پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
اگر تاریخ را جستجو می‌کردید می‌دانستید چه رسواییها از این نادانان[پنداربافان بدعتگزار] روی داده. من شرمم می‌آید که سیاهکاریها و بیخردیهای آنان را یکایک بشمارم. همین نمونه بس که در شهری که مغولان دست یافته همچون گرگان خونخوار که بگله‌ای بیفتد پیاپی شکم می‌دریدند و سر می‌بریدند و خون می‌ریختند. از هر سو فریاد و شیون بآسمان می‌رسید. در چنین هنگامی مردی سرمستِ مالیخولیا پا بزمین می‌کوبید و از اینکه خدا را در جامه‌ی تتری[=تاتار=مغول] هم شناخته شادمانی می‌کرد! ببینید کار خداشناسی بکجا رسیده بوده! ببینید سیل رسوایی چگونه از سرها گذشته بوده!

دسته‌ی دیگری از کوششهای خود در راه شناختن بنیاد آفرینش این نتیجه را گرفته‌اند که امام علی‌بن‌ابیطالب را خدا بینگارند و بدینسان ایرانیان را درمیان مسلمانان جهان سرافکنده و بدنام ساخته‌اند.

آیا اینها رسوایی نیست؟! آیا چه فرقی میانه‌ی این نادانیها با نادانیهای توده‌های بت‌پرست کهن می‌باشد؟! آیا آن سیاهدل خاک‌برسری که فرزند خود را در برابر بت سر می‌برید بدکردارتر بوده یا این دیوانه‌ی تیره‌درونی که آدمکشان مغول را بدیده‌ی خدایی می‌نگریسته؟! آیا اینها مالیخولیا نیست؟! ...

پابرگیها :
1ـ اینجا بمعنی تندیس (=مجسمه) است ولی نویسنده در سالهای دیرتر پیکره را تنها در معنی «عکس» بکار برده.
2ـ مقصود دینِ راست است. دین باید با خرد و دانش سازگار باشد. پیمان در بیشتر جاها برای گمراهیهایی که در دین پیدا می‌شود از واژه‌ی کیش بهره می‌جوید. برای آگاهی از معنی راست دین کتاب «ورجاوندْبنیاد» دیده شود.


.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 ما چه می‌خواهیم و درپی چه هستیم؟.. (تکه‌ی یک از دو)


ما اینها را روشن گردانیده و بدینسان معنی جهان و زندگی را تا آنجا که می‌توانسته‌ایم بازنموده‌ایم. کنون ببینیم ما خود چه می‌خواهیم و درپی چه هستیم. زیرا این هم دانستنی است و یک توده که برای خود در زندگانی خواستی یا آرمانی ندارد از پیشرفت بی‌بهره گردد ، و خود باید گفت پیشرفت برای او معنایی ندارد. آخر تو کجا را آهنگ کرده‌ای تا بسوی آن پیش روی؟!.. یک توده‌ی بی‌آرمان هرگز بپای دیگران نرسد. ببینید جدایی از کجا تا بکجاست : شما چند تن از خانه بیرون آمده‌اید و آهنگ یک جای دوری می‌دارید که یک کار ارجمندی را انجام دهید ، چون یک خواهشی را دنبال می‌کنید در خیابان نایستید و یکسر بآنجا شتابید و از گام زدن نفرسایید و با همراهان گویان و شنوان و دلشادان راه پیمایید. ولی اگر از خانه بیرون آمده‌اید و آهنگ هیچ جا را نمی‌دارید ، ناچار ندانید کجا روید و در راه درمانید و خیابان را هم درازا و هم پهنایش را پیمایید و راهی را که رفته‌اید نافهمیده بازگردید و همراهانتان یکی باین کوچه پیچد و یکی بآن دکان دررود و بدینسان پراکنده شوید و بهیچ نتیجه‌ای نرسید. اینست جدایی میانه‌ی آن توده‌ای که در زندگی خواستی را دنبال می‌کند و با توده‌ای که نمی‌داند چه می‌خواهد و درپی چیست.

خواهید گفت : خواست ما در زندگی چه باشد؟.. می‌گویم : ما باید چند خواست [را] در یک جا دنبال کنیم :

نخست : به پیشرفت جهان کوشیم که خود پیش رویم و دیگران را هم پیش بریم. زیرا چنانکه گفتیم این خواست آفریدگار است و همیشه چنین بوده است و خواهد بود.

دوم : توده‌ی خود را نیرومند و انبوه گردانیم تا در میدان نبردی که میان توده‌های جهان باز شده ، لگدمال و نابود نشویم.

سوم : در کردار و رفتار خود دربند آسایش همگان باشیم و خوشی و آسودگی خود را در خوشی و آسودگی همگان شناسیم.

چهارم : هر یکی خود را ستوده و آراسته گردانیم و به نیکخویی و پاکدرونی کوشیم و بدینسان بر ارج خود بیفزاییم.

اینها خواستهاییست که باید همگی داریم و در شناختن نیک و بد نیز اینها را بدیده گیریم که هر آنچه با اینها می‌سازد و مایه‌ی پیشرفت اینها می‌باشد نیک ، و هر آنچه با اینها نمی‌سازد بد شناسیم.

اینست ما نخستین نیک «راستی‌پرستی» و «نیکی‌دوستی» ، و نخستین بد «گردنکشی» و «پافشاری بر کجی و نادانی» و «رشک» و «خودخواهی» را می‌شماریم. زیرا چنانکه گفتیم بزرگترین و گرانمایه‌ترین خواست ، پیشرفت جهان می‌باشد و آن جز در سایه‌ی راستی‌پرستی و نیکی‌دوستی آدمیان نتواند بود. همیشه راه پیشرفت اینست که یکی برخیزد و با گمراهیها و آلودگیها به نبرد پردازد و دیگران مردانه به یاری او کوشند و براستیها و نیکیها پیشرفت دهند. مردان بزرگ و بنام همیشه از میان اینان برخاسته و هر نیکی در جهان با دست اینان انجام گرفته.

دومین نیک «نبرد کردن با اندیشه‌های پراکنده و پندارهای بیهوده» و دومین بد «پافشاری بروی آن اندیشه‌ها و پندارها» را می‌شماریم.

