پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
دردها و درمانها ـ بخش هفتم

(همبسته با گفتار بالا)
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)

🔸 5 ـ3) آریستیدیس و هانیبال (تکه‌ی دو از سه)


یک گواهی نیز از تاریخ کارتاژ یاد کنیم. اینجا سود ستوده‌خویی را نشان دادیم آنجا زیان بدخویی را بازنماییم. شاید بیشتر خوانندگان نام هانیبال سردار کارتاژی را شنیده‌اند. شاید از جنگهای تاریخی روم و کارتاژ آگاهی دارند.

دو دولت نیرومند یکی در شمال دریای سفید در ایتالیا (دولت روم) و دیگری در جنوب آن در کناره‌ی افریقا (دولت کارتاژ) باهم درافتادند و بیست‌وسه سال (1) در خشکی و دریا رزمهای بس سختی باهم کردند. چندین بار روم شکست یافت و گزند بس سختی دید. چندین بار کارتاژ زبون گشت و زیانهای بزرگی یافت. می‌گویند پانصد کشتی از کارتاژ و هفتصد کشتی از روم در جنگها نابود گردید. از سپاهیان چندان کشته شد که شمار نداشت. بیست‌و‌سه سال بدینسان جنگ پیش می‌رفت. و سرانجام کارتاژیان از پا افتادند و ناگزیر شده آشتی خواستند و پیمان نهادند سیسیلیا و دیگر جزیره‌هایی که در دست داشتند به روم بازگزارند و تاوان جنگ را نیز پردازند. اینها را انجام دادند و چنان ناتوان افتادند که دیگر امید برخاستن نداشتند.

سردار غیرتمندی بنام هاملکار [Hamilcar Barca] این زبونی را بر خود هموار نساخت و چون می‌دانست دیگر کارتاژ را کشتیها ساختن و با روم در دریا جنگ کردن و کینه‌ی گذشته را از روم بازخواستن در دسترس نخواهد بود ، دوراندیشانه راه دیگری پیش گرفت.

در آن زمان خاک اسپانیا و فرانسه در دست مردمان کنونی نبود. مردمانی که در آن زمان در آنجا نشیمن داشتند دلیر و جنگجو ولی پراکنده و دُژآگاه [=وحشی] بودند. هاملقار از دریا گذشته به اسپانیا دست یافت و برآن شد که از مردان آنجا سپاه پدید آورد و کم‌کم نیرو اندوزد و بآبادی شهرها کوشد. نه سال در این راه می‌کوشید. و چون درگذشت داماد او هاسْدروبال [Hasdrubal] رشته را دنبال و هشت سال نیز او کوشید. و چون درگذشت رشته بدست هانیبال (پسر هاملقار) افتاد. تا این زمان پیشرفت بسیار در کار اسپانیا رخ داده شهرها آبادتر و سپاهیان جنگ‌آزموده‌تر شده بودند. هانیبال خواست آرزوی دیرین پدر خویش را بکار بندد و از روم کینه خواهد و برآن شد از راه خشکی از شمال اسپانیا به ایتالیا تازد. چنین کاری تا آن روز باندیشه‌ی کسی نیامده بود. آنان که می‌دانند از اسپانیا تا ایتالیا از راه خشکی دو رشته کوهستان بسی سخت و بلند (پیرینه و آلپ) درمیان است و اینها در آن زمان نشیمن مردمان جنگجویی بوده دشواری کار هانیبال را می‌شناسند.

ولی هانیبال بسختیها ننگریست و در سال 218 پیش از میلاد با نودهزار پیاده و دوازده‌هزار سواره و سی‌وهفت فیل از اسپانیا روانه گردید ولی چند ماه کشید تا خود را بشمال ایتالیا رسانید و در این هنگام بیش از بیست‌هزار پیاده و شش‌هزار سواره و هفت فیل نمانده و همگی از گزند راه و جنگ با کوه‌نشینان و دیگران نابود شده بود. با اینهمه هانیبال خود را نباخت و از آهنگ خود بازنگشت و از مردمان گال [Gaul] که در دامنه‌ی کوه‌های آلپ نشیمن داشتند و از دولت روم آزرده بودند سپاهیان تازه بسیج کرد. رومیان لشکر بجلو او فرستادند. هانیبال سه بار پیاپی رومیان را در میدان جنگ شکست و هر بار انبوهی را از ایشان کشت.

👇
رومیان چنین روزی را ندیده بودند. کسی بدینسان روم را زبون نساخته بود. پس از آن چیرگیها هانیبال بر سراسر شمال ایتالیا دست یافت و راه پایتخت بروی سپاه او باز گردید. رومیان چشم براه بودند که او را بیرون دروازه‌ی پایتخت دیدار کنند. لیکن هانیبال بر سر آن شهر نرفت و روانه‌ی جنوب ایتالیا گردید باین آهنگ که شهرهای جنوبی را بر روم بشوراند. رومیان ناگزیر شدند بکوششهای سختتری برخیزند و بدانسان که در زمانهای گرفتاری و دشواری کردندی. فابیوس [Fabius] نامی را از بزرگان بدیکتاتوری گماردند و اختیار را بدست او دادند. فابیوس جنگ روبرو را با هانیبال روا نشمرد و آن را کار بیمناکی دانست و یک سال که رشته را در دست داشت از دور و کنار با هانیبال آورد کرد. رومیان این رفتار او را نپسندیدند و رشته را بدست دو قونسول دیگر سپردند و اینان در سال 216[پیش از میلاد] با هشتادهزار سپاه در دشت «کان» [Cannae یا Canne] با هانیبال روبرو شدند. هانیبال از چند تن سرداران بنام تاریخ است (1) که در سایه‌ی شیوه‌ی رزمی‌ای که بکار می‌بردند همیشه با دسته‌ی اندکی بر دسته‌های انبوهی چیره درمی‌آمدند و اینست در تاریخ سپاهیگری همیشه نامهای ایشان برده می‌شود. یکی از هنرنماییهای هانیبال این جنگ کان بود. زیرا در جایی که شماره‌ی سپاه او کمتر از آنِ رومیان بود چون سردار رومی از درازای صفها کاسته بر ژرفای آن افزوده هانیبال از خطای او استفاده کرده با یک جنبش استادانه که بسپاه خود داد رومیان را از چپ و راست گرد فروگرفت و بدینسان بر آنان چیره درآمد و چنانکه می‌نویسند در اندک‌زمانی هفتادهزار تن از ایشان را بخاک انداخت با اینکه از لشکر خود او بیش از هزار تن کشته نشد. در این شکست هفتاد تن از نمایندگان سناتوس و گروهی از بزرگان روم و یکی از دو قونسول نیز کشته گردید.

شاید کسانی این داستان را گزافه‌آمیز پندارند و آن را بآسانی باور ندارند. ولی تاریخ روم در این زمان که ما گفتگو می‌داریم بسیار روشن است و جنگهای هانیبال و هنرنماییهای او را خود تاریخنگاران رومی نوشته‌اند و همگی درباره‌ی این داستان همزبانند. چنانکه گفتیم هانیبال در جنگها هر زمان شاهکار دیگری نشان می‌داد و در سایه‌ی آن استادیها بود که بدینسان دشمن را از پا می‌انداخت بی‌آنکه سپاه خود او گزند بسیاری بیند. (چنانکه همین رفتار را در جنگ زاما سردار رومی در برابر هانیبال کرد و برو چیره درآمد و ما آن را یاد خواهیم کرد).


پابرگیها :
1ـ از این سرداران است ناپلئون یکم امپراتور فرانسه و نادرشاه افشار (مهنامه‌ی پیمان)


.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 چه باید کرد؟.. (تکه‌ی دو از سه)


3ـ در توده‌ای که نیک و بد روشن نبود از نیکان ارجشناسی نتوانند و جدایی میان آنان با بدان نگزارند و در نتیجه نیکان بسوزند و از میان روند و پس از آن کمتر نیکانی از میان آنان برخیزند.

