود جایگاه بس بلندی دارد و بهترین دلیل بر بزرگی روان و خرد آن کسان باشد. شما نیز از این در بیایید و پاکی گهر خود را نشان دهید. در همه جا راه این بوده و تنها از این راهست که یک توده پیش رود.
این چیست که بسخنانی که ما برخاستهایم شما هنوز نیکنخوانده و نفهمیده بآرزوی همچشمی افتید و یک رشته سخنان پوچی را بقالب زده پا پیش گزارید؟!.. چه سودی از این تواند بود؟!.. آخر چه شده که شما تا این اندازه از خوی و دریافت مردمی دور شدهاید؟!. چه شده که در راه آدمیگری بدانسان پیاده و پا شکسته و در راه پستی و نادانی بدینسان چابکسوار میباشید؟!.
بارها این یادآوریها را کردیم و کمتر سودی دیدیم. یک دسته نیز چنین پنداشتند که چون نویسندهاند باید بنگارشهای ما پاسخ نگارند و بیآنکه نوشتههای ما را نیک بخوانند و بفهمند به یک رشته سخنان بسیار پست رسوایی برخاستند. گفتههایی را که خود اروپاییان میپذیرفتند (1) اینان نافهمیده هیاهو در پیرامون آن برانگیختند.
اینها نمونهایست که چگونه اینان در سایهی آلودگی بهیچ راستی سر فرود نیاورند و پروای هیچ چیز را نکنند. بگفتهی عامیان : از بهر یک دستمال ، قیصریه را آتش زنند.
اینکه ما از سرگذشتهای خود مثل میآوریم از بهر آنست که اینها را نیک آگاهیم و بهتر و آسانتر توانیم نگاشت. خوانندگان نپندارند که از راه دلتنگی و کینهجویی اینها را مینگاریم.
این زیانیست که از بیماری خودنمایی بخود آنان میرسد. زیان دیگر آن هم بتوده است : زیرا اینان که سررشته را بدست هوس سپاردهاند هر یکی آنچه خود پنداشتهاند و یا از اینجا و از آنجا بدست آوردهاند ، چه راست و چه دروغ ، چه نیک و چه بد ، بگوش مردم میرسانند و بدینسان دلها را پر از اندیشههای آشفته و پراکنده میگردانند.
شما همین امروز را بسنجید : یکی گفتگو از این میدارد که «رجعت» راست است و مردگان هزارساله خواهند برگشت و کینه از یکدیگر خواهند جست. آن دیگری گفتههای شوپنهاوِر را دربارهی اینکه جهان سراسر مادّه است و جنبشهای آن ، و هرگز آفریدگاری نیست ترجمه مینماید. سومی گفتههای غزالی را چاپ کرده بدست مردم میدهد. چهارمی سخنان پرپیچ و تاب صوفیان را ببازار میآورد. پنجمی «کلمات قصار» اشک سیزدهم و بهرام سوم را برشتهی نگارش میکشد. ششمی فارقالیت (2) را معنی میکند. همچنین دیگران هر یکی کالای دیگری ببازار میریزد.
اگر کسانی دیدهاند پیش از زمان مشروطه در شهرهای آذربایجان یک روز را پیش از واپسین چهارشنبهی سال بازار میگرفتند که یکی از پرشورترین روزهای سال بشمار میرفت و اگر کسی در آن روز به یک بازار یا میدانی درمیآمد میدید از هر گوشه آواز دیگری برمیخیزد و هر کسی کالای دیگری را بگوش خریداران میرساند. این خودنماییهای اینان به همان آشفتهبازار میماند.
کسانی زیان اینها را نخواهند دانست. ولی میباید گفت یکی از زیانآورترین چیزهاست. زیرا اینان با همین کارهای بلهوسانهی خود مردم را سرگرم داشته نمیگزارند بحال خود باشند و هر کوششی که برای راهنمایی مردم بکار رود و هر آوازی که بلند شود اینان جلو آن را میگیرند. از آنسوی یکی از چیزهایی که یک توده را گیج گرداند و درمانده سازد سخنان آشفته و پریشانست که درمیان ایشان رواج گیرد.
بارها این مثل را زدهایم که اگر سه تن در بیابان بر سر چهارراهی بایستند و یک دسته راهروان که بآنجا میرسند و راهی را پیش میگیرند اینان آواز بردارند که شما راه را گم کردهاید و هر یکی دست بسوی دیگری گرفته و راه دیگری را بایشان نشان دهند ، آن راهروان درمانند و هیچ ندانند بسخن کدام یکی کار بندند و بکدام سو برگردند. در همانجا ایستاده ندانند چه کار کنند ، مگر کسانی خود راهشناس باشند و بسخن هیچ یکی از اینان گوش ندهند.
اگر کسی نیک سنجد از سی و اند سال پیش که در ایران مشروطه برخاسته و روزنامهها فراوان گردیده و اینگونه نویسندگی رواج گرفته زیان بسیاری بر فهمها و دریافتها رسانیده است.
پابرگیها :
1ـ اشاره به بخشهای از کتاب «آیین» است که ترجمه شده بوده و کسانی از اروپاییان خود آنها را خوانده میپذیرفتند. ـ و
2ـ گویا همانست که در فرهنگها فارَقَلیط یا پاراکلیتوس (=روحالقدس) نوشتهاند. ـ و
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)
🔸 5 ـ2) تاریخ مشروطه (تکهی چهار از چهار)
اینها چیزهاییست که تودهی نادان بیچاره نیز میپذیرفته. چنانکه آن کسان را با این دستاویزها بخود راه داده و رشتهی کارها را بدست ایشان سپرده. ولی خرد و راستی از آنها بیزار است. اینان اگر مشروطه را بسود کشور میدانستند بایستی یکدل و یکرو بیاری آن برخیزند و در راه پیشرفت آن با جان و دارایی کوشش کنند. هرگز خونهای ایشان رنگینتر ازآنِ دیگران نبوده. هرگاه مشروطه را بزیان کشور میشناختند بایستی بیکبار از آن بیزاری کنند و هرگز رو بسوی آن نیارند.
