پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 فلسفه‌ی روزه (تکه‌ی سه از شش)

🔸 کلفت خانه‌ی ما

کلفت خانه‌ی ما پیره‌زنی است ساده و غرولندی و ناتوان ، که از کمیابی کلفت بناچار وجودش را عزیز می‌شماریم. این پیره‌زن با همه‌ی ناتوانی روزه می‌گیرد ، اما دو سه روزی که از ماه مبارک روزه گرفت روز چهارم بود که بنای غرولند را گزاشت اما نه با ما ، بلکه بخدا غرولند می‌کرد که : این چه قراریست که گزاشته‌ای ، آخر این روزه دیگر چه بود که برای ما آوردی ، و از این گونه حرفها. من که گاهی سربسر او می‌گزارم گفتمش مگر نمی‌خواهی ببهشت بروی ، آن دنیا بعوض این دنیا خیلی خوش به تنت می‌گذرد ، یک قصر بسیار عالی بتو ، تنها می‌دهند.

گفت : ای آقا ، من چه روزه بگیرم چه نگیرم جایم توی بهشت است. همان روز قیامت سفت و سخت مقابل خدا می‌ایستم و حرفهایم را می‌زنم. دیروز رفتم مسجد. آقای روزه‌خوان یک حرفهایی میزد که از عهده‌ی هیچ کس برنمی‌آید آنطور بکند. می‌گفت : زنها ، از خانه‌ها بیرون نروید ، زن حمام تا حمام باید بیرون برود آن هم با اجازه‌ی شوهرش ، مسجد هم بدون اجازه‌ی شوهر نباید برود ، روزه گرفتن تنها کافی نیست اگر یک برگ مویتان را نامحرم ببیند عبادتتان درست نیست. حالا شما بگو : کی می‌تواند اینطوری که آخوند می‌گوید بکند ، زن آقای روضه‌خوان که نان و خورشش آماده است و کلفت هم دارد می‌تواند توی خانه بنشیند و بیرون نیاید؟ ما که باید برویم خرید کنیم و کارِ خانه می‌کنیم چطور می‌توانیم توی خانه بنشینیم و بیرون نرویم؟ می‌گفت عبادت خدا کنید ، نماز اینطور بخوانید ، روزه آنطور بگیرید ، اگر اینجاش کج باشد یا آنجاش راست باشد نماز و روزه‌ات درست نیست. اگر اینطور است دیگر چرا آدم بخودش زحمت دهد ، یکدفعه نه نماز می‌کنیم و نه روزه می‌گیریم که بهتر است.

خیلی حرف زد که من یادم نیست. آنها اینقدر لفت و لعابش می‌دهند که آدم هیچیش را یاد نمی‌گیرد. تا می‌خواهی یک خطش یاد بگیری از خط صدمی رد شده است.

خدا هم عجب کارها را سخت کرده. او که می‌خواهد اینطور عبادتش کنند ، اول همه‌چیز مردم را آماده کند تا بتوانند همه‌ی آنهایی که گفته بکنند. خدا خانه و زندگی آماده و آراسته‌ای بمن بدهد که نخواهم دست به تر و خشک بزنم ، من هم شب و روز نماز می‌خوانم و روزه می‌گیرم و پای منبر آخوند می‌نشینم. همه‌ی حرفهاشان اینست که صبح تا شام بیایید پای منبر بنشینید تا یاد بگیرید چطور نماز کنید و روزه بگیرید.

اینها خبر ندارند که مردم هزار کار و بدبختی دارند که باین چیزها نمی‌رسند.

این ایرادهاییست که یک پیره‌زن دهاتی بیسواد بگفته‌ی واعظ مسجد مجاور خانه‌ی ما کرده و من بی‌آنکه در معنی گفته‌های او تغییری دهم عیناً در بالا نوشتم.


.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)

2ـ سرچشمه‌ی کارهای آدمی مغز اوست (تکه‌ی سه از هفت)


امروز این سستی خردها و کوتاهی اندیشه‌ها و پستی خیمها که ما از برخی کسان می‌بینیم ، اگر جستجو کنیم انگیزه‌ی همه ، آن دانسته‌ها و آموخته‌هاست که در مغزهای ایشانست. مثلاً در این هنگام که جهانیان توده توده گردیده و با همدیگر بر سر زندگی نبرد می‌کنند (1) ، ما اگر کسانی را پیدا کنیم که بی‌پروایی از خود می‌نمایند ، و چون سخن از نگهداری کشور و میهن‌دوستی بمیان می‌آید رو می‌گردانند از حال آنان در شگفت خواهیم بود. اینان چرا دربند زندگانی نیستند؟!.. چرا اندیشه‌ی آینده نمی‌کنند؟!..

اگر جستجو کنیم خواهیم دید از آغاز جوانی با یک رشته بدآموزیهایی دچار بوده و چنین یاد گرفته‌اند : «خدا اینجهان را دشمن می‌دارد هر کسی می‌خواهد خدا را خشنود گرداند باید باینجهان بی‌پروایی کند و همیشه در اندیشه‌ی آنجهان باشد ...». این بدآموزیها با تنبلی و هوسِ آسایش‌دوستی که در نهادشان بوده سازگار افتاده ، و در دلهاشان جایگیر گردیده و همین روانها و خردهای ایشان را هرچه سست‌تر و ناتوانتر گردانیده. نتیجه‌ی آن بدآموزیهاست که بدینسان نمودار می‌گردد.

