استخری که یکی از جهانگردان و جغرافینگاران قرن چهارم است تکههایی دربارهی مردم ماوراءالنهر نگاشته که باید ترجمه نمود و در تاریخ ایران با زر نوشت. میگوید : «در سراسر جهان اسلام سرحدی سختتر از آنِ ترکان نیست و مسلمانان در برابر آنان ایستادگی دارند و سراسر ماوراءالنهر میدان جنگ بشمار میرود». میگوید : «از ماوراءالنهر سیصدهزار سواره و پیاده برمیخیزد بیآنکه تفاوتی در کار زندگانی مردم پیدا شود». میگوید : «شنیدم در چاچ (3) و فَرغانه چندان برگ و ساز جنگی هست که بگفتن نیاید و در هیچ سرحدی مانندهی آن پیدا نشود. چنانکه هر مردی از رعیت از صد تا پانصد اسب برای جنگ نگاه میدارد».
میگوید : غلامی ازآنِ اسماعیل سامانی با یک دسته سپاه از آقای خود روگردان گردیده روانهی بغداد شد. در ماوراءالنهر از رفتن او تفاوتی نمایان نگردید ولی در بغداد آمدن او اثر بیاندازه نمود و در دربار خلیفه هرگز سپاهی مانندهی آنها نبود.
ابنُمُسکویه داستانی آورده که در سال 355 بیست و اند هزار تن غازی از خراسان برخاسته بآهنگ سرحد روم روانه گردیده بودند و چون به ری رسیدند از رکنالدوله درخواستهایی نمودند از جمله اینکه بیتالمال را بایشان واگزارد و چون رکنالدوله این نپذیرفت غازیان بجنگ ایستادند و سه روز در درون شهر با رکنالدوله جنگیدند. از زبان ابنعَمید وزیر رکنالدوله چنین میآورد : «ندیدم گروهی دلیرتر از اینان و کار آنان را ناانجام نگزاشت مگر اینکه سردستگان بیشمار داشتند و اینان با یکدیگر دشمنی مینمودند».
اینست نمونههایی از غیرت و گردنفرازی ایرانیان در قرن چهارم ، ولی اگر دو قرن جلوتر آمده بقرن ششم برسیم کمتر نشانی از این گردنفرازیها خواهیم یافت. در این قرن و قرنهای پس از آن تاریخ ایران سراسر ننگین است.
در این دو قرن تغییر مهمی در تاریخ ایران روی داده و ایرانیان پس از آن پیشرفتی که داشتند به بدترین حالی دچار گردیدهاند.
پابرگیها :
1ـ معنی : من خدایم و کارم بسیار بزرگست.
2ـ معنی : چیزی برای خدا.
3ـ همانجاست که امروز تاشکند نامیده میشود. (پیمان)
.
میگوید : غلامی ازآنِ اسماعیل سامانی با یک دسته سپاه از آقای خود روگردان گردیده روانهی بغداد شد. در ماوراءالنهر از رفتن او تفاوتی نمایان نگردید ولی در بغداد آمدن او اثر بیاندازه نمود و در دربار خلیفه هرگز سپاهی مانندهی آنها نبود.
ابنُمُسکویه داستانی آورده که در سال 355 بیست و اند هزار تن غازی از خراسان برخاسته بآهنگ سرحد روم روانه گردیده بودند و چون به ری رسیدند از رکنالدوله درخواستهایی نمودند از جمله اینکه بیتالمال را بایشان واگزارد و چون رکنالدوله این نپذیرفت غازیان بجنگ ایستادند و سه روز در درون شهر با رکنالدوله جنگیدند. از زبان ابنعَمید وزیر رکنالدوله چنین میآورد : «ندیدم گروهی دلیرتر از اینان و کار آنان را ناانجام نگزاشت مگر اینکه سردستگان بیشمار داشتند و اینان با یکدیگر دشمنی مینمودند».
اینست نمونههایی از غیرت و گردنفرازی ایرانیان در قرن چهارم ، ولی اگر دو قرن جلوتر آمده بقرن ششم برسیم کمتر نشانی از این گردنفرازیها خواهیم یافت. در این قرن و قرنهای پس از آن تاریخ ایران سراسر ننگین است.
در این دو قرن تغییر مهمی در تاریخ ایران روی داده و ایرانیان پس از آن پیشرفتی که داشتند به بدترین حالی دچار گردیدهاند.
پابرگیها :
1ـ معنی : من خدایم و کارم بسیار بزرگست.
2ـ معنی : چیزی برای خدا.
3ـ همانجاست که امروز تاشکند نامیده میشود. (پیمان)
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)
🔸 قدری هم از اخلاق نویسید (تکهی یک از یک)
یکی از خوانندگان با سادگی بسیار مینویسد : «گفتگو از دین و از فلسفه و از شعر بس است. قدری هم از اخلاق بنویسید». ما نیز میخواهیم به همان سادگی پاسخ نویسیم.
میگوییم : این کوششها که ما میکنیم بیش از همه برای نیکی خویهاست ، و در همان راهست که باین کشاکشها برخاستهایم و برای آنکه شما نیک آگاه گردید مثلی یاد میکنیم.
یکی از خویهای ستوده مردانگی یا غیرت ، یا بزبان امروزی میهندوستی است. هر کس باید در اندیشهی نگهداری خاندان خود و کشور خود بوده و در رفتار و کردار خود همیشه دلبستگی بآن نماید و در کارهایی که بسود توده و کشور کرده میشود بدلخواه همدستی کند. این یکی از گُهریترین [اصیلترین] خویهای آدمیانست و در این سالهای آخر صدها گفتار در پیرامون این نوشته شده. ولی آیا مردم چه تأثری از خود در برابر آن گفتارها مینمایند؟!.. اگر شما نمیدانید ما نیک میدانیم که یک دسته ـ یک دستهی کمی ـ همهی آنها را میپذیرند و همیشه بنام میهن و کشور در جنب و جوشند ، ولی دستههای دیگری هر کدام بهانهی دیگری پیش میکشند و هر یکی پاسخ دیگری میدهند. شما چنین انگارید که ده تن را از آشنایان خود گرد آوردهاید و بایشان پیشنهاد میکنید که بیایید فلان کوشش را بسود کشور و تودهی خود بگردن گیریم و کاری انجام دهیم. بیگمان دو سه تنی با شما همداستان خواهند بود. ولی دیگران یک یا دو تنی زبان باز کرده چنین خواهند گفت : «ای بابا ... مگر بیکارید؟!.. مگر دیوانه شدهاید؟!.. امروز چه کسی باین حرفها قیمت میدهد؟!. شما مگر فلسفهی داروین نخواندهاید؟!. ما باید هر یکی در فکر خود باشیم و از دیگران عقب نیفتیم ...» آشکاره بشما این پاسخ را خواهند گفت و در دلهای خود شما را یک مرد سادهدرونی خواهند پنداشت. یک دو تن دیگری پاسخ شما را با شعرهای خیام داده چنین خواهند گفت : «آقا جان! زندگانی در گذر است. هیچ کس نمیداند فردا چه خواهد بود. انسان عاقل آنست که دم غنیمت شناسد و فکر آینده نکند. عجالتاً ما که آسودهایم ...» یکی دیگر سر برآورده خواهد گفت : «من تاکنون ندانستم این میهنپرستی چیست ...» چهارمی خواهد گفت : «فرمایش مولای ما اینست : لیس الفخر لمن یحب الوطن بل لمن یحب العالم (1) .» پنجمی خواهد گفت : «انسان باید به تهذیب نفس کوشد بزرگان این را جهاد اکبر نامیدهاند. شما این چیزها را که در آفاق میخواهید ما در اَنفُس (2) میجوییم ...» دیگری پاسخ خواهد داد : «این حرفها بیهوده است. این مردم تاکنون نشدهاند و از این پس هم نخواهند شد». آن یکی خواهد گفت : «من این چیزها سرم نمیشود. من مذهب دارم. من باید در فکر آخرت خود باشم و بزیارت بروم ...» هشتمی زمینه را برگردانیده چنین خواهد سرود : «این چیز مهمی نیست. اول باید ریشهی الکل را برانداخت. من بتازگی کتابی در مفاسد الکل نوشتهام خیلی خواندنیست». پس از همه یکی سر برآورده خواهد گفت : «انصافاً موضوع مهم است و باید تبادل افکار کرد. من بتازگی یک قصیده در مدح وطن ساختهام اگر اجازه بدهید آن را بخوانم ...» ، این خواهد بود نتیجهی پیشنهاد شما.
این چیزیست که میبینیم و میدانیم و جای انکار نیست. نه تنها میهندوستی ، شما هر خوی ستودهی دیگری را گیرید و در راه آن بکوشش پردازید نتیجه جز همین نخواهد بود ، و اینست تا نخست چارهای باندیشههای پراکنده نیندیشیم و ریشهی اینها را نکنیم هر گفتگوی دیگری هدر خواهد بود.
چنانکه گفتیم این یک پاسخ سادهایست و ما در جای خود پاسخهای دیگر داده و روشن گردانیدهایم که در یک توده تا راه زندگانی دانسته نشود گفتگو از نیک و بد با آنان بیهوده است. گذشته از آنکه ما در همین کشاکش که با فلسفه و کیشهای گوناگون و شعر و صوفیگری و مانند آنها میکنیم با یک رشته خویهای پستی نیز که رشک و خودخواهی و خودنمایی و پافشاری بر نادانی و مانند اینها باشد در نبردیم. کسانی که در برابر ما ایستادگی مینمایند با این خویهای پست ، آلودهاند و همینها یکی از انگیزههای ایستادگی آنان میباشد.
پابرگیها :
1ـ معنی : دوستاری میهن سرفرازی ندارد ، این دوستاری جهانست که دارد. سخنی است از پیشوایان بهائی که برای کنار گرفتن خود از وظایف میهنی پیش کشیدهاند. ـ و
2ـ آفاق : جهان بیرونی (ظاهری) و انفس : جهان درونی (باطنی). جملهی بالا از سخنان صوفیان بوده که از راه برتریفروشی به دیگران بکار بردهاند. ـ و
.
🔸 قدری هم از اخلاق نویسید (تکهی یک از یک)
یکی از خوانندگان با سادگی بسیار مینویسد : «گفتگو از دین و از فلسفه و از شعر بس است. قدری هم از اخلاق بنویسید». ما نیز میخواهیم به همان سادگی پاسخ نویسیم.
میگوییم : این کوششها که ما میکنیم بیش از همه برای نیکی خویهاست ، و در همان راهست که باین کشاکشها برخاستهایم و برای آنکه شما نیک آگاه گردید مثلی یاد میکنیم.
یکی از خویهای ستوده مردانگی یا غیرت ، یا بزبان امروزی میهندوستی است. هر کس باید در اندیشهی نگهداری خاندان خود و کشور خود بوده و در رفتار و کردار خود همیشه دلبستگی بآن نماید و در کارهایی که بسود توده و کشور کرده میشود بدلخواه همدستی کند. این یکی از گُهریترین [اصیلترین] خویهای آدمیانست و در این سالهای آخر صدها گفتار در پیرامون این نوشته شده. ولی آیا مردم چه تأثری از خود در برابر آن گفتارها مینمایند؟!.. اگر شما نمیدانید ما نیک میدانیم که یک دسته ـ یک دستهی کمی ـ همهی آنها را میپذیرند و همیشه بنام میهن و کشور در جنب و جوشند ، ولی دستههای دیگری هر کدام بهانهی دیگری پیش میکشند و هر یکی پاسخ دیگری میدهند. شما چنین انگارید که ده تن را از آشنایان خود گرد آوردهاید و بایشان پیشنهاد میکنید که بیایید فلان کوشش را بسود کشور و تودهی خود بگردن گیریم و کاری انجام دهیم. بیگمان دو سه تنی با شما همداستان خواهند بود. ولی دیگران یک یا دو تنی زبان باز کرده چنین خواهند گفت : «ای بابا ... مگر بیکارید؟!.. مگر دیوانه شدهاید؟!.. امروز چه کسی باین حرفها قیمت میدهد؟!. شما مگر فلسفهی داروین نخواندهاید؟!. ما باید هر یکی در فکر خود باشیم و از دیگران عقب نیفتیم ...» آشکاره بشما این پاسخ را خواهند گفت و در دلهای خود شما را یک مرد سادهدرونی خواهند پنداشت. یک دو تن دیگری پاسخ شما را با شعرهای خیام داده چنین خواهند گفت : «آقا جان! زندگانی در گذر است. هیچ کس نمیداند فردا چه خواهد بود. انسان عاقل آنست که دم غنیمت شناسد و فکر آینده نکند. عجالتاً ما که آسودهایم ...» یکی دیگر سر برآورده خواهد گفت : «من تاکنون ندانستم این میهنپرستی چیست ...» چهارمی خواهد گفت : «فرمایش مولای ما اینست : لیس الفخر لمن یحب الوطن بل لمن یحب العالم (1) .» پنجمی خواهد گفت : «انسان باید به تهذیب نفس کوشد بزرگان این را جهاد اکبر نامیدهاند. شما این چیزها را که در آفاق میخواهید ما در اَنفُس (2) میجوییم ...» دیگری پاسخ خواهد داد : «این حرفها بیهوده است. این مردم تاکنون نشدهاند و از این پس هم نخواهند شد». آن یکی خواهد گفت : «من این چیزها سرم نمیشود. من مذهب دارم. من باید در فکر آخرت خود باشم و بزیارت بروم ...» هشتمی زمینه را برگردانیده چنین خواهد سرود : «این چیز مهمی نیست. اول باید ریشهی الکل را برانداخت. من بتازگی کتابی در مفاسد الکل نوشتهام خیلی خواندنیست». پس از همه یکی سر برآورده خواهد گفت : «انصافاً موضوع مهم است و باید تبادل افکار کرد. من بتازگی یک قصیده در مدح وطن ساختهام اگر اجازه بدهید آن را بخوانم ...» ، این خواهد بود نتیجهی پیشنهاد شما.