اگر مردان راست و سادهای بودند بایستی این رفتار را پیش گیرند. اینکه نگرفتهاند گواه آلودگی و نادرستی ایشان است و بیجا نیست ما ایشان را گناهکار میشناسیم و نمیخواهیم در تاریخ مشروطه یادی از ایشان کرده باشیم.
کسانی که بکار توده برمیخیزند از کوچکترین گناه ایشان نباید چشم پوشید. کار توده بازیچهی هوس این و آن نتواند بودن. شما ببینید : همین کسان که نادانی و درماندگی تودهی ایرانی را غنیمت شمرده پس از برافتادن محمدعلیمیرزا رشتهی کارهای کشور را بدست گرفتند کمی مانده بود که آزادی ایران فدای نادرستی و کارندانی آنان گردد. یکی از بیمناکترین دورههای ایران همان ده و اند سال است که پس از برافتادن محمدعلیمیرزا رشتهی کارها در دست اینان بوده است. (1)
کسانی که ما بدینسان گناهکار میشناسیم چشم آن دارند که بپای جانبازان برده شوند و از ایشان نیز ستایشهایی کرده شود و چون نمیشود بگله میآغازند.
خاندانهایی در ایران با دارایی بزرگی بمشروطهخواهی برخاستند و در نتیجهی کوششهای چندین ساله دارایی خود را از دست داده بینوا گردیدند. از اینسوی کسانی نیز با دست تهی بکار برخاستند و در اندکزمانی دارایی بسیاری اندوختند هر دوی اینها چشم دارند نامشان در تاریخ بماند. ولی پیداست که آن یکی چگونه خواهد ماند و این یکی چگونه خواهد ماند.
دوباره میگوییم ما بنگارش این تاریخ برخاستیم که این نیکیها و بدیها را از هم جدا گردانیم و پیداست که این گلهها را پیشبینی کرده بودیم و زیان آن را نیز بخود هموار ساختهایم. با اینهمه ما تا بتوانیم از پردهدری دوری میکنیم و نیکان را یاد کرده دربارهی بدان باین اندازه بسنده میکنیم که نامی از آنان نبریم و هرگاه بردیم بستایش نپردازیم.
اما گلههایی که از روی راستی میشود و از آن رشته است که ما خودمان خَستُوان میباشیم. در این باره هر یادآوری که بشود از یادآورنده خشنود خواهیم بود و امیدواریم در چاپ دوم بهتر و درستتر از این بنگاریم.
پابرگی :
1ـ کسانی همچون ناصرالملک ، حسن وثوقالدوله ، حسن و حسین پیرنیا ، محمدعلی فروغی ، محتشمالسلطنهی اسفندیاری و مستوفیالممالک.
.
🔸 5 ـ2) تاریخ مشروطه (تکهی چهار از چهار)
اینها چیزهاییست که تودهی نادان بیچاره نیز میپذیرفته. چنانکه آن کسان را با این دستاویزها بخود راه داده و رشتهی کارها را بدست ایشان سپرده. ولی خرد و راستی از آنها بیزار است. اینان اگر مشروطه را بسود کشور میدانستند بایستی یکدل و یکرو بیاری آن برخیزند و در راه پیشرفت آن با جان و دارایی کوشش کنند. هرگز خونهای ایشان رنگینتر ازآنِ دیگران نبوده. هرگاه مشروطه را بزیان کشور میشناختند بایستی بیکبار از آن بیزاری کنند و هرگز رو بسوی آن نیارند.
اگر مردان راست و سادهای بودند بایستی این رفتار را پیش گیرند. اینکه نگرفتهاند گواه آلودگی و نادرستی ایشان است و بیجا نیست ما ایشان را گناهکار میشناسیم و نمیخواهیم در تاریخ مشروطه یادی از ایشان کرده باشیم.
کسانی که بکار توده برمیخیزند از کوچکترین گناه ایشان نباید چشم پوشید. کار توده بازیچهی هوس این و آن نتواند بودن. شما ببینید : همین کسان که نادانی و درماندگی تودهی ایرانی را غنیمت شمرده پس از برافتادن محمدعلیمیرزا رشتهی کارهای کشور را بدست گرفتند کمی مانده بود که آزادی ایران فدای نادرستی و کارندانی آنان گردد. یکی از بیمناکترین دورههای ایران همان ده و اند سال است که پس از برافتادن محمدعلیمیرزا رشتهی کارها در دست اینان بوده است. (1)
کسانی که ما بدینسان گناهکار میشناسیم چشم آن دارند که بپای جانبازان برده شوند و از ایشان نیز ستایشهایی کرده شود و چون نمیشود بگله میآغازند.
خاندانهایی در ایران با دارایی بزرگی بمشروطهخواهی برخاستند و در نتیجهی کوششهای چندین ساله دارایی خود را از دست داده بینوا گردیدند. از اینسوی کسانی نیز با دست تهی بکار برخاستند و در اندکزمانی دارایی بسیاری اندوختند هر دوی اینها چشم دارند نامشان در تاریخ بماند. ولی پیداست که آن یکی چگونه خواهد ماند و این یکی چگونه خواهد ماند.
دوباره میگوییم ما بنگارش این تاریخ برخاستیم که این نیکیها و بدیها را از هم جدا گردانیم و پیداست که این گلهها را پیشبینی کرده بودیم و زیان آن را نیز بخود هموار ساختهایم. با اینهمه ما تا بتوانیم از پردهدری دوری میکنیم و نیکان را یاد کرده دربارهی بدان باین اندازه بسنده میکنیم که نامی از آنان نبریم و هرگاه بردیم بستایش نپردازیم.
اما گلههایی که از روی راستی میشود و از آن رشته است که ما خودمان خَستُوان میباشیم. در این باره هر یادآوری که بشود از یادآورنده خشنود خواهیم بود و امیدواریم در چاپ دوم بهتر و درستتر از این بنگاریم.