اینان نه آنست که جان خود را دوست نمی‌دارند و نگهداری آن را نمی‌خواهند. چنان گمانی درمیان نیست. آنان جان خود را بیشتر دوست می‌دارند و اگر در نتیجه‌ی همین بی‌پرواییها کشور را گرفتاری پیش آید و آنان هم بیک گزندی یا زیانی دچار گردند بیشتر از دیگران بیتابی نمایند. چیزی که هست در سایه‌ی ناتوانی روانها و خردها این نمی‌توانند که از پیش گزندهایی را که بیم آنها می‌رود دریابند و بهمدستی دیگران یک راهی برای نگهداری خود بیندیشند. درست مانند کودکانند که تا گزند یا زیانی نزدیک نگردد آن را درنیابند و اگر کسی بآنان بگوید پروا ننمایند. مثلاً اگر درِ یک باغی را باز دیدند بدرون آن روند و دست بچیدن گلها یا میوه‌ها زنند و این نیندیشند که باغبان بر سرشان آید و گوشهاشان مالد ، و اگرهم کسی این را یادآوری کند پروا ننمایند. لیکن چون باغبان نمودار گردید آن زمانست که باندیشه‌ی رهایی افتند و اگر گرفتار گردیدند و سزایی دیدند به فریاد و ناله برخیزند.

اینان همان حال را می‌دارند. چون در سایه‌ی یک رشته بدآموزیها و گمراهیها روانهاشان ناتوان گردیده درست حال و خوی کودکان را پیدا کرده‌اند و اینست از چیزهایی که با خرد و اندیشه توان دانست بی‌بهره‌اند و همچون کودکان سررشته‌ی کارهاشان در دست سَهِشها (احساسات) می‌باشد.

ولی اگر بجای آن بدآموزیها معنی درست جهان و زندگی را یاد گرفتندی (مثلاً دانستندی که اینجهان و آنجهان هر دو را خدا آفریده و این بسیار بیخردانه است که بگویند خدا اینجهان را دشمن می‌دارد ، دانستندی که اینجهان و آنجهان بهم بسته است و کسانی اگر در اینجهان نیک و سرفراز نزیند در آنجهان نیک و سرفراز نخواهند بود ، دانستندی که در جایی که توده‌ها با همدیگر در نبردند هر توده‌ای باید دست بهم داده در اندیشه‌ی نگهداری خود باشند ...) هیچگاه دچار آن ناتوانی روان و خرد نگردیده و آن خیمهای پست را از خود نشان ندادندی.


پابرگی :
1ـ این گفتار در سال 1320 در گرماگرم جنگ جهانی دوم نوشته شده. ـ ویراینده


.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش پنجم : نادرشاه)

🔸 2ـ5) نادرشاه ، پتر بزرگ و شارل دوازدهم (تکه‌ی یک از دو)


نادرشاه با پتر بزرگ امپراتور روس و با شارل دوازده پادشاه سوید نزدیک بوده. کنون شما داستان آن دو پادشاه را بخوانید و از ارجشناسی‌ای که مردم روس و سوید از ایشان نمودند آگاه شوید و آن را با داستان نادرشاه و ارج‌ناشناسی ایرانیان بسنجید تا بدانید مایه‌ی بدبختی این کشور چیست. تا بدانید اثر نیکخویی و بدخویی یک توده در پیشرفت و پسرفت تا کجاست.

پتر ، روسیان را که در راه زندگانی بسیار پس افتاده بودند پیش آورد و از روسستان که سرزمین پراکنده‌ی ناتوانی بود یک کشور نیرومند و توانا پدید آورد و به روسیان چیزهای بسیار آموخته آنان را از دُژآگاهی بیرون آورد. روسیان نیز با همه‌ی رنجشی که از کارهای او پیدا می‌کردند چون نتیجه‌ی آنها را دیدند ارجشناسی کردند. اگر نادانان بدشمنی او برمی‌خاستند دانایان از پشتیبانی بازنایستادند ، و چون او مُرد خاندانش را نگه داشتند و آرزوهایی را که درباره‌ی بزرگی کشور می‌داشت همه بکار بستند و امپراتوری تا می‌بود در خاندان او می‌بود.

شارل دوازده مرد بسیار دلیر و جنگجو بود و غیرت و مردانگی او درخور ستایش بسیار است ، و چون از شانزده ‌سالگی بلشکرکشی برخاست و شهرگشایی کرد ، آواز او در سراسر اروپا پیچید و مردمان در همه جا او را بزرگ داشتند. با اینهمه شارل جز زیان سودی بکشور خود نرسانید. زیرا اگر چه پولند [لهستان] را بگشود و رشته‌ی آنجا را بدست گرفت و این خود کار بزرگی بود لیکن چون لشکر بخاک روس برد در جنگ خونین پالتاوا [Poltava] از پتر بزرگ شکست یافت و بیکبار همه‌ی نیروی خود را از دست هشت.