این نیز اکنون هست و ما صد مثال برای این توانیم یاد کرد. کسانی که در جنبش مشروطه جانفشانیها کرده‌اند و ثقة‌الاسلام و ضیاء‌العلما و دیگران که در راه این توده بر سر دار رفته‌اند اگر ما ننوشته بودیمی نامهاشان نیز از میان رفتی ، و ما چون بنوشتن داستان آنان برخاستیم بدگوییها و زباندرازیها می‌شنیدیم و بسیاری آشکاره ناخرسندی می‌نمودند و چنانکه در جای دیگری نوشته‌ایم پیشنهاد می‌کردند که بجای داستان آنان گفته‌های سقراط و دیگران را آوریم. این بود اندازه‌ی بی‌پروایی و ناآگاهی مردم از جانفشانیها و نیکیهای آنان. (1)


پابرگی :
1ـ جنگ با عراق ، آزمایشی بود که نشان داد ایرانیان تا چه اندازه از راستیها بدورند. باآنکه هر غیرتمند و خردمندی بآسانی می‌توانست دریابد که اگر دلیرمردان جانفشان ایرانی نبودند دشمن بر جان و خاک و ناموس و دارایی ما چیره می‌گردید ، فراموش نکرده‌ایم بیدردانی را که به رزمندگانمان ناسپاسی دریغ نمی‌گفتند. فراموش نگردیده آن سخنان پوچ و بی‌مغزی که از دلهای سرد ایشان برمی‌خاست و تو گویی رزمندگان ما سربازان کشور بیگانه بودند که نه به کشته شدنشان افسوسی می‌خوردند و نه از جانبازیهای آنها دلشاد و سرفراز می‌گردیدند. فراموش نگردیده فلسفه‌بافیهای آنها را که همچون بلندگوهای بیگانگان به از جان گذشتگی و ایستادگی سربازان ایرانی ده‌ها عنوان نابجا می‌گزاردند و صدها خرده گرفته بجای ستایش و سپاسگزاری نمک بزخم خانواده‌هاشان می‌پاشیدند. ـ ویراینده


.
شادروان علی ثقة‌الاسلام
شادروان میرزا ابوالقاسم ضیاءالعلما
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)

🔸 5 ـ3) آریستیدیس و هانیبال (تکه‌ی سه از سه)


از اینگونه شاهکاریها از سرداران در تاریخ فراوان رخ داده و در تاریخ ایران نیز از آنگونه پیشامدها بسیار است. ماننده‌ی همین جنگ هانیبال در کان و هنرنمایی او در تاریخ ایران جنگ نادرشاه افشار با عبدالله‌پاشا سرعسکر عثمانی در بیرون ایروان می‌باشد که میرزا مهدیخان در جهانگشا داستان آن را بسیار روشن نوشته است. در این جنگ سرعسکر هفتادهزار سواره و پنجاه‌هزار پیاده با توپخانه‌ی بزرگی همراه داشت. این شمارش را میرزا مهدیخان از روی دفتر محمدآقای ذخیره‌چی آورده است که جای هیچ گونه گمان نیست. گذشته از دسته‌های سپاه ترک که در ایروان جای داشتند و روز جنگ بآهنگ یاری با سرعسکر از آنجا بیرون آمدند.

نادرشاه شبانه سخت بیمناک بود و بنوشته‌ی میرزا مهدیخان خواب بیم‌انگیزی نیز دید و چون بامداد دمید سران لشکر را خواسته انبوهی شماره‌ی دشمن و نیرومندی آنان را بازنمود و سفارش کرد که در کوشش سستی ننمایند. اینها نیز دلیل بر فزونی شماره‌ی ترکان و نیرومندی آنان می‌باشد. نادر بیهوده بیم نکردی و بیهوده سرکردگان را پیش خود نخواندی و سفارش نکردی.

با اینهمه نادرشاه همگی سپاه خود را بکار وانداشته تنها پانزده‌هزار سوار دلیر ورزیده را از ایشان برگزیده و خویشتن در جلو آنان به نبرد پرداخت و در سایه‌ی شیوه‌ی رزمی‌ای که بکار برد با این دسته‌ی اندک توپخانه‌ی دشمن را بدست آورده و آن سپاه انبوه را درهم شکست. خود سرعسکر با انبوهی از سپاهیان کشته گردیدند. پیداست که این نه در سایه‌ی دلیری و فزونی کوشش بلکه در نتیجه‌ی بکار بردن یک شاهکار رزمی بوده است. نادر همه‌ی پشتگرمیش باین هنرهای خود بود و اگر یک جنگ او را با عثمان‌پاشا که بشکست نادر انجامید کنار بگزاریم همیشه از آن هنر خود بهره‌ها بردی.

بسخن خود بازگردیم. هانیبال در چهار جنگ پیاپی لگیونهای جنگ‌آزموده و جانباز روم را شکست و پس از فیروزی آخری در جنگ کان سراسر جنوب ایتالیا بدست او افتاد که به هر سو رو آوردی کسی بجلوگیری نپرداختی. پاره‌ای از شهرها با او از در همدستی درآمدند و به روم نافرمانی نمودند. از جمله شهر کاپوا [‍Capua] این رفتار را کرد.

روم چنین گزندی را هرگز ندیده بود و هرگاه مردم دیگری بودی بیکبار از پا افتادی و نومیدانه درهای پایتخت را بر روی دشمن فیروزمند بگشادی. لیکن رومیان سختی را هرچه بزرگتر دیدند پافشاری و مردانگی بیشتر کردند. یکی از بزرگترین پیشامدهای دولت روم این پیشامد است. هانیبال و رومیان هر یکی شایستگیهای خود را بجهان نشان داده‌اند.

هانیبال همچنان در خاک روم روز می‌گزاشت و هر زمان گزند دیگری به رومیان می‌رسانید. کارتاژ دوباره پا گرفته با دشمن دیرین خود برابر می‌ایستاد و امید بسیاری می‌رفت که کین کهن را بازجوید. لیکن هانیبال در خاک دشمن دربایست‌ها[=مایحتاج] داشت و نیازمند بود که کارتاژ بپشتیبانی او برخیزد و با سپاه و پول و خواربار و افزار جنگ باو یاری کند. بارها این خواهش را از سنای کارتاژ کرد و باورنکردنی بود که کارتاژ پشتیبانی و یاوری از چنان سردار غیرتمندی دریغ گوید ـ سردار گردنفرازی که با جانفشانیهای مردانه‌ی خود کارتاژ را از مرگ رها می‌ساخت.

ولی در کارتاژ خویها ناپاک بود. انبوهی از سررشته‌داران روانهاشان بیمار و همه بدرد خودخواهی و رشک گرفتار بودند. یک دسته پستنهادانی که از دست خودشان کاری برنمی‌خاستی و جز گمنامی بهره از زندگانی نمی‌داشتندی دلیریهای هانیبال و نامداری او را برنمی‌تافتندی و شب و روز در آتش رشک می‌سوختندی. اینان بخواهشهای هانیبال ارج نگزارده دستگیری ازو دریغ می‌گفتند و هر زمان ببهانه‌ی دیگری دست می‌یازیدند.

چنین توده‌ای بایستی نابود شود. چنین مردمی در برابر رومیان غیرتمند و پاکدامن سزاوار آزادی نبودند. بایستی یوغ بندگی آنان را بگردن گیرند. هاملقار و هاسدروبال و هانیبال بیهوده می‌کوشیدند.