زیرا چنانکه گفتیم یک خواست گرانمایه‌ی دیگر نیرومندی و آزادی توده می‌باشد و گام نخست در راه آن خواست ، یکی شدن اندیشه‌هاست. یک مردمی را با اندیشه‌های پراکنده توده نتوان نامید و اگرچه شماره‌شان بصدملیونها و دوصدملیونها رسد از آزادی و وارستگی بهره نتوانند یافت.

سومین نیکی «در کردار و رفتار سود توده را بدیده گرفتن» و سومین بد «تنها خود را خواستن و دربند خوشیهای خود بودن» است. زیرا چنانکه گفتیم یک خواست بزرگ دیگر دربند آسایش همگان بودنست و آن جز در نتیجه‌ی از خود گذشتن و سود توده را بسود خود برگزیدن نیست. کنون باین سه چیز بس می‌کنیم. اینها چیزهاییست که بیشتر مردم نمی‌دانند و نامش را هم نشنیده‌اند. ولی اینها دیباچه‌ی نیکیهاست و تا اینها نباشد دیگر کارها همه بیهوده است ، و ما نیز تا اینها را نیک روشن نگردانیم و کوششهایی در راه رواجش نکنیم بگفتگو از نیک و بد دیگری نخواهیم پرداخت.


.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)

🔸 8ـ3) زردشت نخستین برانگیخته (تکه‌ی یک از یک)


پرسش :
آقای غلامحسین حقانی از مرند می‌نویسد : در شماره‌ی 15 سال یکم صفحه‌ی 45 فرموده‌اید که «شَت زردشت به پیغمبری برخاسته و می‌توان گفت که نخستین برانگیخته‌ی خدا بوده» (گویا احتمالی است) باز در همان صفحه فرموده‌اید «بویژه زردشت که چون نخستین پیغمبر او بوده» خواهشمندم روشن فرمایید که پیش از زردشت بجهان پیغمبر نیامده بوده است.


پاسخ :
نخستین کسی که در تاریخ بنام پیغمبری شناخته شده زردشت است. ولی اینکه آیا پیش از آن در زمانهایی که تاریخ آنها را درنیافته کسی باین نام برخاسته است یا نه ، چیزیست که نمی‌توان پاسخ یکرویه‌ای[قطعی] داد ، و چون ما می‌‌خواهیم مردم بیش از همه بآینده پردازند در پاسخ باین اندازه بسنده می‌کنیم. ما اگر گاهی از شَت زردشت و دیگران نام می‌بریم یا برای مثل و از بهر روشنی سخن خودمان است و یا از برای اینست که اندیشه‌های بیهوده و ناسازگار هم که در پیرامون آن برانگیختگان در دلهاست از میان برخیزد. مثلاً همان زردشت را کسانی به پیغمبری نمی‌پذیرند و کسانی آن را یگانه پیغمبر می‌شناسند ، و همین چیز را مایه‌ی دوتیرگی ساخته‌اند در جایی که هر دو دسته بخطا رفته‌اند و دلیل در دست نمی‌دارند. ما می‌خواهیم اینگونه پراکندگیها از هر باره از میان برود وگرنه از پرداختن بگذشته سخت می‌پرهیزیم. و این چیزها نه از دینست و نه سودی بزندگانی امروزی ما دارد.


.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 ما چه می‌خواهیم و درپی چه هستیم؟.. (تکه‌ی دو از دو)


امروز می‌بینیم کسانی دینداری می‌نمایند و خشنودی خدا را می‌جویند. بآنان باید گفت : خشنودی خدا در اینهاست و شما اگر باینها برنخیزید خدا را بر خود خشمناک گردانیده‌اید و با هیچ کار دیگری خشنودی او را بدست نخواهید آورد. یک مردمی که سر از راستیها درپیچند و گردن بدلیل نگزارند ، یک مردمی که به یازده کیش باشند و هر کیش پندارهای بسیار بیهوده‌ی دیگری را دنبال کنند ، یک مردمی که در اینجهان پرشور و غوغا زندگی خود را فراموش کرده جز بیاد پیشامدهای هزار سال و دوهزار سال پیش دیگران نباشند ، یک مردمی که خدای زنده‌ی جاویدان را کنار نهاده جز بمردگان و درگذشتگان نپردازند ـ چنان کسانی نزد خدا روسیاهند و خدا هرگز بر آنان نخواهد بخشود. اینان خدا را صمدخان (1) پنداشته‌اند که می‌خواهند نزد او میانجی برند و یا با نیایش و زبانداری او را از خود خشنود گردانند! ای گمراهان خدا را به نیایش و ستایش شما چه نیاز است؟!.. خدا از شما راستی‌پرستی و نیکی‌دوستی و کوشیدن بآبادی جهان و آسایش جهانیان می‌خواهد. خدا از شما غیرت و سرفرازی می‌خواهد. یکدلی و یکدستی می‌خواهد. اینهاست که مایه‌ی خرسندی خدا تواند بود [(bud) ، سبک شده‌ی تواند بودن است.] . اینهاست که مایه‌ی آسایش اینجهان و آنجهان تواند بود.

می‌بینیم کسانی میهن‌دوستی و مردانگی می‌نمایند و خواهان پیشرفت می‌باشند بآنان باید گفت : پیشرفت و سرفرازی در اینهاست و اگر شما باینها برنخیزید هرگز روی پیشرفت نخواهید دید. باید گفت : درخت آرزو بار ندارد و در جهان هیچ چیزی جز از راه کوشش بدست نیاید. راه پیشرفت یک توده جز آن نیست که یک زندگانی ستوده و آبرومندی را بدیده گیرند و یکدل و یکدست برای رسیدن بآن کوشند وگرنه پیشرفت چگونه تواند بود؟!.. دوباره می‌گویم : شما کجا را می‌خواهید تا بسوی آن پیش روید؟!.. شما اگر راستی خواهان پیشرفتید و آرزوی یک زندگی آبرومندی می‌دارید ما آن زندگی را شناخته و راهش را پیدا کرده‌ایم و شما نیز با ما همگام باشید.

