پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
دردها و درمانها ـ بخش نهم

(همبسته با گفتار بالا)

.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران) ـ نگاهی دیگر بگمراهیها

🔸 16ـ4) پستی اندیشه‌های مسلمانان (تکه‌ی یک از یک)


هنگامی که چنگیزخان به ایران آمد و در ماوراء‌النهر و خراسان آن کشتارها را کرد خلیفه‌ی بغداد الناصر لدین‌الله تکانی بخود نداد. مردم بغداد نیز همه خاموش نشستند. با آنکه آن زمان همگی اینها یک کشور شمرده می‌شد. سپس چون ناصر لدین‌الله مرد و پسرش ظاهر نیز پس از اندکی باو پیوست و مُستَنصِر خلیفه گردید و در این میان مغولان نیز بسراسر ایران دست یافتند و بخود عراق بیم سختی می‌رفت مُستَنصِر در جایی که می‌بایست هرچه در گنجینه می‌داشت بشمشیر و نیزه و افزار جنگ دهد و لشکر آراید و آماده‌ی پیکار گردد و همه‌ی مردم از فقیه و صوفی و دیگران از درس و سختی‌کشی و دیگر کارها دست برداشته جنگجویی یاد گیرند و برای نگهداری زنان و فرزندان خود آماده ایستند ـ بجای اینهاست که خلیفه مُستَنصِر بساختن آن مدرسه پرداخته و پول بس هنگفتی در راه آن بیرون ریخته است که بگفته‌ی ابن‌عبری بنیاد بیمانندی بود و سیصد فقیه در آن درس می‌گفتند.

این خود نمونه است که چگونه مردم معنی دین را نمی‌فهمیده‌اند و چگونه غیرت و مردانگی را پایمال نادانیهای خود می‌ساخته‌اند. چند سال پس از آن هنگامی که هلاکو به بغداد دست یافت کوچکترین سودی از آن مدرسه و از فقیهان و طالبانش دیده نشد و خود نتوانستی دیده شود. ...


.
مدرسه‌ی مستنصریه (در زمان ما)
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)

1ـ یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی شش از هفت)


برای مَثَل می‌نویسم : در نوزده سال پیش که به تهران آمده بودم روزی در نشستی گفتگو از تاریخ می‌رفت ، و یکی چنین گفت : «در مجله‌ای دیدم فلان نویسنده نام پدر شاه‌عباس را «سلطان محمد خدابنده» نوشته. تصور کرده سلطان محمد اُلجایتو برادر غازان شاه مقصود است ...» ، این را با لحن ایراد و ریشخند می‌گفت. من پاسخ دادم :

پدر شاه‌عباس را نیز خدابنده می‌خوانده‌اند و راستی را نام همان اُلجایتو را (با لقب خدابنده) باین گزارده بوده‌اند. گفت : از کجا می‌گویید؟!.. گفتم : در کتابهای تاریخ هست. گفت : ابداً نیست. من خاموش گردیدم. دارنده‌ی خانه گفت : من عالم‌آرای عباسی را دارم بیاوریم و نگاه کنیم. آوردند و دیده شد در آنجا نوشته شده. ولی خرده‌گیر نپذیرفته چنین گفت : «این نسخه معتبر نیست من یک نسخه‌ی خطی دارم تنها نوشته‌ی آن را قبول می‌کنم». برای یک چیز کوچکی خود را در پیش باشندگان بی‌ارج گردانید. اگر کسی دربند گرد آوردن باشد از اینگونه داستانها فراوان تواند یافت.

به یک پیشه‌وری یا کارگری که کاری بسپاریم و بغلط انجام دهد بسیار دشوار است که آن را بگردنش گزاریم. در اینجا نیز بارها دیده شده که استاد غلطکار با بهانه‌های پیاپی خود را رسوا می‌گرداند و یک لغزش کوچکی را بگردن نمی‌گیرد. یکی از آشنایان می‌گوید : پارچه‌ای خریده و به یک درزی دادم که رختی دوزد و چون آن را بپایان رسانید و داد ، دیدم بسیار تنگ دوخته و چون ایراد گرفتم پافشاری نمود که «حالا مُد اینست که رخت را تنگ و چسبان می‌پوشند». دیگری می‌گوید مُهری دادم یکی کنَد ، چون بد کنده بود (1) و ایراد گرفتم با یک بی‌پروایی چنین پاسخ داد : «حالا حسن خط طالب ندارد!».

با چنین خیمی که در نهادهاست و انبوه مردم گرفتار آن می‌باشند کسانی چون آگاهیهایی را از اینجا و آنجا گرد می‌آورند همین ، انگیزه‌ی نیرومندی آن خیم می‌گردد ، و هر یکی از آنان خود را دانا و نیک و آراسته پنداشته «از توده بیرون» می‌شمارند ، و هر زمان که گفتگویی از نیکی یا بدی بمیان می‌آید بیکبار خود را کنار می‌گیرند.

چنانکه بارها گله کرده‌ایم ، در این چند سال که ما پیمان را آغاز کرده و بکوششهایی درباره‌ی خویهای توده می‌پردازیم ، یک رنج ما همینست که دسته‌ی انبوهی ، هر یکی از آنان ، جز در اندیشه‌ی توده نیست و همیشه خود را درمیان توده و آن کوششها نهاده از آن راه بسخن می‌پردازند. مثلاً یکی می‌گوید : «این مردم نمی‌شود زحمت بیجا می‌کشید». دیگری می‌گوید : «مردم مادّیند نصیحت نمی‌پذیرند». باز دیگری می‌گوید : «این مردم را باید با زور اصلاح کرد». رویهم‌رفته هر سخنی که می‌گویند از توده است و از خودشان هیچ سخنی بمیان نمی‌آورند. کسانی با صد آلودگی می‌نشینند و خود را فراموش می‌کنند و از توده بد می‌گویند. اینست ما بارها پاسخ داده گفته‌ایم : «شما را با توده چه کار است. از خودتان سخن گویید. خودتان بگویید که نیک خواهید شد یا نه؟!..»

آنچه بدشواری کار می‌افزاید آنست که ما سرچشمه‌ی بدیها آن باورها و پندارها و آگاهیهای بیپا و پراکنده را می‌شماریم که در مغزها آکنده شده و می‌گوییم پیش از همه باید اینها را از مغزها بیرون گردانید و پیداست که چنین درخواستی چگونه گران افتد بویژه با ناتوانی و سستی خردها. یک تن می‌نشیند و از اینجا و آنجا سخن می‌راند و نیکنهادی از خود می‌نماید. ولی همینکه به یک باور بیپایی از باورهای او می‌‌رسد در آنجاست که می‌بینی همه چیز را فراموش کرده و تنها بنگهداری آن می‌کوشد.

کوتاه‌سخن : با همه‌ی گرفتاریها در مردم ، پرداختن هر کس بخود که خواست ماست کار بسیار دشوار می‌باشد. این یک چشمداشتی از ایشان است که با چند گونه هوس ناسازگار می‌باشد. داستان ما داستان کسانی است که در یک رودی که با تندی بسیار روانست نه بسوی ریزشِ رود شنا کنند. پیداست که بتلاش سختی نیاز خواهند داشت.