پابرگی :
1ـ کسانی همچون ناصرالملک ، حسن وثوقالدوله ، حسن و حسین پیرنیا ، محمدعلی فروغی ، محتشمالسلطنهی اسفندیاری و مستوفیالممالک.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش پنجم
🔸 چهار پایهی نیک و بد (تکهی یک از شش)
از چیزهایی که میدان را به بدکاران فراخ گردانیده و زبانشان را باز ساخته جدا نبودن نیک از بد و شناخته نبودن آنهاست. زیرا اینان که خود بگناهان زیانآور بزرگی برخاستهاند آنها را بد نمیشمارند و مردم نیز بدی آنها را درنمییابند و اینست با همهی گناهکاری خود را پاک مینمایند و بمردم از در پندآموزی و برتریفروشی درمیآیند و با پیشانی باز زبان گشاده بدیگران خُرده میگیرند. چهبسا رخ میدهد که مردی که گناه بس بزرگی را کرده آن را گناه نشمارده بدستاویز چیزهای خُردی زبان بنکوهش دیگران باز میدارد.
امروز شما چون نیک نگرید خواهید دید پایهای برای نیک و بد میان مردم نمانده و هر گروهی چیزهایی را که خود نمیپسندند یا میپسندند بد یا نیک میشمارند. روشنتر گویم جز از دیدهی سود و دلخواه خود داوری نمینمایند. نیز خواهید دید هر زمان چیزهای دیگری بد یا نیک شمرده میشود و بهیاهو میافتد و سپس فراموش شده چیزهای دیگری بمیان میآید.
این خود گرفتاری بزرگیست که نیک و بد بهم آمیخته و پایهای برای شناختن آنها بازنمانده و با چنین حالی بسیار نابجاست که ما از مردم چشم نیکی داریم. در جایی که نیکیها شناخته نیست مردم چگونه توانند نیک باشند؟!
از روز نخست یکی از خواستهای ماست که باین گرفتاری چاره نماییم و پایهای برای نیک و بد گزاریم. این از کارهاییست که باید دین انجام دهد. اینکه ما همیشه نام «آیین زندگانی» میبریم و آن را از دین میشماریم ، این بازنمودن نیک و بد بخشی از آن خواهد بود و ما باید جداگانه از آن گفتگو داریم. لیکن در اینجا اندکسخنانی میآوریم تا بخواستی که در این یک رشته گفتار دنبال مینماییم یاوری کند.
باید دانست به نیک و بد از چند راه توان درآمد و از چند دیده در آن توان نگریست : یکی از دیدهی آزادگی و پاکی روان ، و دوم از دیدهی آرامش و سامان زندگانی ، و سوم از دیدهی پیشرفت کار جهان ، و چهارم از دیدهی پایداری کشور و سرفرازی توده. زیرا پارهای بدیها آنست که با پاکی روان نسازد و نشان پستی و آلودگی آن باشد و پارهای دیگر سامان و آرامش زندگی را بهم زند و باز برخی کار جهان را از پیشرفت بازدارد و برخی مایهی نابودی توده گردد. ما در گفتار خود همهی اینها را روشن خواهیم گردانید. ولی ما در اینجا بیشتر از بدیها سخن خواهیم راند و بشمردن نیکیها نخواهیم پرداخت.
.
🔸 چهار پایهی نیک و بد (تکهی یک از شش)
از چیزهایی که میدان را به بدکاران فراخ گردانیده و زبانشان را باز ساخته جدا نبودن نیک از بد و شناخته نبودن آنهاست. زیرا اینان که خود بگناهان زیانآور بزرگی برخاستهاند آنها را بد نمیشمارند و مردم نیز بدی آنها را درنمییابند و اینست با همهی گناهکاری خود را پاک مینمایند و بمردم از در پندآموزی و برتریفروشی درمیآیند و با پیشانی باز زبان گشاده بدیگران خُرده میگیرند. چهبسا رخ میدهد که مردی که گناه بس بزرگی را کرده آن را گناه نشمارده بدستاویز چیزهای خُردی زبان بنکوهش دیگران باز میدارد.
امروز شما چون نیک نگرید خواهید دید پایهای برای نیک و بد میان مردم نمانده و هر گروهی چیزهایی را که خود نمیپسندند یا میپسندند بد یا نیک میشمارند. روشنتر گویم جز از دیدهی سود و دلخواه خود داوری نمینمایند. نیز خواهید دید هر زمان چیزهای دیگری بد یا نیک شمرده میشود و بهیاهو میافتد و سپس فراموش شده چیزهای دیگری بمیان میآید.
این خود گرفتاری بزرگیست که نیک و بد بهم آمیخته و پایهای برای شناختن آنها بازنمانده و با چنین حالی بسیار نابجاست که ما از مردم چشم نیکی داریم. در جایی که نیکیها شناخته نیست مردم چگونه توانند نیک باشند؟!
از روز نخست یکی از خواستهای ماست که باین گرفتاری چاره نماییم و پایهای برای نیک و بد گزاریم. این از کارهاییست که باید دین انجام دهد. اینکه ما همیشه نام «آیین زندگانی» میبریم و آن را از دین میشماریم ، این بازنمودن نیک و بد بخشی از آن خواهد بود و ما باید جداگانه از آن گفتگو داریم. لیکن در اینجا اندکسخنانی میآوریم تا بخواستی که در این یک رشته گفتار دنبال مینماییم یاوری کند.
باید دانست به نیک و بد از چند راه توان درآمد و از چند دیده در آن توان نگریست : یکی از دیدهی آزادگی و پاکی روان ، و دوم از دیدهی آرامش و سامان زندگانی ، و سوم از دیدهی پیشرفت کار جهان ، و چهارم از دیدهی پایداری کشور و سرفرازی توده. زیرا پارهای بدیها آنست که با پاکی روان نسازد و نشان پستی و آلودگی آن باشد و پارهای دیگر سامان و آرامش زندگی را بهم زند و باز برخی کار جهان را از پیشرفت بازدارد و برخی مایهی نابودی توده گردد. ما در گفتار خود همهی اینها را روشن خواهیم گردانید. ولی ما در اینجا بیشتر از بدیها سخن خواهیم راند و بشمردن نیکیها نخواهیم پرداخت.