👇
باری هانیبال چون از یاوری همشهریان خود نومید شد باز شکست بخود راه نداده دربایست‌های سپاه را از یونانیان و خود ایتالیا بسیج کرد. برادرش هاسدروبال (1) را از اسپانیا به یاری خود خواند و با آنکه چنان برادر جوان و دلیری را در جنگها از دست داد باز از پای ننشست و از خاک روم بیرون نرفت تا کار بآنجا کشید که رومیان نیز بخاک کارتاژ تاختند و جنگ را به افریقا انداختند. در این هنگام بود که کارتاژ بیاد هانیبال افتاد و او را به یاری خود خواند. هانیبال پس از آنکه ده و اند سال در ایتالیا بسر کرده بود از آنجا بیرون رفت. در آفریقا نیز یک جنگ بزرگ دیگری میانه‌ی او و اسکپیو [Scipio] سردار رومی در دشت زاما [Zama] روی داد و در این جنگ برای نخستین بار هانیبال شکست یافت و بیست‌هزار تن از سپاه او کشته گردید. این جنگ نیز یکی از پیشامدهای بزرگ تاریخ بشمار است و استادی‌ای که اسکپیو در این رزم نمود و بر همچون هانیبالی چیره درآمد ، در تاریخهای سپاهیگری یاد کرده می‌شود.

کارتاژیان با همین شکست ناچار شدند از رم آشتی خواهند و این بار سراسر آزادی خود را از دست داده بگردن گرفتند که از همه‌ی خاکی که در بیرون افریقا داشتند چشم پوشند و آن را با فیلهای جنگی و کشتیهای خود به روم واگزارند و از آن پس بی‌دستور از روم با دشمنی بجنگ برنخیزند و به تاوان جنگهای گذشته تا پنجاه سال دیگر سالانه پول گزافی پردازند. بدینسان کارتاژ خود را دست‌بسته بدشمن سپرد. و چون در سنا درباره‌ی بسیج کردن بخش نخست تاوان گفتگو می‌رفت پاره‌ای نمایندگان می‌گریستند و اشکها از دیدگان می‌باریدند. هانیبال که هم در آنجا بود ناگهان خنده‌ی بلندی کرد. کارتاژیان در شگفت شدند و کسانی زبان بنکوهش باز نمودند.

هانیبال پاسخ داد : «این اندوه اندکی از بسیار است. در آینده از این سختتر و بدتر خواهیم دید. من آن روزی که در خاک ایتالیا بودم این بدبختی را با دیده می‌دیدم و بارها از دیده اشک باریدم. ولی شما گفته‌های مرا باور کردن نخواستید و من چون آن روز بسیار گریسته‌ام اینک امروز می‌خندم ...»

پیداست که مرد غیرتمند روی سخن با بدرفتاریهایی که با وی کرده بودند داشت و آن پستیها و نادانیهای آن مشتی بیماردلان را یادآوری می‌نمود و خود کار بسیار بجایی می‌کرد.

توده‌ای که در آن پستنهادان فراوان گردند و خودشان که کاری نمی‌توانند بدیگران نیز میدان ندهند و با مردان جانفشان و کاردان بجای ارجشناسی و یاوری سختگیریها کنند رسد روزی که میوه‌ی تلخ آن ناپاکخوییها را چشند و خود را گرفتار کیفر یابند.

آنان که معنی ستوده‌خویی و نتیجه‌ی آن را درنمی‌یابند اینگونه داستانهای تاریخی را بخوانند و نیک بیندیشند. یک توده را جز ستوده‌خویی یکان یکان آن نگه نمی‌دارد. در روزهای خوشی چندان پدیدار نباشد ولی در روز سختی است که بی‌ارجی و پستی یک توده‌ی آلوده‌ی بدخوی شناخته گردد.

از اینگونه داستانها در تاریخ فراوانست. در تاریخ ایران چندین داستان بزرگ از اینگونه پدیدار است.


پابرگی :
1ـ یکی از برادران هانیبال همنام دامادشان بود.


.
تاریخ و پندهایش

(همبسته با گفتار بالا)
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 چه باید کرد؟.. (تکه‌ی سه از سه)


4ـ در یک توده که نیک و بد شناخته نبود از داوری تاریخی که خود زمینه‌ی بسیار ارجداری می‌باشد بی‌بهره گردند. این نیز کنون هست و ما می‌بینیم کسانی را که نادرستیها و پستیهای بسیار بدی را در ایران انجام داده‌اند در کتابهایی که می‌نویسند به نیکی یاد می‌کنند. مردی که مغول را بر سر بغداد برده و خون صدهزاران بیگناهان را بگردن گرفته به بزرگیش یاد می‌کنند و کتابها بنام او می‌نویسند. (1) چنگیز و هلاکو که آن سیاهکاریها را در ایران کرده‌اند در کمتر جایی خواهید یافت که نامهاشان به بدی آورده شده. تیمور خونخوار را در همه جا بستایش یاد کرده‌اند و پیش از آنکه ما بنویسیم کسی او را به بدی نمی‌شناخت. (2) یاوه‌باف پستی را که در زمان مغول بوده و هیچ دلسوزی از خود بحال مردم نشان نداده و از پستنهادی زبان بستایش مغول باز کرده مایه‌ی سرفرازی ایران می‌شمارند. ولی از آنسوی شمس‌الدین طُغرایی و تیمورمَلِک و جلال‌الدین خوارزمشاه را بیکبار فراموش می‌کنند و از نادرشاه با آنهمه نیکیها کمتر نامی می‌برند. از اینگونه چندانست که اگر بشماریم سخن بدرازی انجامد.

هر یکی از اینها یک داستان جداییست و ما چون نمی‌خواهیم بآنها درآییم فهرست‌وار یاد کرده درمی‌گذریم. ولی این را یادآوری می‌کنیم که باین نادانیها و درماندگیها تنها عامیان گرفتار نیستند و کسان برجسته و شناخته بیشتر گرفتارند. ما بارها این را نوشته‌ایم که مردم عامی باری دریافتهای ساده‌ی خدادادی را از دست نداده‌اند ولی اینان ـ این درسخواندگان ـ آن دریافتهای ساده را از دست داده‌اند و بدانستنیهای سودمندی هم نرسیده‌اند. این ایرادهای چهارگانه که در اینجا یاد می‌کنیم بیش از همه خطای اینان می‌باشد ، و این خود دلیل دیگر است که از این چیزها که اینان یاد می‌گیرند سودی بدست نیاید. (3) دلیل دیگر است که هر توده‌ای را بیش از همه راه می‌باید وگرنه از کوششها جز زیان بدست نیاید.

از سخن خود بازنمانیم : گفتیم باید بهمه‌ی اینها چاره کرد ، هم راه نیک و بد را روشن گردانید و هم مردم را براستی خواهان نیکی ساخت. کسانی این را دشوار می‌شمارند ولی ما دشوارش نمی‌دانیم. آری یک توده که هزار سالست همیشه گرفتار بدآموزان بوده و پیشامدهای جهان گزندهای بسیار باو رسانیده ، و صد درد و گرفتاریش بهم آمیخته پیراستن آن آسان نیست. لیکن ما همیشه گفته‌ایم با یاری خدا و همدستی و پاکدلی چه کاری که نتوان کرد؟!.. ما گفتیم دو چیز جلوگیر نیکی مردم می‌باشد و اینک از هر یکی از آنها جداگانه سخن می‌رانیم و به برداشتن آنها می‌کوشیم ولی چنانکه گفته‌ایم در این باره همیشه باید از خود آغاز کنیم و سپس بدیگران پردازیم و چون این راه را پیش گیریم بیگمان با یاری خدا فیروز خواهیم بود.


پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ بلکه دانشگاهی را بنامش می‌کنند و برایش هفتصدمین سال زاییده شدن و «هفتصدوپنجاهمین سالگرد زندگی» می‌گیرند. (بماند که هیچ یک از این دو با سال زاییده شدن و مرگ او نمی‌سازد). بدتر آنکه برای پاک گردانیدن گناه تاریخی او چنین می‌نویسند : «او که در زمان هلاکوخان به وزارت رسید انتقام ایرانیان را از دستگاه خلافت و جور عباسیان گرفت و با کمک هلاکو توانست خلافت عباسیان را در بغداد پایان بخشد..!».
نمونه‌های دیگر هنوز می‌توان شمرد. برای مثال راهزنان و گردنکشان ایلها که با کشور و مردم این سرزمین ناراستی و جنایتها کرده‌اند اکنون درمیان دسته‌هایی «قهرمان ملی» گردیده‌اند. نامهاشان را با بزرگی یاد می‌کنند و با گردنی افراشته پیکره‌هاشان را قاب کرده در خانه‌هاشان می‌گزارند.
2ـ یک نمونه : درباره‌ی تیمور کتابی در آخرهای حکومت محمدرضاشاه چاپ شد. انبوهی از درسخواندگان و دانشگاه‌دیده‌ها که آن را خوانده بودند چون هیچ از خونخواری و نامردیهای تیمور نمی‌دانستند از تأثیر آن کتاب ، تیمور را مرد بزرگی شمرده داستانها از بزرگیش یاد می‌کردند. این بود نتیجه‌ی نوشته شدن آن کتاب و مانندهای آن.
از سوی دیگر ، ناآگاهی مردم از تاریخ کشور خود و بی‌پروایی بدشمنانشان ، جدا نبودن نیک و بد در نزد ایشان و بی‌بهرگی از داوری تاریخ را در نامهای چنگیز ، تیمور ، هلاکو و ... که ایرانیان بروی فرزندانشان می‌گزارند می‌توان دید.
3ـ این پرسش بجاییست که چرا برنامه‌ی کنونی آموزش و پرورش در کشور ما بچنین نتیجه‌ی تلخی می‌انجامد و راه چاره چیست. پاسخ اینها را در کتاب فرهنگ چیست؟ بخوانید.


.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)

🔸 6 ـ3) باید جدایی میانه‌ی نیک و بد گزاشت (تکه‌ی یک از دو)


یکی از حالات غم‌انگیزی در توده‌ی ایران همینست که حس فرق‌گزاری میانه‌ی نیک و بد بسیار ضعیف گردیده ، و این یکی از علاماتست که این توده‌ی بدبخت بیمار است و حس زندگانی در آن کمتر گردیده.

ما می‌بینیم کسانی باین کشور خیانت کرده و از راه خیانت پول اندوخته‌اند و مردم با آنکه سیاهکاریهای آنان را می‌شناسند باز با آنان آمدوشد دارند در مجالس راهشان می‌دهند. ... (1)

یک چنین خیانت آشکاری از یک مأمور دولتی سر زده ، و این بدتر که مردم نیز بخاموشی گراییده‌اند و در برابر چنین زشتکاری جز بی‌پروایی از خود نشان نمی‌دهند.

من ناگزیرم در اینجا به یک داستان تاریخی پردازم. خوانندگان نام اسپارت و آتن و یونان باستان را شنیده و داستان جنگهای آنان را با دولت هخامنشی دانسته‌اند ، این خود یک داستان شگفت‌آوریست که یک کشور کوچکی در یونان با دولت جهانگیر بزرگی همچون دولت هخامنشی جنگ کرد و در برابر آن ایستادگی توانست. این داستان چون شگفت است بسیاری از دانشمندان را واداشته که درباره‌ی زندگانی یونانیان باستان رسیدگی و جستجوی بسیاری کنند و راز این فیروزی را بدست آورند. اینست در اروپا تاکنون هزارها کتاب درباره‌ی تاریخ یونان و قانونهای یونانی و اخلاق و عادات مردم آنجا نوشته شده و رویهم‌رفته بسیاری از کارها و رفتارهای یونانیان دستور و سرمشق اروپاییان می‌باشد.

اینک من در اینجا رفتاری را که در اسپارت با گریختگان از جنگ کرده می‌شده می‌آورم تا دانسته شود توده‌های زنده با بدکاران چه رفتاری می‌کرده‌اند.

اسپارت یک شهری بود ولی خود کشوری شمرده می‌شد و سپاهیان او همیشه در جنگها فیروز درآمدندی تا آنجا که «سپاهیان شکست‌ناپذیر» پنداشته می‌شدند و علت این ، گذشته از دیگر موجبات ، آن سختگیری‌ای بود که قانون درباره‌ی گریختگان از جنگ داشت ـ زیرا از روی قانون اسپارت کسی که از جنگ می‌گریخت از بسیاری از حقوق قانونی محروم بود. مردم او را سخت خوار می‌گرفتند. دختر دادن باو و دختر گرفتن ازو ننگ شمرده می‌شد. اگر کسی در کوچه باو برمی‌خورد از روی قانون حق داشت او را بزند و آزار دریغ نگوید ، و او حق دفاع از خود نداشت. می‌بایست خود را نشوید و پاکیزه نباشد و رختهای خوب دربر نکند ، و بجامه‌های خود وصله‌های رنگارنگ ناجور زند و نیمی ‌از ریش خود را تراشیده و نیمی ‌را بازگزارد تا شناخته باشد و هر کس بتواند کینه از او جوید. این بود دستور قانون اسپارت درباره‌ی گریختگان از جنگ. کنون شما این را با حال توده‌ی خود بسنجید.


پابرگی :
1ـ در اینجا از چاپلوسان زمان رضاشاه یاد می‌شود که همینکه او از پادشاهی کناره گرفته از پایتخت بیرون رفت بدگویی ازو آغاز کردند و نیز داستانهایی از ترس و خیانت برخی افسران ارتش در پیشامدهای شهریور1320 بمیان می‌آید.


.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 نیک و بد را چگونه توان شناخت؟.. (تکه‌ی یک از دو)


چنانکه گفته‌ایم در این باره باید بنیادی نهاد و ترازویی بدست داد. روشنتر گویم : نباید گفت : فلان چیزها نیک و فلان چیزها بد است. زیرا این کاریست که همه می‌کنند و ما گفتیم که نتیجه‌ی درستی ندارد ، بلکه باید بازنمود که یک کار از چه رو نیک یا بد باشد (1) و بنیادی پدید آورد که همه‌ی بخردان آن را بپذیرند ، و هرآینه از این راه است که می‌توان به نتیجه‌ای رسید و میدان باندیشه‌های پراکنده نداد. ما نیز از این راه پیش خواهیم آمد. چیزی که هست این کار ما را به یک زمینه‌ی دیگری خواهد کشانید.

زیرا این بسته بآنست که بدانیم از جهان چه می‌خواهیم و در این راه زندگی که می‌پیماییم درپی چه هستیم و معنی جهان و زندگی را چنانکه می‌باید بدانیم ، و تا اینها را ندانیم گفتگو از نیک و بد نخواهیم توانست. این پراکنده‌اندیشی درباره‌ی نیک و بد بیش از همه نتیجه‌ی شناخته نبودن معنی جهان و زندگی می‌باشد.

ببینید مادّیان چون جهان را جز ماده و نمایشهای آن نمی‌پندارند و در پشت سر اینجهان بهیچ چیزی باور نمی‌دارند و جدایی میانه‌ی آدمی و چهارپایان و ددان نمی‌شناسند و زندگی را جز نبرد نمی‌دانند اینست برآنند که هر کسی تنها دربند خود باشد و تا تواند بر دیگران چیرگی نماید ، و دروغگویی و دغلکاری و ستمگری و فریبکاری و ستیزه‌رویی و چاپلوسی و اینگونه چیزها را که مایه‌ی بهره‌مندی تواند بود بد نمی‌شمارند ، و دلسوزی بر ناتوانان و دستگیری از درماندگان و پابستگی براستی و درستی و نیکوکاری را که دیگران نیک می‌خوانند اینان آنها را مایه‌ی پس ماندن و نشان درماندگی و ناتوانی شمرده ریشخند می‌نمایند. از آن اندیشه است که باین نتیجه می‌رسند.