این جنگ پالتاوا یکی از «کارزارهای برنده‌ی» (1) تاریخ بشمار است و شارل در این سفر هشتادهزار سپاه بر گرد سر و در پشت سر خود می‌داشت و بیشتر ایشان جنگجویان دلیر سوید بودند که همه‌ی اروپاییان دلیری و آزمودگی ایشان را می‌شناختند. شارل همه‌ی اینها را از دست داد و جز با چند صد تنی از خاک روس بیرون نرفت. سپس نیز چون به بندر عثمانی پناهنده شد پنج سال در آنجا بیهوده نشست و نتیجه‌ی این کارها آن شد که سوید بخش بزرگی از خاک خود را از دست هِشت و کشوری که تا آن زمان از نیرومندترین کشورها بشمار می‌رفت و سراسر اروپا از آن می‌ترسید در نتیجه‌ی این گزندها یکی از کشورهای ناتوان و کوچک گردید.

با اینهمه چون شارل پنج سال در خاک عثمانی نشست ، سویدیان چشم ازو نپوشیدند و با آن فشار و تنگی که می‌دیدند دیگری را بجای او برگزیدند و چون پس از پنج سال شارل ناگهان و تنها بخاک سوید رسید سویدیان شادیها نمودند و آنچه می‌توانستند نوازش و پشتیبانی دریغ نگفتند و دوباره لشکر و پول باو دادند و دوباره در زیر درفش او جنگ کردند و سپس چون شارل کشته شد خاندانش را نگه داشتند و خواهرش را بپادشاهی برداشتند.

شما اینها را با رفتاری که در ایران با نادر کردند بسنجید تا بدانید که باو چه ستمی کرده‌اند و چه بدنهادی درباره‌اش روا داشته‌اند. می‌گویند ‌: نادر چون چشمهای پسرش را کند دیوانه شد و بیباکانه بریختن خون مردم پرداخت. ولی نه چنانست.

پس از داستان رضاقلیخان ، نادر چند سال دیگر زنده می‌بود و کارهای بزرگی را انجام می‌داد ، و هیچ نابسامانی در گفتار و رفتار او دیده نمی‌شد.


پابرگی :
1ـ یک رشته جنگهایی روی داده که چون هر یکی نتیجه‌های بزرگی را پشت سر داشته و گردش تاریخ را از راه خود برگردانیده تاریخنگاران اروپایی نامی بآنها داده‌اند که می‌توان در فارسی «سنگهای سرپیچ تاریخ» ترجمه نمود.[گویا این ترجمه‌ی روان "decisive battles of the world" باشد] ولی چون در عربی آنها را «جنگهای بُرنده» نامیده‌اند ما نیز پیروی از نویسندگان عرب کردیم. آن جنگها را تا بیست می‌شمارند و جنگ پالتاوا یکی از آنهاست. ناپلئون هنگامی که در سنت هلن بوده و یادداشتهایی کرده یکی هم از این جنگ سخن رانده است. (پ)

[چنین می‌نماید که «بُرنده» ترجمه‌ی واژه به واژه‌ی decisive باشد.]


.
🔶 فلسفه‌ی روزه (تکه‌ی چهار از شش)

🔸 روشنفکران

اما ایرادها تنها این نیست. اگر همه‌ی ایرادها این بود که پیره‌زنانی مانند کلفت خانه‌ی ما می‌گیرند و باز در تحت تأثیر گفته‌های واعظ هستند ، چندان قابل اعتنا نبود ، زیرا این پیره‌زنان برابر فهم خود عمل نمی‌کنند و محیط نه چنان در آنها مؤثر است که بتوانند فهم خود را بکار اندازند. همین پیره‌زن با همه‌ی ناتوانی و پیری با آنکه باو گفتم : تو با این پیری و ناتوانی اگر روزه نگیری گناه نداری ، نپذیرفت و با اینکه آن حرفها را زد یک حرفهای دیگری هم که دلالت بر نادانی و درماندگی فکر اوست می‌زد که من از ذکر آنها خودداری کردم. به هر حال مقصود اینست که این ایرادها در دل بسیاری از مردم می‌گذرد. ولی دسته‌ی درسخوانده که بروشنفکران تعبیر می‌شوند ایرادهاشان بیش از آنها و بسیار مؤثرتر و گیراتر است.

اینها نیز از خود می‌پرسند : چرا نخوریم و نیاشامیم؟ چرا هنگامی که گرسنه‌ایم نخوریم و در هنگام سیری ، معده‌ی خود را به رنج اندازیم. آیا خدا روز قیامت از ما خواهد پرسید چرا گرسنه بودی غذا خوردی یا چرا تشنه بودی آب خوردی؟!.

اینها به علم طب و دلایل علمی استناد می‌کنند و دلیلها می‌آوردند که بموجب آن روزه گرفتن برای آدمی ضرر دارد و تندرستی او در خطر می‌افتد ، یا لااقل مختل می‌شود. می‌گویند : محسوس و روشن است که ما اگر هنگامی که گرسنه هستیم غذا نخوریم و یا در موقع سیری غذای اضافی بخوریم معده به رنج می‌افتد و دچار اختلال و بیماری خواهد شد و بالنتیجه تندرستی از میان می‌رود یا لااقل سلامتی ناقص می‌شود ، و این ، هم برخلاف عقل سلیم و هم بر ضد دستور اساسی دین است که حفظ سلامتی بدن را واجب شمرده است.
از این قبیل ایرادها فراوان می‌آوردند و ما در اینجا بذکر نمونه‌ای از ایرادهایی که مردم از عامی و درسخوانده وارد می‌آورند قناعت کردیم.