این چیزیست که میبینیم و میدانیم و جای انکار نیست. نه تنها میهندوستی ، شما هر خوی ستودهی دیگری را گیرید و در راه آن بکوشش پردازید نتیجه جز همین نخواهد بود ، و اینست تا نخست چارهای باندیشههای پراکنده نیندیشیم و ریشهی اینها را نکنیم هر گفتگوی دیگری هدر خواهد بود.
چنانکه گفتیم این یک پاسخ سادهایست و ما در جای خود پاسخهای دیگر داده و روشن گردانیدهایم که در یک توده تا راه زندگانی دانسته نشود گفتگو از نیک و بد با آنان بیهوده است. گذشته از آنکه ما در همین کشاکش که با فلسفه و کیشهای گوناگون و شعر و صوفیگری و مانند آنها میکنیم با یک رشته خویهای پستی نیز که رشک و خودخواهی و خودنمایی و پافشاری بر نادانی و مانند اینها باشد در نبردیم. کسانی که در برابر ما ایستادگی مینمایند با این خویهای پست ، آلودهاند و همینها یکی از انگیزههای ایستادگی آنان میباشد.
پابرگیها :
1ـ معنی : دوستاری میهن سرفرازی ندارد ، این دوستاری جهانست که دارد. سخنی است از پیشوایان بهائی که برای کنار گرفتن خود از وظایف میهنی پیش کشیدهاند. ـ و
2ـ آفاق : جهان بیرونی (ظاهری) و انفس : جهان درونی (باطنی). جملهی بالا از سخنان صوفیان بوده که از راه برتریفروشی به دیگران بکار بردهاند. ـ و
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچهی گرفتاریهای ایران)
🔸 6 ـ4) خراباتیگری (تکهی یک از یک)
اینها در زمانهای نزدیکی ، یکی پس از دیگری پیدا شد و رواج یافت. در قرن پنجم پس از همه خراباتیگری پیدا شد. یک دسته آفرینش را دستگاه بیهودهای میشماردند و بر آفریدگار ایرادها میگرفتند و چنین میگفتند : ما نمیدانیم از کجا آمدهایم و بکجا خواهیم رفت و ما را جز این نباید که گذشته را فراموش کرده و آینده را بیاد نیاورده و دمی را که در آنیم غنیمت شماریم و خود را بدامن خرابات (میخانه) انداخته بخوشی کوشیم و پروای هیچ چیز نکنیم. این سخنی بود که میگفتند و خرد و اندیشه و دانش و مردمی و غیرت همه را ریشخند میکردند و همه را فدای یک پندار کج خود میساختند ، و این بدآموزیها را با شعرهای بس شیوایی میان مردم رواج میدادند. از سرشناسان اینان یکی خیام و دیگری حافظ بوده.
بدینسان بدآموزیها و آلودگیها یکی پس از دیگری پیدا میشد و از نیروی اسلام میکاست ، و برای آنکه نتیجهی ناخوش اینها و اندازهی اثری که داشته روشن گردد یک گواهی از تاریخ یاد میکنیم :
شما میدانید جهاد یا جنگ با دشمنان دین یکی از دستورهای بزرگ اسلام بوده ، و آن پیشرفت تندی که اسلام در قرنهای نخست خود دید بیش از همه نتیجهی این دستور بوده. هم میدانید مسلمانان در قرنهای نخست با چه دلخوشی آن دستور را بکار بستندی. پس از آنکه اسلام کشور بزرگی برای خود پیدا کرد در مرزهای آن همهساله جنگها رفتی و مسلمانان دستهدسته خانههای خود را رها کرده از راههای دور بآنجاها شتافتندی و جانبازیها نمودندی. جنگ بخودی خود کار ستودهای نیست. ولی هنگامی که در راه پیشرفت یک آیین خدایی و آسایش جهانیان ، و یا در راه نگهداری کشور و جلوگیری از دشمن بیدادگر باشد بسیار ستوده است و خود کوشش در راه خدا میباشد و باید بسیار ارجدارش شمرد. این کار اسلام که چنان شوری در مردم پدید آورده و آنان را بچنین جانبازیها و مردانگیها در راه پیشرفت جهان برانگیخته بود بسیار بزرگ و بسیار گرانبهاست.
در تاریخ ایران چیستانی هست که تاکنون باز نشده. داستان دلگداز مغول را میدانیم. این چیستانیست که چگونه ایرانیان بآن آسانی زبون مغولان گردیدند؟!..
برای آنکه چگونگی دانسته شود ، باید بیاد آورد که ایرانیان خود مردم جنگجو و دلیر میبودند و از زمانهای باستان ، این کشور همیشه لشکر آراستی و بجنگها برخاستی. سپس اسلام چون جنگ و کوشش را بهمه کس بایا میگردانید ، ایرانیان که اسلام را پذیرفتند بجنگجویی افزودند.
ما اگر ایرانیان را در آخرهای سدههای چهارم و آغازهای سدهی پنجم هجری بدیده گیریم ، در آن زمان ایرانیان در دلیری و جنگجویی بسیار پیش رفته بودند. در آن زمانست که از یکسو سامانیان در ماوراءالنهر در برابر دستهی انبوه ترکان ایستاده جلو تاخت و هجوم آنان را میگرفتند ، و چنانکه استخری و دیگران نوشتهاند ، همیشه سیصدهزار سواره آماده و آراسته در مرز نگه میداشتند ، از یکسو سلطانمحمود غزنوی با سپاهیان خود بکشور بزرگ و پهناور هندوستان تاخته شهرها میگشاد و تاراجها میآورد ، و از یکسو دیلمیان و گیلانیان از کوهستان خود بیرون ریخته پادشاهیها بنیاد مینهادند ، و خاندان بویه تا بغداد پیش رفته خلیفه را زیردست خود میگردانیدند. همین دولتها با این جنگها و لشکرکشیها با همدیگر نیز دوستی و نرمرویی ننموده ، درمیان خود نیز جنگها پدید میآوردند.
با اینهمه جنگها و سرگرمیها در خود کشور ، دیده میشد که سالانه دههزارها مردان دستهدسته آهنگ آسیای کوچک کرده در آنجا در جنگهایی که همهساله در بهار و تابستان درمیان مسلمانان با رومیان برپا شدی ، همدستی میکردند. یک سال را ما در تاریخ مییابیم که تنها از خراسان هشتادهزار تن باین آهنگ روانهی آسیای کوچک شدهاند. میباید گفت : ایران از غیرت و مردانگی سرشار میبوده و لبریز میشده است.
استخری میگوید : من در ماوراءالنهر بخانهی هر دِهگانی که رفتم ، اسبی را در استبل بسته ، شمشیری را از دیوار آویخته دیدم.
.
🔸 6 ـ4) خراباتیگری (تکهی یک از یک)
اینها در زمانهای نزدیکی ، یکی پس از دیگری پیدا شد و رواج یافت. در قرن پنجم پس از همه خراباتیگری پیدا شد. یک دسته آفرینش را دستگاه بیهودهای میشماردند و بر آفریدگار ایرادها میگرفتند و چنین میگفتند : ما نمیدانیم از کجا آمدهایم و بکجا خواهیم رفت و ما را جز این نباید که گذشته را فراموش کرده و آینده را بیاد نیاورده و دمی را که در آنیم غنیمت شماریم و خود را بدامن خرابات (میخانه) انداخته بخوشی کوشیم و پروای هیچ چیز نکنیم. این سخنی بود که میگفتند و خرد و اندیشه و دانش و مردمی و غیرت همه را ریشخند میکردند و همه را فدای یک پندار کج خود میساختند ، و این بدآموزیها را با شعرهای بس شیوایی میان مردم رواج میدادند. از سرشناسان اینان یکی خیام و دیگری حافظ بوده.
بدینسان بدآموزیها و آلودگیها یکی پس از دیگری پیدا میشد و از نیروی اسلام میکاست ، و برای آنکه نتیجهی ناخوش اینها و اندازهی اثری که داشته روشن گردد یک گواهی از تاریخ یاد میکنیم :
شما میدانید جهاد یا جنگ با دشمنان دین یکی از دستورهای بزرگ اسلام بوده ، و آن پیشرفت تندی که اسلام در قرنهای نخست خود دید بیش از همه نتیجهی این دستور بوده. هم میدانید مسلمانان در قرنهای نخست با چه دلخوشی آن دستور را بکار بستندی. پس از آنکه اسلام کشور بزرگی برای خود پیدا کرد در مرزهای آن همهساله جنگها رفتی و مسلمانان دستهدسته خانههای خود را رها کرده از راههای دور بآنجاها شتافتندی و جانبازیها نمودندی. جنگ بخودی خود کار ستودهای نیست. ولی هنگامی که در راه پیشرفت یک آیین خدایی و آسایش جهانیان ، و یا در راه نگهداری کشور و جلوگیری از دشمن بیدادگر باشد بسیار ستوده است و خود کوشش در راه خدا میباشد و باید بسیار ارجدارش شمرد. این کار اسلام که چنان شوری در مردم پدید آورده و آنان را بچنین جانبازیها و مردانگیها در راه پیشرفت جهان برانگیخته بود بسیار بزرگ و بسیار گرانبهاست.
در تاریخ ایران چیستانی هست که تاکنون باز نشده. داستان دلگداز مغول را میدانیم. این چیستانیست که چگونه ایرانیان بآن آسانی زبون مغولان گردیدند؟!..
برای آنکه چگونگی دانسته شود ، باید بیاد آورد که ایرانیان خود مردم جنگجو و دلیر میبودند و از زمانهای باستان ، این کشور همیشه لشکر آراستی و بجنگها برخاستی. سپس اسلام چون جنگ و کوشش را بهمه کس بایا میگردانید ، ایرانیان که اسلام را پذیرفتند بجنگجویی افزودند.
ما اگر ایرانیان را در آخرهای سدههای چهارم و آغازهای سدهی پنجم هجری بدیده گیریم ، در آن زمان ایرانیان در دلیری و جنگجویی بسیار پیش رفته بودند. در آن زمانست که از یکسو سامانیان در ماوراءالنهر در برابر دستهی انبوه ترکان ایستاده جلو تاخت و هجوم آنان را میگرفتند ، و چنانکه استخری و دیگران نوشتهاند ، همیشه سیصدهزار سواره آماده و آراسته در مرز نگه میداشتند ، از یکسو سلطانمحمود غزنوی با سپاهیان خود بکشور بزرگ و پهناور هندوستان تاخته شهرها میگشاد و تاراجها میآورد ، و از یکسو دیلمیان و گیلانیان از کوهستان خود بیرون ریخته پادشاهیها بنیاد مینهادند ، و خاندان بویه تا بغداد پیش رفته خلیفه را زیردست خود میگردانیدند. همین دولتها با این جنگها و لشکرکشیها با همدیگر نیز دوستی و نرمرویی ننموده ، درمیان خود نیز جنگها پدید میآوردند.
با اینهمه جنگها و سرگرمیها در خود کشور ، دیده میشد که سالانه دههزارها مردان دستهدسته آهنگ آسیای کوچک کرده در آنجا در جنگهایی که همهساله در بهار و تابستان درمیان مسلمانان با رومیان برپا شدی ، همدستی میکردند. یک سال را ما در تاریخ مییابیم که تنها از خراسان هشتادهزار تن باین آهنگ روانهی آسیای کوچک شدهاند. میباید گفت : ایران از غیرت و مردانگی سرشار میبوده و لبریز میشده است.
استخری میگوید : من در ماوراءالنهر بخانهی هر دِهگانی که رفتم ، اسبی را در استبل بسته ، شمشیری را از دیوار آویخته دیدم.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)
🔸 آن کسی که میگوید : «قدری هم از اخلاق بنویسید» (تکهی یک از یک)
اخلاق یا خویهای نیک و بد تنها آن نیست که در کتاب اخلاق ناصری یا احیاءالعلوم شمردهاند ، و ما هم این نخواهیم کرد که همچو ایشان خویها را یکایک بشماریم و نیک و بدش را بشناسیم. ما باید آلودگیهایی را که در توده است گرفته و روشن گردانیده و بچاره کوشیم و این خود آلودگی بسیار بدیست که دستهی بزرگی با هر کوشش دشمنی مینمایند.
میباید بچارهی این کوشید. خواهید گفت : از چه راه؟!. میگویم : از این راه که آن کسان را پست شمارید و پستیشان را برخشان کشید ، و چون در جایی مینشینند و سینه بجلو میآورند و از توده نکوهش میکنند خاموش ننشسته بپاسخ برخیزند. بگویید چرا از خود سخن نمیرانی؟!.. آخر تو چه چیز تودهای؟!. تاکنون چه کار سودمندی را انجام دادهای؟!.. در راه توده از کدام سودی چشم پوشیده و بکدام زیان گردن گزاردهای؟!.. ...
نتیجهی این سخنان آن خواهد شد که یک دسته بخود آیند و دیگران که پافشاری نمایند شناخته گردند و این خود نتیجهی سودمندیست. زیرا از گرفتاریها در ایران درهم بودن نیکان و بدان میباشد و ما از نخست این نتیجه را خواستار بودهایم که آنان از یکدیگر جدا گردند.
در هشت سال پیش چون در نشستی گفتگو بمیان میآمد میدیدیم همه از آلودگی توده گله میکنند و هر یکی آرزوی نیکی از خود مینمایند. در آن روز شناختن راستگو از دروغگو نشدنی بود. ولی اکنون که پای آزمایش بمیان آمده و کوششهایی در راه نیکی توده میشود بآسانی شناخته خواهد شد چه کسانی براستی خواهان نیکی بودند و چه کسانی دروغ میگفتند و این خود نتیجههای نیکی را درپی خواهد داشت. نیکان که جدا گردند و پاکدلانه دست بهم دهند بآسانی چاره بدان توانند.
.