یک خراباتی جهان را دستگاه بیهوده‌ای می‌شناسد که از آغاز و انجام آن کسی را آگاهی نیست و چنین می‌داند زندگی دام اندوهیست که آدمی بآن افتاده و چاره را جز این نمی‌شمارد که با باده‌نوشی خود را سرگرم دارد و کمتر هوشیار باشد و اندوه زندگی را کمتر دریابد ، و اینست باده‌نوشی و مستی و بیهوشی را نه تنها بد نمی‌شمارد بلکه نیک می‌داند و چنین می‌خواهد که همه بآن گرایند و خرد و اندیشه و دانش و دربند گذشته و آینده بودن و اینگونه چیزها همه را بد می‌پندارد.

یک مسیحی دربند افسانه‌های توریت و انجیل است و بگمان او آدمی و حوایی بوده و آنان در باغ عدن بوده‌اند و در آنجا می‌بایسته از میوه‌ی یک درختی نخورند ولی بانگیزش شیطان خورده‌اند و اینست گناهکار شده‌اند و فرزندان ایشان همه گناهکار می‌زایند و خدا عیسا را که فرزند وی بوده به اینجهان فرستاده تا کفاره‌ی آن گناهان باشد و اینست همه‌ی مردمان باید عیسا را بشناسند و بفرزند خدا بودن وی بگروند و همیشه دل نزد او دارند و پیروی از خویهای او کنند و نیکی جز از اینها نیست.

یک شیعی دربند احادیث و کتابهای خود می‌باشد و بگمان او خدا جهان را بپاس پیغمبر اسلام و خاندان او آفریده و رشته‌ی کارها را بدست آنان سپارده و رستگاری جز در دوستاری آنان و جز بمیانجیگری آنان نیست و اینست نیکی را جز پرداختن بآنان و رفتن بزیارت بارگاههای ایشان و اینگونه کارها نمی‌داند ، و برآنست که هر گناهی که کند با میانجیگری آنان آمرزیده خواهد شد و نیک و بد را جز از خشنودی و آزردگی آنان نمی‌شمارد.

یک صوفی پیرو گفته‌های پلوتینوس و دیگران می‌باشد و بگمان او آدمی را با خدا پیوستگی درمیانست و این آلایشهای مادّیست که در میانه می‌ایستد و اینست هر کس چون از لذتهای مادی دوری گزیند و بپرورش روان پردازد آلودگی او کمتر و نزدیکیش بخدا بیشتر گردد بلکه تواند بخدا پیوندد ، و اینست نیکی را جز خزیدن به یک گوشه و پرداختن بخویشتن و سختی دادن بخود و دشمنی نمودن با جهان و اینگونه چیزها نمی‌داند ، و بیکار نشستن و زن نگرفتن و نان از دست مردم خوردن و دریوزه‌گردی را هم بد نمی‌شناسد.

اگر یکایک شماریم سخن دراز گردد. کوتاهش آنکه هر گروهی جهان و زندگی را بمعنی دیگری می‌شناسند و درباره‌ی آفرینش و آفریدگار اندیشه‌ی دیگری می‌دارند ، و خود در ترازوی آن اندیشه است که نیک و بد را می‌سنجند.


پابرگی :
1ـ این همان روش دانش است. برای مثال جستار مثلث قائم‌الزاویه را در ریاضیات بدیده گیریم. اگر در این جستار فرمول آن را به شاگردان یاد ندهند ، باید یک جدول بسیار بزرگی فراهم آورند که ردیفهای آن اندازه‌ی یک ضلع و ستونهای آن اندازه‌ی ضلع دیگر زاویه‌ی قائم را نشان دهد. و جای برخورد ردیف و ستون نیز اندازه‌ی وتر باشد. تازه باز هم این برای ضلعهایی بکار می‌آید که اندازه‌ی آنها عدد درست (نه اعشاری) باشد. ـ ویراینده


.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)

🔸 6 ـ3) باید جدایی میانه‌ی نیک و بد گزاشت (تکه‌ی دو از دو)


از اسپارتیان یک داستان دیگری بنویسم : در یونان هر شهری استقلال داشت و حکومت باین معنی که ما امروز می‌گوییم و در سراسر کشور یک حکومتی برپاست نزد یونانیان شناخته نبوده. درمیان آن شهرها آتن و اسپارت از دیگران بزرگتر بود و هر کدام به یک رشته شهرها نفوذ داشت و چنانکه گفتیم این دو شهر شایستگی بسیاری از خود نشان داده و با دولتی همچون دولت هخامنشی جنگ کردند و ایستادگی نمودند.

تا سالیانی این دو شهر رشته‌ی اختیار همه‌ی یونان را در دست داشتند. ولی چون با یکدیگر بجنگ و دشمنی برخاستند و سی سال کمابیش کشاکش و خونریزی درمیان آنان می‌رفت در نتیجه هر دو ناتوان افتادند. و در این میان یک شهر دیگری بنام ثبیس [Thebes ] سر برافراشت که با اسپارت بدشمنی سختی برخاست.

در اسپارت در این زمان رشته‌ی اختیار در دست آکیسیلاوس [Agesilaus ] پادشاه آنجا بود که خود یکی از سرداران جنگ‌آزموده و بنام شمرده می‌شد. سپاه ورزیده‌ی اسپارت با چنین سرداری گمان شکست باو نمی‌رفت ولی اپامینونداس [Epaminondas ] سردار ثبیس تغییراتی در صف‌بندیهای جنگی داده و در سایه‌ی این اختراع جنگی خود بسپاه اسپارت چیره درآمده آنان را بشکست ، و این مایه‌ی شهرت او در سراسر یونان گردید.

شکست اسپارت بر آن گران بسر آمد. زیرا اپامینونداس لشکر برداشته بر سر شهر آمد ، و این نخستین بار بود که زنان اسپارت دشمن را در کنار شهر خود می‌دیدند ، و آنچه ترس آنان را بیشتر می‌کرد این بود که اسپارت بارویی در دور خود نداشت و شهر بی‌دیوار و مانع در برابر دشمن می‌ایستاد. اسپارتیان از غروری که داشتند و خود را شکست‌ناپذیر می‌شماردند به بارویی در دور شهر خود نیاز ندیده و نکشیده بودند.

باری ثبیسیان هجوم آوردند و جنگ درگرفت. اسپارتیان جانبازانه می‌کوشیدند و از این کوچه بآن کوچه دویده دشمن را بیرون می‌راندند. آکیسیلاوس خود کوشش بسیار می‌کرد و در نتیجه‌ی دلیری و از جان‌گذشتگی او و زیردستانش ثبیسیان کاری نتوانسته و از شهر بیرون رفتند.

در این جنگ یک داستان شگفتی رخ داد : اساداس [Isadas] نامی ‌از جوانان نه تنها بی‌زره و سپر بلکه با تن نیمه‌لخت جنگ کرد و دلیریها از خود نشان داد : چه او بشیوه‌ی آن زمان روغن بتن مالیده و در خانه نشسته بود که ناگهان هیاهوی جنگ برخاست. اساداس نایستاده با همان حال شمشیر به یک دست و نیزه‌ای بدست دیگر گرفته بی‌باک و بیم بیرون شتافت و از گرد راه بجنگ پرداخت که هر که را می‌دید شمشیر بر سرش می‌نواخت یا نیزه بسینه‌اش فرومی‌برد. بدینسان دلیریها از خود نشان داد و این شگفت که هیچ زخمی ‌برنداشت.

پلوتارخ می‌نویسد : «این یا از آن جهت بود که خدایان به نوجوانی و دلیری او بخشودند و نگهداری نمودند و یا از این جهت که چون تازه‌جوان خوشروی و نیک‌اندامی ‌بود دشمنان زیبایی او را دیده و از آن لختی و بی‌سپریش در شگفت شده از زخم زدن خودداری نمودند».