می‌بینیم کسانی دانش‌دوستی می‌نمایند و نام «علوم اجتماعی» و مانند آن را همیشه بر زبان می‌دارند. بآنان باید گفت پایه‌ی دانشها اینهاست و بی‌اینها از هیچ دانشی سود نتوان برداشت. باید گفت : بهترین دانشها آنست که معنی جهان و زندگی را بازنماید و راه رستگاری و فیروزی را نشان دهد. برای یک توده پیش از همه آبرو و سرفرازی درباید و گرانمایه‌ترین دانشها آنست که راه این دربایست (2) گرانمایه را باز نماید. شما اگر براستی خواهان دانشها می‌باشید با ما همراه و همگام شوید.



پابرگیها :
1ـ حاج‌صمدخان (شجاع‌الدوله) از سرکردگان محمدعلی‌میرزا که بدستور او سپاه بر سر تبریز برد و با آزادیخواهان آنجا جنگهای خونینِ بسیاری کرد ولی کاری از پیش نبرده بشکست. باآنکه تبریزیان پس از فیروزی بر دولتیان و بیرون رفتن محمدعلی‌میرزا از کشور با او مهربانیها کردند و «گذشته را هرگز برویش نکشیدند» ولی آن «درنده‌ی خونخوار» دل از کینه‌ی تبریزیان تهی نساخت. سپس که روسیان در تبریز چیره شدند به پشتگرمی ایشان بدنهادانه و سنگدلانه دست بخون مشروطه‌خواهان آغشته ساخت و بدینسان نام ناپاکی از خود بیادگار گزارد. ـ و
2ـ دربایست = آنچه به آن نیاز هست ، مایحتاج ـ و


.
حاج‌ صمدخان (شجاع‌الدوله)
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)

🔸 9ـ3) در پیرامون شَت زردشت و آیین او (تکه‌ی یک از دو)


ما چون بارها نام زردشت را برده و او را فرستاده‌ی خدا خوانده‌ایم پرسشهای بسیاری درباره‌ی او می‌شود. یکی می‌گوید : چه دلیل بفرستادگی او دارید؟.. دیگری می‌پرسد : آیا راست است از مردم آذربایجان بوده و آیا دلیل آن چیست؟.. سومی زناشویی با خویشان نزدیک را که زردشتیان می‌داشته‌اند عنوان نموده می‌خواهد خرده گیرد. اینها ما را باین گفتار واداشته است.

نخست می‌باید دانست که گفتگو از زردشت و آیین او را نباید مایه‌ی سرگرمی ساخت. اینکه ما سخن ازو راندیم ، چون در ایران یک دسته او را یگانه فرستاده‌ی خدا می‌شناسند و جز او دیگری را نمی‌پذیرند ، و از اینسوی دسته‌ی انبوهی او را فرستاده نمی‌شمارند ، و این یک زمینه‌ی دوتیرگی و پراکندگی می‌باشد ، و ما می‌خواهیم دوتیرگیها و پراکندگیها را از هر راهی که باشد از میان برداریم ، از اینرو بآن سخنان پرداختیم.

ولی چنانکه اندیشه‌های پراکنده زیان‌آور است بگذشته پرداختن و آن را مایه‌ی سرگرمی ساختن نیز زیانها دارد. زندگانی راه خواهد ، و باید در راه همیشه چشم بسوی جلو داشتن. مردمی که بگذشته پردازند رستگار نگردند.

شَت زردشت را باید در تاریخ شناخت ، و اگر راستی را درباره‌ی او خواهند باید گفت : فرستاده‌ی خدا بوده ولی یگانه فرستاده نبوده. جهان آفرینش بسیار بزرگتر از آنست که بر سر یک تن و دو تن گردد.

اینکه می‌گویند : «چه دلیل بفرستادگی او هست؟» این پس از آن است که معنی فرستادگی دانسته شود. امروز انبوه مردم معنی آن را نمی‌دانند. چیزی شنیده و یاد گرفته‌اند و اندیشه‌ی روشنی درباره‌ی آن نمی‌دارند. اگر بپرسید خواهید دید هر کسی سخن دیگری می‌راند. ما معنی آن را در شماره‌های سالهای گذشته‌ی پیمان نگاشته‌ایم. ولی اگر کسی خواهد بهتر و روشنتر داند باید [کتاب] «راه رستگاری» را خواند. در آنجا معنی راستین فرستادگی بازنموده شده و همان معنی درباره‌ی شَت زردشت نیز هست. دیگران چگونه او هم آنگونه.

اینکه می‌پرسند : «آیا راست است از مردم آذربایجان می‌بوده؟..» این را در کتابهای زردشتیان نوشته‌اند. در وَندیداد پهلوی می‌گوید : «از مردم ری می‌بود» و هم در آنجا می‌گوید : «این ری جز ری شهر شناخته‌ی بزرگ و خود جایی در آذربایجان می‌بوده». ولی ما اگر آذربایجانی بودن زردشت را ندانیم از مردم شمال بودن او را می‌دانیم ، و این از روی سنجش زبان اوستا و از راه آگاهیهای زبانیست.

زمانی که زردشت برخاسته در شمال ایران تیره‌ی ماد و در جنوب آن تیره‌ی پارس نشیمن می‌داشته‌اند. ما درباره‌ی زبان اینان جستجو کرده بدست آورده‌ایم که هر دو تیره (همچنین تیره‌های دیگر آری) یک زبان می‌داشته‌اند. چیزی که هست پاره‌ای جداییهایی درمیان می‌بوده : یکی اینکه پاره‌ای حرفها بجای یکدیگر می‌آمده. بدینسان که آنچه در شمال با شین و گاف و زاء گفته می‌شده در جنوب آنها را با سین و جیم و دال می‌گفته‌اند. چنانکه هنوز هم شمیران و گهرام در شمال و سمیرم و جهرم در جنوب یادگار آن جداییهاست. بجای «دانستن» در کردی «زانن» می‌آید. بجای «داماد» در سمنانی «زوما» گفته می‌شود.

این آگاهی‌ایست که ما از زبان آن زمان داریم و چون اوستا را که نامه‌ی شَت زردشت است می‌سنجیم آن را از روی زبان شمال می‌یابیم و از اینجا می‌دانیم زردشت از مردم شمال می‌بوده.