پابرگی :
1ـ در گذشته نوشته یا نگاره‌ی مُهر را چه فلزی و چه چوبی ، با کنده‌کاری پدید می‌آوردند. ـ ویراینده


.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران) ـ نگاهی دیگر بگمراهیها

🔸 17ـ4) کیشها پناهگاه بدکاران (تکه‌ی یک از یک)


ما درباره‌ی‌ مذهبها سخن بسیار گفته‌ایم. شما از هر راه که بیایید اینها نادرست است.

اگر از راه داوری خرد بیایید اینها هیچ یک با خرد سازگار نیست.

اگر با تاریخ و با جستجوهای علمی و با دانشها بسنجید سرتاپا مخالف است.

اگر از دیده‌ی زندگانی و پیشرفت کار بنگرید سراپا زیانست.

اگر از راه خداشناسی و درک رازهای جهان بیایید بیکبار ناسازگار است.

یک چیز شگفتتر آنست که هرچه ایراد گرفته می‌شود پیشروان بیپروایی نموده خود را بناشنیدن می‌زنند و این بهترین دلیل است که هیچگاه درپی حقایق نیستند و جز دربند سود نمی‌باشند.

یک نکته‌ی دیگری که باید روشن گردانیم اینست که این کیشها خود پناهگاهی برای بدکرداران و گناهکاران می‌باشد. برای آنکه مطلب روشن گردد باید اندکی از موضوع بکناره روم و برخی داستانهایی نویسم.

از تیمور لنگ شما آگاهید. این مرد بدنهاد در بسیاری از شهرها فرمان کشتار می‌داد و از خون جویها روان می‌گردانید. در اسپهان هفتادهزار سر خواست و سپاهیانش بریده و آوردند. در بغداد از سرهای کشتگان مناره‌ها افراشت. در توس پسرش ده‌هزار سر خواست ، و چون ده‌هزار مرد پیدا نشد سرهای زنان و بچگان را بریدند و بردند.

مردی باین پلیدی دینداری سختی از خود می‌نموده. چنانکه به هر کجا می‌رسیده و یک شیخ صوفی سراغ می‌گرفته بدیدن او می‌رفته ، و هر کجا کهنه‌گوری از بلال و جرجیس و مانند اینها پیدا می‌کرده بر روی آنها گنبد می‌افراشته و همیشه یک دسته از ملایان در لشکرگاه او می‌بوده‌اند و بر سر سفره‌ی او می‌نشسته‌اند.

این خود بحثی است که آیا براستی تیمور دین داشت؟!.. اگر دین داشت پس آن خونخواریها چه بود؟!.. چگونه یک مرد دینداری هفتادهزار بیگناهان را در یک بار می‌کشت؟!.. اگر نداشت پس آن دینداریها بهر چه بوده؟!.. آیا می‌توان پنداشت که بهر ریا بود؟!.. آیا کار ریا تا باینجا تواند کشید؟!..

ماننده‌ی تیمور در تاریخ فراوانست. محمدبن‌مظفر بنیادگزار خاندان مظفری بسیار خونخوار بوده و با اینحال پابستگی‌ بسیاری به دین نشان می‌داد چنانکه در زمان او در شیراز باده‌فروشی ممنوع گردید و مردم نام او را «محتسب» نهادند. نوشته‌اند روزی با خضوع بسیار قرآن می‌خواند پسرش شاه‌شجاع و خواهرزاده‌اش شاه‌سلطان از حال او بشگفت افتاده و آدمکشیهایش را بیاد آورده پرسیدند : «شماره‌ی کسانی که جناب مبارزی با دست خود گردن زده بهزار تن می‌رسد؟.» محمد سر از قرآن برداشته با سادگی بسیار چنین پاسخ داد : «میانه‌ی نهصد و هزار»

قابوس وُشمگیر را نوشته‌اند قرآن بسیار می‌خواند و چون کسی را در آن هنگام بنزدش می‌آوردند فرمان کشتن او را دادی و باز بر سر قرآن خواندن رفتی.

زکیخان زند بیدادگر معروف را نوشته‌اند آن روزی که مردان زند را کشتار می‌کرد بر سر سجاده نشسته و «تعقیبات» می‌خواند و در آن حال هر که را می‌آوردند بی‌آنکه «تعقیبات» را ببُرد دست بگلوی خود کشیده فرمان سر بریدن می‌داد.

صمدخان خونخوار معروف سخت دیندار بود و سالانه چهارصد تومان پول برای کربلا و نجف می‌فرستاد و دلبستگی بسیار بروضه‌خوانی و مانند اینها نشان می‌داد.

تبریزیان آن مرد خائن را نیک می‌شناسند که در سال 1336[ق] در آذربایجان والی بود و چون غائله‌ی آثوری (1) در ارومی[=ارومیه] برخاست او چون خود را بدیگران فروخته بود بی‌پروایی نشان داد که نه تنها خود بکاری نپرداخت و سپاهی به ارومی نفرستاد تا توانست از کوششهای دیگران هم جلو گرفت ، و در همان هنگامی که بچنین خیانت بدنهادانه پرداخته و بخاطر بیگانگان بکشته شدن صدهزار مردان و زنان و بچگان بیگناه خرسندی می‌داد هر روز زیارت عاشورا می‌خواند و بهمین بهانه دادخواهان سلماس و ارومی را بنزد خود راه نمی‌داد. (2)

از اینگونه چندانست که بشمار نیاید و شما اگر بخواهید راز کار اینها را بدانید باید بیاد آورید داستان جان و روان را که شرح دادیم. (3) چنانکه گفتیم آدمی دو دستگاهست : یکی دستگاه جان با خویهای پست حیوانی و دیگری دستگاه روان با یک رشته دریافتها و درخواستهای دیگر.

کنون در کسان بسیاری ـ از تیمور لنگ و صمدخان و مانند ایشان ـ این جنبه‌ی جانی سخت نیرومند است ، و خیمهای پست جانوری بر آنان چیره می‌باشد. برخی از ایشان درنده‌اند و از خونریزی لذت می‌برند و خودداری از آن نمی‌توانند. برخی دیگر آزمند و ستمگرند و ربودن مال مردم را بسیار دوست می‌دارند. برخی بدگوهر و پستنهادند و از مزدوری به بیگانگان لذت می‌برند. اینست انگیزه‌ی کارهای زشت آنان.

چیزی که هست جنبه‌ی روانی در اینان اگرچه سست گردیده بیکبار از کار نیفتاده ، و چنانکه گفتیم روان از این زشتکاری بیزار می‌باشد و از اینرو همیشه این کسان را ناآسوده می‌گرداند.

👇
روشنتر گویم : این کسان از یکسو از عهده‌ی طبیعت پست خود برنیامده بآن سیاهکاریها برمی‌خیزند ، و از یکسو همیشه از درون خود توبیخ می‌شوند ، و از اینرو همواره در جستجوی یک چیزی هستند که مایه‌ی تسلی ایشان باشد.

در اینجاست که یکی چون می‌شنود یک مذهبی می‌گوید : «هر کسی اگر گریه کند بهشت بَرو واجب باشد ، هر کسی اگر بزیارت رود همه‌ی گناهانش آمرزیده شود» ، یا می‌بیند با یک نماز و روزه علما و مردم او را نیکوکار می‌شناسند و ایرادی بخونریزیها یا سیاهکاریهای دیگرش نمی‌گیرند ، یا می‌بیند صوفیان که خود را «اولیاءالله» می‌نامند و دعوای پیوستن بخدا می‌کنند هر کسی را که بآنان گرایید ـ اگرچه تیمور خونخوار باشد ـ می‌پذیرند و از نیکان می‌شمارند ، بدینسان جُسته‌ی خود را می‌یابد و همچون تشنه‌ای که بآب رسد آن را می‌پذیرد و علاقه‌مندی نشان می‌دهد.