.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)

2ـ سرچشمه‌ی کارهای آدمی مغز اوست (تکه‌ی چهار از هفت)


می‌دانم کسانی خرده گرفته خواهند گفت : مگر آن کسان این سخنها را نشنیده‌اند. گرفتیم که در آغاز جوانیشان چون در یک حال دیگری می‌بوده‌اند آن بدآموزیها را یاد گرفته و از اینها که شما می‌گویید ناآگاه بوده‌اند. ولی سپس که اینها را شنیده‌اند و در کتابها یا در روزنامه‌ها خوانده‌اند ـ پس چرا اینها کارگر نیفتاده و نمی‌افتد؟!..

می‌گویم : نخست چون آنها را در آغاز جوانی و بهنگام سادگی درونها یاد گرفته‌اند جایگیرتر گردیده و گزندی را که بروانها و خردها خواستی رساند رسانیده ، و کنون اینها را با مغزهای فرسوده و ناتوان یاد می‌گیرند و پیداست که بآسانی جایگیر نخواهد گردید. دوم آنها را بنام دین و با یک ارج و شکوه بسیاری آموخته و از آموزندگان پافشاری فزونتری دیده‌اند. ولی اینها را با ارج و شکوهی نمی‌شنوند و از گویندگان پافشاری و ایستادگی نمی‌بینند. (1)

یک مثل دیگر : شما بسیاری از جوانان و دیگران را می‌بینید که با آنکه درس خوانده‌اند و ستایشهای فراوان از درستکاری و پاکدامنی شنیده‌اند و از آنسوی کیفر نادرستی را می‌دانند و از رسوایی و بی‌آبرویی آن آگاهند با اینهمه در اداره‌های دولتی یا در جاهای دیگر چون پولی بدستشان می‌رسد خودداری نتوانسته دست نادرستی بسوی آن دراز می‌کنند و خود را گرفتار می‌گردانند ـ آیا این کار را چرا می‌کنند؟!.. چرا خود را از ارج و آبرو می‌اندازند؟..

چون جستجو کنید خواهید دید هر یکی از ایشان بدآموزیهای مادیگری را از اینجا و آنجا شنیده‌اند. مثلاً «زندگانی نبرد است و هر کس باید بکوشد و پول اندوزد و نیرومند گردد ...» یا «که گفت دزدی بد است؟!..» یا «همیشه ناتوان خوراک توانا است» ـ و اینها چون با آزمندی و خودخواهی او سازگارتر افتاده از اینرو آنها را گرفته و در مغز خود جا داده و همینهاست که خرد و فهم او را از نیرو انداخته و از درستی و پاکدامنی بی‌بهره‌اش گردانیده.

اگر کسی تاریخ اروپا را در دو (2) قرن بازپسین ، با یک بینشی ، جستجو کند بیگمان یکی از چیزهایی که در زندگانی اروپاییان کارگر افتاده و دیگرگونی در آن پدید آورده ، همین آموزاکهای مادیگریست و مثالهای بسیار برای آن تواند یافت. (چنانکه ما نیز یکی از انگیزه‌های دشواری روزافزون زندگی همین را شمرده‌ایم).

یک مثل دیگر : امروز گروه انبوهی از مردم ایران و از دیگران با کشور و زندگانی بدخواهند و مالیات پرداختن و سپاهی شدن و دیگر یاوریها را درباره‌ی کشور بخود «حرام» می‌شمارند. این بتازگی رخ داده که مردی از تبریز بتهران آمده و در اینجا بخانه‌ی پسر خود نرفته چرا که کارکن دولت است و پولی که می‌گیرد حرام می‌باشد. از آنسوی خود نیز چون کار و پیشه‌ای نمی‌دارد با پول خواستن از این توانگر و آن توانگر زندگی بسر می‌دهد. دریوزه‌گردی می‌کند و پول دولت را نمی‌خورد.

یکی از آشنایانم می‌گوید : در چند سال پیش بازرگانی مالیات بایستی داد. چون نمی‌داد فشار آوردیم. پول را برداشته شبانه بخانه‌ام آمد و چنین گفت : «این پول ، من آن را بخودتان می‌دهم ولی راضی نیستم که بصندوق دولت وارد شود.»

صدها از اینگونه داستان توان شمرد. اینان چرا چنینند؟!.. چرا این نمی‌فهمند که برای یک توده‌ای بیش از همه «فرمانروایی» دربایست است که بآنان ایمنی دهد و خاندانها را از دزدان و ستمگران نگه دارد و نیرو اندوخته کشور را از دشمنان ایمن گرداند؟!.. این نه چیزیست که کسی با داشتن فهم و خرد آن را نداند.


پابرگیها : (از ویراینده)
1ـ یک علت دیگری هم برای مؤثر بودن آنها و کم‌‌اثر بودن اینها هست که خود نویسنده در جاهای دیگر از جمله همین گفتار شرح داده و آن سازگاری آن سخنان با دلخواسته‌ها و هوسهاست و اینکه نهاد تن و جان ـ در جایی که روان فرهیختی نبیند ـ چیره‌تر است.