می‌نویسد : «پس از پایان جنگ ایفوران [Ephor ، راهبران اسپارت (جز پادشاه)] بپاداش آن دلیری تاجی از گل باو دادند. ولی در همان هنگام بگناه اینکه بی‌زره بجنگ شتافته هزار درهم جریمه ازو گرفتند».

گواه سخن این جمله‌های آخریست. یک تن جوانی چون جانبازی کرده کار او را بی‌پاداش نمی‌گزارند و یک تاج گلی که برای گُردان (قهرمانان) می‌دادند باو می‌دهند. ولی از آنسوی چون قانون را شکسته و بی‌زره بجنگ برخاسته بود این گناهش را فراموش نکرده از کیفرش چشم نمی‌پوشند. چون گفتیم یک توده‌ی زنده‌ای بودند خواستم این یک داستان را هم از آنان بگواهی آورم.

کنون شما حال توده‌ی خود را با این بسنجید. رفتاری را که در این توده با نیکوکاران و بدکاران می‌شود بیاد آورید و با این داستان در ترازو گزارید. آنان چه کار می‌کردند و در این توده چه کار می‌کنند.

در اینجا نمی‌خواهم از دولت و رفتار او با بدکاران سخن رانم. آن بماند بگفتار دیگری. از مردم و رفتار آنان با بدکرداران پرسش می‌کنم. این خود توده است که حس نفرت از بدیها و خشنودی از نیکیها را فراموش ساخته. این توده است که می‌بینیم سخت بیمار است و همچون یک مرده پروای نیک و بد نمی‌نماید.

در چند شماره از پرچم که ما از خائنان و از کسانی که در پیشامد شهریور گریخته بودند سخن راندیم می‌بینیم کسانی آمده وساطت می‌کنند و چنین می‌گویند : «اینها باعث می‌شود که از نان خوردن بیفتند». یک توده باید نابود گردد و بزیر دست بیگانگان بیفتد برای آنکه یکمشت خائن نان بخورند.

👇

در اینجاست که می‌بینیم این بدبختان معنی درست هیچ چیزی را نمی‌دانند. در بیرون چنین دیده می‌شود که اینان چشم دارند و گوش دارند و فهم دارند و خرد دارند و همه چیز را می‌فهمند ولی چون پای آزمایش بمیان می‌آید می‌بینیم بیچارگان فهم و خرد خود را باخته‌اند و گیج و سرگردان زندگی می‌کنند.

بدبختان این نمی‌دانند که کارهای دولتی برای نان خوردن نیست برای انجام وظیفه است. یک سرهنگ یا سرتیپ را می‌گیرند نه برای آنکه نان خورد بلکه برای اینکه کشور را از دزدان و راهزنان و از دشمنان بیگانه نگه دارد و اگر نیاز افتاد جان خود را دریغ نگوید. همه‌ی کارهای دولتی چنین است و هیچ یکی برای نان خوردن نیست. آن حقوقی که بکارکنان دولت می‌دهند برای اینست که گرسنه نمانند نه آنکه تنها درپی این حقوق و دیگر استفاده‌ها باشند.

اگر این سخن را از یک کس و دو کس شنیده بودیم پروا نمی‌کردیم. این عقیده‌ی بسیاری از مردم است و شما چون نگاه کنید اساساً در ایران هر کاری جز برای پول درآوردن و نان خوردن نیست.

کارهای دولتی بماند. واعظ که خود را راهنما می‌شمارد و بمردم پند می‌دهد آن را یک شغلی برای خود گرفته و تنها درپی دخل می‌باشد. روزنامه‌نویسان که خود را مربیان توده می‌شمارند جز فزونی فروش روزنامه‌های خود را نمی‌خواهند و جز دربند پول نمی‌باشند.

نمایندگی در مجلس یک کسبی گردیده و تنها برای ماهانه داوطلب نمایندگی می‌شوند. بلکه بمسائل علمی‌ نیز سرایت کرده. مردک تاریخ می‌نویسد برای آنکه این و آن را خشنود گرداند و پول درآورد. کتابی بنام اخلاق می‌نویسد و تنها مقصودش آنست که از فروش آن استفاده برد. ...


.
تاریخ و پندهایش

(همبسته با گفتار بالا)
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 نیک و بد را چگونه توان شناخت؟.. (تکه‌ی دو از دو)


کسانی خواهند گفت : صوفیگری و باور داشتن بفرزند خدایی مسیح و اینگونه اندیشه‌ها کهنه شده و امروز کسی باینها نمی‌پردازد تا اثری در شناختن نیک و بد دارد. می‌گوییم : نه چنانست. اینها با همه‌ی کهنگی از کار نیفتاده است و چون در دلها جا گرفته هرآینه در گفتار و کردار کارگر باشد ، و همین امروز ملیونها کسان پیرو آن اندیشه‌ها می‌باشند ، و همینکه سخن از نیک و بد بمیان آمد آن اندیشه‌های کهن را بمیان کشند.

بارها گفته‌ایم : جنبش نوین اروپا و اندیشه‌های نوینی که از راست و کج پیدا شده پندارهای کهن را سست گردانیده ولی از میان نبرده ، و دارندگان آن پندارها اگرهم در کردار و رفتار پابسته‌ی آنها نباشند بهنگام اندیشه و گفتگو ناگزیر پابسته‌ باشند و پیروی نمایند. مثلاً یک صوفی اگرهم دستورهای صوفیگری را بکار نبندد و همیشه درپی خوشیها و هوسهای خود باشد باز در گفتگو از نیک و بد بنکوهش از جهان پرداخته ، و نیکی را دامن درچیدن از آن و بگوشه‌ای خزیدن و سختی کشیدن خواهد شمرد. مگر یکی از صوفیگری بیرون آید و بیکبار از آن بیزاری جوید ، و در آن هنگام نیز بمادیگری و بدآموزیهای آن گراییده و نیک و بد را در ترازوی مادیگری خواهد سنجید.

کسانی هم خواهند گفت : اینها نیست. مردم درپی هوسهای خود هستند و هر کسی هر چیز را که با هوس و خواهش خود سازگار یافت نیک نامد و هر چیز را که ناسازگار دید بد خواند. می‌گوییم : همه‌ی مردم چنین نیستند و ما می‌بینیم که درمیان توده‌ی انبوه هوس کمتر کارگر است و بسیاری از آنان راستی‌را خواهان نیکی می‌باشند و در جستجوی آن هستند ولی راه بسوی آن پیدا نمی‌کنند و از بیراهی هر دسته بسوی دیگری می‌افتند. آری یک گروهی چنانند که شما می‌گویید و جز دربند هوسهای خود نیستند. چیزی که هست اینان ـ این هوسمندان ـ نیز همان پندارهای پراکنده را دستاویز هوسهای خود می‌سازند و بدینسان پرده بروی هوسبازی خود می‌کشند. چنانکه گفتیم جوانی که رمان می‌نویسد بیگمان جز خودنمایی و هوسبازی او را باین کار وانداشته. لیکن می‌بینید همو نام ادبیات بروی رمان می‌گزارد و سخنانی را که در پیرامون ادبیات نوشته و آن را ستوده‌اند دستاویز کار خود می‌گرداند. همچنین مردی که بپول‌اندوزی می‌کوشد بیگمان او را آز واداشته. ولی می‌بینید بدآموزیهای مادیگری را بهانه می‌آورد و زندگی را نبرد نامیده بخود سزا می‌شمارد که دربند هیچ چیز و هیچ کس نبوده به اندوختن دارایی کوشد.