🔸 آن کسی که میگوید : «قدری هم از اخلاق بنویسید» (تکهی یک از یک)
اخلاق یا خویهای نیک و بد تنها آن نیست که در کتاب اخلاق ناصری یا احیاءالعلوم شمردهاند ، و ما هم این نخواهیم کرد که همچو ایشان خویها را یکایک بشماریم و نیک و بدش را بشناسیم. ما باید آلودگیهایی را که در توده است گرفته و روشن گردانیده و بچاره کوشیم و این خود آلودگی بسیار بدیست که دستهی بزرگی با هر کوشش دشمنی مینمایند.
میباید بچارهی این کوشید. خواهید گفت : از چه راه؟!. میگویم : از این راه که آن کسان را پست شمارید و پستیشان را برخشان کشید ، و چون در جایی مینشینند و سینه بجلو میآورند و از توده نکوهش میکنند خاموش ننشسته بپاسخ برخیزند. بگویید چرا از خود سخن نمیرانی؟!.. آخر تو چه چیز تودهای؟!. تاکنون چه کار سودمندی را انجام دادهای؟!.. در راه توده از کدام سودی چشم پوشیده و بکدام زیان گردن گزاردهای؟!.. ...
نتیجهی این سخنان آن خواهد شد که یک دسته بخود آیند و دیگران که پافشاری نمایند شناخته گردند و این خود نتیجهی سودمندیست. زیرا از گرفتاریها در ایران درهم بودن نیکان و بدان میباشد و ما از نخست این نتیجه را خواستار بودهایم که آنان از یکدیگر جدا گردند.
در هشت سال پیش چون در نشستی گفتگو بمیان میآمد میدیدیم همه از آلودگی توده گله میکنند و هر یکی آرزوی نیکی از خود مینمایند. در آن روز شناختن راستگو از دروغگو نشدنی بود. ولی اکنون که پای آزمایش بمیان آمده و کوششهایی در راه نیکی توده میشود بآسانی شناخته خواهد شد چه کسانی براستی خواهان نیکی بودند و چه کسانی دروغ میگفتند و این خود نتیجههای نیکی را درپی خواهد داشت. نیکان که جدا گردند و پاکدلانه دست بهم دهند بآسانی چاره بدان توانند.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچهی گرفتاریهای ایران)
🔸 7ـ4) مغولان (تکهی یک از چهار)
این حال ایرانیان تا آغازهای سدهی پنجم میبوده. این سده میگذرد ، و سدهی ششم از پی آن آمده میرود و در آغازهای سدهی هفتم این کشور دچار تاخت و تاز مغولان میگردد ، و در آنجاست که ما با چیستان تاریخی روبرو میگردیم. زیرا میبینیم چنگیزخان که به ماوراءالنهر آمد ، چهار سال در آنجا و در خوارزم و در بخارا بویران کردن شهرها و کشتن مردان و برده گرفتن زنان پرداخت و آنچه میتوانست از ستم بمردم آنجاها دریغ نداشت. با اینحال در خراسان و آذربایجان و عراق و فارس و دیگر جاها مردم بتکانی نیامدند ، و کسی باین اندیشه نیفتاد که دستهای پدید آورد و به یاری آن ستمدیدگان شتابد ، و یا آماده باشد که اگر مغولان باین سو درآمدند ، با آنان جنگ کند. از ملیونها مردم ، یکی چنین مردانگی از خود ننمود.
در پیشامد مغول ناتوانی و پستی بزرگتر از سلطانمحمد خوارزمشاه سر زد و او بود که مغولان را به ایران کشانید و خود در برابر ایستادگی ننمود. ولی ما را با داستان او کاری نیست. نادانی و بدکاری خوارزمشاه بجای خود ، مردم چون دیدند او کاری نکرد و جلو دشمن را نگرفت میبایست خود بنگهداری از شهرها و خاندانها کوشند و در برابر چنان دشمن بیزینهاری که بر کودکان نیز نمیبخشود (1) بیپروا ننشینند. لیکن ما میبینیم چنگیزخان چهار سال در ماوراءالنهر نشسته و آن خونها را ریخته و در ایران و عراق جنبشی پدیدار نشده و مسلمانان نه تنها بیاری آن بیچارگان نشتافتهاند بنگهداری خود نیز نکوشیدهاند و همچون گوسفندان که در کنار کشتارگاه آسوده ایستند و نوبت خود پایند نشستهاند و چشم براه دستههای مغول دوختهاند. میبینیم سوتای و یمه ، دو سرکردهی مغول با سیهزار سوار از جیحون گذشته و از خراسان کشتارکنان و ویرانسازان تا بمازندران و ری و همدان و آذربایجان پیش آمدهاند ، و تو گویی گرگان تیزدندانی درمیان گلههای گوسفند بودهاند و جز از شهر تبریز که کاردانی و غیرتمندی شمسالدین طُغرایی آن را رهانیده دیگر شهرها همه گزند سختی دیدهاند و از ملیونها مردان که در این شهرها بودهاند جنبشی بنام غیرت و مردانگی پدید نگردیده ، و در چنین هنگامی که اگر یک مرد کاردان جانبازی برخاستی و پیش افتادی صدها هزاران مردم از ترس جان و خاندان خود پیروی ازو کردندی یک تن بجانبازی برنخاسته است.
بگفتهی ابناثیر در کاملالتواریخ ، این یک اندوه دلگداز بزرگی بود. آری ، اندوه دلگداز بزرگی بود که سیهزار تن از این سر کشور درآیند و کشتارکنان و تاراجکنان از آن سر بیرون روند و مردم چندان درمانده و زبون باشند که جلو آنان نتوانند گرفت. ایرانیان اگر درمانده و بیمار نبودندی ، یک تن از آن سیهزار تن زنده بیرون نرفتی. راستست که سپاهیان جنگآزموده نمیداشتند و جنگ روبرو نتوانستندی کرد ، ولی این توانستندی کرد که در این گردنه و آن دره جلوشان گیرند و بسرشان تازند و جنگ و گریز کنند. مردم اگر بشورند و آمادهی جنگ گردند ، از میانشان دلیرانی برخیزد و فرماندهان کاردان پدید آید. سخن در اینجاست که ایرانیان هیچ نشوریدهاند. چنان دشمنان خونخواری را در کشور خود دیده ، بتکانی برنخاستهاند. ...
ایران آن روزی بزرگتر از این ، و مردم در شهرها و آبادیها انبوهتر میبودند. از آنسو ایرانیان پشتگرمی بمسلمانان عراق و سوریا و مصر و دیگر جاها میداشتند. یک چنین تودهی بزرگی چه شده که بدانسان زبونی و ناتوانی از خود نموده؟!. ...
از همان زمانها یک کتاب نیکی در دست ماست که گواه نیکی باین گفتههای ما تواند بود و آن سفرنامهی ابنجُبَیر است. این مرد که در سال ٥٧٨ از اَندُلُس بیرون آمده و از راه مصر و دریا به مکه رفته و در بازگشت عراق و سوریا و دیگر جاها را دیده ، در کتاب خود آگاهیهای نیکی از حال مسلمانان بما میدهد. بنوشتهی او در همهجا صوفیان بسیار فراوان میبودهاند و با آسودگی و خوشی روز میگزاردهاند. در همهجا بدآموزیهای صوفیان بازاری شده ، درویشی و پارسایی و چشمپوشی از جهان عنوان نیکی برای خودنمایان میبوده. در همهجا واعظان مردم را بگریستن وامیداشتهاند. در همهجا سخن از «عشق بخدا» و «وجد» و مانند اینها میرفته. در بغداد ابنجُوزی بزرگترین واعظ آنجا شمرده میشده ، و این مرد بالای منبر شعرهای صوفیانه میخوانده و مردم را میگریانیده و در هر بار کسان بسیاری را بسر تراشیدن و درویشی و پارسایی گزیدن وامیداشته است. در همهی داستانهایی که او در کتاب خود نوشته ، شما یک جایی را نخواهید یافت که سخن از نگهداری کشور و جنگ و مردانگی بمیان آمده باشد. در همهجا مسلمانان از این اندیشهها بسیار دور بوده و همانا نگهداری کشور و جلوگیری از دشمنان و جنگ با آنان را بایای پادشاهان و امیران و سپاهیان ایشان دانسته و آنان را «اهل دنیا» شناخته ، خوار میداشتهاند.
👇
🔸 7ـ4) مغولان (تکهی یک از چهار)
این حال ایرانیان تا آغازهای سدهی پنجم میبوده. این سده میگذرد ، و سدهی ششم از پی آن آمده میرود و در آغازهای سدهی هفتم این کشور دچار تاخت و تاز مغولان میگردد ، و در آنجاست که ما با چیستان تاریخی روبرو میگردیم. زیرا میبینیم چنگیزخان که به ماوراءالنهر آمد ، چهار سال در آنجا و در خوارزم و در بخارا بویران کردن شهرها و کشتن مردان و برده گرفتن زنان پرداخت و آنچه میتوانست از ستم بمردم آنجاها دریغ نداشت. با اینحال در خراسان و آذربایجان و عراق و فارس و دیگر جاها مردم بتکانی نیامدند ، و کسی باین اندیشه نیفتاد که دستهای پدید آورد و به یاری آن ستمدیدگان شتابد ، و یا آماده باشد که اگر مغولان باین سو درآمدند ، با آنان جنگ کند. از ملیونها مردم ، یکی چنین مردانگی از خود ننمود.
در پیشامد مغول ناتوانی و پستی بزرگتر از سلطانمحمد خوارزمشاه سر زد و او بود که مغولان را به ایران کشانید و خود در برابر ایستادگی ننمود. ولی ما را با داستان او کاری نیست. نادانی و بدکاری خوارزمشاه بجای خود ، مردم چون دیدند او کاری نکرد و جلو دشمن را نگرفت میبایست خود بنگهداری از شهرها و خاندانها کوشند و در برابر چنان دشمن بیزینهاری که بر کودکان نیز نمیبخشود (1) بیپروا ننشینند. لیکن ما میبینیم چنگیزخان چهار سال در ماوراءالنهر نشسته و آن خونها را ریخته و در ایران و عراق جنبشی پدیدار نشده و مسلمانان نه تنها بیاری آن بیچارگان نشتافتهاند بنگهداری خود نیز نکوشیدهاند و همچون گوسفندان که در کنار کشتارگاه آسوده ایستند و نوبت خود پایند نشستهاند و چشم براه دستههای مغول دوختهاند. میبینیم سوتای و یمه ، دو سرکردهی مغول با سیهزار سوار از جیحون گذشته و از خراسان کشتارکنان و ویرانسازان تا بمازندران و ری و همدان و آذربایجان پیش آمدهاند ، و تو گویی گرگان تیزدندانی درمیان گلههای گوسفند بودهاند و جز از شهر تبریز که کاردانی و غیرتمندی شمسالدین طُغرایی آن را رهانیده دیگر شهرها همه گزند سختی دیدهاند و از ملیونها مردان که در این شهرها بودهاند جنبشی بنام غیرت و مردانگی پدید نگردیده ، و در چنین هنگامی که اگر یک مرد کاردان جانبازی برخاستی و پیش افتادی صدها هزاران مردم از ترس جان و خاندان خود پیروی ازو کردندی یک تن بجانبازی برنخاسته است.
بگفتهی ابناثیر در کاملالتواریخ ، این یک اندوه دلگداز بزرگی بود. آری ، اندوه دلگداز بزرگی بود که سیهزار تن از این سر کشور درآیند و کشتارکنان و تاراجکنان از آن سر بیرون روند و مردم چندان درمانده و زبون باشند که جلو آنان نتوانند گرفت. ایرانیان اگر درمانده و بیمار نبودندی ، یک تن از آن سیهزار تن زنده بیرون نرفتی. راستست که سپاهیان جنگآزموده نمیداشتند و جنگ روبرو نتوانستندی کرد ، ولی این توانستندی کرد که در این گردنه و آن دره جلوشان گیرند و بسرشان تازند و جنگ و گریز کنند. مردم اگر بشورند و آمادهی جنگ گردند ، از میانشان دلیرانی برخیزد و فرماندهان کاردان پدید آید. سخن در اینجاست که ایرانیان هیچ نشوریدهاند. چنان دشمنان خونخواری را در کشور خود دیده ، بتکانی برنخاستهاند. ...
ایران آن روزی بزرگتر از این ، و مردم در شهرها و آبادیها انبوهتر میبودند. از آنسو ایرانیان پشتگرمی بمسلمانان عراق و سوریا و مصر و دیگر جاها میداشتند. یک چنین تودهی بزرگی چه شده که بدانسان زبونی و ناتوانی از خود نموده؟!. ...
از همان زمانها یک کتاب نیکی در دست ماست که گواه نیکی باین گفتههای ما تواند بود و آن سفرنامهی ابنجُبَیر است. این مرد که در سال ٥٧٨ از اَندُلُس بیرون آمده و از راه مصر و دریا به مکه رفته و در بازگشت عراق و سوریا و دیگر جاها را دیده ، در کتاب خود آگاهیهای نیکی از حال مسلمانان بما میدهد. بنوشتهی او در همهجا صوفیان بسیار فراوان میبودهاند و با آسودگی و خوشی روز میگزاردهاند. در همهجا بدآموزیهای صوفیان بازاری شده ، درویشی و پارسایی و چشمپوشی از جهان عنوان نیکی برای خودنمایان میبوده. در همهجا واعظان مردم را بگریستن وامیداشتهاند. در همهجا سخن از «عشق بخدا» و «وجد» و مانند اینها میرفته. در بغداد ابنجُوزی بزرگترین واعظ آنجا شمرده میشده ، و این مرد بالای منبر شعرهای صوفیانه میخوانده و مردم را میگریانیده و در هر بار کسان بسیاری را بسر تراشیدن و درویشی و پارسایی گزیدن وامیداشته است. در همهی داستانهایی که او در کتاب خود نوشته ، شما یک جایی را نخواهید یافت که سخن از نگهداری کشور و جنگ و مردانگی بمیان آمده باشد. در همهجا مسلمانان از این اندیشهها بسیار دور بوده و همانا نگهداری کشور و جلوگیری از دشمنان و جنگ با آنان را بایای پادشاهان و امیران و سپاهیان ایشان دانسته و آنان را «اهل دنیا» شناخته ، خوار میداشتهاند.