تیمور لنگ با آن خونهایی که ریخته بود ملایان او را «مروج دین» می‌شماردند. سید شریف جرجانی نامه‌ای باو می‌نوشت که چون در سر هر سده یک کسی برای ترویج دین اسلام برمی‌خیزد در این سر سده آن «مروج دین» شما هستید. تیمور می‌گوید : «من وصیت کرده‌ام این نوشته را درون کفنم بگزارند تا در نزد خدا حجت من باشد». اینست علت دینداری تیمور و صمدخان و مانند ایشان.

دین که باید دست بدکرداران را بسته دارد این مذاهب یک پناهگاهی برای آنانست و دستهاشان را هرچه گشاده‌تر می‌گرداند. بسیار چیزها چنینست. شما یک عمارتی بنیاد می‌گزارید ، تا تازه است و در و پنجره‌ی درستی دارد خاندانی در آن نشیمن گیرند و بخوشی و خرسندی زندگی کنند. ولی چون رو بویرانی نهاد و در و پنجره‌اش کهنه گردید دیگر خاندانی در آن ننشیند و ناگزیر جایگاه قماربازان و آدمکشان و پناهگاه دزدان و راهزنان باشد.

ببینید تاریخ ایران پر از نامهای ستمگرانست. این کشور ، چنگیزخان را دیده که چهار سال در ماوراءالنهر و خراسان قصابی کرد و در آن داستان بسیاری از شهرهای بزرگ ایران کشتار دید که در هر یکی بیش از یک کرور[=نیم‌ملیون] و دو کرور مردم کشته گردیدند ، هلاکوخان را دیده که چهل روز در بغداد کشتار کرد. تیمور لنگ را دیده که در اسپهان هفتادهزار سر خواست و در بغداد از کله‌ها مناره برپا گردانید. ولی شیعی هیچ یکی از اینان را ستمگر نمی‌شناسد و بیزاری از آنان ندارد و در پیش او یگانه ستمگر یزید بوده که حسین‌بن‌علی را کشته و بس ، و اینست پس از هزار و سیصد سال هنوز جز به یزید نفرین نمی‌فرستد. صمدخان با آن ستمگریها و پستنهادیها که از خود نمود کسی او را ستمگر نشناخت و چون مُرد در ... مراغه‌ ... برایش قرآن خواندند و از خدا آمرزش طلبیدند.


پابرگیها :
1ـ آسوری یا آشوری (فرهنگ دهخدا)
2ـ این مرد خیانتکار حاجی محتشم‌السلطنه‌ی اسفندیاری است که جز جایگاههای دولتی چندین دوره هم در زمان رضاشاه رئیس مجلس بود. کسروی در دفتر «یکم دیماه» سال 1323 آشکارتر از این باو و خیانتهایش در سال 1296 پرداخته.
3ـ خوانندگان برای آگاهیهای بیشتر توانند کتابهای «در پیرامون خرد» و «در پیرامون روان» را خوانند.


.
صمدخان مراغه‌ای
تاریخ و پندهایش

(همبسته با گفتار بالا)

.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)

1ـ یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی هفت از هفت)


این دشواریها را می‌دانیم. چیزی که هست چاره جز یکی نیست. ما اگر نیکی توده را می‌خواهیم راه همین است و باید آن را پیش گیریم. یک بیماری را که می‌خواهیم بهی یابد ناگزیریم دارویی را که برای آن درد است باو بخورانیم ، و اگر بنام اینکه خورانیدن این دارو یا بکار بستن این درمان ، دشوار است خودداری نماییم نتیجه جز نابودی بیمار نخواهد بود.

چنانکه گفته‌ایم جهان از روی یک آیین استواری می‌گردد و این آیین از بهر این مردم و آن مردم دیگر نگردد. هر توده‌ای که می‌خواهند پیش روند و بهره از پیشرفت و سربلندی یابند باید از راه آن بکار آغاز کنند.

از آنسوی این دشواری که نمودار است تنها در آغاز کار است و پس از آن از میان خواهد رفت.

آن گردنکشی در برابر راهنمایی که از انبوه مردم دیده می‌شود خود نتیجه‌ی نادانیست. می‌باید بآن نیز چاره اندیشید. آنان زیان کار خود را نمی‌دانند و چون دانند بیشترشان پشیمان گردیده براه آیند. همان کسان با آن سرکشی و بی‌پروایی همینکه یک آسیبی ببینند آن زمانست که همه چیز را فراموش کرده همچون کودکان ناله و زاری آغازند.

در این باره صد داستان توان یاد کرد و من تنها یکی را می‌آورم : مردی از بازرگانان تا دو سال پیش نزد من آمدی و رفتی و همیشه در برابر این کوششها بی‌پروایی از خود نمودی. آن رفتار من که همیشه سخن از گرفتاریهای توده می‌گویم و تلاشهایی بکار می‌برم باو شگفت می‌نمود و چون از آنانست که درس خوانده و آگاهیهایی اندوخته گاهی بزبان آمده چنین می‌گفت : «دنیا همیشه اینطور بوده دیگر بشر بهتر از این نتواند بود» ، با این جمله‌ها بی‌پروایی خود را نشان می‌داد.

درمیانه چند ماهی نیامد ، و سپس چون آمد و نشست شتابزده بسخن پرداخت : «احوالی از ما نمی‌پرسید و گویا هیچ نمی‌دانید چه بلایی بر سر من آمده». گفتم چه بلایی بر سرتان آمده؟.. دوباره بسخن آمده و به یک داستان درازی پرداخت و دانسته شد دچار بیماری شده و پزشکان هر یکی دردش را چیز دیگری گفته‌اند و هر یکی بچاره و درمان دیگری پرداخته‌اند ، و نتیجه آن شده که دوهزار تومان پولش رفته و سرانجام دانسته شده که درد یک چیز دیگری بوده است ، و آن رنجها و پول‌ریختنها همه بیهوده بوده است.

اینها را با یک سوز دل می‌گفت و پیاپی می‌نالید و در پایان چنین گفت : «چنین چیزی نمی‌شود. باید باینها چاره کرد!» گفتم : نافهمی و بیچارگی همین را گویند که کسانی به یک چیزی تا خود گرفتار نگردند بدی آن را درنیابند و پروای چاره نکنند. تیره‌درونی همین را گویند که چون گفتگو از توده و گرفتاریهای آنست و از سرنوشت بیمناک آن سخن می‌رود بیدردانه خونسردی نمایند ولی همینکه خود گرفتار شدند و آسیبی دیدند بدینسان داستان‌سرایی نمایند و بی‌تابی از خود نشان دهند. ای نادان ، تو را با آن گوسفند نافهم که تا کارد بگلوی خودش نرسد درد آن را درنیابد چه جداییست؟!.

تو از آزمندی پزشکان می‌نالی و می‌گویی : «باید باینها چاره کرد». گرفتم که گفته‌های تو راست است ، من می‌پرسم : مگر تنها آنانند که چنین بَدند؟!.. تو یک روزی خود را به نشست پزشکان رسان و از پس پرده گوشی ده تا ببینی آنان نیز چگونه از آزمندی و دغلکاری بازاریان و بازرگانان می‌نالند و چگونه داستانها می‌سرایند.