.
✴️ «مشروطه» چیست؟! ، دمکراسی است یا پادشاهی؟!.
(بخش 1 از 2)
کوشاد تلگرام : چون خوانندگانی دربارهی مشروطه و شیوهی سررشتهداری (=حکومت) از دیدگاه پاکدینی پرسشهایی پرسیدهاند ، اینست اینجا به این زمینه میپردازیم.
ما در این زمینه بارها نوشتار در کانال آورده گفتهایم «مشروطه بهترین گونه از سررشتهداریست». خواستمان از مشروطه جز دمکراسی نبوده و نیست. لیکن امروز سیاستی «مشروطه» را به معنای دیگری بکار برده و از آن در پرده «پادشاهی» را بدیده دارد. میخواهند همهی نیکیهایی که از مشروطه برخاسته بپای پادشاهی گزارده گردد. چون برای روشن شدن معنی راست مشروطه در صد و اند سال گذشته کوشش پردامنهای نشده ناآگاهیهای چندی درمیان است (از آنها سخن خواهد رفت) ، اینست کسانی را نیز بدفهمی پیش آمده مشروطه را بیکبار جدا از دمکراسی میگیرند. از اینجا ایرادها و پرسشهایی برخاسته.
ما خوانندگان را به رشته نوشتارهای احمد کسروی دربارهی مشروطه که از این گفتار در همین کانال آغاز میشود ارجاع میدهیم. در اینجا برای پاسخ به پرسشهای خوانندگان کوتاهشدهای از آنها را که به جستار پادشاهی همبستگی دارد در زیر میآوریم.
«در مشروطه (یا حکومت دمکراسی) شاه یا وزیر در حساب نیست. رشته در دست خود توده است. ...
اما واژهی مشروطه : آنچه من میدانم آن را نویسندگان مصری در برابر واژهی Conditionnel فرانسهای گزاردهاند. باین معنی که آن واژهی اروپایی را با این واژهی عربی ترجمه کردهاند و راست هم بوده.
بسیار جلوتر از پیشامد مشروطهخواهی در ایران ، نویسندگان مصری چون خواستهاند از حکومت و شکلهای آن سخن رانند گفتهاند : حکومت بچند گونه تواند بود : یکی حکومت مطلقه (استبداد) ، دیگری حکومت مشروطه (قانونی).» (در راه سیاست)
«فرق مشروطه با استبداد تنها در بودن و نبودن قانون و یا در شكل حكومت نیست. یك فرق بزرگ در شایستگی و ناشایستگی توده است. در قرنهای پیش كه در همهی كشورها حكومت استبدادی بود یك پادشاهی چیره میشد و مردم را بندهوار راه میبرد. از اینسوی مردم نیز كاری بكشور یا پیشرفت آن نداشته و هر گروهی آرزوهای دیگری را دنبال میكردند و از زندگانی جز این را نمیخواستند كه به كسبی یا كاری پردازند و پولی درآورند و با خاندان خود خوش زیند. وظیفهای برای خود جز از این نمیشناختند.
سپس خردمندانی برخاستند و باینگونه زندگانی و حكمرانی ایراد گرفته گفتند : مردمی كه در یك كشور میزیند همچون افراد یك خانوادهاند و در سود و زیان باهم شریكند و آن كشور خانهی ایشان میباشد. اینان گذشته از آنكه هر یكی برای تأمین زندگانی شخصی یا خانوادهای خود میكوشند یك وظایفی نیز در قبال كشور دارند. زیرا باید دست بهم داده در آن كشور ایمنی برپا كنند ، و راهها را هموار گردانند ، به تنظیف شهرها و بآبادی دیهها كوشند ، با امراض عمومی نبرد كنند ، و سپاه آماده گردانیده كشور را از بیگانگان نگه دارند. اینها مصالح عمومیست كه بگردن عموم افراد توده میباشد. چیزی كه هست چون همگی نخواهند توانست بآن كارها پردازند و نیازی نیز به پرداختن همگی ایشان نیست نتیجه آن میشود كه كسانی را از میان خود برای انجام آن كارها برگزینند و سررشته را بدست آنان سپارند ، ولی در همان حال ، خود نیز در پشت سر ایستاده هم پشتیبان و مایهی دلگرمی ، و هم ناظر و بازرس آنان باشند. اینست فرقی كه میانهی مشروطه و استبداد میباشد.
👇
(بخش 1 از 2)
کوشاد تلگرام : چون خوانندگانی دربارهی مشروطه و شیوهی سررشتهداری (=حکومت) از دیدگاه پاکدینی پرسشهایی پرسیدهاند ، اینست اینجا به این زمینه میپردازیم.
ما در این زمینه بارها نوشتار در کانال آورده گفتهایم «مشروطه بهترین گونه از سررشتهداریست». خواستمان از مشروطه جز دمکراسی نبوده و نیست. لیکن امروز سیاستی «مشروطه» را به معنای دیگری بکار برده و از آن در پرده «پادشاهی» را بدیده دارد. میخواهند همهی نیکیهایی که از مشروطه برخاسته بپای پادشاهی گزارده گردد. چون برای روشن شدن معنی راست مشروطه در صد و اند سال گذشته کوشش پردامنهای نشده ناآگاهیهای چندی درمیان است (از آنها سخن خواهد رفت) ، اینست کسانی را نیز بدفهمی پیش آمده مشروطه را بیکبار جدا از دمکراسی میگیرند. از اینجا ایرادها و پرسشهایی برخاسته.
ما خوانندگان را به رشته نوشتارهای احمد کسروی دربارهی مشروطه که از این گفتار در همین کانال آغاز میشود ارجاع میدهیم. در اینجا برای پاسخ به پرسشهای خوانندگان کوتاهشدهای از آنها را که به جستار پادشاهی همبستگی دارد در زیر میآوریم.
«در مشروطه (یا حکومت دمکراسی) شاه یا وزیر در حساب نیست. رشته در دست خود توده است. ...
اما واژهی مشروطه : آنچه من میدانم آن را نویسندگان مصری در برابر واژهی Conditionnel فرانسهای گزاردهاند. باین معنی که آن واژهی اروپایی را با این واژهی عربی ترجمه کردهاند و راست هم بوده.