👇
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)
🔸 گفتههای پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ 1 (تکهی یک از سه)
باآنکه ما گفتار از بیرون نپذیریم و همیشه میخواهیم جز بسخنانی که خود عنوان کردهایم پرداخته نشود باز گاهی کسانی از آوردن و فرستادن گفتار خودداری نمیکنند و ما بااینکه بچاپ نمیرسانیم از دیدن و خواندن آنها بچیزهایی برمیخوریم و بکوتاهی اندیشهها و درماندگی فهمها پی میبریم ، و بتازگی دو گفتاری آورده شده که من از خواندن آنها بیاد چیزهایی افتادهام و اینک در اینجا بگفتگو میپردازم.
یکی از گرفتاریهای امروز یک رشته کلمههای تاریک و جملههای پا در هوای بیمغزیست که رواج یافته و دستهی انبوهی از مردم سرمایهشان جز آنها نیست و چون خوانندگان خواست مرا نخواهند دانست اینست آن را روشن میگردانم :
ببینید : کلمههای تربیت ، تمدن ، اخلاق ، ادبیات ، دین ، جامعه ، سعادت بشر ، نبوت ، امامت ، عشق ، ذوق و بسیار مانند اینها کلمههاییست که بر زبانها میگردد و بزرگ و کوچک و دانا و کانا آنها را در گفتگو بکار میبرند. ولی آیا میتوان گفت که معنیهای آنها را میفهمند؟!. چنانکه بارها گفتهایم اگر بیازمایید خواهید دید بیشترشان معنیهای اینها را ندانستهاند و نمیدانند ، و چون شما بپرسید آن هنگامست که باندیشه پرداخته خواهند خواست معنی درست آنها را دریابند و بشما پاسخ گویند و هر یکی بچیزهای دیگری خواهند چسبید.
از دو گفتاری که برای چاپ کردن آوردند یکی این عنوان را داشت : «باید دختران را موافق احتیاجات زمان تربیت کرد». از آورنده پرسیدم از این چه نتیجه میخواهی؟!.. خواست مرا درنیافت. زیرا پرسشی بود که نخستین بار میشنید. گفتم این سخن را که میگویی و دستور دربارهی تربیت دختران میدهی یا باید کسانی زیر دست تو باشند و گوش بگفتهی تو دارند و تو این دستور را بآنان دهی و یا تو کس پرمایه و بنامی باشی و دانش و آگاهی شایانی از خود نشان داده باشی و مردم بگفتههای تو ارج گزارند و این را بپذیرند. وگرنه این سخن هدر خواهد شد و نتیجهای از آن بدست نخواهد آمد. گرفتم که ما بچاپ رسانیدیم کسی آن را نخواهد خواند و اگرهم خواند ارج نخواهد گزاشت. اگر از کار خود نتیجه میخواهی از این گفتار هیچ نتیجهای نخواهد برخاست و اگر دربند نتیجه نیستی و بهوس یا برای خودنمایی چیزی نوشتهای جای بسیار افسوسست که بچنین کاری برخاستهای. خواست پاسخ دهد ، گفتم سخنم بپایان نرسیده. تو گذشته از آنکه بیک کار بلهوسانه برخاستهای خود این جمله که عنوان گفتار و فشارهی آن میباشد بیمغز و پا درهواست و معنایی از آن بدست نمیآید.
میگویی : «باید دختران را موافق احتیاجات زمان تربیت کرد» من میپرسم : «احتیاجات زمان» چیست؟!. میبایست از این سخن رانی که نراندهای. گفت : «مگر مردم نمیدانند احتیاجات زمان چیست؟» گفتم : اگر میدانند پس چه نیاز بگفتن تو هست؟. این درست بدان ماند که یکی بگوید : «خوراکهای زیانآور نخورید» ، این گوید و بهمین بس کند ، و اگر گویند چرا خوراکهای زیانآور را نشمردی بگوید مگر خود مردم نمیدانند خوراکهای زیانآور چیست.
کدام کسی این نمیداند که باید دختران را چنانکه بایستهی زمانست بار آورد؟!. این نه چیزیست که نیاز بیاد دادن باشد. آنچه مردم نمیدانند و باید یادشان داد آنست که «بایستهی زمان» (یا بگفتهی تو احتیاجات زمان) چیست؟!
از این هم میگذریم. بگو ببینم از تربیت چه معنایی میخواهی؟ گفت : مگر معنی تربیت روشن نیست؟!. گفتم نمیدانم روشنست یا روشن نیست به هر حال میخواهم شما معنایی را که خواستهاید بگویید. چند بار خواست معنایی گوید درماند و ناگزیر بخاموشی گراییده لب فروبست.
.
🔸 گفتههای پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ 1 (تکهی یک از سه)
باآنکه ما گفتار از بیرون نپذیریم و همیشه میخواهیم جز بسخنانی که خود عنوان کردهایم پرداخته نشود باز گاهی کسانی از آوردن و فرستادن گفتار خودداری نمیکنند و ما بااینکه بچاپ نمیرسانیم از دیدن و خواندن آنها بچیزهایی برمیخوریم و بکوتاهی اندیشهها و درماندگی فهمها پی میبریم ، و بتازگی دو گفتاری آورده شده که من از خواندن آنها بیاد چیزهایی افتادهام و اینک در اینجا بگفتگو میپردازم.
یکی از گرفتاریهای امروز یک رشته کلمههای تاریک و جملههای پا در هوای بیمغزیست که رواج یافته و دستهی انبوهی از مردم سرمایهشان جز آنها نیست و چون خوانندگان خواست مرا نخواهند دانست اینست آن را روشن میگردانم :
ببینید : کلمههای تربیت ، تمدن ، اخلاق ، ادبیات ، دین ، جامعه ، سعادت بشر ، نبوت ، امامت ، عشق ، ذوق و بسیار مانند اینها کلمههاییست که بر زبانها میگردد و بزرگ و کوچک و دانا و کانا آنها را در گفتگو بکار میبرند. ولی آیا میتوان گفت که معنیهای آنها را میفهمند؟!. چنانکه بارها گفتهایم اگر بیازمایید خواهید دید بیشترشان معنیهای اینها را ندانستهاند و نمیدانند ، و چون شما بپرسید آن هنگامست که باندیشه پرداخته خواهند خواست معنی درست آنها را دریابند و بشما پاسخ گویند و هر یکی بچیزهای دیگری خواهند چسبید.
از دو گفتاری که برای چاپ کردن آوردند یکی این عنوان را داشت : «باید دختران را موافق احتیاجات زمان تربیت کرد». از آورنده پرسیدم از این چه نتیجه میخواهی؟!.. خواست مرا درنیافت. زیرا پرسشی بود که نخستین بار میشنید. گفتم این سخن را که میگویی و دستور دربارهی تربیت دختران میدهی یا باید کسانی زیر دست تو باشند و گوش بگفتهی تو دارند و تو این دستور را بآنان دهی و یا تو کس پرمایه و بنامی باشی و دانش و آگاهی شایانی از خود نشان داده باشی و مردم بگفتههای تو ارج گزارند و این را بپذیرند. وگرنه این سخن هدر خواهد شد و نتیجهای از آن بدست نخواهد آمد. گرفتم که ما بچاپ رسانیدیم کسی آن را نخواهد خواند و اگرهم خواند ارج نخواهد گزاشت. اگر از کار خود نتیجه میخواهی از این گفتار هیچ نتیجهای نخواهد برخاست و اگر دربند نتیجه نیستی و بهوس یا برای خودنمایی چیزی نوشتهای جای بسیار افسوسست که بچنین کاری برخاستهای. خواست پاسخ دهد ، گفتم سخنم بپایان نرسیده. تو گذشته از آنکه بیک کار بلهوسانه برخاستهای خود این جمله که عنوان گفتار و فشارهی آن میباشد بیمغز و پا درهواست و معنایی از آن بدست نمیآید.
میگویی : «باید دختران را موافق احتیاجات زمان تربیت کرد» من میپرسم : «احتیاجات زمان» چیست؟!. میبایست از این سخن رانی که نراندهای. گفت : «مگر مردم نمیدانند احتیاجات زمان چیست؟» گفتم : اگر میدانند پس چه نیاز بگفتن تو هست؟. این درست بدان ماند که یکی بگوید : «خوراکهای زیانآور نخورید» ، این گوید و بهمین بس کند ، و اگر گویند چرا خوراکهای زیانآور را نشمردی بگوید مگر خود مردم نمیدانند خوراکهای زیانآور چیست.
کدام کسی این نمیداند که باید دختران را چنانکه بایستهی زمانست بار آورد؟!. این نه چیزیست که نیاز بیاد دادن باشد. آنچه مردم نمیدانند و باید یادشان داد آنست که «بایستهی زمان» (یا بگفتهی تو احتیاجات زمان) چیست؟!
از این هم میگذریم. بگو ببینم از تربیت چه معنایی میخواهی؟ گفت : مگر معنی تربیت روشن نیست؟!. گفتم نمیدانم روشنست یا روشن نیست به هر حال میخواهم شما معنایی را که خواستهاید بگویید. چند بار خواست معنایی گوید درماند و ناگزیر بخاموشی گراییده لب فروبست.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچهی گرفتاریهای ایران)
🔸 7ـ4) مغولان (تکهی دو از چهار)
آیا این بیچارگی و درماندگی در ایران نتیجهی چه بوده؟!. آن ایرانیان که در قرن چهارم آن مردانگی و جنگجویی از خود مینمودند در دو قرن چه شده که باین حال افتادهاند؟!. شما اگر بپرسید کسانی بیآنکه بیندیشند و رنج اندیشیدن بخود دهند چنین پاسخ دهند : «مردم بد شده بودند دیگر ...» ولی این پاسخ بسیار عامیانه است. ما میدانیم که هیچ کاری در جهان بیانگیزه نتواند بود. آیا انگیزهی این بدی مردم چه بوده؟!. آخر در دویست سال چه رو داده که مردم را بد گردانیده؟!. مگر مردم از مسلمانی رو گردانیده بودند؟! مگر قرآن نمیخواندند؟!. مگر دستورهای سخت آن کتاب آسمانی را دربارهی جهاد نمیدیدند؟!. پس چه بود که گوش نمیدادند؟!. چه بود که دستور جهاد را بیکبار فراموش کرده بودند؟!..
پیداست که هیچ یک از اینها نبوده و تنها اثر آن بدآموزیهای پیاپی که پیدا شده و دلها را فراگرفته بوده این نتیجه را میداده. فراموش نکنید آن قاعده را که گفتیم : «پایههایی که برای نیک و بد گزارده شود باید آن را سست نگردانید» ، یا آن قاعده را که گفتیم : «دو اندیشه در یک دل هر یکی آن دیگری را از اثر اندازد» (1) . این اندیشههای رنگارنگِ زهرآلود در دلها بیکبار اسلام و دستورهای آن را از نیرو انداخته و بسیار سست گردانیده و مغزها را چنان آشفته ساخته بود که باندیشهی نگهداری خود و خاندان خود نمیافتادند ، و اگر میافتادند ، ناتوانی بسیار شگفتی از خود نشان میدادند.
در قرن ششم دشمن نوینی برای ایران در غرب پدید آمد. گرجیان که مردم اندکی در کوهستان قفقاز بوده و قرنها زیردست ایران بسر داده بودند این زمان در سایهی همدستی با ارمنیان و اَبخازیان گروه انبوهی گردیده و در سایهی پشتیبانی دولت روم نیروی فراوان یافته و بکینهی مسیحیگری و مسلمانی با ایران بجنگ و ستیز برخاسته پیاپی بشهرهای آران و آذربایجان میتاختند و آتش تاراج و کشتار را زبانهزن میساختند. در آخرهای آن قرن کار چیرگی اینان بآنجا رسید که تا مرند تاراج نمودند و در اردبیل کشتار کرده دستهای از مسلمانان را به یک خانهای انباشته آتش زدند و درِ مسجد آدینه را کنده به تفلیس بردند.
در چنین حالی فریاد آذربایجان بلند بود و به بغداد و عراق و همه جا فرستاده میفرستادند. ولی کو مردی که بفریادشان برسد؟!..
پس از آن نوبت پتیارهی مغول رسید. پتیارهای که تا جهانست فراموش نخواهد گردید. در این داستان شوم بود که ماوراءالنهر آن سرزمین دلیران چهار سال لگدمال مغولان بود و هزاران زبونی دید. مرا مجال سرودن آن داستان نیست و همین بس که بگفتهی جوینی در یکی از شهرها چون مردان را برای کشتن بمغولان بخش نمودند به هر کشنده بیستوچهار کشته سهم رسید.
ببینید چگونه غیرت و مردانگی از میان برخاسته بود که مردانی شکافتن شکمهای کودکان و دریدن پردهی دختران را با چشم خود دیده دستی بلند نمیکردند با آنکه یقین میدانستند که پس از ساعتی آنان نیز کشته خواهند بود!
این چه سستنهادی است که کسانی دشمن خونخوار را در پشت دیوار خود یابند و هرگز تکانی بخود ندهند و آمادهی جلوگیری نشوند؟! در آن چهار سال که چنگیز در ماوراءالنهر نشست و بکشتن و کندن و سوختن پرداخت اگر در خراسان و دیگر گوشههای ایران غیرتمندانی برخاسته هر یکی دستهای را پشت سر خود میانداختند و مردانه بجانبازی میپرداختند چگونه مغولان از جیحون بدین سو پا میگزاردند؟!. (2)
این آتش خانمانسوز را در ایران محمد خوارزمشاه برافروخت و گناه بیشتر از آن گردنشکسته میباشد. ولی خود ایرانیان نیز این زمان ، ایرانیان دو قرن پیش نبودند و از غیرت و مردانگی قرنهای سوم و چهارم هرگز نشانی پدیدار نبود.