اگرچه اوستایی که در دست ماست همه‌ی آن در یک زمان نوشته نشده و از زبانی که در هر تکه‌ی آن بکار رفته پیداست که ازآنِ یک زمان نمی‌باشد و بیگمان همه‌ی آن از زردشت نیست ، و آنچه از زردشت بوده در آن نیز دست برده‌اند و دیگر ساخته‌اند ولی اینها با گفته‌ی ما ناسازگار نیست. زیرا اگر یک بخش بس کوچکی از اوستا از زردشت باشد آن خواست ما بدست آمده. اگرهم بگوییم همگی ساختگی است باز زیانی نخواهد داشت. زیرا کسانی که سخنانی ساخته و بنام گفته‌ی زردشت میان مردم رواج می‌داده‌اند بیگمان زبان آن پاکمرد را بکار می‌برده‌اند نه زبان دیگری را.

دوباره می‌گویم : اینها از دیده‌ی تاریخ و تنها از بهر آنست که اگر کسانی بخواهند یاد گیرند. اگر کسی نخواست و یاد نگرفت هیچ باکی نیست و هرگز نباید بر روی این چیزها رنجیدگی نمود و از هم جدا گردید. گذشته گذشته و ما را می‌باید که بامروز پردازیم و در اندیشه‌ی آینده باشیم. اوستا که نام بردم و گفتم آن را نامه‌ی زردشت می‌شناسند امروز را بیش از این ارجی ندارد که نمونه‌ای از زبان باستان ایران می‌باشد ، وگرنه هیچ سود دیگری از آن نتوان برداشتن. یک پاکمردی که روزی مایه‌ی رستگاری ملیونها مردمان گردیده امروز نشاید نام او را مایه‌ی پراکندگی و درماندگی گردانید.


.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 باید جلو بیهوده‌گویان را گرفت (تکه‌ی یک از دو)


بر سر جلوگیر دوم می‌آییم : کسانی که گفتگو از نیک و بد می‌نمایند و آرزوی نیکی از خود نشان می‌دهند و ما گفتیم راستی‌را خواهان نیکی نیستند و آنان را جلوگیر دیگری از نیکی توده شمردیم می‌باید اینان را هم بحال خودشان نگزاشت. بسیاری از اینان بدی کار خود را نمی‌دانند و اینست با پیشانی باز بآن می‌پردازند. می‌باید آنان را بیاگاهانید و بدی کارشان را برخشان کشید. کسانی که در اینجا و آنجا می‌نشینند و زبان بگله و بدگویی از مردم باز می‌کنند و خشم و دلتنگی می‌نمایند باید جلو گفتارشان را گرفت و چنین گفت : «نیکی تنها با گفتن نیست و باید درپی کردار بودن ، این کار شما که تنها بگفتگو کردن از نیک و بد و دلتنگی نمودن از بدیهای توده بس می‌کنید نه تنها بیهوده است و هیچ سودی را درپی نمی‌دارد زیانهایی نیز از آن پدید می‌آید. این خود دور از آزادگیست که کسانی همه از درد نالند و درپی درمان نباشند. چنین کاری جز نمونه‌ی پستنهادی نتواند بود. گذشته از این همیشه درد را گفتن آن را آسان گرداند و در اندیشه‌ها از بزرگیش کاهد و کم‌کم به بیرگی و زبونی کشد. یک درد را باید درمان کردن و اگر نشدنیست باید زمان چاره را بیوسیدن (1) ».

باید گفت : «نیکی پیش از همه راه می‌خواهد و اینک راهی برایش باز شده و یک دسته پاکدلانه به پیشرفت آن می‌کوشند. شما نیز اگر براستی خواهان نیکی هستید با آنان همراهی کنید وگرنه بیگمان دروغ می‌گویید و این نیکخواهی که می‌نمایید و خشم و دلتنگی که از خود نشان می‌دهید جز از راه خودفروشی نیست».

اگر گویند : «نشود» باید گفت : «این بدی دیگری از شماست. این سخن را بدخواهان باین کشور آورده و بزبانها انداخته‌اند تا بهانه در دست بیدردان باشد و بدینسان سر هر سخنی آن را پیش آورند. آخر چرا نشود؟!.. چه انگیزه‌ای هست که نشود؟!.. شما کی آزمودید و دیدید که نشد؟!.. تاکنون کدام کسانی پاکدلانه به نیکی مردم کوشیده‌اند و نتیجه برنداشته‌اند؟!.. شما بخود پردازید و هوس نادانی را کنار گزارده به نیکی کوشید و هیچگاه اندوهِ شدن و نشدن دیگران را نخورید. پس از همه‌ی اینها ، اگر نشدنیست و شما را به نیکی توده امیدی نیست پس این گله‌ها و دلتنگیها برای چیست؟!.. در یک کاری که کسی را امیدی نیست چرا آن را رها نکند و پی کارهای خود نرود؟!.. آیا همین نمی‌رساند که شما راستی‌را آرزومند نیکی توده نمی‌باشید و آن گفتنها و نالیدنها جز از راه خودفروشی و از روی بیماردلی نیست؟!..

می‌باید بدینسان یادآوری کرد که اگر کسان باغیرت و نیکنهاد باشند بخود آیند و دست از آن نادانی کشند و اگر نباشند و بخود نیایند باری مردم آنان را بشناسند.

این جوانان که همیشه خود را برتر می‌گیرند و دلتنگی و دل‌آزردگی از توده می‌نمایند آنان هم بدی کار خود را نمی‌دانند. باید بآنان گفت : «این خودخواهی است که شما را باین رفتار برانگیخته وگرنه کدام نیکی در شما هست که در دیگران نیست؟!.. شما خود کدام راه نیکی را می‌پیمایید و آن نیکها و بدها که می‌شناسید چیست؟!..»

می‌باید گفت : آن درسها که شما خوانده‌اید و آن آگاهیها که فراگرفته‌اید سودمند است و ارجدار می‌باشد ، ولی نه چیزیست که راه زندگی را برایتان روشن گرداند و از نیک و بد و سود و زیان آگاهتان کند. برای شناختن راه زندگی و دانستن نیک و بد دانش دیگری می‌باید که شما فرانگرفته‌اید و از آن آگاه نیستید. ببینید شما این نمی‌دانید که برای نیک و بد پایه‌ای باید و این نه درست است که هر کسی بهوس یا بگمان چیزهایی را نیک و چیزهایی را بد شمارد و آن را دستاویز گرفته بدیگران برتری فروشد. این نمی‌دانید که نیکی یک توده جز با نیکی یکایک باشندگان آن نیست و کسی که آرزومند نیکی توده است پیش از همه باید بخود پردازد. این نمی‌دانید که از یک جوان ناآزموده پندآموزی و راهنمایی نه سزاست و جوان باید درپی یاد گرفتن باشد نه درپی یاد دادن. آن درسها که شما خوانده‌اید اینها را بشما یاد نداده. هرچه هست شما اگر راستی را خواهان فیروزی توده‌ی خود می‌باشید ما راه آن را بازنموده‌ایم و شما نیز با ما همگام باشید وگرنه از این برتریفروشیها و سرکشیهای بیجا هیچ سودی برنخیزد.