از اینها گذشته ، مگر چاره کردن ببدیهای یک توده یک کار ساده و آسانیست که هر کس که خواست بآن تواند کوشید؟!.. می‌گویی : «باید چاره کرد» ، بگو ببینم از چه راه؟!.. اگر زندگی اینست که هر کس هر آنچه را که آموخته و با هوس و دلخواه خود سازگار یافته بکار بندد و پروای هیچ راهی و راهنمایی ننماید ، چه شده که پزشکان چنین نکنند؟!.. چه شده که آنان این شیوه‌ی زندگی را بکار نبندند؟!.. پزشکان یا دیگران بمانند ، شما را با این شیوه‌ی زندگانی ، نکوهش و ایراد بدزدان و راهزنان نیز نرسد. آنان در آن راه خود همین دستاویز را می‌دارند که شما می‌دارید.

اینها سخنانیست که تاکنون گفته نشده و چون گفته شود ناگزیر کارگر افتد. نمی‌گویم : همه‌ اینها را پذیرند ، می‌گویم : پاکدلان و بخردان پذیرند و پیش افتند و دیگران ناچار مانده پیروی نمایند.

کسانی خواهند گفت : من چه کمی می‌دارم تا بچاره‌ی آن پردازم؟ می‌گویم ما نتوانیم گفت در چه کسی چه کمیها هست. ما کمیها را خواهیم شمرد و شما خود خواهید دانست کدام یکی را می‌دارید.

کمی تنها بدخیمی نیست. اینکه شما معنی جهان و زندگی را نمی‌دانید و آیین زندگی را نمی‌شناسید ، اینکه چهار تن دارای یک اندیشه نیستید ، اینکه جدایی میانه‌ی هوس و کارهای بخردانه نمی‌گزارید ـ هر یکی خود کمی شماست و ما همه‌ی اینها را روشن خواهیم گردانید.


.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش پنجم : نادرشاه)

🔸 1ـ5) آسیبی که ایران از رهگذر بدخوییها دید (تکه‌ی یک از سه)


برای نیکخوییها و اثر آن در پیشرفت یک توده گواهی بس نیکی در تاریخ قرنهای نزدیک ایران هست که ما روا نمی‌شماریم آن را در اینجا یاد نکنیم.

هر کسی نام نادرشاه را شنیده و بسیار کسانی تاریخ او را خوانده‌اند. ولی آنان که او را نیک شناخته‌اند کم می‌باشند. این مرد بزرگتر از آنست که مردم می‌شناسند و آنچه ما می‌دانیم همیشه کسانی از بیگانگان خواسته‌اند او را خُرد نشان دهند و از ارجش نزد ایرانیان کاهند. این را همیشه بسود خود دانسته‌اند.

تاریخ خاندان صفوی را کمتر کسی نخوانده و یا نشنیده. این خاندان چون پادشاهی یافتند در آغاز کار شاهان بنام و کاردانی همچون شاه‌اسماعیل یکم و شاه‌تهماسب یکم و اسماعیل‌میرزا و حمزه‌میرزا و شاه‌عباس یکم پدید آمدند که هر کدام کارهای بزرگ و ارجداری را انجام دادند. لیکن این خاندان پس از شاه‌عباس بزرگ از کار افتادند و پادشاهانی که پس از او برمی‌خاستند هر یکی ناشایست‌تر از دیگری درمی‌آمد ، و این نتیجه‌ی ناشایستی ایشان بود که در زمان شاه سلطانحسین داستان قندهار پیش آمد و افغانان بدانسان شوریدند و خود را از ایران جدا کردند و سپس تا اسپهان تاختند و چنانکه شنیده‌اید بآنجا دست یافتند و آنهمه مردم درمیانه نابود گردید و رشته‌ی پایداری ایران از هم گسیخت. ببینید ناشایستی تا کجا بوده که چون کار اسپهان بسختی رسید شاه سلطانحسین پسرش تهماسب را بولیعهدی برگزید و او را با چند تن از امیران بیرون فرستاد که سپاه گرد آورد و بیاری پایتخت شتابد و او به قزوین آمد و در اینجا کسان بسیاری از سران ایران بر سرش گرد آمدند و سپاهی آراسته گردید. با اینهمه تهماسب بیاری اسپهان نشتافت و چنانکه نوشته‌اند اندیشه‌ی او و پیرامونیانش این بود که می‌گفتند ما اگر اکنون بر سر اسپهان رویم و افغانان را دور رانیم فیروزی بنام شاه سلطانحسین و پیرامونیان او خوانده شود ، پس بهتر است بگزاریم افغانان اسپهان را بگیرند و ما آن زمان رفته آنان را از شهر بیرون رانیم تا جز نام خودمان درمیان نباشد. ببینید پستی و آلودگی تا چه اندازه بوده! در آن هنگام دلگداز تهماسب در قزوین بعروسی برخاست و چنانکه نوشته‌اند همان شبی که اسپهان بدست افتاده و آن ستمهای دلگداز در آن شهر می‌رفت در این شهر جشن عروسی تهماسب برپا می‌بود. یک جهانگرد اروپایی که آن زمان در ایران درنگ می‌داشته و از سالها در اسپهان می‌زیسته و درباره‌ی پیشامد افغان کتابی نوشته که ترجمه‌ی ترکی آن در دست ماست از کارندانی و ناشایستی شاه سلطانحسین و پسرش تهماسب چیزهایی می‌نویسد که سرتاپا مایه‌ی شرمندگیست.

آن گزندی را که ایران در آخر زمان صفویان از ناتوانی و درماندگی آن خاندان دید کمتر زمانی دیده. افغانان که اسپهان و آن پیرامونها را گرفتند و نشستند ، عثمانیان نیز لشکر به آذربایجان و بخش غربی کشور آورده با خونریزیهای بسیاری بآنها دست یافتند. روسیان هم چون شاه‌تهماسب از پتر بزرگ یاوری خواسته بود به قفقاز و گیلان آمدند و خود فرستاده‌ی تهماسب آنجاها را بدست آنان سپرد. بدینسان کشور میانه‌ی سه دشمن بخش گردید و اینان پیمان‌نامه‌ها باهم بستند و مرز درمیان خاکهای خود پدید آوردند. از آنسوی در خراسان و کرمان و فارس و خوزستان در هر گوشه گردنکش دیگری پدید آمد و برای خود بنیاد فرمانروایی نهاد. در این میان تهماسب نیز در هر کجا که کار را سخت می‌دید از آنجا می‌گریخت و سرانجام خود را به مازندران کشید و با صد رسوایی روز می‌گزاشت. جنگهای گُردانه‌ای که در همان زمان تبریز و همدان با عثمانیان و مردم قزوین و بهبهان و اسپهانک و پاره‌ای‌‌ آبادیهای دیگر در پیرامون اسپهان با افغانان کرده‌اند نیک می‌رساند که ایرانیان در آن روز مردان بسیار دلیر و جانبازی می‌بوده‌اند و این چیرگی بیگانگان جز نتیجه‌ی ناشایستی خاندان صفوی نبوده است.