2ـ ـ اصل : ده قرن. همانا «دو قرن» بازپسین خواسته شده : دوره‌ای که اروپاییان دلهاشان از گفته‌های فیلسوفان مادی پر می‌گردیده و چنان باورهای زهرآلودی ریشه‌ی نیکخواهی و نیکوکاری را در کار کندن بوده‌ است (نک. کتاب «در پیرامون روان»). اینست «ده قرن» اشتباه چاپی می‌نماید.


.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش پنجم : نادرشاه)

🔸 2ـ5) نادرشاه ، پتر بزرگ و شارل دوازدهم (تکه‌ی دو از دو)


دوباره می‌گویم : آنچه نادر را از جا دربُرد و بآن حال انداخت ارج‌ناشناسی ایرانیان و پستنهادی کسانی بود که بآن مرد بزرگ رشک می‌بردند و با او کارشکنی می‌نمودند ، و یا فرصت یافته از در گردنکشی درمی‌آمدند. نادر هند و بخارا و خوارزم را گشاده و بزرگی ایران را بگردن آن مردمان گزارده ، این زمان می‌خواست لشکر به عثمانی کشد و در نامه‌ی خود بسلطان عثمانی می‌نوشت : «در استانبول آماده‌ی پذیرایی باشید» در چنین هنگامی از درون ایران از چند جا شورش برخاست. زیرا محمدتقی‌خان که نادر او را به والیگری فارس و عمان برگمارده بود در فارس بگردنکشی پرداخت و یکی از خویشان نادر را کشت و محمدحسن‌خان قاجار که پدرش فتحعلی‌خان آن ناتوانی و درماندگی را در پیرامون شاه‌تهماسب نشان داده و در برابر افغانان و عثمانیان هیچ کاری نیارَسته [=جرئت نکرده] بود با همدستی ترکمانان در استرآباد شورش پدید آورد ، و شیروانیان فرمانروای خود را کشته و سام‌میرزا نامی را دستاویز ساخته هیاهو برانگیختند.

این بدنهادیها در چنان هنگامی بر نادر ناگوار افتاد و رشته‌ی خونسردی و خویشتنداری را از دست او گرفت. اگر کسی کتاب حزین را خوانَد پیداست که انبوهی از ایرانیان بر نادر رشک می‌برده‌اند و از کارهای بسیار گرانبهای او بجای خشنودی رنجیدگی می‌نموده‌اند. می‌گوید : نادر خوابگاهی برای خویش در مشهد ساخت و یکی بر دیوار آن شعری نوشت : «عالَم پر از تو و خالیست جای تو» (1) ببینید با مرد چنان بزرگی چه پستیها می‌نموده‌اند و چگونه این بیفرهنگیها زبان بزبان می‌گردیده که بگوش حزین رسیده و آن را در کتاب خویش آورده است.

از کسانی که بر نادر رشک می‌برده یکی خود حزین بوده که از سخنانش پیداست و او کارهایی را که نادر انجام داده بنام شاه‌تهماسب نگاشته و ستایشها از شاه‌تهماسب کرده.

یک مرد بیکاره‌ی هرزه‌گردی که در آن هنگام شوریدگی ایران جز گردیدن از شهری بشهری و شعر سرودن و معما ساختن کاری نمی‌توانسته خود را مرد دانایی می‌شمارَد و از نادر گله می‌کند ، ازو نکوهش می‌نویسد. این یکی از هزاران کسانیست که بوده‌اند و همگی این رفتار را داشته‌اند.

از سخن خود نتیجه بگیریم : این بهترین نمونه است که یک مردمی از بدخویی و آلودگی چه زیانهایی بینند : مرد بزرگی همچون نادر را با دلی پردرد زیر خاک کنند و آن شکوه و نیروی بیمانند را از دست داده خوار و زبون زندگی کنند.

کسانی که می‌خواهند اندازه‌ی بزرگی نادر و ارج کارهای او را بشناسند تاریخ عثمانی را بخوانند که پس از چهل و اند سال هنگامی که آغامحمدخان بنیاد قاجاریان را می‌گزارد و باین سو و آن سو لشکر می‌کشید عثمانیان ازو ناخشنود بودند ولی چون زمان نادر و جنگهای او را فراموش نکرده بودند جنگ با ایران را بسود خود نمی‌شماردند و با آغامحمدخان از در نرمی و بردباری درمی‌آمدند ، و این چیزیست که خود تاریخنگاران ایشان خَستُوان [=معترف] شده‌اند.


پابرگی :
1ـ بیت : در هیچ پرده نیست نباشد نوای تو عالم پر است از تو و خالیست جای تو. این شعر که بر روی دیوار آرامگاه نادر نوشته بودند ، آرزوی مرگ نادر را می‌رساند. کسی که ایران را زنده گردانده بود ، آرزوی مرگش را می‌کرده‌اند.


.
🔶 فلسفه‌ی روزه (تکه‌ی پنج از شش)

🔸 «علمای اعلام»

اکنون سئوال دیگری پیش می‌آید که پاسخ این سئوالات با کیست؟. چه کسانی باید باین اعتراضها جواب بدهند؟.