پابرگی :
1ـ بیوسیدن (biusidan ، همچون نیوشیدن) = منتظر بودن ـ و


.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)

🔸 9ـ3) در پیرامون شَت زردشت و آیین او (تکه‌ی دو از دو)


اما زناشویی با خویشان نزدیک که زردشتیان می‌داشته‌اند دلیلها از تاریخ در دست است که چنین چیزی در آیین زردشت نبوده ، بلکه در آیین او نیز زناشویی با خویشان نزدیک ناروا شمرده می‌شده. آری در قرنهای دیرتر (در زمان ساسانیان) چنین زناشویی درمیان زردشتیان رواج می‌داشته که آن را نه تنها روا می‌شمارده‌اند ، بلکه یک کار نیک و مایه‌ی خشنودی خدا می‌انگارده‌اند. کتابی بنام «اَردای ویراف» بزبان پهلوی در دست ماست که در آن داستانی ـ یا بهتر بگویم : افسانه‌ای (1) ـ بدینسان می‌نگارد که ویراف نامی که مرد پاکدامن و از پیشوایان بزرگ زردشتیگری می‌بوده روانش از اینجهان بیرون رفته و در آسمانها بگردش پرداخته و از آنجا آگاهیهایی آورده. در آغاز داستان چنین می‌نگارد که ویراف را هفت خواهر می‌بود و آن پاکدامن هر هفت تن را بزنی خود گرفته بود. در خود داستان نیز گفته‌هایی درباره‌ی زناشویی با خواهر و دختر و آنکه این کار مایه‌ی خشنودی خداست دیده می‌شود.

نیز ما در تاریخ می‌خوانیم که خسرو پرویز دختر خود را بزنی می‌داشته. پیش از آن در زمان هخامنشیان داریوش سوم را می‌خوانیم که خواهر خود را بزنی می‌داشته. اردشیر دوم را می‌خوانیم که دختر خود را بزنی گرفت. پیش از همه داستان کنبوجیا و آتوشا را می‌شناسیم که کنبوجیا به آتوشا دل باخت و با آنکه خواهرش بود او را بزنی گرفت. اینها می‌رساند که از زمان هخامنشیان اینگونه زناشویی در ایران رخ می‌داده و در قرنهای دیرتر رواج بیشتر یافته.

لیکن همان داستان کنبوجیا و آتوشا بدانسان که هردوت نوشته می‌رساند که چنین کاری در آیین زردشت ناروا شمرده می‌شده. چه او می‌نویسد : کنبوجیا چون دل به آتوشا باخت و در مهر او بیتابی می‌نمود از موبدان دستور خواست که او را بزنی گیرد. موبدان همه گفتند : چنین کاری نارواست. ولی کنبوجیا پافشاری می‌نمود و یکی از موبدان چنین گفت : خواست پادشاه از همه بالاتر است. با این گفته راه بروی او باز کرد.

از این نگارش دو چیز پیداست : یکی آنکه پادشاهان هخامنشی با همه‌ی نیرومندی و خودکامگی پابستگی به دین می‌نموده‌اند و در کردار و رفتار دستور از موبدان می‌خواسته‌اند. این از داستانهای دیگر نیز بدست می‌آید ، و بیگمان از چیزهایی که مایه‌ی آن پیشرفت و نیرومندی بیمانند گردیده پاکدامنی و خویشتنداری پادشاهان پیشین هخامنشی بوده.

دیگری اینکه در آیین زردشت زناشویی با خویشان نزدیک سخت ناروا شمرده می‌شده تا آنجا که موبدان در پاسخ کنبوجیا ناگزیر بوده‌اند آن را بمیان آورند و بچشم‌پوشی از آن دلیری نتوانسته‌اند. چیزی که هست این آیین را کنبوجیا (بدستاویز گفته‌ای از یک موبد) شکسته است.

در داستان اردشیر دوم نیز چنانکه پلوتارخ نوشته او با همه‌ی دلبستگی بدختر خویش (نام او نیز آتوشا بوده) ، آن را نهان می‌داشته و شرم می‌کرده. لیکن مادرش (مادر اردشیر) باو دل داده و بدریدن پرده‌ی شرم واداشت و باو چنین گفت : «آیین و اندیشه‌های یونانیان را پایینتر از خودت بگیر ...». از این پیداست که آیین چنان کاری را روا نمی‌شمرده و با همه‌ی کاری که کنبوجیا کرده بوده هنوز مردم آن را ناروا می‌شناخته‌اند و اینست اردشیر از آن شرم می‌کرده. ولی چون اردشیر نیز بانگیزش مادرش بچنان زناشویی برخاسته درمیان مردم از بدی آن کاسته و کم‌کم بجایی رسیده که آن را از آیین زردشت گرفته و یک کار نیک شمارده‌اند.

این خود نمونه‌ی آنست که یک دین چون قرنها بر آن گذشت چگونه گوهر خود را از دست داده دستخوش بلهوسان گردد.

زردشت فرستاده‌ی خدا بود ، پیغمبر بزرگی بود ولی در سه‌هزار سال پیش ... کسانی که امروز نام آن پیغمبر را می‌برند اگر مقصود جستجوهای تاریخی است مرا ایرادی بر آن گفتگوها نیست. ولی اگر مقصود پیش کشیدن آن دین در برابر اسلام است زهی گمراهی!

دین زردشت هنوز در زمان ساسانیان بحال بدی افتاده و بدعتی همچون «آتش‌پرستی» در آن پیدا شده و اینبود که در برابر اسلام ایستادگی نتوانست پیش از آن هم با مسیحیگری ایستادگی نمی‌توانست و ایرانیان دسته بدسته بمسیحیگری می‌گراییدند.