این خود بس شگفت مینماید که مردمی در دو قرن از آن بلندی باین پستی بیایند و پس از آنهمه سربلندی و گردنفرازی بدینسان زبون و خوار گردند.
ولی شگفتی ندارد. خدا آدمیان را که آفریده «خرد» را راهنمای آنان ساخته. مردمی که خرد را لگدمال میسازند و همگی راه نادانی میپویند چه شگفت که بدینسان درافتند و بدینسان سزای نادانیهای خود را دریابند؟! پس از قرن چهارم نادانیهای بیشماری در ایران رواج گرفت و چون کسی در جلو نایستاد روز بروز بیشتر گردید و ریشهی غیرت و مردانگی و گردنفرازی را از این کشور برانداخت.
👇
🔸 7ـ4) مغولان (تکهی دو از چهار)
آیا این بیچارگی و درماندگی در ایران نتیجهی چه بوده؟!. آن ایرانیان که در قرن چهارم آن مردانگی و جنگجویی از خود مینمودند در دو قرن چه شده که باین حال افتادهاند؟!. شما اگر بپرسید کسانی بیآنکه بیندیشند و رنج اندیشیدن بخود دهند چنین پاسخ دهند : «مردم بد شده بودند دیگر ...» ولی این پاسخ بسیار عامیانه است. ما میدانیم که هیچ کاری در جهان بیانگیزه نتواند بود. آیا انگیزهی این بدی مردم چه بوده؟!. آخر در دویست سال چه رو داده که مردم را بد گردانیده؟!. مگر مردم از مسلمانی رو گردانیده بودند؟! مگر قرآن نمیخواندند؟!. مگر دستورهای سخت آن کتاب آسمانی را دربارهی جهاد نمیدیدند؟!. پس چه بود که گوش نمیدادند؟!. چه بود که دستور جهاد را بیکبار فراموش کرده بودند؟!..
پیداست که هیچ یک از اینها نبوده و تنها اثر آن بدآموزیهای پیاپی که پیدا شده و دلها را فراگرفته بوده این نتیجه را میداده. فراموش نکنید آن قاعده را که گفتیم : «پایههایی که برای نیک و بد گزارده شود باید آن را سست نگردانید» ، یا آن قاعده را که گفتیم : «دو اندیشه در یک دل هر یکی آن دیگری را از اثر اندازد» (1) . این اندیشههای رنگارنگِ زهرآلود در دلها بیکبار اسلام و دستورهای آن را از نیرو انداخته و بسیار سست گردانیده و مغزها را چنان آشفته ساخته بود که باندیشهی نگهداری خود و خاندان خود نمیافتادند ، و اگر میافتادند ، ناتوانی بسیار شگفتی از خود نشان میدادند.
در قرن ششم دشمن نوینی برای ایران در غرب پدید آمد. گرجیان که مردم اندکی در کوهستان قفقاز بوده و قرنها زیردست ایران بسر داده بودند این زمان در سایهی همدستی با ارمنیان و اَبخازیان گروه انبوهی گردیده و در سایهی پشتیبانی دولت روم نیروی فراوان یافته و بکینهی مسیحیگری و مسلمانی با ایران بجنگ و ستیز برخاسته پیاپی بشهرهای آران و آذربایجان میتاختند و آتش تاراج و کشتار را زبانهزن میساختند. در آخرهای آن قرن کار چیرگی اینان بآنجا رسید که تا مرند تاراج نمودند و در اردبیل کشتار کرده دستهای از مسلمانان را به یک خانهای انباشته آتش زدند و درِ مسجد آدینه را کنده به تفلیس بردند.
در چنین حالی فریاد آذربایجان بلند بود و به بغداد و عراق و همه جا فرستاده میفرستادند. ولی کو مردی که بفریادشان برسد؟!..
پس از آن نوبت پتیارهی مغول رسید. پتیارهای که تا جهانست فراموش نخواهد گردید. در این داستان شوم بود که ماوراءالنهر آن سرزمین دلیران چهار سال لگدمال مغولان بود و هزاران زبونی دید. مرا مجال سرودن آن داستان نیست و همین بس که بگفتهی جوینی در یکی از شهرها چون مردان را برای کشتن بمغولان بخش نمودند به هر کشنده بیستوچهار کشته سهم رسید.
ببینید چگونه غیرت و مردانگی از میان برخاسته بود که مردانی شکافتن شکمهای کودکان و دریدن پردهی دختران را با چشم خود دیده دستی بلند نمیکردند با آنکه یقین میدانستند که پس از ساعتی آنان نیز کشته خواهند بود!
این چه سستنهادی است که کسانی دشمن خونخوار را در پشت دیوار خود یابند و هرگز تکانی بخود ندهند و آمادهی جلوگیری نشوند؟! در آن چهار سال که چنگیز در ماوراءالنهر نشست و بکشتن و کندن و سوختن پرداخت اگر در خراسان و دیگر گوشههای ایران غیرتمندانی برخاسته هر یکی دستهای را پشت سر خود میانداختند و مردانه بجانبازی میپرداختند چگونه مغولان از جیحون بدین سو پا میگزاردند؟!. (2)
این آتش خانمانسوز را در ایران محمد خوارزمشاه برافروخت و گناه بیشتر از آن گردنشکسته میباشد. ولی خود ایرانیان نیز این زمان ، ایرانیان دو قرن پیش نبودند و از غیرت و مردانگی قرنهای سوم و چهارم هرگز نشانی پدیدار نبود.
این خود بس شگفت مینماید که مردمی در دو قرن از آن بلندی باین پستی بیایند و پس از آنهمه سربلندی و گردنفرازی بدینسان زبون و خوار گردند.
ولی شگفتی ندارد. خدا آدمیان را که آفریده «خرد» را راهنمای آنان ساخته. مردمی که خرد را لگدمال میسازند و همگی راه نادانی میپویند چه شگفت که بدینسان درافتند و بدینسان سزای نادانیهای خود را دریابند؟! پس از قرن چهارم نادانیهای بیشماری در ایران رواج گرفت و چون کسی در جلو نایستاد روز بروز بیشتر گردید و ریشهی غیرت و مردانگی و گردنفرازی را از این کشور برانداخت.
👇
این نادانیها دو یا سه تا نیست ولی چنانکه گفتیم بزرگترین آنها باطنیگری و پس از آن صوفیگری است. باطنیگری باد سموم را میماند و بدانسان که چون باد سموم بباغی وزید همهی گلها و درختها و سبزهها را خشک و سیاه میگرداند و ریشههای آنها را از کار میاندازد و یک باغی خرم و دلزدای را در اندکزمانی بیابان خشک و دلگدازی میگرداند ، باطنیگری نیز چون در دلی جا گرفت ریشهی غیرت و مردانگی و مردمی و خردمندی را میسوزاند و دیوانگی و نادانی و بیباکی را جانشین آنها میگرداند.
آن نادانی که در ایران نشسته در راه پیشرفت سیاست دولت فاطمی در مصر جانبازی کند ، آن فرومایهای که فلان و بهمان را خدای جهان باور نماید ، آن کجنهادی که برای هر سخنی و هر چیزی معنای دیگری (جز از آنکه همهی مردم میفهمند) (3) پندارد ، چنین کسی از خرد و غیرت و آدمیگری پاک بیبهره است و ازو جز پستی و دیوانگی چشم نتوان داشت.
پابرگیها :
1ـ برای آگاهی بیشتر بنگرید بکتاب «دردها و درمانها»
2 ـ خوانندگان پروا بدارند که خراسان در گذشته بسی پهناورتر از خراسان کنونی بوده و تا رود جیحون (یا رود آموی) کشیده میشده. آنسوی جیحون را نیز در روزگار اسلامی ماوراءالنهر خواندندی. همهی خراسان و ماوراءالنهر تا رود سیحون جزو ایران و مردمان آن ایرانینژاد میبودند و ایرانیان از زمان باستان تا روزگار سامانیان و غزنویان ، همیشه در برابر پیشروی ترکان بیابانگرد و جنگجوی همچون سدی استوار ایستادگی کردندی تا اینکه پس از چیرگی ترکان سلجوقی این سد شکست و یکی از هودههای آن فرمانروایی ترکان و سپس کشتارهای مغولان در ایران ، کاستن از شمار نژاد ایرانی و پسنشینی ایرانیان در درون پشتهی ایران بود آنچنانکه بسیاری از آن شهرهای کهن ایرانی اکنون در زیر فرمانروایی ازبکان میباشد و کمتر نشانی از ایران و زبان فارسی در آنها بازمانده. کسانی که آسیب صوفیگری و دیگر بدآموزیها را انکار میکنند یا خُرد میشمارند ، این نتیجههای شوم را بدیده گیرند و بیاد آورند که این بدآموزیها ، نژاد و تاریخ ایران را تا لبهی پرتگاه نابودی کشانیده بوده.
3ـ برای پی بردن به آموزاکهای (تعلیمات) باطنی کتاب «راه رستگاری» دیده شود. همچنین نویسنده در پیمان شرح میدهد که «تأویل» یا بیرون بردن سخن از معنی آشکار و همهفهمِ آن از بدعتهای باطنیان و یادگار شومی از ایشان است (نک. کتاب «دردها و درمانها» ، بخش یکم ، گفتار «نادانیها ـ 5 بیماری گزارش»). این همانست که هنوز در بسیاری جاها (در بازنمودن معنی شعر ، آیهی قرآن ، حدیث یا گفتگوی عادی میان مردم) دیده میشود. مثلاً همینکه یکی نخواهد زیر بار معنی آشکارِ شعری رود که از باده سخن گفته ، میگوید : غرض از باده فلان است و می نیست!
.
آن نادانی که در ایران نشسته در راه پیشرفت سیاست دولت فاطمی در مصر جانبازی کند ، آن فرومایهای که فلان و بهمان را خدای جهان باور نماید ، آن کجنهادی که برای هر سخنی و هر چیزی معنای دیگری (جز از آنکه همهی مردم میفهمند) (3) پندارد ، چنین کسی از خرد و غیرت و آدمیگری پاک بیبهره است و ازو جز پستی و دیوانگی چشم نتوان داشت.
پابرگیها :
1ـ برای آگاهی بیشتر بنگرید بکتاب «دردها و درمانها»
2 ـ خوانندگان پروا بدارند که خراسان در گذشته بسی پهناورتر از خراسان کنونی بوده و تا رود جیحون (یا رود آموی) کشیده میشده. آنسوی جیحون را نیز در روزگار اسلامی ماوراءالنهر خواندندی. همهی خراسان و ماوراءالنهر تا رود سیحون جزو ایران و مردمان آن ایرانینژاد میبودند و ایرانیان از زمان باستان تا روزگار سامانیان و غزنویان ، همیشه در برابر پیشروی ترکان بیابانگرد و جنگجوی همچون سدی استوار ایستادگی کردندی تا اینکه پس از چیرگی ترکان سلجوقی این سد شکست و یکی از هودههای آن فرمانروایی ترکان و سپس کشتارهای مغولان در ایران ، کاستن از شمار نژاد ایرانی و پسنشینی ایرانیان در درون پشتهی ایران بود آنچنانکه بسیاری از آن شهرهای کهن ایرانی اکنون در زیر فرمانروایی ازبکان میباشد و کمتر نشانی از ایران و زبان فارسی در آنها بازمانده. کسانی که آسیب صوفیگری و دیگر بدآموزیها را انکار میکنند یا خُرد میشمارند ، این نتیجههای شوم را بدیده گیرند و بیاد آورند که این بدآموزیها ، نژاد و تاریخ ایران را تا لبهی پرتگاه نابودی کشانیده بوده.
3ـ برای پی بردن به آموزاکهای (تعلیمات) باطنی کتاب «راه رستگاری» دیده شود. همچنین نویسنده در پیمان شرح میدهد که «تأویل» یا بیرون بردن سخن از معنی آشکار و همهفهمِ آن از بدعتهای باطنیان و یادگار شومی از ایشان است (نک. کتاب «دردها و درمانها» ، بخش یکم ، گفتار «نادانیها ـ 5 بیماری گزارش»). این همانست که هنوز در بسیاری جاها (در بازنمودن معنی شعر ، آیهی قرآن ، حدیث یا گفتگوی عادی میان مردم) دیده میشود. مثلاً همینکه یکی نخواهد زیر بار معنی آشکارِ شعری رود که از باده سخن گفته ، میگوید : غرض از باده فلان است و می نیست!
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)
🔸 گفتههای پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ 1 (تکهی دو از سه)
گفتار دیگر در ستایش دانش ، و عنوان آن «بدانش بود نیک فرجام تو» بود. گفتم دانش بسیار است و تو کدام یکی را ستایش میکنی؟!. آن کدام دانش است که مایهی نیکفرجامی شود؟... آیا دانشهای طبیعی؟!. یا ریاضی؟.. یا فقه و اصول؟.. یا فلسفه؟.. یا زبانشناسی؟.. کدام یکی از اینهاست که فرجام آدمی را نیک گرداند؟!. و آنگاه خواست تو از «نیکی فرجام» چیست؟!. آیا آدمی توانگر شود؟!.. یا تندرست باشد؟!. یا ارجمند و گرامی گردد؟!.. آخر چه معنایی میخواهی؟!.. گذشته از اینها شما این سخن را از کجا میگویی و دلیلت چیست؟!.. آیا آزمودهای؟!. یا از روی دلیل بدست آوردهای؟!. کدام یکی از اینهاست؟!.
پاسخی که داد بیمغزتر از گفتارش بود. پس از آنکه بسخنانم گوش داد چنین گفت : «پس مقاله هم ننویسیم؟!.»