بسیار جلوتر از پیشامد مشروطهخواهی در ایران ، نویسندگان مصری چون خواستهاند از حکومت و شکلهای آن سخن رانند گفتهاند : حکومت بچند گونه تواند بود : یکی حکومت مطلقه (استبداد) ، دیگری حکومت مشروطه (قانونی).» (در راه سیاست)
«فرق مشروطه با استبداد تنها در بودن و نبودن قانون و یا در شكل حكومت نیست. یك فرق بزرگ در شایستگی و ناشایستگی توده است. در قرنهای پیش كه در همهی كشورها حكومت استبدادی بود یك پادشاهی چیره میشد و مردم را بندهوار راه میبرد. از اینسوی مردم نیز كاری بكشور یا پیشرفت آن نداشته و هر گروهی آرزوهای دیگری را دنبال میكردند و از زندگانی جز این را نمیخواستند كه به كسبی یا كاری پردازند و پولی درآورند و با خاندان خود خوش زیند. وظیفهای برای خود جز از این نمیشناختند.
سپس خردمندانی برخاستند و باینگونه زندگانی و حكمرانی ایراد گرفته گفتند : مردمی كه در یك كشور میزیند همچون افراد یك خانوادهاند و در سود و زیان باهم شریكند و آن كشور خانهی ایشان میباشد. اینان گذشته از آنكه هر یكی برای تأمین زندگانی شخصی یا خانوادهای خود میكوشند یك وظایفی نیز در قبال كشور دارند. زیرا باید دست بهم داده در آن كشور ایمنی برپا كنند ، و راهها را هموار گردانند ، به تنظیف شهرها و بآبادی دیهها كوشند ، با امراض عمومی نبرد كنند ، و سپاه آماده گردانیده كشور را از بیگانگان نگه دارند. اینها مصالح عمومیست كه بگردن عموم افراد توده میباشد. چیزی كه هست چون همگی نخواهند توانست بآن كارها پردازند و نیازی نیز به پرداختن همگی ایشان نیست نتیجه آن میشود كه كسانی را از میان خود برای انجام آن كارها برگزینند و سررشته را بدست آنان سپارند ، ولی در همان حال ، خود نیز در پشت سر ایستاده هم پشتیبان و مایهی دلگرمی ، و هم ناظر و بازرس آنان باشند. اینست فرقی كه میانهی مشروطه و استبداد میباشد.
👇
Telegram
پاکدینی ـ احمد کسروی
🔶 «معنی مشروطه[=دمکراسی]» (احمد کسروی)
🔸 مشروطه و جلوگیرهای آن (تکهی یک از دو)
مشروطه (یا چنانکه ما نام نهادهایم : سررشتهداری توده) بهترین شکل حکومتهاست و این یک فیروزی تاریخی برای ایران بود که مردان نیکی همچون بهبهانی و طباطبایی برخاستند و…
🔸 مشروطه و جلوگیرهای آن (تکهی یک از دو)
مشروطه (یا چنانکه ما نام نهادهایم : سررشتهداری توده) بهترین شکل حکومتهاست و این یک فیروزی تاریخی برای ایران بود که مردان نیکی همچون بهبهانی و طباطبایی برخاستند و…
از اینجا یك بحث علمی بمیان آمده ، و آن اینكه آیا حكومت برای مردم است یا مردم برای حكومت میباشند؟.. این دو باهم تفاوت بسیار دارد. شما اگر طرفدار استبداد باشید باید بگویید : مردم برای حكومتند. زیرا در استبداد یك تن با زورِ خود پادشاه میشود و بتخت مینشیند و بمردم فرمان میراند و برای خود دربار بسیار باشكوهی برپا میكند و همه گونه اسباب كامیابی و حكمرانی فراهم میآورد : چند صد تا زن گیرد ، دستههای سازندگان و نوازندگان و خنیاگران پدید آورد ، اصطبلخانهی مباركه بنیاد نهد ، یك شاپشال و یك امیربهادر جنگ و یك منیجک و یك ببریخان و یك سید بحرینی تهیه سازد ... هرچه میخواهد میكند. مقصود اصلی ، زندگانی و كامرانی اوست و مردم تنها برای آنند كه مالیات پردازند و مصارف انبوه جاه و جلالش را راه اندازند ، دستههای سرباز و سواره برای نگهداری «وجود مبارك» او تهیه كنند ، و همیشه دعاگوی «ذات اقدس ملوكانه» باشند ، و هر زمان كه او از كامرانیهای حرم دلسرد شد و بنام گردش یا سفر بیرون آمد در سر راهش صف كشند و سر فروآورند ، و هر زمان كه آتش خشم «ظلالله» زبانه كشید برای فرونشاندن آن ، كسانی یخه بدست جلاد دهند ، و بالاخره اگر جنگی پیش آمد و «اعلیحضرت» را دشمنانی پیدا شدند سر و جان در راه او دریغ نگویند. در چنین حكومتی مردم نه دلبستگی بكشور و استقلال و مانند اینها توانند داشت و نه گله از سختی روزگار و بدی زندگانی خود توانند كرد. در چنین حكومتی مردم برای خود نمیزیند و همچون بندگان برای دیگری میزیند.
ولی اگر خواهان مشروطه باشید باید بگویید حكومت برای مردم است. به اینمعنی باید مقصود اصلی ، زندگانی توده و آبادی كشور را بگیرید و رشته را در دست خود آنان شناسید و بگویید حكومت جز برای مردم نیست. زیرا چنانكه گفتیم حكومت یا سررشتهداری در واقع برای اداره كردن مصالح عمومی مردم است و این كار حق خود توده و وظیفهی خود ایشان است ولی چون همگی نمیتوانند بآن برخیزند كسانی را از میان خود برگزیده سررشته را بدست آنان میسپارند و ایشان كارگزاران تودهاند نه فرمانروایان آن.