چندین سال بدینسان گذشت و از آنهمه مردان بنام که سالها از دستگاه صفوی نان خورده و شکوه و دارایی اندوخته بودند یکی نتوانست بداد کشور رسد و آن آشفتگی را بپایان رساند. شاه‌تهماسب با آنهمه سپاه بر گرد سر و با صد تن از مردان بنام درباری در پیرامون خویش به هر کجا رو آورد جز شکست و فروماندگی بهره نگرفت.

👇
می‌باید گفت ایران بیکبار فدای ناشایستی آن خاندان گردید و بیکبار از میان رفت. ولی چون خدا خواست آن را بازگردانَد ناگهان مردِ گمنامِ توانایی بنام نادرقلی از گوشه‌ی خراسان برخاست و دست مردانگی از آستین برآورده و بنام پیشکاری شاه‌تهماسب رشته‌ی کارها را بدست گرفته و در اندک‌زمانی شورشهای خراسان را خوابانیده از آنجا آهنگ اینسو کرد و افغانان را در جنگهای پیاپی شکسته تا شیراز ایشان را دنبال کرد و همگی را از ایران بیرون راند و از آنجا از راه خوزستان بر سر عثمانیان رفت و در یک رشته جنگهای پیاپی آنان را شکسته بآنسوی ارس راند. نیز روسیان را از گیلان و قففاز بیرون کرد. یک کلمه می‌نویسم در ده و اند سال نه تنها ایران را از دشمنان بیگانه پرداخت و همه‌ی شورشها را فروخوابانید از آن یک کشور بسیار نیرومندی پدید آورد که همه‌ی همسایگان بیمناک می‌زیستند.


.
🔶 فلسفه‌ی روزه (تکه‌ی یک از شش)

🔸 مقدمه

ماه صیام است ، مساجد و معابد شب و روز از اجتماع مسلمین و روزه‌داران رونق گرفته ، عالِم و عامی این ماهِ بخصوص را ماه عبادت می‌دانند و سعی دارند آیین اسلامی را هرچه بیشتر رواج دهند و به ثواب جزیل نایل شوند.

واعظین بوعظ خود و روضه‌خوانان به روضه‌خوانی خود و پیشنمازان بنماز جماعت خود توجه و علاقه‌ی بیشتری بخرج می‌دهند ، عامه‌ی ناس خصوصاً بازرگانان و بازاریان جهد بلیغ دارند در این ماه مبارک که بهترین فرصت برای تحصیل ثواب می‌باشد دستورات دینی خود را انجام دهند و با گرفتن روزه و خواندن نماز و دعا و شب‌زنده‌داری اجر اخروی بدست آرند.

با تمام این احوال باید اذعان و اعتراف نمود که بازار روزه کاسد و رونق مسلمانی کم شده است و با جرأت می‌توان گفت از صد نفر بیش از ده نفر روزه نمی‌گیرند و چه‌بسا اشخاص متظاهر که بزیر منبر وعاظ می‌نشینند و در دعاخوانی و شب‌زنده‌داری شرکت می‌کنند و حتا سحری هم می‌خورند و روزه نمی‌گیرند.

از مسلمات است که هیچ امری بدون علت نیست. این کساد بازار روزه و کمی رونق مسلمانی هم در نتیجه‌ی علل و عوامل متتابعه‌ی متعددیست که مع‌التأسف علمای اعلام توجهی که باید و شاید بدان نکرده‌اند و اگر جسارت نباشد درمیان خود آنها کسانی پیدا شده‌اند که خود باعث و عامل مؤثری برای این کساد ، بلکه مایه‌ی فساد بوده‌اند.

شرح این علل و عوامل طولانی است که برای هر یک لازم است رساله‌ای مفصل و علیحده تدوین کرد. یکی از این علل ، عدم اطلاع مردم بفلسفه‌ی صحیح روزه است. هر چند وعاظ و علما در این باب بحث‌ها کرده و می‌کنند ولی بعقیده‌ی ما آن بحث‌ها کافی و وافی نبوده خصوصاً برای این دور از زمان که دنیا بکلی عوض شده و اطلاعات مردم زیاد گردیده و افکار مخالف و جدید در قلوب اکثر مردم نفوذ کرده است.

بنا بر این ملاحظات ، بمنظور تنبیه و تنبه عامه‌ی ناس ، و تذکر خاطر علما و خواص در نظر گرفتیم مقالاتی چند بنویسیم و هر مقاله را جداگانه چاپ و بین مردم نشر کنیم و این مقاله‌ی اول است که در تحت عنوان «فلسفه‌ی روزه» چاپ کرده در دسترس همه‌ی مسلمانان می‌گزاریم و رجاء واثق داریم که این خدمت بخلق در پیشگاه خداوندی مقبول افتد و وقتی مقبول افتد که عامه‌ی مردم بخواندنش اقبال کنند و از تذکرات و یادآوریهای نویسنده متنبه گردند بعونه و منه.

...

در خاتمه‌ی مقدمه قول علی ع «انْظُرْ إِلَى مَا قَالَ وَ لَا تَنْظُرْ إِلَى مَنْ قَال» را نقل و از خوانندگان خواهش می‌کنیم از نام نویسنده بگذرند و بگفته و نوشته‌اش توجه بیشتر مبذول و با دقت مطالعه نمایند و هرچه صحیح است قبول کنند و ناصحیح را رد نمایند.

نویسنده نام خود را بعلل و جهاتی ننوشته که یکی از آن علل همین است که گمان می‌کند با این ترتیب خواننده بیشتر به مطلب توجه خواهد کرد تا بگوینده‌ی مطلب.


.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)

2ـ سرچشمه‌ی کارهای آدمی مغز اوست (تکه‌ی یک از هفت)


گفتیم : یک توده باید خود نیک باشند تا پیش روند و از پریشانی و گرفتاری رها گردند ، و نیکی یک توده جز با نیکی یکایک مردم آن نباشد. کنون ببینیم یکایک مردم چگونه نیک شوند و راه آن چیست؟..

برای این باید نخست بدیها را شناخت. بدیها چیست؟.. باید دانست بدیهای آدمیان در سه رشته است :

1ـ ندانستن معنی جهان و زندگی و نشناختن راستیها.

2ـ ناتوانی روانها و خردها.

3ـ بدی خویها.

بدیها اینهاست ، و کسانی که می‌خواهند نیک باشند باید از همه‌ی اینها دور گردند. گام نخست نیکی پیراستگی از بدیهاست.

ما از یکایک اینها سخن خواهیم راند. نخست می‌باید دانست اینها هر سه بهم بسته است و هر سه از یک سرچشمه باشد. در چاره نیز باید به هر سه در یکجا کوشید.

چگونه اینها بهم بسته است و هر سه از یک سرچشمه باشد؟.. وآنگاه چگونه توان باینها چاره کرد و راهش چیست؟..

برای این ، باید بیاد آورد سخنانی را که درباره‌ی‌ گوهر آدمی و دو نهادی آن نوشته‌ایم و من اینک کوتاه‌شده‌ی آن را در اینجا می‌آورم :

1ـ آدمی دارای دو نهاد است : نهاد تن و جان ، و نهاد روان. این دو نهاد اگرچه یکی گردیده و بهم پیوسته ولی از هم جداست و هر یکی از آنها خیمها و دریافتهای دیگری می‌دارد.