چرا این کسان نمی‌فهمند که ایران زردشتی بود و مسلمان گردید. بعبارت دیگر ایرانیان فهمیده و سنجیده آن را گزارده اسلام را برگرفتند پس کنون چه جای آنست که بار دیگر آن را برگیرند؟!


پابرگی :
1ـ در نوشته‌های پیمان جدایی آشکاری میان داستان و افسانه هست بدینسان که داستان راستست ولی افسانه از روی پندار و انگار پدید آمده. ـ ویراینده


.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 باید جلو بیهوده‌گویان را گرفت (تکه‌ی دو از دو)


کسانی که پند آموختن و کوشیدن به نیکی مردم را پیشه‌ی خود ساخته‌اند و با گفتن یا نوشتن نان می‌خورند و پول می‌اندوزند و یا به نام‌آوری می‌کوشند و یا دربند سروری می‌باشند می‌باید با آنان سخت ایستادگی نمود و آشکاره چنین گفت : «نان خوردن و یا درپی نام‌آوری و سروری بودن چیز دیگری است و نیکی مردم خواستن و خشنودی خدا را جستن چیز دیگر ، و این دو هیچگاه باهم نسازد. زیرا کسی که نان می‌خورد و یا درپی نام و شکوه می‌باشد باید همیشه دربند دلجویی از مردم باشد تا بیشتر بر سرش گرد آیند و بیشتر بهره‌اش دهند و از هر گفتار یا کرداری که مایه‌ی رمیدن و رنجیدن مردم باشد سخت بپرهیزد و هیچگاه دربند راستیها نباشد. در جایی که پندآموز یا راهنما همیشه باید دربند راستیها باشد و از پندهای سودمند اگرچه مایه‌ی رنجش و رمش مردم باشد بازنایستد.

چیزیست بسیار روشن : ماست‌فروش پزشک نخواهد بود. این هرگز نشود که ماست‌فروش دربند تندرستی خریداران خود باشد و یکی را چون دید بیمارست و خوردن ماست باو زیان خواهد داشت از فروختن به وی خودداری کند و از سود خود چشم پوشد».

باید آشکاره گفت : شما چرا پی کار دیگری نمی‌روید؟!. چرا زمین نمی‌کارید؟!.. چرا اتومبیل نمی‌رانید؟!.. چرا بداد و ستد در بازار برنمی‌خیزید؟!.. اگر براستی خواهان نیکی مردم می‌باشید نخست پیشه‌ی دیگری گیرید تا ناگزیر نباشید از فریفتن مردم و گمراه کردن آنان نان خورید.

ما روشن گردانیدیم که داستان نیک و بد باین آسانی نیست که هر کس بآن برخیزد و راه آن نه اینست که هر کس هرچه را نیک دانست بکار بندد و بد دانست پرهیز کند و هر کس بدلخواه خویش نیک و بدی را دنبال کند. ما روشن گردانیدیم که نیک و بد را بنیادی باید و آن نیز پس از آنست که معنی جهان و زندگی دانسته گردد. کنون شما بگویید چه راهی در زندگی دنبال می‌کنید و کدام بنیادی را برای نیک و بد می‌شناسید. تنها اینها را ندانید چه پندی بمردم توانید دادن؟!.. آیا چه برتری شما را بر دیگرانست که می‌خواهید بآنان پند آموزید؟!.. آیا نه آنست که هرچه آنان نمی‌دانند شما نیز نمی‌دانید؟!..

از شگفتیهاست که اینان می‌خواهند با یک رشته سخنان بیهوده و کم‌ارجی که از اینجا و آنجا فراگرفته‌اند هم سروری بمردم کنند ، و هم پول از آنان گیرند ، و هم در اینجا و آنجا نشسته گله و بدگویی از آنان کنند و بدینسان خودنمایی و برتریفروشی نمایند.

اینان با این کار خود نه تنها سودی بمردم نمی‌رسانند زیانهای بسیاری می‌زنند. زیرا از یکسو مردم را فریب داده گمراه می‌گردانند و همیشه درمیان آنان و رستگاری ایستاده جلوگیری می‌نمایند ، از یکسو نیز با سخنان سست و بی‌ارجی که سرمایه‌ی کار خود می‌دارند و با دوروییها و چاپلوسیها که همواره در برابر پولداران از خود نشان می‌دهند آبروی پندآموزی را برده و آن را از ارج می‌اندازند.

سخن کوتاه می‌کنم : می‌باید از همه‌ی اینها جلو گیریم و از میانشان برداریم و این کاری است که باید همگی در راه آن بکوشیم. برداشتن جلوگیر یکم و گزاردن بنیادی برای نیک و بد بیش از همه بگردن ماست و ما باین کار پرداخته‌ایم و به یاری خدا بپایان خواهیم آورد. ولی در برداشتن جلوگیر دوم باید همگی دست بهم دهیم و این بگردن همه‌ی غیرتمندان است که بکندن ریشه‌ی این نادانیها بکوشند.

👇
دوباره می‌گویم : بیشتر آنان زشتی کار خود را نمی‌دانند و از زیانی که بتوده می‌رسانند آگاه نیستند و با همه‌ی بدی و زیانکاری خود را نیک می‌دانند ، و بلکه نیکی را جز آنچه خود می‌دارند نمی‌شناسند. اینست باید گفتشان و از چگونگی آگاهشان گردانید و این کار سختی نیست. زیرا امروز در بیشتر نشستها این کسان هستند و همیشه ناله و گله از توده کارشان است ، و این است بآسانی می‌توان جلو سخنشان را گرفت و آنچه باید گفتن گفت ، و بیگمان بسیاری از آنان بدی کار خود را دریابند و از رفتار زشت دست بردارند و آنان که ایستادگی نمایند و گردن نگزارند باید پستشان شمرد و از ارجشان کاست. مردانی که با نادانیها و بیماریهای خود بتوده زیان رسانند و با گفتن نیز دست برندارند دارای هیچ ارجی نیستند و در چنین هنگامهاست که باید پروای هیچ چیز و هیچ کس را نکرد و در راه فیروزی توده از هر چیزی چشم پوشید. چنین گرفتاریها در یک توده اگر از راهش چاره نشود گران سرآید و اینست باید در راه برداشتن آنها همه چیز را کوچک گرفت. بسیاری از اینان از بس سالها با این گله‌ها و ناله‌ها و خودفروشیها بسر داده‌اند آتش غیرت در دلهاشان خاموش گردیده و این نمونه‌ی بیدردی ایشانست که تنها بگفتن درد بس می‌کنند و چون پیشنهاد چاره می‌شود می‌رنجند و به زباندرازی می‌پردازند. بلکه از بسِ پستی و بیدردی که از این حالِ گرفتاری لذت می‌برند و با کسانی که بچاره کوشند دشمنی می‌نمایند. چنین کسانی بسیار پستند و درخور هرگونه سختگیری و ناپاسداری می‌باشند.