در چنین حكومتی مردم از بند استبداد و ستم آزادند ولی خود یك بار سنگینی بدوش میدارند و آن نگه داشتن كشور و آباد گردانیدن آن میباشد. از همین جاست كه یك عنوانی بنام «وطنپرستی» پیش میآید. بسیاری از مردم این كلمه را شنیده ولی معنای درست آن را ندانستهاند. اینست كسانی ایراد گرفته میگویند : «پرستش آب و خاك چه معنی دارد؟!..» من معنی این را هم روشن میگردانم :
بیست یا سیملیون مردم یا بیشتر یا كمتر ، كه بنام یك توده در یك جا میزیند در واقع یك قراردادی میانهی اینهاست. مِثل آنست كه این بیست یا سیملیون مردم در یك بیابان بزرگی گرد آمده و باهم پیمانی نهادهاند كه در سود و زیان و در خوشی و سختی باهم شریك باشند و همگی دست بهم داده با یگانگی زیند. باینمعنی اگر راهزنانی در فلان گوشهی كشور پیدا شدند دیگران نگویند «بما چه؟» و همگی دست بهم داده بجلوگیری از آنان كوشند. اگر در فلان شهر زمینلرزی رخ داده و آسیب سختی بمردم رسیده از دیگر شهرها بیپروایی ننمایند و پول برای آبادی آنجا فرستند. اگر در فلان مرز دشمنی پیش آمده دیگران خود را كنار نكشند و از سراسر كشور سپاه بجلوگیری فرستند.
یك چنین پیمانِ مقدس است كه «وطنپرستی» نامیده میشود و مقصود از پرستش ، خود را در برابر توده وظیفهدار و مسئول دانستن و همیشه دلبستگی نمودن و بكوشش و فداكاری آماده بودنست.
اینكه دلبستگی بوطن یا بآب و خاك نموده میشود برای آنست كه این كشور خانهی ماست. لوازم و زندگانی ما از زمین و از آب و از هوا و از آفتاب اینجا آماده میگردد. هر كسی باید علاقه باین خانه داشته باشد و نگهداری آن را وظیفهی خود داند.
این معنی حكومت مشروطه و یا سررشتهداری توده است ، و مردمی شایستهی این حكومت توانند بود كه این معنی را نیك فهمند و از درون دل آن را بپذیرند و بآن پیمان مقدس كه گفتیم وارد باشند و خود را وظیفهدار نگهداری كشور شناسند.» (امروز چه باید کرد؟)
.
ولی اگر خواهان مشروطه باشید باید بگویید حكومت برای مردم است. به اینمعنی باید مقصود اصلی ، زندگانی توده و آبادی كشور را بگیرید و رشته را در دست خود آنان شناسید و بگویید حكومت جز برای مردم نیست. زیرا چنانكه گفتیم حكومت یا سررشتهداری در واقع برای اداره كردن مصالح عمومی مردم است و این كار حق خود توده و وظیفهی خود ایشان است ولی چون همگی نمیتوانند بآن برخیزند كسانی را از میان خود برگزیده سررشته را بدست آنان میسپارند و ایشان كارگزاران تودهاند نه فرمانروایان آن.
در چنین حكومتی مردم از بند استبداد و ستم آزادند ولی خود یك بار سنگینی بدوش میدارند و آن نگه داشتن كشور و آباد گردانیدن آن میباشد. از همین جاست كه یك عنوانی بنام «وطنپرستی» پیش میآید. بسیاری از مردم این كلمه را شنیده ولی معنای درست آن را ندانستهاند. اینست كسانی ایراد گرفته میگویند : «پرستش آب و خاك چه معنی دارد؟!..» من معنی این را هم روشن میگردانم :
بیست یا سیملیون مردم یا بیشتر یا كمتر ، كه بنام یك توده در یك جا میزیند در واقع یك قراردادی میانهی اینهاست. مِثل آنست كه این بیست یا سیملیون مردم در یك بیابان بزرگی گرد آمده و باهم پیمانی نهادهاند كه در سود و زیان و در خوشی و سختی باهم شریك باشند و همگی دست بهم داده با یگانگی زیند. باینمعنی اگر راهزنانی در فلان گوشهی كشور پیدا شدند دیگران نگویند «بما چه؟» و همگی دست بهم داده بجلوگیری از آنان كوشند. اگر در فلان شهر زمینلرزی رخ داده و آسیب سختی بمردم رسیده از دیگر شهرها بیپروایی ننمایند و پول برای آبادی آنجا فرستند. اگر در فلان مرز دشمنی پیش آمده دیگران خود را كنار نكشند و از سراسر كشور سپاه بجلوگیری فرستند.
یك چنین پیمانِ مقدس است كه «وطنپرستی» نامیده میشود و مقصود از پرستش ، خود را در برابر توده وظیفهدار و مسئول دانستن و همیشه دلبستگی نمودن و بكوشش و فداكاری آماده بودنست.
اینكه دلبستگی بوطن یا بآب و خاك نموده میشود برای آنست كه این كشور خانهی ماست. لوازم و زندگانی ما از زمین و از آب و از هوا و از آفتاب اینجا آماده میگردد. هر كسی باید علاقه باین خانه داشته باشد و نگهداری آن را وظیفهی خود داند.
این معنی حكومت مشروطه و یا سررشتهداری توده است ، و مردمی شایستهی این حكومت توانند بود كه این معنی را نیك فهمند و از درون دل آن را بپذیرند و بآن پیمان مقدس كه گفتیم وارد باشند و خود را وظیفهدار نگهداری كشور شناسند.» (امروز چه باید کرد؟)
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)
🔸 6 ـ2) داوری تاریخی و رنجشهای بیپایه (تکهی یک از دو)
بارها نوشتهایم که ما در این تاریخ ناگزیریم دربند راستیها باشیم و نیکیها و بدیها را بدانسان که بوده بازنماییم ، و ارجی بنام و شکوه بدان نگزارده و گمنامی و بیکسی نیکان را بدیده نگیریم. زیرا این تاریخ را از بهر همین نگاشتهایم. امروز مرا نشایستی بتاریخنگاری پردازم. چون دیدم دیگران بآن برنخاستند و یک دسته مردانی که در راه کشور آن جانفشانیها را نمودهاند نامهاشان نیز در کار فراموش شدنست ناچار بآن برخاستم و از گام نخست براین بودم و هستم که بدیها و نیکیها را بیکم و کاست بنگارم.