از نهاد تن و جان ، آدمی همجنس دیگر جانداران است ، و چنانکه فیلسوفان گفته‌اند ، سرچشمه‌ی همه‌ی کارهایش «خودخواهی» یا (حب‌الذات) می‌باشد. هر کسی تنها خود را می‌خواهد و همه چیز را برای خود می‌خواهد. از این نهاد ، آدمی دارای خیمهای ناستوده از رشک ، خشم ، ستمگری ، هوس ، خودخواهی ، برتری‌فروشی و مانند اینهاست.

ولی از نهاد روان ، والاترین آفریدگانست و سرچشمه‌ی همه‌ی کارهایش غمخواری با مردم ، و جانفشانی ، و نیکخواهی ، و آبادی‌دوستی و راستی‌پژوهی می‌باشد (که آخشیج خودخواهی یا حب‌الذات ‌است) : از این نهاد ، آدمی دارای خرد ، فهم ، اندیشه ، شرم ، و مانند اینهاست.

2ـ این دو نهاد که آخشیج یکدیگر است همیشه باهم در کشاکش است ، و همچون دو کفه‌ی ترازو ، همینکه یکی بالا رفت آن دیگری پایین خواهد افتاد.

3ـ نهاد تن و جان چیره‌تر است ، و از اینرو هر آدمی اگر بحال خود ماند ، و او را آموزگاری یا فرهیختاری[مربی] نباشد این نهاد چیرگی نماید ، و خیمهای ناستوده‌ی آز و خشم و کینه و رشک و خودخواهی و مانند اینها نیرو گیرد.

اینست برخی از گفته‌های ما درباره‌ی‌ گوهر آدمی. از اینها پیداست که آدمی چون روانش نیرومند باشد خرد و فهم و اندیشه‌اش نیز نیرومند خواهد بود ، و خیمهای ستوده‌ی غمخواری و نیکخواهی و مانند اینها که ازآنِ نهاد روانیست چیرگی نموده ، و خیمهای ناستوده‌ی خودخواهی و آز و رشک و مانند اینها که ازآنِ نهاد جانیست ناتوان خواهد گردید.

اینها همه نتیجه‌ی نیرومندی روانست. اما نیرومندی روان ، آن نیز ، بیش از همه نتیجه‌ی دانستن معنی درست جهان و زندگانی و پی بردن بگوهر آدمیگری و آشنا گردیدن با راستیهاست.


.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش پنجم : نادرشاه)

🔸 1ـ5) آسیبی که ایران از رهگذر بدخوییها دید (تکه‌ی دو از سه)


نادر مرد بسیار دوراندیش و خونسردی بود و بکسانی که دست می‌یافت از ده تن یکی را نمی‌کشت و ارج دلیری و کاردانی مردان را شناخته همواره می‌کوشید از توانایی آنان سود جوید. اگر کسی داستان جنگهای او را با هراتیان خوانده نیک می‌داند که چندین بار افغانان بتنگی افتاده از نادر زینهار خواستند و چندین بار زینها شکسته و از در ستیز درآمدند. نادر چون دلیری افغانیها را می‌دید و در دل همی‌خواست آنان را رام خویش سازد و در جنگها از توانایی و جانفشانی آنان سود جوید از اینرو هیچگاه بر آنان خشم نمی‌گرفت و پس از دست یافتن با شمشیر کیفر نمی‌داد. آنان که داستان جنگهای نادر را در بغداد و دیگر جاها خوانده‌اند و از جانفشانیهای افغانان در آن جنگها آگاهند باید بدانند که آن خونسردیها بیهوده نبوده است.

درباره‌ی لشکرکشیهای نادر و هنرمندی او جای سخن بسیار است. اگر کسانی می‌خواهند معنی هنرهای جنگی را بشناسند چه بهتر که تاریخ نادر را نیک خوانند.

ببینید : نیکنهادی این مرد تا کجا بوده است که چون ایران را از دشمنان پیراست و چنین خواست که تاج شاهی بسر گزارد گردنکشانه باین کار برنخاست و بلکه مردم را بدشت مغان خواند و در آنجا از آنان شور طلبید. هر کسی می‌دانست که باید خود او شاه شود و جز این نبایستی بود. این خود بسیار خطاست که یکی بکاری برخیزد و رنج برد و چون آماده گردید آن را بدست دیگری سپارد. با اینهمه نادر پرده نگه داشت و از مردم شور خواست. اینکه محمدعلی حزین (1) نوشته : «یک دو کس از مشاهیر را ببهانه بقتل آورده اسباب و ادوات سیاست جلوه‌گر ساخت و در آن مجمع مهیب سخن در امر سلطنت آغاز نهاد ...» و چنین خواسته که پادشاهی نادر را یک کار زورکی بازنماید درست نیست.

این خود اندوهیست که بیکاره‌ای همچون شیخ ‌محمدعلی حزین بگفتگو از نادر پردازد و در کارهای او بداوری برخیزد. اگر در آن روز نادر شاه نشدی که خواستی شد؟!.. دیگران کدام شایستگی را نشان داده بودند که پادشاه شوند؟!.

یک نمونه‌ی دیگر از نیکنهادی نادر آنکه چون پادشاهی یافت بآسایش و خوشی نپرداخت و رشته‌ی کوشش را از دست نهِشت و رفتار و کردار دیگر نکرد. در جایی که پادشاه یک کشور بزرگی می‌بود در همه‌ی کارها و جنگها خود پیشگام می‌شد و از اینرو بود که همیشه فیروز می‌گردید.

آن روز که نادر از سفر هند و بخارا و خوارزم بازگشت ایران بزرگترین و نیرومندترین دولت آسیا بود. اگر آن حال پایدار ماندی بیگمان تاریخ شرق براه دیگری افتادی. ولی آن حال پایدار نماند. زیرا نادر رفتار خود را دیگر کرد و این هنگام بجای بخشایش و دوراندیشی با مردم ، دست ستم از آستین برآورد و خونهای بسیار ریخت. چندان که نزدیکانش بر جان خود ترسیدند و او را نابود کردند.

شاید بگویید : این حال چرا رخ داد؟!.. نادرشاه رفتار خویش را چرا دیگر کرد؟!.. این از چیزهاییست که در تاریخ پوشیده مانده. ولی ما آن را نیک جسته‌ایم و برازش پی برده‌ایم و همین نکته است که می‌خواهیم در اینجا بازنماییم :

نادر با آن کارهایی که کرد و ایران را بسامان آورد و بزرگ گردانید از ایرانیان چشم ارجشناسی می‌داشت و هم بایستی داشته باشد. ولی مردم چندان ارجشناسی ننمودند و دسته‌هایی از در نمک‌ناشناسی درآمدند.

در آن روز هم ایرانیان گرفتار رشک می‌بودند و این از پلیدترین بیماریهاست. رشکبران بجای آنکه از دیدن مردان بزرگ و کارهای بزرگ شادمان گردند و ارج شناسند و به یاری و پشتیبانی برخیزند سخت خشمناک گردند و زبان بدگویی باز کنند و بکارشکنی برخیزند. در هر توده که این بیماری فزون شد آن توده کمتر رهایی یابد و بجایی رسد. زیرا هر کسی که دامن بکمر زند و برهایی آن کوشد و کارهای بزرگی انجام دهد مردم او را برنتابند و بجای یاری و پشتیبانی از در کارشکنی درآیند و او را از پا اندازند. اینگونه توده است که «بیمار پزشک‌کش» نامیده شوند.