در اینجا گفتار را بپایان می‌رسانیم. در این زمینه بسخنان دیگری نیاز هست ولی هنگامی بآنها خواهیم پرداخت که این گفتار سود خود را بخشد و بدینسان جا برای سخن دیگری باز شود. از بس سالها این گرفتاری درمیان بوده امروز انبوه مردم چنین می‌دانند که نیکی یک کس تنها در آنست که از بدیها گله و ناله نماید و بآن بس نماید. بچنین کسانی ما چه سخنی توانیم گفت و چه نیکیها توانیم یاد داد؟!. ولی چون این نادانی تکانی خورد و مردم درپی خود نیکیها باشند خواهیم توانست سخنان بسیاری رانیم.


.
دردها و درمانها ـ بخش هفتم

(همبسته با گفتار بالا)
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)

🔸 10ـ3) اسلام و ایران (تکه‌ی یک از سه)


پدران ما تا اسلام را نمی‌شناختند در برابر آن جنگیدند و چون شناختند در راه آن جنگیدند.

... سیزده قرن تاریخ ایران جز تاریخ اسلام نیست و هزارها بلکه ملیونها ایرانیان خون خود را در راه رونق اسلام ریخته و بلندی نام اسلام را خونبهای خود دانسته و در دقیقه‌های واپسین عمر خود بدین خونبها خرسندی داده و با دل شادمان و آرام جان سپارده است.

آن زمانی که دولت نیرومند بوزانت (روم شرقی) به پشتیبانی دین مسیح ، دینی که زمان آن سپری شده بود برخاسته با اسلام سخت دشمنی می‌نمود و هر سال در تابستان در سرحد روم بازار کارزار و ستیز گرم می‌شد سالانه هزاران و ده‌هزاران ایرانی از اینسو [و] آنسو دسته بسته و بر گرد درفش اسلام گرد آمده کالای پربهای جان بکف بدان بازار جانبازی می‌شتافتند و کشتن و کشته شدن دریغ نمی‌داشتند.

این خود مایه‌ی سرفرازی ایرانیان است که با آنکه در آغاز کار با اسلام دشمنی کرده و با تازیان آن هنگامه‌ها را برپا نموده و آن خونریزیها را نمودند سپس چون بحقیقت آن دین پاک آشنا گردیدند بآن گرویده در راه ترویج آن جان دریغ نساختند.

کسانی اگر می‌پندارند که ایرانیان از ترس جان مسلمان شدند نادانی خود را نشان می‌دهند. تاریخ بهترین گواه است که ایستادگی و مردانگی بیش از آن نمی‌شد که مردم این سرزمین در برابر تازیان نشان دادند و تنها نیروی خدایی اسلام بود که آن کوششها و مردانگیها را بی‌نتیجه گزاشت. پس از آن هم که تازیان به ایران درآمدند ایرانیان تا می‌توانستند دشمنی با اسلام می‌نمودند کسی هم آنان را ناگزیر از مسلمانی نمی‌کرد. چیزی که هست کم‌کم مردم بچگونگی آن دین خدایی پی برده باو گرویدند و از روی باور آن را بپذیرفتند و چنانکه گفتیم در راه آن بجانفشانی برخاستند.

آری درباره‌ی اسلام و ایران این می‌توان گفت که تازیان اگر بدستاویز نشر اسلام به ایران درآمدند بدستور اسلام رفتار ننمودند. بویژه پس از آنکه دوره‌ی چهار خلیفه بسر آمده نوبت بهمچون معاویه و یزید و مروان رسید که خود دشمنان اسلام بودند و جز بکندن بنیاد آن دین نمی‌کوشیدند.

آن پیغمبر بزرگواری که سراسر آدمیان را یکسان شمرده سفید را بر سیاه برتری نمی‌داد و خویشتن را که ستوده‌ی خدا و فرستاده‌ی او بود «یک آدمی» بیشتر نمی‌خواند (2) ، اینان بدستاویز دینِ آن پیغمبر بر مردم چیره گردیده عرب را بر همه‌ی مردمان برتری می‌دادند و دست‌نشاندگان ایشان در ایران بمردم برتری فروخته نان ایرانیان را خورده آنان را برده و بنده‌ی خود می‌شماردند.

درست بدان می‌ماند که رادمردی خانه‌ی همسایه را تاریک دیده چراغی با دست نوکری بدانجا می‌فرستد. نوکر که چراغ را می‌رساند در روشنایی آن چشمش بخانه و ابزارهای گرانبهای آن افتاده دل از آنجا نمی‌کند و ببهانه‌ی اینکه چراغ آورده‌ام در آن خانه خوش‌نشینی می‌کند.

بر این ناهنجاریهای تازیان است که باید ایراد گرفت و زبان بنکوهش باز کرد. پیشینیان ما نیز بهنگام خود از این ناهنجاریها دل‌آزرده بوده و تا می‌توانستند نبرد و کوشش دریغ نداشته‌اند و پاسخ آن دعواهای بیجای تازیان را داده‌اند.

من این گناه بر تازیان بویژه بر بنی‌امیه نمی‌بخشم که چون پیغمبر اسلام بدعوت برخاست گمراهانه او را آزار نمودند و سر از پیروی او باززدند. بلکه بدشمنی و جلوگیری برخاسته قصد جانش کردند که ناگزیر شده از مکه بگریخت و کار اسلام در عربستان راست نشد مگر با تیغ کج علی و دیگر یاران جانفشان آن پیغمبر. سپس هم چون بنیاد اسلام استوار گشت و دوره‌ی سختی سپری گردیده نوبت سربلندی و فرمانروایی رسید این هنگام از یکسوی در عربستان آن یاران جانفشان پیغمبر و بازماندگان ایشان را بکنار برده خودشان رشته‌ی کارها را بدست گرفتند از سوی دیگر در ایران و شهرهای دیگر بدستاویز اسلام و پیغمبر بمردم چیره گردیده برتری فروختن آغاز کردند.