«داوری تاریخ» که گفتهاند و چیز بسیار ارجدارش میشمارند همین است که بدان ببدی و نیکان به نیکی شناخته گردند. در داستان مشروطه کسی این کار را انجام نداده بود ، و بلکه چون یک رشته بدخواهیها و سیاهکاریها در پرده انجام گرفته بوده بیشتر آنان که پا درمیان میداشتهاند آنها را نفهمیده بودند. بد و نیک بهم درآمیخته جدایی درمیانه گزارده نمیشد ، و بلکه بدان چیره گردیده و نیکان را از میان برده و نامهای آنان را نیز از زبانها انداخته بودند. من در این کتابها بیشتر راستیها را آشکار گردانیده و نیکان و بدان را از هم جدا کرده میدانی درمیان ایشان پدید آوردم.
تاکنون بارها این را یادآوری کردهایم. با اینهمه باز کسانی رنجیدگی مینمایند و ما ناگزیریم بار دیگر بآنها پاسخ نگاریم : یک دسته چون پدران و خویشانشان از بدخواهان مشروطه و یا از کسانی بودهاند که یکرو بمشروطهخواهان و یکرو بدربار قاجاری داشتهاند و یا بسیاهکاریهای بدتری برخاستهاند و ما بدیهای آنان را برشتهی نگارش میکشیم اینان بجای آنکه از پدران و پیشینیان خود برنجند که آن بدیها را کردهاند از ما میرنجند که آنها را برشتهی نگارش میکشیم. این بدتر که اینان از روبرو برنیامده و آشکاره نمیگویند که مایهی رنجششان چیست و بهانههای دیگری پیدا کرده و در اینجا و آنجا ببدگویی میپردازند.
یکی با من چنین میگوید : «اینها که کهنه شده بود و از میان میرفت شما چرا آنها را تازه میگردانید تا مردم را با خود دشمن کنید؟!..» این پرسش چندان شگفت آمد که نخواستم پاسخی بپرسندهاش گویم. ولی در اینجا آن را آوردم تا پاسخش را نگارم. این پرسنده نمیداند که داوری تاریخ چیست و چه سودهایی از آن برخیزد. نمیداند که مردمی که بدان را از نیکان جدا نگیرند چشم نیکی از کسی نتوانند داشت. نمیداند که در بازاری که مس و زر به یک بها باشد هرگز کسی زر بآن بازار نیاورد. میگوید : «مردم را با خود دشمن کنید». این نمیداند که در راه پیشرفت کار یک توده نباید دشمنی این و آن را بدیده گرفت و از زیانهایی که میرسد (اگرچه بزرگ باشد) ترسید.
این شگفتتر که آنکه این پرسش را کرده از کسانی است که دعوای پیشوایی میدارد و خود را مرد دانای بزرگی میشمارد ، و این اندازهی مایه و پایگاه او میباشد.
باری آنان که بدیهای پدران و گذشتگان خود را در این تاریخ مییابند اگر مردان پاکدلی هستند و بکشور و تودهی خود دلبستگی میدارند باید هیچ نرنجند. ما این را نیز مینویسیم که از بدیهای پدران فرزندان را باکی نیست. چیزی که هست این فرزندان نتوانند بآن پدران بنازند و میباید جبران بدیهای پدران و گذشتگان را با نیکیهای خود کنند.
اینان اگر بهره از خرد دارند باید این بدانند که ما در حال آنکه بدکاریهای پدران ایشان را مینگاریم هیچگاه پردهدری نمیکنیم و تا میتوانیم از بردن نامهای بدان خودداری مینماییم. این خود دلیل است که ما را هیچگاه کینه با این کسان نیست.
آن ملای تبریزی که اسلامیه بنیاد نهاده (1) و در راه نادانیهای خود آن خونها را ریخته و سپس دست بدامن روسیان زده ما چون در تاریخ زشتکاریهای او را مینگاریم یکی از پسرانش بیفرهنگانه گله مینویسد که از پدر او نکوهشها کرده میشود. من پاسخی باو ندادم. ولی دلم میخواست او روزنامههای آن زمان را خواندی و آنچه را که در آن روزنامهها از پدرشان نوشتهاند و نامی را که بروی او گزاردهاند دانستی تا نیک دیدی که من تا چه اندازه میانهروی کردهام و هرگز پیروی از پردهدریهای دیگران نکردهام.
یک دسته نیز هوای این و آن میدارند. چون تاکنون داوری دربارهی جنبش مشروطه نشده و کسان بسیاری از پیشروان که خود از بدکاران بودهاند به نیکی شناخته گردیدهاند و بسیاری از آنان هنوز زندهاند کسانی هوادار ایشان میباشند و در دلهای خود جا برای آنان باز کردهاند و اکنون که ما در تاریخ گوهر ایشان را بیرون میآوریم و رفتارهای ناپاکدلانهی ایشان را بازمینماییم هواداران ایشان نیز بگله میپردازند.
👇
🔸 6 ـ2) داوری تاریخی و رنجشهای بیپایه (تکهی یک از دو)
بارها نوشتهایم که ما در این تاریخ ناگزیریم دربند راستیها باشیم و نیکیها و بدیها را بدانسان که بوده بازنماییم ، و ارجی بنام و شکوه بدان نگزارده و گمنامی و بیکسی نیکان را بدیده نگیریم. زیرا این تاریخ را از بهر همین نگاشتهایم. امروز مرا نشایستی بتاریخنگاری پردازم. چون دیدم دیگران بآن برنخاستند و یک دسته مردانی که در راه کشور آن جانفشانیها را نمودهاند نامهاشان نیز در کار فراموش شدنست ناچار بآن برخاستم و از گام نخست براین بودم و هستم که بدیها و نیکیها را بیکم و کاست بنگارم.