پیداست که از توده‌ی ساده‌ی انبوه آن زمان چندان آگاهی نمی‌داریم ولی توده‌ی پیش‌افتاده و جنبیده را می‌دانیم که این فیروزیهای گرانبهای نادرشاه را برنمی‌تافته‌اند و سخت رنجیدگی می‌کرده‌اند و چشم بدنبال خاندان ناشایست صفوی دوخته به نادرشاه چنین می‌گفته‌اند : «پس آن کارها را می‌کردی که خودت پادشاه شوی؟!.» یا می‌گفته‌اند : «اکنون که کارها درست شد چرا تاج و تخت را بدست خداوندانش نمی‌سپاری؟!.» و اگر کسی می‌گفت : «آخر از صفویان کاری پیش نمی‌رود» پاسخ می‌داده‌اند : «بسیار خوب ، یک شاهزاده‌ای را بتخت نشاند و خودش پیشکار او باشد». بدینسان با آن شاه بزرگ دشمنی می‌نمودند و کارشکنی دریغ نمی‌گفتند و او را پس از آنهمه کارهای بسیار گرانبهای تاریخی رباینده‌ی تاج و تخت (غاصب) می‌نامیدند.

👇
پابرگی :
1ـ یکی از کتابهای سودمند که در زمینه‌ی پیشامدهای ایران در زمان نادرشاه از سرچشمه‌های تاریخی بشمار است سفرنامه‌ی محمدعلی حزین گیلانیست. این مرد خود در آن زمان می‌زیسته که آنچه دیده و دانسته با خامه‌ی شیوا برشته‌ی نوشتن کشیده. (پ) (کتاب نادرشاه ص62 چاپ یکم 1324)


.
🔶 فلسفه‌ی روزه (تکه‌ی دو از شش)

🔸 روزه

بدستور قرآن بر مسلمانان واجب شده که چون به سن معینی رسند ماه رمضان را روزه گیرند. باین معنی که روزها به تفسیر قرآن ، از آن گاه که نخ سیاه از سپید شناخته شود تا مغرب ، دهان از خوردن و آشامیدن ببندند. چرا؟...

این پرسش پیش می‌آید و هر کس می‌پرسد چرا نخورم و نیاشامم. آدمی با خوردن و آشامیدن زنده است و این خوردن و آشامیدن باید در موقع گرسنگی و تشنگی باشد ، نه در وقتی که سیر است. علم طب و اطباء در این خصوص توصیه‌ها کرده و می‌کنند که غذا در وقت گرسنگی بخورید و چون خوب گرسنه نباشید غذا نخورید که از این راه ضرر خواهید دید. با تمام این احوال می‌بینیم روزه واجب است و ترکش گناه ، و جبرانش دشوار است ، یک چنین دستور دینی‌ای با این سختی لازم است فلسفه‌اش دانسته شود.

زمانی بود که مردم چشم و گوش بسته بودند ، همینکه یکی از «علما» می‌گفت خدا در قرآن کریم فرموده و واجب است روزه بگیرند مردم قبول می‌کردند ، اما امروز کار بجایی رسیده که حتا پیره‌زنان هم با این سادگی حرف علما را نمی‌پذیرند.


.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)

2ـ سرچشمه‌ی کارهای آدمی مغز اوست (تکه‌ی دو از هفت)


این یک جستار بسیار ارجداری است که یک توده یا یک گروهی از مردم چگونه نیک گردند یا بد شوند؟.. کمتر کسانی این را دانند و انبوه مردم از آن ناآگاهند.

در همین زمان ما ، با همه‌ی پیشرفت دانشها و فزونی آگاهیها ، چون بیازمایید ، در این زمینه لغزشها و ناآگاهیهای فراوان در اندیشه‌ها یابید. در همان زمینه‌ی خیمها ، بیشتر کسان از سرچشمه و انگیزه‌ی آنها ناآگاهند و بهم‌بستگی‌ای را که میانه‌ی آنها با نیرومندی روانها و دانسته بودن راستیهاست نمی‌شناسند.

بارها می‌بینیم فلان نویسنده گفتاری نوشته و مثلاً دروغگویی را بسیار نکوهیده : «دروغگو دشمن خداست ، دروغگو در دو جهان روسیاه است ...» می‌گوییم : «چه سودی از این تواند بود؟!.. مگر دروغگویان بدی دروغ را نمی‌دانند؟!..» می‌گوید : «پس چه بنویسیم؟!.. جز نکوهش چه کار می‌توان کرد؟!..».

نیز بارها می‌بینیم کسانی بگفتارهایی که ما در زمینه‌ی شناخته شدن معنی جهان و زندگانی ، و برای نبرد با پندارهای بیهوده و گمراهیهای گوناگون می‌نویسیم ، ایراد گرفته می‌گویند : «اینها بس است اندکی هم از اخلاق بنویسید». اینها نمونه‌ی خامیها و ناآگاهیها است.

از آنسوی دسته‌ی انبوهی بدیها را از نهاد آدمی می‌شناسند و آن را چاره‌پذیر نمی‌دانند. می‌گویند : چیزی که در نهاد کسیست چگونه دیگر گردد؟!.. و باین گفته‌ی خود دلیل می‌آورند نیکی‌ناپذیری جانوران را.

ما باینها پاسخ داده می‌گوییم : آدمی نیکی و بدی هر دو را در نهاد خود می‌دارد. چیزی که هست گاهی آن نیرومند شود و نیکیها نمودار گردد و گاهی این چیرگی کند و بدیها رخ نماید. داستان آدمی با دو نهاد جان و روان داستان شهریست که در آن دو تن بفرمانروایی کوشند ـ یکی نیکوکار که هر زمان دست یابد بآبادی شهر و آسایش مردم کوشد و دیگری بدکردار که هرگاه چیره شود بآزار مردم و ویرانی شهر پردازد.

سرچشمه‌ی کارهای آدمی مغز اوست و در مغز نیز بیش از همه دانسته‌ها و آموخته‌ها کارگر باشد. چنین انگارید یک تن یا یک دسته در بیابان می‌زیند و کسی بآنان چیزی نمی‌آموزد و درباره‌ی‌ جهان و زندگانی آگاهیهای سودمندی بآنان نمی‌رسد. در چنین کسانی روانها و خردها ناتوان و نهاد تن و جان بسیار زورمند باشد و خویهای ناستوده از آز و رشک و ستم و خودخواهی توانا باشد. با اینهمه از برخی خیمهای نیک و از دریافتهای ساده‌ی خدادادی بیکبار بی‌بهره نباشند.

بدتر از اینان کسانی باشند که بجای راهنمایان و آموزگاران ، دچار یک دسته فریبندگان و بدآموزان گردند. در اینان ناتوانی روانها و خردها بیشتر باشد و از خیمهای نیک و دریافتهای خدادادی بهره بسیار کم دارند.

بدتر از اینان کسانی باشند که دچار چند دسته‌ فریبندگان گردند و گرفتار چند گونه بدآموزیها و گمراهیها باشند و در نتیجه‌ی اینها ناتوانی روانها و خردها بیش از اندازه شده و بسیاری از نیروهای مغزیشان ، از فهم و دریافت و اندیشه ، از کار افتد.