اینان کاری که میکنند خود نمیدانند برای چیست و چه نتیجه از آن باید خواست. آنچه میبینند دیگران میکنند اینان هم میکنند بیآنکه معنایش را فهمند و دربند نتیجهای باشند. چهل سال پیش زنجیر زدن رواج میداشت و یک جوان چون برمیخاستی بهوس زنجیرزنی افتادی (1) و امروز هم نویسندگی و اینگونه کارها رواج میدارد و باینهاست که هوس مینمایند ، و آنگاه چون خامه بدست میگیرند جز بگفتههای پا در هوایی که از اینجا و آنجا فراگرفتهاند دسترس نمیدارند و هم آنها را بهم بافته کتاب یا گفتار پدید میآورند و اینست ما چون میپرسیم این کار را چرا کردهاید درمیمانند ، باز میپرسیم این سخن چه معنی میدهد درمیمانند.
سخن از گفتههای پا در هواست. اینگونه جملهها را که معنی روشنی از آنها بدست نیاید و نادانستهای دانسته نگردد «پا در هوا» مینامیم ، و شما اگر نیک جویید صدها از این جملههای گنگ را در گفتهها و نوشتهها خواهید یافت ، و اگر راستی را خواهیم بیشتر نویسندگان و گویندگان و کتابنویسان و پندآموزان سرمایهشان جز از اینها نیست.
فلان کس سخن میراند : «میهنپرست باشید ، بتهذیب اخلاق خود بکوشید ، ترقی و تعالی یک ملت در سایهی اخلاق عالیه است ، فرزندان خود را با میهنپرستی پرورش دهید ، دلهای آنها را پر از محبت میهن گردانید ، در شاهراه تعالی قدم زنید ...» اینگونه جملههاست که از دهان او برآید ، جملههایی که هزار بار بگوشها رسیده است.
این بتازگی رخ داده که یکی از اینان بدبیرستانی رفته و در آنجا بآموزگاران پند داده و چنین گفته : «شاگردان خود را میهنپرست و دلیر تربیت کنید» یکی گفته : «راهش را بگویید!» گفته : «راهش را مگر نمیدانید؟!.. ببینید دیگران چه کار میکنند شما هم یاد گیرید».
اینها را که مینویسم برگپارهای در پیش رویم است. صفحهی نخست شمارهی نخست یک روزنامهی «فکاهی» است. برداشته میبینم نویسنده از راه و خواست روزنامه سخن رانده و چنین میگوید : «ما با جهالت مبارزه میکنیم». همین جمله را بشکافیم : «جهالت» بمعنی نادانیست و نادانی صدگونه بیشتر میباشد. آنهمه دانشها و دانستنیها که هست هر کدام را که ندانند نادانی است. ببینیم روزنامهنویس کدام یکی را میخواهد؟!. با کدام یکیست که نبرد میکند؟!. پیداست که هیچ نیندیشیده و ندانسته ، و شما اگر با وی روبرو شوید و بپرسید ، باید زمانی بیندیشد تا تواند پاسخی دهد ، و چهبسا که هیچ نتواند.
ما چنین میگیریم که خواستش «ندانستن معنی زندگانی و آگاه نبودن از چگونگی زمان و جهان» بوده. زیرا جهالت یا نادانی بیشتر در این معنی بکار رود. در اینجا هم میپرسیم : از چه راه با چنین نادانی نبرد کردن میخواستید؟!.. با کدام دانش و کدام سرمایه بچنین کاری برخاستهاید؟!.. یک روزنامهی فکاهی کجا و چنین سخنی کجا؟!.
بیگمان هیچ نیندیشیده ، و جملهایست که از زبانها شنیده و بیآنکه معنایش را بفهمد و بداند بیاد سپرده و در اینجا بکار برده.
باز اینان روزنامهنویسند و چنین کاری از ایشان بس دور نیست. کسانی که دعوی برانگیختگی کردهاند و بنیاد دین نهادهاند ، ما گفتههای آنان را از اینگونه مییابیم : «باید مانند نهنگ بخروشند و تلافی سالهای جنگ نمایند و بآهنگ مستانه و ترانهی عاشقانه آن اقلیم را باهتزاز و حرکت آرند ...» یکی نگفته چه کار کنند؟!.. آهنگ مستانه چیست؟!.. ترانهی عاشقانه چگونه میباشد؟!.. کسی که میخواسته جهانیان را براه آورد اینها بوده سرمایهی او!
پابرگی :
1ـ این گفتار در سال 1319 در زمان رضاشاه نوشته شده که زنجیرزنی و قمهزنی و شبیهسازی و اینگونه نمایشها ممنوع بوده و جوانان به کارهای دیگر رو میآوردند. ـ و
.
🔸 گفتههای پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ 1 (تکهی دو از سه)
گفتار دیگر در ستایش دانش ، و عنوان آن «بدانش بود نیک فرجام تو» بود. گفتم دانش بسیار است و تو کدام یکی را ستایش میکنی؟!. آن کدام دانش است که مایهی نیکفرجامی شود؟... آیا دانشهای طبیعی؟!. یا ریاضی؟.. یا فقه و اصول؟.. یا فلسفه؟.. یا زبانشناسی؟.. کدام یکی از اینهاست که فرجام آدمی را نیک گرداند؟!. و آنگاه خواست تو از «نیکی فرجام» چیست؟!. آیا آدمی توانگر شود؟!.. یا تندرست باشد؟!. یا ارجمند و گرامی گردد؟!.. آخر چه معنایی میخواهی؟!.. گذشته از اینها شما این سخن را از کجا میگویی و دلیلت چیست؟!.. آیا آزمودهای؟!. یا از روی دلیل بدست آوردهای؟!. کدام یکی از اینهاست؟!.
پاسخی که داد بیمغزتر از گفتارش بود. پس از آنکه بسخنانم گوش داد چنین گفت : «پس مقاله هم ننویسیم؟!.»
اینان کاری که میکنند خود نمیدانند برای چیست و چه نتیجه از آن باید خواست. آنچه میبینند دیگران میکنند اینان هم میکنند بیآنکه معنایش را فهمند و دربند نتیجهای باشند. چهل سال پیش زنجیر زدن رواج میداشت و یک جوان چون برمیخاستی بهوس زنجیرزنی افتادی (1) و امروز هم نویسندگی و اینگونه کارها رواج میدارد و باینهاست که هوس مینمایند ، و آنگاه چون خامه بدست میگیرند جز بگفتههای پا در هوایی که از اینجا و آنجا فراگرفتهاند دسترس نمیدارند و هم آنها را بهم بافته کتاب یا گفتار پدید میآورند و اینست ما چون میپرسیم این کار را چرا کردهاید درمیمانند ، باز میپرسیم این سخن چه معنی میدهد درمیمانند.
سخن از گفتههای پا در هواست. اینگونه جملهها را که معنی روشنی از آنها بدست نیاید و نادانستهای دانسته نگردد «پا در هوا» مینامیم ، و شما اگر نیک جویید صدها از این جملههای گنگ را در گفتهها و نوشتهها خواهید یافت ، و اگر راستی را خواهیم بیشتر نویسندگان و گویندگان و کتابنویسان و پندآموزان سرمایهشان جز از اینها نیست.
فلان کس سخن میراند : «میهنپرست باشید ، بتهذیب اخلاق خود بکوشید ، ترقی و تعالی یک ملت در سایهی اخلاق عالیه است ، فرزندان خود را با میهنپرستی پرورش دهید ، دلهای آنها را پر از محبت میهن گردانید ، در شاهراه تعالی قدم زنید ...» اینگونه جملههاست که از دهان او برآید ، جملههایی که هزار بار بگوشها رسیده است.
این بتازگی رخ داده که یکی از اینان بدبیرستانی رفته و در آنجا بآموزگاران پند داده و چنین گفته : «شاگردان خود را میهنپرست و دلیر تربیت کنید» یکی گفته : «راهش را بگویید!» گفته : «راهش را مگر نمیدانید؟!.. ببینید دیگران چه کار میکنند شما هم یاد گیرید».
اینها را که مینویسم برگپارهای در پیش رویم است. صفحهی نخست شمارهی نخست یک روزنامهی «فکاهی» است. برداشته میبینم نویسنده از راه و خواست روزنامه سخن رانده و چنین میگوید : «ما با جهالت مبارزه میکنیم». همین جمله را بشکافیم : «جهالت» بمعنی نادانیست و نادانی صدگونه بیشتر میباشد. آنهمه دانشها و دانستنیها که هست هر کدام را که ندانند نادانی است. ببینیم روزنامهنویس کدام یکی را میخواهد؟!. با کدام یکیست که نبرد میکند؟!. پیداست که هیچ نیندیشیده و ندانسته ، و شما اگر با وی روبرو شوید و بپرسید ، باید زمانی بیندیشد تا تواند پاسخی دهد ، و چهبسا که هیچ نتواند.
ما چنین میگیریم که خواستش «ندانستن معنی زندگانی و آگاه نبودن از چگونگی زمان و جهان» بوده. زیرا جهالت یا نادانی بیشتر در این معنی بکار رود. در اینجا هم میپرسیم : از چه راه با چنین نادانی نبرد کردن میخواستید؟!.. با کدام دانش و کدام سرمایه بچنین کاری برخاستهاید؟!.. یک روزنامهی فکاهی کجا و چنین سخنی کجا؟!.
بیگمان هیچ نیندیشیده ، و جملهایست که از زبانها شنیده و بیآنکه معنایش را بفهمد و بداند بیاد سپرده و در اینجا بکار برده.
باز اینان روزنامهنویسند و چنین کاری از ایشان بس دور نیست. کسانی که دعوی برانگیختگی کردهاند و بنیاد دین نهادهاند ، ما گفتههای آنان را از اینگونه مییابیم : «باید مانند نهنگ بخروشند و تلافی سالهای جنگ نمایند و بآهنگ مستانه و ترانهی عاشقانه آن اقلیم را باهتزاز و حرکت آرند ...» یکی نگفته چه کار کنند؟!.. آهنگ مستانه چیست؟!.. ترانهی عاشقانه چگونه میباشد؟!.. کسی که میخواسته جهانیان را براه آورد اینها بوده سرمایهی او!
پابرگی :
1ـ این گفتار در سال 1319 در زمان رضاشاه نوشته شده که زنجیرزنی و قمهزنی و شبیهسازی و اینگونه نمایشها ممنوع بوده و جوانان به کارهای دیگر رو میآوردند. ـ و
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچهی گرفتاریهای ایران)
🔸 7ـ4) مغولان (تکهی سه از چهار)
اما صوفیان دربارهی آنان این بس که در هر کاری خود را از مردم جدا میگرفتند و با نیک و بد توده کار نداشتند. این بس که با تن درست و گردن کلفت پی روزی نرفته برای نان شکم خود چشم بدست این و آن میدوختند. این بس که ستمگر و ستمدیده هر دو را با یک دیده میدیدند. از چنین کسانی چگونه میتوان امید غیرت و مردانگی و جانبازی داشت؟.
آنکه چنگیزخان شکمهای کودکان را میدرید و سرهای جوانان را میبرید و پردهی زنان را پاره میکرد همهی اینها در نظر عامیانِ قشری بود. صوفی عارف آن را با دیدهی دیگر میدید و همانا «بیرنگی اسیر رنگ شده و موسا با فرعون در جنگ شده بود». (1)
صوفی یک عمر ریاضت کشیده تازه باین نتیجه رسیده که «چنگیز» را «خدا» شناسد و از خدا جدایش نداند. با چنین حالی چگونه او تکانی بخورد و از دیدن و شنیدن آن نامردیها و نابکاریها بجوش و جنبش برخیزد؟!
آنکه در قرنهای سوم و چهارم ، ایرانیان برای جانبازی از خراسان بآسیای کوچک میشتافتند و تنها از یک ماوراءالنهر سیصدهزار سپاهی برمیخاست اینها نتیجهی آن آتش غیرت و مردانگی بود که اسلام در دلها افروخته بود ولی این زمان آن آتش فرونشسته بلکه خاموش گردیده بود. باطنیان مردم را از مسلمانی دلسرد ساخته و صوفیان چشمهی صاف آن دین آسمانی را گلآلود گردانیده بودند.
کسانی خواهند گفت مگر همهی ایرانیان باطنی یا صوفی گردیده بودند؟.. میگویم : نه! باطنیان و صوفیان جز دستههای اندکی نبودند. ولی اندیشههای صوفیانه جهانگیر شده انبوه ایرانیان خواه ناخواه زبون آن اندیشهها گردیده بودند.
این همیشه هست که چون بدعتی پدید آمد و غیرتمندانی بجلوگیری از آن برنخاستند اگرچه آن بدعت را جز گروه اندکی نپذیرند دیگران نیز بیبهره از آن نمیمانند. (2)
جوینی داستانی مینویسد که چون چنگیزخان بشهر بخارا درآمد و بمسجد آدینه رسیده بر منبر نشست و مغولان اسبها را بحیاط مسجد آوردند تا در آنجا کاه و جو دهند و قرآنها را زیر پا ریخته صندوقچههای آنها را آخور ساختند و علما را بپاسبانی اسبها برگماردند «در این حالت امیر امام جلالالدین علیابنالحسنالرندی که مقدم و مقتدای سادات ماوراءالنهر و در زهد و ورع مشارالیه روی بامام عالم رکنالدین امامزاده ... آورد و گفت مولانا چه حالتست؟ این که میبینم به بیداریست یا رب بخواب. مولانا امامزاده گفت خاموش باش باد بینیازی خداوند است که میوزد سامان سخن گفتن نیست ...»
این داستان گواه درستی بر گفتهی ماست. زیرا رکنالدین امامزاده چنانکه از نامش پیداست صوفی نبوده. ولی سخنش صوفیانه است. این شیوهی صوفیانست که برای هر پیشامدی عذری میتراشند و هرگز تن زیر بار سختی نمیدهند. مسلمانی از چنین سخن بیزار است. یک مسلمان این نمیتواند که دشمن خونخوار را بدرون شهر راه داده زنان و دختران را زبون دست او گرداند. یک مسلمانی جان میبازد و چنان ناروایی را برنمیتابد. مگر زندگی چه ارجی دارد که آدمی از بهر آن تاب به هر ناروایی بیاورد؟!