چنانکه گفتیم این نارواییها در همان زمان نیز مایه‌ی دل‌آزردگی غیرتمندان ایران و بیشتر بر سر این نارواییها بود که در قرنهای دوم و سوم هجری که اسلام در ایران رواج فراوان یافته بود با اینهمه کسانی از ایرانیان سر بشورش آورده با گماشتگان خلفاء می‌جنگیدند.


پابرگی :
1ـ أَنَا بَشَرٌ مِّثْلُکمْ (فصلت : 6 ؛ کهف : 110) : من آدمی‌ای همچون شمایم.


.
تاریخ و پندهایش

(همبسته با گفتار بالا)
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)

🔸 1ـ پایه‌هایی که برای نیک و بد گزارده شود باید آن را سست نگردانید (تکه‌ی یک از سه)


درباره‌ی نیک و بد ، کار تنها جدا کردن نیکها از بدها و شناسانیدن آنها و گزاردن پایه(قاعده)هایی نیست. یک کار بزرگ دیگر اینست که نگزاریم آنها را سست گردانند و از نیرو اندازند. باشد که خوانندگان خواست ما را از این سخن نخواهند دریافت. اینست با مثالی آن را روشن می‌گردانیم :

چنین انگارید پدری به پسر خود پند داده چنین می‌گوید : «همیشه دربند تندرستی باش و بیش از اندازه نخور و هر خوراکی که زیان‌آور است دست از آن نگه‌دار» ، هرآینه این پند در دل او جای گیرد و باندازه‌ی فهم و خرد آن جوان درو کارگر افتد. ولی این در جاییست که سخنان ناسازگار دیگری بگوش او نخورد و این دستور نیکی را از نیرو نیندازد و سست نگرداند. مثلاً اگر یکی از دوستانش با وی چنین گوید : «زندگی برای خوردن و خوابیدن و لذت بردن است. آدمی اگر بخواهد دربند تندرستی باشد باید از خوشیها چشم پوشد. هر کس دیر یا زود خواهد مُرد. دیگر چشم‌پوشی از خوشیها چراست؟!..» این بدآموزی نیز کار خود را کند و هرآینه دستور پدری را از نیرو اندازد و جوان بیچاره را گیج و دودل گردانَد.

اینست معنی آنچه می‌گوییم : پایه‌هایی که برای نیک و بد گزارده شود باید آن را سست نگردانید. این سخن درخور چون و چرا نیست و هر کسی با اندکی اندیشه آن را خواهد پذیرفت. ما نمی‌دانیم در روانشناسی اروپاییان هوشدار این بوده‌اند و چیزی درباره‌‌اش نوشته‌اند یا نه. هرچه هست ما آن را بیچون و چرا می‌شناسیم و گواهیهای بسیار از تاریخ و از زندگانی امروزی ایرانیان در این باره در دست می‌داریم و اینک یکی از آنها را می‌آوریم :

در ایران چون جنبش مشروطه آغازید چنانکه می‌دانیم نخست دانشمندان و درسخواندگان پیش افتادند و سپس نوبت بدیگران رسید. آن روز سخنها این بود : «باید ارج میهن خود را دانست ، و در راه نگهداری آن جان و دارایی دریغ نگفت ، و در راه پیشرفت آن از خوشیها و سودها چشم پوشید ...» ، اینها را می‌نوشتند و می‌گفتند و داستانها از میهن‌دوستی اروپاییان و از جانفشانیهای ایشان بگواهی می‌آوردند. این سخنان با شور شگفتی گفته و شنیده می‌شد و بیگمان بود که در دلها جای برای خود باز می‌کند ، و خود چنین پنداشته می‌شد که در دلهای دانشمندان و درسخواندگان که معنی کشور و میهن را بهتر می‌دانند و از تاریخ بیشتر آگاهند بیشتر کارگر می‌افتد تا در دلهای دیگران. این چیزی بود که هر کسی می‌پنداشت ولی پیشامدها وارونه‌ی آن را نشان داد. زیرا دیری نگذشت که میانه‌ی محمدعلی‌میرزا با مجلس شورا کشاکش پیدا شد و آزادیخواهان را زمانِ گفتار گذشته و روزگار کردار رسید ، و در این روزگار و درمیان کوششها و تلاشها بود که دانسته شد درسهای میهن‌دوستی و جانفشانی و مردانگی که داده شده بدلهای درس‌ناخواندگان یا کمدانشان کارگرتر افتاده تا بدلهای دانشمندان و پیشرفتگان. زیرا دیده شد بیشتر اینان از جانفشانی بازایستادند ، و با همه‌ی لافهای بسیاری که در دو سال گذشته زده بودند جز سستی و بیکارگی از خود نشان ندادند ، و اینست هیچ کار ارجداری از آنان نمودار نگردید ، و بسیاری از ایشان گذشته از سستی و بیکارگی ، پستی و بدنهادی نیز از خود نشان دادند زیرا در نهان به محمدعلی‌میرزا بلکه به بیگانگان گراییدند. این خود داستان شگفتی شد که هر زمان آشوبی برمی‌خاست و زمان کوشش و جانبازی می‌رسید اینان ـ این دسته‌ی پیشرفتگان ـ خود را کنار می‌کشیدند و میدان را برای جانبازیها و مردانگیهای دسته‌ی کمدانشان باز می‌گزاردند ، ولی همینکه آن روزگار سپری می‌شد و زمان خودنمایی و سودجویی و بهره‌مندی پیش می‌آمد دوباره همانان خود را بمیدان رسانیده رشته‌ی کارها را بدست می‌گرفتند.

اگر یک دسته‌ی اندکی را ـ از دو سید و حاجی‌میرزا ابراهیم‌آقا ، و میرزا جهانگیرخان و آقا سید جمال و قاضی ارداقی و مانند اینها ـ کنار گزاریم دیگران نه تنها خشنودی‌بخش نبودند برخی مایه‌ی رسوایی نیز شدند.


.
سید عبدالله بهبهانی
سید محمد طباطبائی
حاجی‌میرزا ابراهیم‌آقا
میرزا جهانگیرخان
آقا سید جمال واعظ اسپهانی