به هر حال ما چون بخواهیم برای نیک و بد بنیادی گزاریم و ترازویی بدست دهیم باید نخست معنی جهان و راه زندگی را روشن گردانیم و معنی آدمیگری و جدایی‌ای را که میانه‌ی آدمی و جانورانست بازنماییم. شما اگر ده تن سفر کنید و در راه خود ناگهان بیک باغی رسید و بخواهید چند روزی در آن بیاسایید ، اگر خواهید بدانید در آن باغ چه کاری از شما نیک و چه کاری بد است چنین چیزی پس از آنست که بدانید آن باغ را که ساخته و بهر چه ساخته و آیا خرسندی داده که کسانی بباغ درآیند و یا نداده ، و آیا برای درآمدن بآنجا و میوه چیدن مزدی خواسته یا نخواسته ، نیز بدانید که شما بهر چه بآنجا رفته‌اید و آیا می‌خواهید نشیمن گیرید و بمانید یا چند روزی آسوده بیرون روید ـ تا اینها دانسته نشود گفتگو از نیک و بد در آنجا بیهوده خواهد بود.

در زندگی نیز همینست و ما می‌باید نخست بدانیم زندگی چیست و ما از آن چه می‌خواهیم و آیا جهان دستگاه بیهوده‌ایست و یا خواستی از آن درمیانست ، و آیا چه جدایی‌ای میانه‌ی آدمیان و جانوران می‌باشد ، و آیا درپی این زندگی ، زندگی دیگری هست و یا نیست. می‌باید نخست باینها پردازیم و تا آنجا که راه باز است پیش رویم و از روی اینهاست که می‌توان برای نیک و بد بنیادی گزاشت.


.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)

🔸 7ـ3) بت‌پرستی و خداشناسی (تکه‌ی یک از دو)


... توده‌های باستان و گمراهیهای آنان را یاد بیاورید. یونانیان با همه‌ی پیشرفت در دانش و آیین زندگانی ، در زمینه‌ی دین گرفتار پندارهای بس زشتی گردیده و بارهای سنگینی بدوش خود برداشته بودند : خدایان بیشماری از پندار خود تراشیده همواره بایستی درپی خشنودی آنان باشند و از خشمشان بر خود بلرزند. هر زمان بایستی قربانیها سر ببرند و در پرستشگاه بویهای خوش دود کنند. اگر باده می‌گساردند خدایان را بی‌بهره نگردانیده ساغری بنام ایشان بزمین بریزند. اگر بجنگی می‌روند نخست از خدایان دستور خواهند و چون فیروز برگشتند سهم بزرگی از مال تاراج را بخدایان بخشند. دختران دوشیزه را به پرستاری خدایان برگمارده در پرستشگاهها زنده بگور سازند. همیشه از کینه و رشک خدایان بیمناک زیسته از هر پیشامدی فال بد گیرند.

ما داستانهایی در تاریخ یونان و روم در زمینه‌ی خداشناسی آنان داریم که بهترین نمونه از گمراهی و نادانی توده‌های آدمی می‌باشد ، با آنکه یونانیان و رومیان بسیار بهتر از توده‌های دیگر بودند. در جنگهای هخامنشیان با یونانیان که از حادثه‌های بس سترگ تاریخ باستان می‌باشد در رزم پلاتای بهنگامی که یونانیان صف بسته از آنسوی سوارگان ایرانی آماده ایستاده بودند پااوسانیاس سردار یونانی بایستی از خدایان دستور گرفته سپس فرمان جنگ دهد و اینبود که بدستیاری یک کاهن گوسفند پشت سر گوسفند سر بریده شکمهای آنها را می‌درید تا از چگونگی روده‌ها دستور خدایان را دریابد ولی روده‌ها مخالف مقصود درآمده خدایان دستور جنگ نمی‌دادند. در این میان سوارگان ایران پیاپی تاخت آورده از یونانیان می‌کشتند و می‌خَستند (1) بی‌آنکه اینان دستی باز کنند. تا پس از قربانیهای فراوان خشم خدایان فرونشسته دستور جنگ و ستیز را دادند!

داستان کریسوس پادشاه ساردیس را هر کس شنیده که چون کورش لشکر تا نزدیکی کشور او برد کریسوس دودل بود که آیا جنگ کند و یا از راه دوستی و آشتی درآید کسانی را فرستاده از «آپولو» خدای بزرگ یونان شور خواست. خدا دستور جنگ داد. ولی چون کریسوس با کورش رزم کرد شکست یافته سراسر کشور را از دست داد بلکه خویشتن دستگیر افتاده تا بدم پرتگاه مرگ رفت.

آلکساندر (2) که هوش و زیرکی او شهره‌ی جهان گردیده و یاوه‌گویانی در ایران او را بدرجه‌ی پیغمبری رسانیده‌اند این مرد چون مصر را بگشاد برای آنکه پرستشگاه آمون را دیدار نموده از آن خدا دستورها گیرد راه بس بیمناک و دوری را تا بیابان لیبوا (3) پیمود که اگر تندبادی درمی‌گرفت خود او و همراهانش همگی زیر ریگ مانده با بدترین شکنجه بدرود زندگی می‌نمودند چنانکه پیش از آن پنجاه‌هزار سپاه کنبوجیا این شکنجه را دریافته بدرود زندگی گفته بودند. این شگفتتر که آلکساندر چون بدانجا رسید آمون او را فرزند خود خواند. آلکساندر هم ارمغانهای بس گرانبها بخدا و کاهنانش پیش کشید.

اینها نمونه‌ای از گمراهیهای توده‌ی انبوه است. دانشمندان یونانی که بکار برخاستند و بگمان خود فلسفه بنیاد نهادند باید گفت گمراهی را ده برابر گردانیدند. آیا از افسانه‌ی «عقول عشره» و مانندهای آن چه گره از کار گشادند؟! می‌توان گفت تا امروز ملیونها مغز فرسوده‌ی آن فلسفه‌بافیهای بیجا گردیده و جز گمراهی و نادانی نتیجه بدست نیامده است.

ایرانیان باستان را می‌دانیم که خدایانی بنام مهر و ناهید و شهریور و تیر و مانند آن از پندار خود پدید آورده قرنها گرفتار آن بودند. در هر شهری پرستشگاهها برپا کرده روزانه بایستی هر کسی چند ساعت از عمر خود را در این راه هدر گرداند. نیز می‌دانیم کسانی از ایشان آتش را که هرگز فرقی با دیگر چیزها ندارد درخور پرستش دانسته همیشه آن را افروخته می‌داشتند و رنجهای بسیار در این باره بر خود هموار می‌نمودند. همچنین آب دریا با آن فراوانی از کشتیرانی در آن خودداری می‌نمودند.

هنوز اینها توده‌های برگزیده بودند و پیشرفتها در کار زندگانی داشتند. اگر از توده‌های دیگر گفتگو بداریم به یک رشته سیه‌کاریها خواهیم برخورد. زیرا دسته‌هایی از آنان فرزندان خود را در برابر خدایان سنگی و چوبی سر می‌بریدند و دختران دوشیزه‌ی زیبا را آراسته و پیراسته بنام ارمغان بخدای رود در آب می‌انداختند.

امروز هر ویرانه‌ای را که می‌کاوند خدایان سر و گردن شکسته از زیر خاک بیرون می‌آید. اگر تاریخ را جستجو کنیم شاید هر یکی از ایشان خون صدها دختران دوشیزه را بگردن دارد.

این بوده گمراهیهای گذشتگان. آیا اینها بارهای سنگین بر دوش مردم نبوده؟! آیا چه سودی از این پندارها جز بیم و نگرانی و رنج بدست می‌آمده؟! در برابر اینهاست که خدا پیغمبران برانگیخته ، دین برای مردم فرستاد. دین فرستاد تا مردم از آن بارها سبک باشند و چاپک و آسوده راه زندگی پیمایند. ...

👇
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ خستن = زخم اندک رساندن
2ـ آلکساندر = اسکندر ، که لفظ غلطی است.
3ـ لیبوا = لیبی


.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 ما این زمینه را بپایان آورده‌ایم (تکه‌ی یک از یک)


این خود سخن روشنیست و نیاز بدلیل نمی‌دارد ، و ما خشنودیم که این زمینه را بپایان رسانیده‌ایم. در سالهای گذشته‌ی پیمان از جهان و زندگانی و آدمیگری سخن رانده و معنی هر یکی را تا آنجا که می‌بایست روشن گردانیده‌ایم.