.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش پنجم : نادرشاه)

🔸 1ـ5) آسیبی که ایران از رهگذر بدخوییها دید (تکه‌ی سه از سه)


کسان انبوهی بجای آنکه از فیروزیهای گرانبهای او خشنود گردند و یاری و همراهی دریغ نگویند رشکبرانه سخت دلگیر می‌شدند و کارهای بزرگ او را برنمی‌تافتند. هنگامی که افغانان به اسپهان درآمدند و آن آشفتگی در ایران پدیدار شد هزاران مردان بنام هر یکی خود را بگوشه‌ای کشیدند و زبون و درمانده خاموش نشستند ، و چون نادر بکوشش برخاست تا زمان رنج و تلاش می‌بود همچنان خاموش ماندند و تکانی از خود نشان ندادند. ولی چون آن زمان سپری شد و هنگام شکوه و برخورداری رسید این زمان بیرون آمدند و به نادر و نزدیکان او رشک برده به زباندرازی پرداختند و مردم را بَرو شورانیدند.

اینان آن را برنمی‌تافتند که نادر که بیست سال پیش از شمار دیگران می‌بوده اکنون پادشاه ایران باشد و هیچ بیاد نمی‌آوردند که او باین جایگاه در سایه‌ی کوششهای بسیار گرانبهایی رسیده ـ کوششهایی که مایه‌ی زندگی ایران گردیده.

در دشت مغان چون گفتگوی پادشاهی نادر پیش آمد و او نخست نمی‌پذیرفت و سپس آن را بگردن گرفت شرطهایی با مردم کرد که یکی چشم پوشیدن از خاندان کهن صفوی بود. این شرط بسیار بجا بود. زیرا صفویان از شایستگی افتاده و جز مایه‌ی ویرانی ایران نبودند. چنانکه داستان سلطان‌حسین و پسرش تهماسب بهترین گواه این گفته می‌باشد.

ولی رشکبران برای کارشکنی ، آن خاندان را دستاویز می‌گرفتند و اگر کسی را بنام سام‌میرزا و یا عباس‌میرزا پیدا می‌کردند ، گو که قلندر ویلگردی می‌بود و بدروغ خود را بخاندان صفوی می‌بست گرد او را گرفته درفش شورش می‌افراشتند و همه جا را پرهیاهو می‌ساختند. مردانی که در پیرامون نادر به نوایی رسیده و از دست او فرمانروایی یافته بودند هواداری از صفویان را بهانه ساخته نمک‌ناشناسانه بگردنکشی برمی‌خاستند.

از همین نادانیها بود که نادرشاه رشته‌ی خونسردی و خودداری را از دست داد و بآن آدمکشیها پرداخت ، و از همین نادانیها بود که آن شاه توانای کاردان کشته گردید و ایران پس از آنکه سامان و آرام گرفته و یکی از نیرومندترین دولتهای زمان شده بود گرفتار آشوب و نابسامانی گردید و بیکبار از جایگاه خود پایین افتاد.

کنون شما ببینید اگر کسی با آن نادانان بگفتگو برخاستی می‌بایستی از یک راه بس دوری پیش آید و چندین گونه دلیل یاد کند تا بتواند آنان را بشکند و نادانیشان را برخشان کشد. نخست بایستی بپرسد : آیا شما پادشاهی را چه معنی می‌کنید و چه کارهایی را از یک پادشاه چشم می‌دارید؟!.. پیداست که از آنان پاسخی نشنیدی. اینگونه کسان فهم و خردی ندارند و آنچه در دل می‌گیرند از روی فهم و اندیشه نباشد تا اگر پرسشی رفت پاسخی توانند. ناگزیر می‌شدی خود او پاسخ داده
بگوید : اگر پادشاهی برای آنست که یک مرد کاردان و توانایی رشته‌ی کارها را در دست گیرد و کشور را بآسایش و ایمنی آورد و بیگانگان را دور راند این کار را از خاندان کهن صفوی چگونه چشم می‌دارید؟!. مگر با دیده ندیدید که آنان شایستگی را از دست هِشته‌اند؟!. ندیدید که چگونه کشور را بباد دادند؟!. آخر از چه راهست که دل از آنان نمی‌کنید؟!. از چه راهست که بپادشاهی مرد توانایی همچون نادر گردن نمی‌گزارید؟!. اگر از صفویان دویست سال پیش پادشاهان توانایی برخاسته چه پیوستگی دارد که کنون مردم هواخواه مردان ناتوان آن خاندان باشند؟!. چه شایستگی دارد که برای یک خاندان بیکاره‌ای با مرد توانایی همچون نادر دشمنی نمایند؟!.. چنین چیزی را خرد چگونه پذیرد؟!. غیرت و مردانگی چگونه روا شمارد؟!.

سپس بپرسد : آیا صفویان برای کشور بوده‌اند یا کشور برای ایشان بوده است؟!.. اگر آنان برای کشور بوده‌اند در جایی که اکنون هیچ کاری از آنان برای کشور ساخته نیست دیگر چه جای دل بستن بایشانست؟!. چه جای آنست که یک کشور را فدای هواداری آنان سازید؟!. به نادر می‌گویید : «پس آن کارها را می‌کردی خودت پادشاه شوی؟!.» مگر شما جز این را چشم می‌داشتید؟!. آیا کسی که با کوششهای مردانه‌ی خویش یک کشوری را از دست بیگانگان رهانیده نباید پادشاه آن شود؟!. آیا می‌تواند رشته‌ی کارها را بدست دیگری سپارد و همه‌ی رنجهای خود را هدر سازد؟!. می‌گویید : «یکی از شاهزادگان صفوی را بتخت نشاند و خود او به پیشکاری کارها را راه برد» برای چه چنین کاری کند؟!.. چه انگیزه برای آن هست؟!.. مگر پادشاهی به پیشانی صفویان نوشته؟!.. آخر برای چه شما از یک دسته پسران بیکاره هواداری می‌نمایید و با یک مرد کارآمد توانایی از در دشمنی می‌آیید؟!.

👇
با اینگونه سخنانست که یکی می‌توانستی نادانی آن کسان را برخشان کشد و اندازه‌ی پستیشان را نشان دهد و با اینهمه نتوانستی آنان را براه آورد و از آن نادانی برکنارشان دارد. زیرا شما چون بیندیشید این گرفتاری آن کسان نتیجه‌ی بهم آمیختن چندین درد بوده. از یکسو رشک بردن بر نادرشاه و فیروزیهای او ، از یکسو بیدردی و دل نسوزانیدن بحال کشور و مردم آن ، از یکسو بیماری روان و ناتوانی خرد که آنچه را از پیش دیده و خو کرده بودند بآسانی دست کشیدن نمی‌توانستند ـ اینهاست که ما آلودگیهای روهم آمده و درهم آمیخته می‌شماریم ، اینهاست که می‌گوییم چاره‌اش بر هر کسی سخت شود.

یک دسته مردمی که خود هیچ کاری نتوانند و با اینهمه برخاستن مردان بزرگ را برنتابند و بر آنان رشک برند و پستنهادانه از در بدگویی و کارشکنی درآیند جز کشتن چه سزای دیگر دارند؟!.. تاریخنگاران آدمکشیهای نادر را می‌نگارند و از ستمهای او می‌نالند. من که چگونگی را نیک فهمیده‌ام او را ستمدیده می‌بینم و دلم بر آن مرد بزرگ می‌سوزد. کسی که برخاسته و آن کارها را بانجام رسانیده و از مردم بجای ارجشناسی و پشتیبانی جز کارشکنی و دشمنی ندیده ـ آیا چه ستمی بالاتر از این خواهد بود؟!..


.