زنان و کودکان را با رنگهای پریده دیدن و دل بجانبازی ننهادن و «باد بینیازی خدا میوزد» گفتن ننگی است که مسلمانی از آن بیزار است!
پابرگیها :
1ـ شاعر صوفی چنین سروده : چونکه بیرنگی اسیر رنگ شد موسیی با موسیی در جنگ شد
که ستایش از بیرنگی و بیباوری است و نکوهش از باورمندی (و نیز غیرت!).
2ـ این نکته از نوشتارهای کسروی دریافت میشود که امروز هم ما گرفتار چنین دردی هستیم. برای مثال بسیاری با آنکه خود را شیعی میدانند ولی بآلودگیهایی از جمله مادّیگری ، صوفیگری و خراباتیگری دچارند.
.
🔸 7ـ4) مغولان (تکهی سه از چهار)
اما صوفیان دربارهی آنان این بس که در هر کاری خود را از مردم جدا میگرفتند و با نیک و بد توده کار نداشتند. این بس که با تن درست و گردن کلفت پی روزی نرفته برای نان شکم خود چشم بدست این و آن میدوختند. این بس که ستمگر و ستمدیده هر دو را با یک دیده میدیدند. از چنین کسانی چگونه میتوان امید غیرت و مردانگی و جانبازی داشت؟.
آنکه چنگیزخان شکمهای کودکان را میدرید و سرهای جوانان را میبرید و پردهی زنان را پاره میکرد همهی اینها در نظر عامیانِ قشری بود. صوفی عارف آن را با دیدهی دیگر میدید و همانا «بیرنگی اسیر رنگ شده و موسا با فرعون در جنگ شده بود». (1)
صوفی یک عمر ریاضت کشیده تازه باین نتیجه رسیده که «چنگیز» را «خدا» شناسد و از خدا جدایش نداند. با چنین حالی چگونه او تکانی بخورد و از دیدن و شنیدن آن نامردیها و نابکاریها بجوش و جنبش برخیزد؟!
آنکه در قرنهای سوم و چهارم ، ایرانیان برای جانبازی از خراسان بآسیای کوچک میشتافتند و تنها از یک ماوراءالنهر سیصدهزار سپاهی برمیخاست اینها نتیجهی آن آتش غیرت و مردانگی بود که اسلام در دلها افروخته بود ولی این زمان آن آتش فرونشسته بلکه خاموش گردیده بود. باطنیان مردم را از مسلمانی دلسرد ساخته و صوفیان چشمهی صاف آن دین آسمانی را گلآلود گردانیده بودند.
کسانی خواهند گفت مگر همهی ایرانیان باطنی یا صوفی گردیده بودند؟.. میگویم : نه! باطنیان و صوفیان جز دستههای اندکی نبودند. ولی اندیشههای صوفیانه جهانگیر شده انبوه ایرانیان خواه ناخواه زبون آن اندیشهها گردیده بودند.
این همیشه هست که چون بدعتی پدید آمد و غیرتمندانی بجلوگیری از آن برنخاستند اگرچه آن بدعت را جز گروه اندکی نپذیرند دیگران نیز بیبهره از آن نمیمانند. (2)
جوینی داستانی مینویسد که چون چنگیزخان بشهر بخارا درآمد و بمسجد آدینه رسیده بر منبر نشست و مغولان اسبها را بحیاط مسجد آوردند تا در آنجا کاه و جو دهند و قرآنها را زیر پا ریخته صندوقچههای آنها را آخور ساختند و علما را بپاسبانی اسبها برگماردند «در این حالت امیر امام جلالالدین علیابنالحسنالرندی که مقدم و مقتدای سادات ماوراءالنهر و در زهد و ورع مشارالیه روی بامام عالم رکنالدین امامزاده ... آورد و گفت مولانا چه حالتست؟ این که میبینم به بیداریست یا رب بخواب. مولانا امامزاده گفت خاموش باش باد بینیازی خداوند است که میوزد سامان سخن گفتن نیست ...»
این داستان گواه درستی بر گفتهی ماست. زیرا رکنالدین امامزاده چنانکه از نامش پیداست صوفی نبوده. ولی سخنش صوفیانه است. این شیوهی صوفیانست که برای هر پیشامدی عذری میتراشند و هرگز تن زیر بار سختی نمیدهند. مسلمانی از چنین سخن بیزار است. یک مسلمان این نمیتواند که دشمن خونخوار را بدرون شهر راه داده زنان و دختران را زبون دست او گرداند. یک مسلمانی جان میبازد و چنان ناروایی را برنمیتابد. مگر زندگی چه ارجی دارد که آدمی از بهر آن تاب به هر ناروایی بیاورد؟!
زنان و کودکان را با رنگهای پریده دیدن و دل بجانبازی ننهادن و «باد بینیازی خدا میوزد» گفتن ننگی است که مسلمانی از آن بیزار است!
پابرگیها :
1ـ شاعر صوفی چنین سروده : چونکه بیرنگی اسیر رنگ شد موسیی با موسیی در جنگ شد
که ستایش از بیرنگی و بیباوری است و نکوهش از باورمندی (و نیز غیرت!).
2ـ این نکته از نوشتارهای کسروی دریافت میشود که امروز هم ما گرفتار چنین دردی هستیم. برای مثال بسیاری با آنکه خود را شیعی میدانند ولی بآلودگیهایی از جمله مادّیگری ، صوفیگری و خراباتیگری دچارند.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)
🔸 گفتههای پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ 1 (تکهی سه از سه)
ما زیان اینگونه گفتهها را بازخواهیم نمود. نخست باید دانست این نه عیبی در زبان بلکه عیبی در مغزهاست. روشنتر گویم : نه زبانست که بیمار شده و پر از جملههای تاریک و گنگ گردیده ، مغزهاست که بیکاره شده و چنین جملههای بیمغز و پا در هوایی از آنها میتراود. بارها گفتهایم در بسیاری از مردم دو نیرو (از نیروهای روانی) که فهم و داوری باشد از کار افتاده.
خدا بآدمی نیروهای بسیاری داده. شما چون سخنی را میشنوید چند نیرو پی هم کار میکند : میشنوید ، فرامیگیرید ، معنایش را میفهمید ، در نیکی و بدیش داوری میکنید ، بیاد سپرده از شمار دانستهها و باور کردههای خود میگردانید ـ پنج نیرو پی هم کار میکند تا نتیجه بدست میآید.
سخن ما از نیروهای سوم و چهارم میباشد. یک کسی با مغز درست یک چیزی که میشنود تا نیک نجوید و نفهمد و در نیک و بدش داوری نکند آن را بیاد نسپارد و از دانستهها و باورهای خود نشمارد. ولی در بسیاری از مردم نیروی سوم بیکاره شده و اینست چیزهایی را که میشنوند و فرامیگیرند درپی فهمیدن معنی درست آن نمیباشند و همیشه به یک معنی تاریکی از آن بس میکنند و چهبسا هر کسی از پندارهای خود معنای دیگری بآن میدهد ، و خود پیداست که چیزی را که نفهمند در نیکی و بدیش داوری هم نخواهند توانست.
دلیل ما باین سخن همان جملهها و کلمههاست. هر یکی از آنها را فراگرفتهاند و بزبان میرانند و در پیرامونش گفتگوها میکنند ، همینکه میپرسیم معنایش چیست درمیمانند. صفحههای پیمان بهترین گواه این گفتهی ما تواند بود. در این چند سال ما بیشتر کشاکشمان بر سر کلمهها و جملههایی بوده که میگویند و معنایش را نمیدانند. هیاهوی تمدن فراموش نشده. شما چون روزنامهای را میگرفتید در هر ستونی این کلمه را مییافتید. با کسی سخن میراندید آن را پیاپی میشنیدید : «ما تازه پا بدایرهی تمدن گزاردهایم» ، «باید چهار اسبه بسوی تمدن شتافت» ، «گلهای تمدن دمیدن گرفته» ـ کتابها مینوشتند ، و گفتارها میراندند ، و چون پیمان را آغاز کردیم ما را «ضد تمدن» نامیدند ، ولی چون پرسیدیم : «تمدن چیست؟!.» در اینجا بود که درماندند و بیکبار خاموش شدند و کلمه نیز از رواج افتاد. پس از آن هیاهوی ادبیات برخاست و آن نیز بدینسان خاموش گردید.
تنها اینها نیست : شما میتوانید از زبان صد کلمه پیدا کنید که بکار میبرند ولی معنای روشنی از آن نمیفهمند. «فرهنگ» که اینهمه بکار میرود بپرسید معنایش چیست؟!.. «آزرم» را بپرسید. «ستیزه» را بپرسید. پیشوند «فرا» که در کلمههای فراگرفت ، فرارسید ، فراهم ، و فرارود و مانند اینها میآید ، پیشوند «در» که در کلمههای درآمد ، دررفت ، درگرفت ، درچید ، دررسید ، دریافت و مانند اینها بکار میرود بپرسید به چه معنی است؟!.
نیک میدانیم این سخنان بر بسیاری گران خواهد افتاد. کسانی که خود را دانشمند و نویسنده میشمارند و بگمان خود سررشتهی اندیشهها را در دست میدارند ما میگوییم نیروی فهمشان از کار افتاده. پیداست که تا چه اندازه خواهند رنجید. لیکن چه باید کرد؟!. آیا میتوان از ترس رنجش این و آن از گفتن راستیها بازایستاد؟!. اینان اگر بکار خود پرداختندی ما توانستیمی نادیدهشان گیریم و پرده از روی عیبهاشان برنداریم. ولی در جایی که با این عیبها بکار توده میپردازند ما ناگزیریم عیبهاشان بازنماییم.
ما زیان این جملههای پا درهوا و نتیجههای بدی را که از رواج اینگونه گفتهها رو نموده روشن خواهیم گردانید و آنگاه دانسته خواهد شد که اینان چه زیانهایی را بتودهی خود میرسانند ، و چون نادانسته این بدی را میکنند باید بنویسیم و پرده از روی کار برداریم که باشد که بسیاری از آنان چگونگی را بدانند و خود را کنار کشند.
کسانی که بشعرهای زمان مغول و پس از آن نام «ادبیات» میگزارند ، و آنگاه مینویسند : «ادبیات روح کشور است» اینان یا باید بدخواه توده و کشور خود باشند و بدین سخن بیپا و گزافه مردم را بفریبند و یا باید نیروی فهمشان از کار افتاده باشد ، وگرنه کسی با فهم درست و دل پاک چگونه بدین سخن برخیزد؟!. آخر آن شعرها با آلودگیهای بسیار و زشتیهای فراوان چگونه روان توده یا کشور باشد؟!. آیا چه سودی (جز زیان) از آنها بتوده و کشور رسیده که تا این اندازه ارجمندشان شمارند و بجای روانش گیرند؟!. آیا جز آنست که آنان نیروی فهم را از دست دادهاند و سخنی که میشنوند بیآنکه در پیرامونش بیندیشند و نیک بفهمند آن را به دل سپارده و در اینجا و آنجا بکار میبرند ، ولی چون کسی بپرسد از پاسخ درمیمانند؟!..
.
🔸 گفتههای پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ 1 (تکهی سه از سه)
ما زیان اینگونه گفتهها را بازخواهیم نمود. نخست باید دانست این نه عیبی در زبان بلکه عیبی در مغزهاست. روشنتر گویم : نه زبانست که بیمار شده و پر از جملههای تاریک و گنگ گردیده ، مغزهاست که بیکاره شده و چنین جملههای بیمغز و پا در هوایی از آنها میتراود. بارها گفتهایم در بسیاری از مردم دو نیرو (از نیروهای روانی) که فهم و داوری باشد از کار افتاده.
خدا بآدمی نیروهای بسیاری داده. شما چون سخنی را میشنوید چند نیرو پی هم کار میکند : میشنوید ، فرامیگیرید ، معنایش را میفهمید ، در نیکی و بدیش داوری میکنید ، بیاد سپرده از شمار دانستهها و باور کردههای خود میگردانید ـ پنج نیرو پی هم کار میکند تا نتیجه بدست میآید.
سخن ما از نیروهای سوم و چهارم میباشد. یک کسی با مغز درست یک چیزی که میشنود تا نیک نجوید و نفهمد و در نیک و بدش داوری نکند آن را بیاد نسپارد و از دانستهها و باورهای خود نشمارد. ولی در بسیاری از مردم نیروی سوم بیکاره شده و اینست چیزهایی را که میشنوند و فرامیگیرند درپی فهمیدن معنی درست آن نمیباشند و همیشه به یک معنی تاریکی از آن بس میکنند و چهبسا هر کسی از پندارهای خود معنای دیگری بآن میدهد ، و خود پیداست که چیزی را که نفهمند در نیکی و بدیش داوری هم نخواهند توانست.
دلیل ما باین سخن همان جملهها و کلمههاست. هر یکی از آنها را فراگرفتهاند و بزبان میرانند و در پیرامونش گفتگوها میکنند ، همینکه میپرسیم معنایش چیست درمیمانند. صفحههای پیمان بهترین گواه این گفتهی ما تواند بود. در این چند سال ما بیشتر کشاکشمان بر سر کلمهها و جملههایی بوده که میگویند و معنایش را نمیدانند. هیاهوی تمدن فراموش نشده. شما چون روزنامهای را میگرفتید در هر ستونی این کلمه را مییافتید. با کسی سخن میراندید آن را پیاپی میشنیدید : «ما تازه پا بدایرهی تمدن گزاردهایم» ، «باید چهار اسبه بسوی تمدن شتافت» ، «گلهای تمدن دمیدن گرفته» ـ کتابها مینوشتند ، و گفتارها میراندند ، و چون پیمان را آغاز کردیم ما را «ضد تمدن» نامیدند ، ولی چون پرسیدیم : «تمدن چیست؟!.» در اینجا بود که درماندند و بیکبار خاموش شدند و کلمه نیز از رواج افتاد. پس از آن هیاهوی ادبیات برخاست و آن نیز بدینسان خاموش گردید.