ما گفته‌ایم : اینجهان دستگاه بیهوده‌ای نیست و بیگمان آن را آفریدگار دانا و توانایی پدید آورده.

گفته‌ایم : خواست آفریدگار آسایش و خرسندی جهانیانست و چنین خواسته که جهان گام بگام پیش رود و زندگی زمان بزمان بسامانتر و پرشکوهتر گردد و این نه راست است که خدا اینجهان را خوار می‌دارد.

گفته‌ایم : آدمیان برگزیده‌ی آفریدگانند و خدا جهان را بدست آنان سپارده و خرد را راهنمای آنان گردانیده.

گفته‌ایم : آدمی را نیاز به نبرد و کشاکش نیست و این نه راست است که زندگی نبردگاه می‌باشد. آدمی باید بجای نبرد با همدستی زید و هر یکی از آنان دربند آسایش و خرسندی دیگران باشد.

گفته‌ایم : مرگ آدمی پایان هستی او نیست و روان نه از تن است که با مرگ آن نابود گردد.

گفته‌ایم : آبادی آنجهان بسته بآبادی اینجهانست و کارهای بیهوده‌ای که در اینجهان سودی نمی‌دارد در آنجهان نیز سود نخواهد داشت و جز مایه‌ی پشیمانی نخواهد بود.

گفته‌ایم : کسی را در کارهای خدا دستی نتواند بود و افسانه‌ی میانجیگری نه راست می‌باشد و اینست پرداختن بمردگان و چشم پشتیبانی از آنها داشتن جز خداناشناسی و نادانی نیست.

گفته‌ایم : همه‌ی آنچه صوفیان و باطنیان و خراباتیان و فیلسوفان گفته‌اند و یا در کیشهای پراکنده اندیشیده‌اند بیپا و بیهوده است و همه را باید از میان برداشت.


.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)

🔸 7ـ3) بت‌پرستی و خداشناسی (تکه‌ی دو از دو)


ما اگر تاریخ دیگران را ندانیم تاریخ اسلام و پیغمبر آن را نیک می‌دانیم. در آن زمان که او برخاست عرب چندان زبون نادانی بودند که پیکره‌هایی (1) را با دست خود تراشیده و ساخته می‌پرستیدند و در برابر آنها آبروی خود را بخاک می‌ریختند. همچنین دل بگفته‌ی کاهنان بسته از پریدن مرغی از چپ یا راست بیمها بدل راه می‌دادند.

در ایران با آنکه ایرانیان پیروان زردشت بشمار بودند دین او را وارونه گردانیده بجای اوهرمزدِ یگانه ستایش مهر و ناهید و تیر و مرداد و مانند اینها که هر یکی پنداری بیش نبود می‌کردند. باین بسنده نکرده بندگی آتش را می‌نمودند. هر ایرانی روزانه بایستی چند ساعت عمر خود را در لابه[=التماس] و نیایش بخدایان پنداری هدر سازد و یا بآتشکده رفته بسرود و دعا پردازد.

در روم و ارمنستان پسر مریم را خدا می‌شناختند و بر سر لاهوت و ناسوت خون همدیگر را می‌ریختند. آنان که ترسا[=مسیحی] نبودند مغز خود را با داستان «وجود» و «ماهیت» و «علت» و «معلول» می‌فرسودند و هر زمان پندار دیگری را می‌گرفتند. ...

دین می‌گوید (2) : بیهوده خود را گرفتار اندیشه‌های بیجا نگردانید و بجای آن پندارهای بیخردانه این بفهمید که چگونه زندگانی کنید.

مسلمانان آغاز اسلام همه با این دستور زندگی می‌نمودند و خود در سایه‌ی آن رستگاری بود که در اندک‌زمانی عربستان یکی از بهترین و ایمن‌ترین کشورها گردید. ایرانیان هم که اسلام پذیرفتند در قرنهای نخستین بهترین حال را داشتند.

اگر در قرن سوم و چهارم هجری تاریخ ایران را بخوانیم ایرانیان چنان پیشرفت داشتند که کمتر زمانی مانند آن را دیده بودند. توده‌ی انبوه همه خداشناس و همه گردنفراز ، همه غیرتمند و همه شمشیرزن. همین بس که بنوشته‌ی تاریخنگاران از یکسوی سیصدهزار سواره و پیاده در برابر ترکان نگه داشته از آنسوی سالانه پنجاه‌هزار و صدهزار جنگجو تا کنار دریای مَرمَره شتافته با رومیان رزم می‌نمودند. اگر کارهای حکمرانی را نگاه کنیم بیشتر حکمرانان و وزیران و سررشته‌داران اسلامی از ایرانیان بودند و هر یکی هنر و شایستگی بی‌اندازه از خود نشان می‌دادند. این بود نتیجه‌ی سبکباری! این بود میوه‌ی رستگاری!

دریغا که این سبکباری دیر نپایید. از همان زمانها پنداربافانی درمیان مسلمانان پدید آمده به سنگین کردن بارها می‌کوشیدند. یک دسته آن پندارهای کهنه و پوسیده‌ی یونانیان را دستاویز کرده مغز خود را می‌فرسودند. دسته‌ای بنام باطنیگری این آدمی و آن آدمی را بخدایی می‌ستودند و در این باره صد رشته پندار را بهم می‌بستند. گروهی دم از «کشف و شهود» زده بهوای آنکه بخدا خواهند پیوست رشته‌ی زندگی را از دست هِشته باین گوشه و آن گوشه می‌خزیدند.

این بیخردیها را یکایک نباید شمرد. همین بس که بگویم : سراسر رسوایی بود. همین بس که
بگویم : چشمه‌ی صاف رستگاری را گل‌آلود گردانیدند. همین بس که بگویم : خاک بر سر خود و دیگران ریختند و ریشه‌ی آسایش را از جهان کندند.

آری دوباره مردم را گرانبار گردانیدند و از راه بازداشتند. در آن بیابان ناگهان شب تاریک فرارسید و بیکبار درندگان ـ درندگان خونخوار دشت مغولستان ـ گرد این کاروان گمراه و پراکنده و گرانبار را فروگرفتند و کردند آنچه که تا روز رستاخیز باید فراموش نگردد.

اگر مغولان در قرنهای سوم و چهارم رو می‌نمودند آیا ایرانیان شمشیرزن و جنگجوی آن روزی زبون اینان می‌گردیدند؟! آن ایرانی که از اینجا تا آسیای کوچک بجانبازی می‌شتافت آیا مغول را دم دروازه‌ی کشور خود دیده دست روی دست می‌گزاشت؟! آن ایرانی مسلمان پاک‌دین زنان و فرزندان خود را بشمشیر دشمن خونخوار سپرده خویشتن گریخته جان بدر می‌برد؟!..

هر توده‌ای که خرد را پایمال کند از دست روزگار مشت سختی خواهد خورد. ...

ببینید باطنیان در ایران آنهمه نیرو پیدا کرده بودند و داستان آدمکشیهای آنان بسراسر شرق و غرب رسیده با اینحال چون مغولان به ایران درآمدند و آن سیاهکاریهای دلگداز را نمودند یکی از باطنیان این نکرد که چنگیز یا هلاکو را بکشد و سهم[=هیبت] در دلهای مغولان بیندازد. آیا این دلیل آن نیست که پندارهای پیچاپیچ بیجا اینان را دیوانه و گیجسر گردانیده از آدمیگری بی‌بهره ساخته بوده و آن آدمکشیها را نیز نه از راه غیرت و دلیری بلکه از روی گیجی و دیوانگی انجام می‌دادند؟!
...

👇