این ایرادها اثر خود را کرده و اکنون می‌توان گفت بیش از ده در صد ایرانیان با اینکه می‌گویند مسلمانیم روزه نمی‌گیرند. کسانی که خود را بلباس پیشوای دینی درآورده و مدعیند در علم دین از مجتهدین و سزاوار پیشوایی هستند باید این ایرادها را جواب بدهند ، جوابی که قانع کننده و عالمانه و از روی دلیل باشد. متأسفانه تاکنون این آقایان چنین کاری نکرده‌اند ، نه اینکه اصلاً جواب نداده باشند جوابهایی داده‌اند ، لیکن این جوابها فقط برای کسانی خوب بود که چشم و گوش بسته و مریدشان بوده‌اند ، امروز دنیا عوض شده و بیشتر مردم چشم و گوششان باز شده و حرفهای تازه‌ای شنیده‌اند. «علمای اعلام» ما همچنان با همان رفتار و گفتار کهنه‌ی خودشان که بارها مورد اعتراض قرار گرفته است می‌خواهند در برابر سیل اعتراضات بایستند و همه می‌دانیم نتوانسته‌اند و روزبروز بیشتر شکست می‌خورند. بگذریم از اینکه چندیست بازار عمامه و قبای «علمایی» رواج گرفته ولی حقیقت امر اینست که سخنان آقایان درمیان دسته‌ی چیزفهم اثری ندارد و بنابراین نباید امیدوار بود که این آقایان بتوانند بکار خود ادامه دهند.

این هم مسئله‌ایست که باید از خود پرسید : راستی چرا اینطور است که هر کسی درسخوانده و چیزفهم است کمتر به دین و آیین و بگفتار و رفتار «علمای اعلام» اعتنا و توجه می‌کند ، اما هر کسی هرچه کمتر درس خوانده و بیسوادتر است ، بیشتر دنبال گفتار و رفتار «علمای اعلام» می‌رود؟ «علمای اعلام» می‌گویند : اینها درسهای بیدینی خوانده‌اند ، بیدین شده‌اند ، کافرند ، خدا لعنتشان کند. درسخوانده‌ها می‌گویند : اینطور نیست ، ما بیدین نیستیم ، کافر نیستیم ، اما چیزهاییست که شما بیدلیل می‌گویید و ما درس خوانده‌ایم و گوشمان بدلیل آشنا شده ، نمی‌توانیم حرفهای بیدلیل شما را بشنویم ، همین که شما بما تهمت بیدینی می‌زنید به چه دلیل است؟ آیا همینکه ما را بیدین خواندید ، همه‌ی کارها درست می‌شود؟ دیگر نباید جواب اعتراضاتی که بر حرفهای شما وارد شود بدهید؟ شما که خدام شریعت و حفظه‌ی دین هستید باید دین را با علم و با دلیل و برهان بمردم یاد دهید ، نه بزور تکفیر و تهمت.

علمای دین چنان می‌گویند ، و درسخواندگان چنین. شما هم خواهی نخواهی دچار شک و تردید می‌شوید و حق دارید شک کنید تا در جستجوی حق و ناحق برآیید.

انسان وقتی می‌تواند چیز بفهمد که در گفته‌های هر دو طرف شک کند ، نه گفته‌ی یکی را بدون فکر یا از روی ترس بر خود تحمیل کند و گفته‌ی دیگری را اصلاً گوش ندهد.

آنچه مسلم است اینست که : همه‌ی حرفهای عمامه‌بسرها درست نیست و همینطور همه‌ی حرفهای فکلیها هم نادرست نیست. دلیلش هم اینست که از میان همان عمامه‌بسرها ، کسانی بتدریج پیدا شده‌اند که امروز بیشترِ حرفهای دیروز فکلیهای فرنگی‌مآب ملعون! را پذیرفته بلکه برای درستی آنها حدیثهایی هم می‌آورند. خود این عمل باید شما را (اگر هشیار باشید) دچار شک و تردید نسبت به بسیاری از گفته‌های امروزی علما گرداند. این شک و تردید هیچ کس را بیدین نمی‌کند ولی او را بفکر تحقیق و جستجو می‌اندازد.

همه می‌دانند که : آشفتگی عظیمی در افکار و عقاید مردم پیدا شده و عقاید مختلف و گوناگون زیاد گردیده است ، و این وضع برای یک مملکت بدترین بلاست که ممکن است آن را بنابودی کشاند.

بعضی عقیده دارند که با تمام قوا جلو همه‌ی افکار تازه‌ای را که پیدا می‌شود بگیرند و افکار کهنه را تقویت کنند تا اختلافات رفع شود. این فکر بسیار سطحی و از روی بی‌اطلاعی است زیرا از دو صورت بیرون نیست : یا افکار تازه‌ای که پیدا شده صحیح و برای جامعه مفید است که چرا جلوش را بگیرند؟ و بر فرض که جلوش را بگیرند تاریخ ثابت کرده است که خواه ناخواه پیش می‌رود.

یا اینکه افکاری غلط و ضرردار است در این صورت هیچ احتیاج بخفه کردن و جلو گرفتنش نیست زیرا فکر غلط خودبخود رسوا می‌شود.