«داوری تاریخ» که گفتهاند و چیز بسیار ارجدارش میشمارند همین است که بدان ببدی و نیکان به نیکی شناخته گردند. در داستان مشروطه کسی این کار را انجام نداده بود ، و بلکه چون یک رشته بدخواهیها و سیاهکاریها در پرده انجام گرفته بوده بیشتر آنان که پا درمیان میداشتهاند آنها را نفهمیده بودند. بد و نیک بهم درآمیخته جدایی درمیانه گزارده نمیشد ، و بلکه بدان چیره گردیده و نیکان را از میان برده و نامهای آنان را نیز از زبانها انداخته بودند. من در این کتابها بیشتر راستیها را آشکار گردانیده و نیکان و بدان را از هم جدا کرده میدانی درمیان ایشان پدید آوردم.
تاکنون بارها این را یادآوری کردهایم. با اینهمه باز کسانی رنجیدگی مینمایند و ما ناگزیریم بار دیگر بآنها پاسخ نگاریم : یک دسته چون پدران و خویشانشان از بدخواهان مشروطه و یا از کسانی بودهاند که یکرو بمشروطهخواهان و یکرو بدربار قاجاری داشتهاند و یا بسیاهکاریهای بدتری برخاستهاند و ما بدیهای آنان را برشتهی نگارش میکشیم اینان بجای آنکه از پدران و پیشینیان خود برنجند که آن بدیها را کردهاند از ما میرنجند که آنها را برشتهی نگارش میکشیم. این بدتر که اینان از روبرو برنیامده و آشکاره نمیگویند که مایهی رنجششان چیست و بهانههای دیگری پیدا کرده و در اینجا و آنجا ببدگویی میپردازند.
یکی با من چنین میگوید : «اینها که کهنه شده بود و از میان میرفت شما چرا آنها را تازه میگردانید تا مردم را با خود دشمن کنید؟!..» این پرسش چندان شگفت آمد که نخواستم پاسخی بپرسندهاش گویم. ولی در اینجا آن را آوردم تا پاسخش را نگارم. این پرسنده نمیداند که داوری تاریخ چیست و چه سودهایی از آن برخیزد. نمیداند که مردمی که بدان را از نیکان جدا نگیرند چشم نیکی از کسی نتوانند داشت. نمیداند که در بازاری که مس و زر به یک بها باشد هرگز کسی زر بآن بازار نیاورد. میگوید : «مردم را با خود دشمن کنید». این نمیداند که در راه پیشرفت کار یک توده نباید دشمنی این و آن را بدیده گرفت و از زیانهایی که میرسد (اگرچه بزرگ باشد) ترسید.
این شگفتتر که آنکه این پرسش را کرده از کسانی است که دعوای پیشوایی میدارد و خود را مرد دانای بزرگی میشمارد ، و این اندازهی مایه و پایگاه او میباشد.
باری آنان که بدیهای پدران و گذشتگان خود را در این تاریخ مییابند اگر مردان پاکدلی هستند و بکشور و تودهی خود دلبستگی میدارند باید هیچ نرنجند. ما این را نیز مینویسیم که از بدیهای پدران فرزندان را باکی نیست. چیزی که هست این فرزندان نتوانند بآن پدران بنازند و میباید جبران بدیهای پدران و گذشتگان را با نیکیهای خود کنند.
اینان اگر بهره از خرد دارند باید این بدانند که ما در حال آنکه بدکاریهای پدران ایشان را مینگاریم هیچگاه پردهدری نمیکنیم و تا میتوانیم از بردن نامهای بدان خودداری مینماییم. این خود دلیل است که ما را هیچگاه کینه با این کسان نیست.
آن ملای تبریزی که اسلامیه بنیاد نهاده (1) و در راه نادانیهای خود آن خونها را ریخته و سپس دست بدامن روسیان زده ما چون در تاریخ زشتکاریهای او را مینگاریم یکی از پسرانش بیفرهنگانه گله مینویسد که از پدر او نکوهشها کرده میشود. من پاسخی باو ندادم. ولی دلم میخواست او روزنامههای آن زمان را خواندی و آنچه را که در آن روزنامهها از پدرشان نوشتهاند و نامی را که بروی او گزاردهاند دانستی تا نیک دیدی که من تا چه اندازه میانهروی کردهام و هرگز پیروی از پردهدریهای دیگران نکردهام.
یک دسته نیز هوای این و آن میدارند. چون تاکنون داوری دربارهی جنبش مشروطه نشده و کسان بسیاری از پیشروان که خود از بدکاران بودهاند به نیکی شناخته گردیدهاند و بسیاری از آنان هنوز زندهاند کسانی هوادار ایشان میباشند و در دلهای خود جا برای آنان باز کردهاند و اکنون که ما در تاریخ گوهر ایشان را بیرون میآوریم و رفتارهای ناپاکدلانهی ایشان را بازمینماییم هواداران ایشان نیز بگله میپردازند.
👇
ما باینان یک پاسخ بیشتر نمیگوییم و آن اینکه : بدکاریهایی که ما از آن پیشروان برشتهی نگارش کشیدهایم اگر راست نیست و آنان چنین کارهایی نکردهاند شما آنچه میدانید بنگارید تا ما را آگاه سازید و ما در چاپ دوم لغزشها را از میان برداریم. ولی اگر آن کارها راست است دیگر چه جای گله است؟!.. اگر خواست شما اینست که با آنکه آن پیشروان کارهای بدی را انجام دادهاند ما بپاس دلخواه شما پرده بروی آنها بکشیم این چشمداشتِ بسیار بیجاییست.
پابرگیها :
1ـ سخن از حاجی میرزا حسن مجتهد است. پس از شکست اسلامیه و کوی دَوَچی از مشروطهخواهان و فیروزی ایشان ، مجتهد چارهای ندید جز مشروطهخواهی نمودن. (و)
.
پابرگیها :
1ـ سخن از حاجی میرزا حسن مجتهد است. پس از شکست اسلامیه و کوی دَوَچی از مشروطهخواهان و فیروزی ایشان ، مجتهد چارهای ندید جز مشروطهخواهی نمودن. (و)
.