تنها اینها نیست : شما میتوانید از زبان صد کلمه پیدا کنید که بکار میبرند ولی معنای روشنی از آن نمیفهمند. «فرهنگ» که اینهمه بکار میرود بپرسید معنایش چیست؟!.. «آزرم» را بپرسید. «ستیزه» را بپرسید. پیشوند «فرا» که در کلمههای فراگرفت ، فرارسید ، فراهم ، و فرارود و مانند اینها میآید ، پیشوند «در» که در کلمههای درآمد ، دررفت ، درگرفت ، درچید ، دررسید ، دریافت و مانند اینها بکار میرود بپرسید به چه معنی است؟!.
نیک میدانیم این سخنان بر بسیاری گران خواهد افتاد. کسانی که خود را دانشمند و نویسنده میشمارند و بگمان خود سررشتهی اندیشهها را در دست میدارند ما میگوییم نیروی فهمشان از کار افتاده. پیداست که تا چه اندازه خواهند رنجید. لیکن چه باید کرد؟!. آیا میتوان از ترس رنجش این و آن از گفتن راستیها بازایستاد؟!. اینان اگر بکار خود پرداختندی ما توانستیمی نادیدهشان گیریم و پرده از روی عیبهاشان برنداریم. ولی در جایی که با این عیبها بکار توده میپردازند ما ناگزیریم عیبهاشان بازنماییم.
ما زیان این جملههای پا درهوا و نتیجههای بدی را که از رواج اینگونه گفتهها رو نموده روشن خواهیم گردانید و آنگاه دانسته خواهد شد که اینان چه زیانهایی را بتودهی خود میرسانند ، و چون نادانسته این بدی را میکنند باید بنویسیم و پرده از روی کار برداریم که باشد که بسیاری از آنان چگونگی را بدانند و خود را کنار کشند.
کسانی که بشعرهای زمان مغول و پس از آن نام «ادبیات» میگزارند ، و آنگاه مینویسند : «ادبیات روح کشور است» اینان یا باید بدخواه توده و کشور خود باشند و بدین سخن بیپا و گزافه مردم را بفریبند و یا باید نیروی فهمشان از کار افتاده باشد ، وگرنه کسی با فهم درست و دل پاک چگونه بدین سخن برخیزد؟!. آخر آن شعرها با آلودگیهای بسیار و زشتیهای فراوان چگونه روان توده یا کشور باشد؟!. آیا چه سودی (جز زیان) از آنها بتوده و کشور رسیده که تا این اندازه ارجمندشان شمارند و بجای روانش گیرند؟!. آیا جز آنست که آنان نیروی فهم را از دست دادهاند و سخنی که میشنوند بیآنکه در پیرامونش بیندیشند و نیک بفهمند آن را به دل سپارده و در اینجا و آنجا بکار میبرند ، ولی چون کسی بپرسد از پاسخ درمیمانند؟!..
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچهی گرفتاریهای ایران)
🔸 7ـ4) مغولان (تکهی چهار از چهار)
سخن کوتاه میکنم و دوباره میگویم : از جهتهایی که ایران را زبون مغول ساخت یکی باطنیگری و دیگر صوفیگری بوده.
در نیشابور که دوملیون بیشتر مردم در آنجا بودند دروازه را بسته و در برابر تولی پسر چنگیزخان ایستادگی نشان دادند. ولی شهری که میتوانست ماهها ایستادگی کند از ناتوانی اندیشهها و از سستی آهنگها (عزم) چند روز ایستادگی نموده و دروازهها بروی دشمن باز کردند.
برای اینکه بدانید نیروها و جُربُزههای خدادادی در کجاها بکار میرفته تا در برابر دشمن بدینسان زبونی مینمودهاند داستانهای بسیاری در تاریخ هست و من اینک دو داستان را میآورم :
١ـ نجمالدین رازی یکی از سردستگان صوفیان بوده و در همان زمان میزیسته و کتابی بنام «مرصاد العباد» نوشته. چنانکه خودش میگوید : چون آگهیها از کشتارهای مغولان در ماوراءالنهر و خراسان میرسیده و بیم آمدنشان به ری نیز میرفته او زنان و فرزندان خود را گزاشته و شبانه با یک دسته از درویشان از شهر گریخته و جان بدر برده و سپس آگهی رسیده که مغولان چون به ری دست یافتهاند همهی خاندان او را بزرگ و کوچک از تیغ گذرانیدهاند. این سرگذشتیست که خود او در دیباچهی کتاب با آب و تاب مینویسد و شما ببینید که این رفتار او تا چه اندازه نامردانه و پستنهادانه بوده. یک مردی همچون او اگر بهرهای از غیرت و مردانگی داشتی از جان گذشته و پیش افتاده و مردم را بر سر خود گرد آورده بنگهداری شهر کوشیدی (چنانکه شمسالدین با تبریز کرد) ، و اگر این نتوانستی باری در گریختن تنها نگریختی و زنان و فرزندان را نیز همراه بردی و یا او هم میماندی و در کشته شدن از آنان جدا نگردیدی. این رفتار او که تنها با چند تن درویشان و دریوزهگردان گریخته و زنان و فرزندان بیپناه را بشمشیر مغول سپرده چیزیست که جز از پستترین کسان سر نزند. کنون شما ببینید که همین مرد یکی از سردستگان صوفیان بشمار میرفته و در آن راه (پنداربافی) استاد زبردستی بوده و در همان کتاب که نوشته هنرنماییهایی از خود نشان میدهد و مثلاً یک گفتهی دروغی را بنام حدیث قدسی بدینسان : «خمّرت طینة آدم بیدیّ أربعین صباحاً» (گِل آدم را بدست خود چهل بامداد بسرشتم) پیدا کرده هشت و نه صفحهی بزرگ را پر از پنداربافیها و گزافهسراییها میکند : خدا میانهی طائف و مکه گلی درست کرده و از آن کالبد آدم را ساخته و چهلهزار سال بروی آن کار میکرده تا درستش گردانیده. در این زمینههای پست و بیخردانه بوده که جُربُزههای خود و دیگران را هدر میساختهاند و بدانسان بیکاره و درمانده میگردیدهاند.
٢ـ چون چنگیزخان و پسران و سرکردگانش از سال ٦١٥ تا سال ٦١٨ آن کشتار و ویرانیها را در ماوراءالنهر و خراسان و غزنین و دیگر جاها کردند بمغولستان بازگشته تا ده سال دیگر ایران را بحال خود گزاردند و در آن ده سال مردم توانستندی از آن گزندهای دلگداز که دیده بودند پند گرفته و بخود آمده و این بار بآمادگی کوشند و برای بازگشت مغولان که همگی آن را میدانستند بسیج سپاه و افزار کنند ولی آیا چه کردند؟!.. از بس آلوده بودند همینکه خونخواران بازگشتند هر دسته سرگرم نادانیهای خود شدند و آنچه پروا نکردند بازگشت مغول بود و آنچه بیاد نیاوردند خونهای ریخته شده بود. صدهزارها دختران ایران را که در مغولستان میزیستند و همیشه چشم براه ایران میداشتند بیکبار فراموش کرده پی نادانیهای خود را گرفتند. در همان سالها خلیفه المُستَنصِربالله در بغداد مدرسهی بزرگ خود را بنیاد گزاشت که شش سال در آن کار کردند و دارایی بزرگی را بکار بردند و بگفتهی ابنُعِبری بنیاد بیمانندی بود و سیصد فقیه در آن درس میگفتند و روزی که بپایان رسید با شکوه بسیار آن را بگشادند.
ببینید آلودگی اندیشهها تا چه اندازه بوده. خلیفه که بایستی همهی گنجینهی خود را بیرون ریزد و شمشیر و افزار جنگ بخرد و جنگجویان بسیج کند و در اندیشهی نگهداری مردم باشد بچنین کاری بیهوده برمیخیزد. فقیهان که بایستی درس و همه چیز را کنار نهاده خود جنگ یاد گیرند و دیگران را بیاد گرفتن آن وادارند بچنین درسهایی میپردازند. بیهوده نبود که چون در بیست و چند سال دیگر هلاکو بر سر بغداد آمد پایتخت خلافت بیش از چند روزی در برابر دشمنان ایستادگی نتوانست و با آنکه صدها مردان بنام در آن شهر گرد بودند جز درماندگی و بیچارگی از خود نشان ندادند و صدهزاران زنان و مردان بیگناه را دچار پنجهی مغولان خونخوار گردانیدند.
👇
🔸 7ـ4) مغولان (تکهی چهار از چهار)
سخن کوتاه میکنم و دوباره میگویم : از جهتهایی که ایران را زبون مغول ساخت یکی باطنیگری و دیگر صوفیگری بوده.
در نیشابور که دوملیون بیشتر مردم در آنجا بودند دروازه را بسته و در برابر تولی پسر چنگیزخان ایستادگی نشان دادند. ولی شهری که میتوانست ماهها ایستادگی کند از ناتوانی اندیشهها و از سستی آهنگها (عزم) چند روز ایستادگی نموده و دروازهها بروی دشمن باز کردند.
برای اینکه بدانید نیروها و جُربُزههای خدادادی در کجاها بکار میرفته تا در برابر دشمن بدینسان زبونی مینمودهاند داستانهای بسیاری در تاریخ هست و من اینک دو داستان را میآورم :
١ـ نجمالدین رازی یکی از سردستگان صوفیان بوده و در همان زمان میزیسته و کتابی بنام «مرصاد العباد» نوشته. چنانکه خودش میگوید : چون آگهیها از کشتارهای مغولان در ماوراءالنهر و خراسان میرسیده و بیم آمدنشان به ری نیز میرفته او زنان و فرزندان خود را گزاشته و شبانه با یک دسته از درویشان از شهر گریخته و جان بدر برده و سپس آگهی رسیده که مغولان چون به ری دست یافتهاند همهی خاندان او را بزرگ و کوچک از تیغ گذرانیدهاند. این سرگذشتیست که خود او در دیباچهی کتاب با آب و تاب مینویسد و شما ببینید که این رفتار او تا چه اندازه نامردانه و پستنهادانه بوده. یک مردی همچون او اگر بهرهای از غیرت و مردانگی داشتی از جان گذشته و پیش افتاده و مردم را بر سر خود گرد آورده بنگهداری شهر کوشیدی (چنانکه شمسالدین با تبریز کرد) ، و اگر این نتوانستی باری در گریختن تنها نگریختی و زنان و فرزندان را نیز همراه بردی و یا او هم میماندی و در کشته شدن از آنان جدا نگردیدی. این رفتار او که تنها با چند تن درویشان و دریوزهگردان گریخته و زنان و فرزندان بیپناه را بشمشیر مغول سپرده چیزیست که جز از پستترین کسان سر نزند. کنون شما ببینید که همین مرد یکی از سردستگان صوفیان بشمار میرفته و در آن راه (پنداربافی) استاد زبردستی بوده و در همان کتاب که نوشته هنرنماییهایی از خود نشان میدهد و مثلاً یک گفتهی دروغی را بنام حدیث قدسی بدینسان : «خمّرت طینة آدم بیدیّ أربعین صباحاً» (گِل آدم را بدست خود چهل بامداد بسرشتم) پیدا کرده هشت و نه صفحهی بزرگ را پر از پنداربافیها و گزافهسراییها میکند : خدا میانهی طائف و مکه گلی درست کرده و از آن کالبد آدم را ساخته و چهلهزار سال بروی آن کار میکرده تا درستش گردانیده. در این زمینههای پست و بیخردانه بوده که جُربُزههای خود و دیگران را هدر میساختهاند و بدانسان بیکاره و درمانده میگردیدهاند.
٢ـ چون چنگیزخان و پسران و سرکردگانش از سال ٦١٥ تا سال ٦١٨ آن کشتار و ویرانیها را در ماوراءالنهر و خراسان و غزنین و دیگر جاها کردند بمغولستان بازگشته تا ده سال دیگر ایران را بحال خود گزاردند و در آن ده سال مردم توانستندی از آن گزندهای دلگداز که دیده بودند پند گرفته و بخود آمده و این بار بآمادگی کوشند و برای بازگشت مغولان که همگی آن را میدانستند بسیج سپاه و افزار کنند ولی آیا چه کردند؟!.. از بس آلوده بودند همینکه خونخواران بازگشتند هر دسته سرگرم نادانیهای خود شدند و آنچه پروا نکردند بازگشت مغول بود و آنچه بیاد نیاوردند خونهای ریخته شده بود. صدهزارها دختران ایران را که در مغولستان میزیستند و همیشه چشم براه ایران میداشتند بیکبار فراموش کرده پی نادانیهای خود را گرفتند. در همان سالها خلیفه المُستَنصِربالله در بغداد مدرسهی بزرگ خود را بنیاد گزاشت که شش سال در آن کار کردند و دارایی بزرگی را بکار بردند و بگفتهی ابنُعِبری بنیاد بیمانندی بود و سیصد فقیه در آن درس میگفتند و روزی که بپایان رسید با شکوه بسیار آن را بگشادند.
ببینید آلودگی اندیشهها تا چه اندازه بوده. خلیفه که بایستی همهی گنجینهی خود را بیرون ریزد و شمشیر و افزار جنگ بخرد و جنگجویان بسیج کند و در اندیشهی نگهداری مردم باشد بچنین کاری بیهوده برمیخیزد. فقیهان که بایستی درس و همه چیز را کنار نهاده خود جنگ یاد گیرند و دیگران را بیاد گرفتن آن وادارند بچنین درسهایی میپردازند. بیهوده نبود که چون در بیست و چند سال دیگر هلاکو بر سر بغداد آمد پایتخت خلافت بیش از چند روزی در برابر دشمنان ایستادگی نتوانست و با آنکه صدها مردان بنام در آن شهر گرد بودند جز درماندگی و بیچارگی از خود نشان ندادند و صدهزاران زنان و مردان بیگناه را دچار پنجهی مغولان خونخوار گردانیدند.
👇