در این صورت رفتار علمای اعلام که در برابر هر فکر تازه‌ای اول چماق تکفیر بلند می‌کنند ، و بر صاحب فکر لعنت فرستاده عوام را بر علیه او می‌شورانند غلط است زیرا هم بضرر دین و هم بضرر دنیا تمام می‌شود.

عالِم اگر عالم است چه احتیاج باین کارها دارد. باید در این قبیل مواقع ، علم و فضل خود را نشان دهد و با دلایل عقلی و علمی بر همه کس روشن و ثابت گرداند که مثلاً فلان فکر غلط و برای جامعه مضر است. مردم دشمن خودشان نیستند ، همه می‌خواهند فکر و مطلب درست و مفید را بپذیرند. عالم باید اگر کسی یا کسانی را در اشتباه دید ، بقوت منطق حق‌پرستانه‌اش رفع اشتباه کند.

👇
در خصوص ایرادهایی که به روزه وارد کرده‌اند ، حق اینست خود علما جواب بدهند ، ولی جوابی که همه‌کس را قانع کند ، هم عامی بیسواد بتواند قبول کند ، و هم درسخوانده‌ی اروپادیده بپذیرد ، و از ایراد گرفتن بازماند.


.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)

2ـ سرچشمه‌ی کارهای آدمی مغز اوست (تکه‌ی پنج از هفت)


بیگانگان اگر از دور شنوند باشد که چنین داستانی را باور نکنند و یا این گروه را یکمشت دیوانه‌ی پوچ‌مغز شمارند. ولی ما از نزدیک نیک می‌دانیم که این داستان دروغ نیست. نیز می‌دانیم که آن گروه پوچ‌مغزانی نیستند و درمیانشان مردان نیک و آبرومند فراوان است. چیزی که هست آنان یک رشته بدآموزیهای پوچی را بنام کیش یاد گرفته و در دل جا داده‌اند ، بدینسان که رشته‌ی کارها چه در اینجهان و چه در جهان دیگر ، در دست امامانیست که همه‌کاره‌ی خدا می‌باشند ، و آنان را در اینجهان جانشینانی هست که علماء هستند و هرآینه فرمانروایی سزای ایشانست ، و دولت ستمگرانه آن را بدست گرفته. اینها را چندان با آب و تاب یاد گرفته و چندان استوار در دلهای خود جا داده‌اند که همه چیز را فراموش کرده‌اند ـ فراموش کرده‌اند که آن علماء که می‌گویند خود را کنار کشیده‌اند و جز گرفتن پول کاری با مردم و زندگانی ایشان ندارند و خود را پاسخده هیچ چیزی نمی‌دانند و در سخت‌ترین روز گرفتاری باندیشه‌ی مردم نخواهند افتاد. وآنگاه آنان یکمشت کسان پراکنده و بی‌سامانیند که اگر کاری هم بخواهند از دستشان برنیاید.

همان کسان اگر گزندی ببینند ، مثلاً ستمگری چند سیلی بروی یکی زند و یا دزدی داراک کسی را برد ، بگله و ناله از دولت پردازند و اگر شما خرده گرفته بگویید : «چرا چاره‌ی کار را از علماتان نمی‌خواهید؟..» یا بگویید شما که با دولت بدخواهی می‌نمایید پس چه جای این گله و ناله است؟!..» بجای آنکه از این سخن بخود آیند و گمراهی خود را دریابند از شما خواهند رنجید و چنان در نادانی فرورفته‌اند که تکانی بخود نخواهند داد.

همین سخنان که ما می‌نویسیم و آنان خواهند خواند بیشترشان بجای بیدار شدن و پند آموختن ببدگویی و زباندرازی خواهند پرداخت. اینست اندازه‌ی گرفتاری ایشان.

یک مثل دیگر : در همین کشاکشهای پیمانی ما کسانی را می‌بینیم که دعوی دین می‌نمایند و پیمان را بنام آنکه هواداری از دین می‌نماید نیک می‌خوانند و فیروزیهای آن را در زمینه‌ی دین می‌بینند بااینهمه هر زمان ببهانه‌های کوچکی بدشمنی برمی‌خیزند و برخی از آنان بیشرمی و بیفرهنگی نیز می‌کنند. این رفتار را چرا می‌نمایند؟.. اینان اگر براستی هوادار دینند بایستی ارج فیروزیهای پیمان را بشناسند. این در جهان نخستین بار است که برای دین چنین بنیاد استواری نهاده گردیده و به هر بخشی از آن دلیلهای برنده آورده و جای کوچکترین ایرادی بازگزارده نشده. اینها چیزهای ساده‌ای نیست. کارهاییست که آنان یکی را نتوانستندی. پس بایستی خود را در برابر پیمان کوچک شمارند و به هر حال از بدخواهی و بدزبانی بازایستند. پس چگونه است که بآن رفتار زشت برخاسته‌اند؟! این اندازه خیره‌چشمی و بیشرمی در آدمی کمتر پیدا شود.

در اینجا نیز چون می‌جوییم ، می‌بینیم این نیز نتیجه‌ی بدآموزیهای کیشی است. اینان چنین دانسته‌اند که خدا جهان را از بهر چند تنی آفریده و همه چیز برای ایشان است و همه‌ی کارها در دست آنان می‌باشد و چون خود را بآنان بسته‌اند در آن جهانِ پندار ، شرم و فرهنگ و راستی‌پرستی و خرد و فهم و دلیل و همه چیز را فراموش کرده‌اند. بلندی نام خدا ، و رستگاری جهانیان ، و پیشرفت زندگانی و مانند اینها که ما ارج می‌گزاریم در نزد آنان دارای هیچ ارجی نمی‌باشد.

اینها مثل از هنایش بدآموزیهاست. از نیک‌آموزیها نیز مثلهای بسیار توان آورد. فلان مردم در راه نگهداری آزادی خود جانبازیهای شگفت‌آور می‌کنند. مردان چشم از آرزوها و هوسهای خود پوشیده با خشنودی رو بسوی جنگ می‌آورند. مادران فرزندان خود را بسفر مرگ روانه می‌گردانند. چرا چنین می‌کنند؟.. این سهشها در آنان چگونه پدید آمده؟.. اگر جویید خواهید دید آزاده‌مردانی از میان ایشان برخاسته‌اند و معنی آزادی و ارج آن ، و همچنین زیان زیردستی و زبونی و خواری را بآنها نیک فهمانیده و تکانی بروانها و خردهای ایشان داده‌اند. در نتیجه‌ی آنهاست که این سَهِشها [=احساسات] پدید آمده.

اگر در تاریخ جستجو کنید جنبشهایی که در توده‌ها گاهی پیدا شده و آنان را بجایگاه بلندی رسانیده هر یکی جز نتیجه‌ی پیدایش مردان بخردی که با راهنماییهای خود تکانی بروانها و خردها داده‌اند نبوده.
آن جنبش باستان یونان را گیرید و داستانش را بخوانید. جنبش روم را گیرید و انگیزه‌اش را جستجو کنید. داستان ایران باستان و هنایشی را که پیدایش شت زردشت در آن داشته نیک بجویید.

مردم عرب با آن پراکندگی و خواری ، با آن گمراهی و نادانی ، آیا در سایه‌ی چه بود که بدانسان بتکان آمد و درمیان قبایل رشته‌ی یگانگی پیدا شد و مردان بخرد و دانایی همچون چهار خلیفه و مانندگان ایشان برخاستند؟.. آیا جز در سایه‌ی پیدایش اسلام و آموزاکهای آن بود که چنین نتیجه‌ای بدست آمد؟!

👇
شورشهای[انقلاب] انگلیس و فرانسه در قرن هیجدهم و تکانی که در سراسر اروپا پدید آورد و در همه‌ی کشورها فرمانرواییهای خودکامه را از میان برده مشروطه و پارلمان را جانشین آن گردانید ـ آیا جز نتیجه‌ی راهنماییهای مردان دانا و بخردی همچون ولتر و دیگران می‌بوده؟!.


.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش پنجم : نادرشاه)

🔸 3ـ5) تاریخ خود را نمی‌دانند (تکه‌ی یک از یک)


چندی پیش در روزنامه‌های تهران گفتگو از نادرشاه بمیان آمد و برخی از این پادشاه غیرتمند بد گفته بودند. یکی از بیچارگیهای ایرانیان اینست که تاریخ خود را نمی‌دانند.

نادرشاه نیکیهای بسیاری به ایرانیان کرده و سزا نیست که کسی ازو بدگویی نماید ، هنگامی که ‌این کشور بدست افغان و عثمانی و روس افتاده و از آنسوی از هر گوشه‌ی کشور یک گردنکش دیگری برمی‌خاست و آشوب و نابسامانی ریشه‌ی مردم را می‌کند این مرد با یک مردانگی و دلیری بکار برخاست و در سایه‌ی دلیری و کاردانی آشوب و نابسامانی را کنار زد ، و کشور را از دست افغانان و عثمانیان و روس بیرون آورد. آنگاه باندیشه‌ی بزرگ دیگری افتاده خواست کارهایی کند که در آینده هم ایرانیان آسوده باشند. اینبود که از یکسو به برانداختن کشاکش بیهوده‌ی سنی و شیعی که مایه‌ی آنهمه خونریزیها گردیده و ملیونها دختران پاکدامن ایرانی را ببازارهای استانبول و صوفیا و بلگراد کشیده بود از میان براندازد. این شنیدنیست که یک نادر بیسواد بیهودگی این کشاکش را می‌دانست و زیانهای بسیار بزرگ آن را بدیده می‌گرفت. ولی ملایان که خود را پیشوای دین و رهنمای زندگانی مردم می‌شناختند اینها را نمی‌دانستند و بدیده نمی‌گرفتند.

در همان زمانِ نادر ، چند صدهزار از زنان و دختران ایرانی را دستگیر کرده بنام کنیز بعثمانی برده و در بازارهای استانبول و صوفیا و بلگراد و دیگر شهرها فروخته بودند که یکی از ایستادگیهای نادرشاه بر سر بازگردانیدن آن زنان و دختران بود. ولی ملای نادان هرگز پروای اینها نمی‌داشت و چنین می‌گفت : «تولا و تبرا از فروع دین ما است. ما نمی‌توانیم از آن دست برداریم». مردک پستنهاد از زباندرازی بمردگان هزارساله که نتیجه‌ی آن ریخته شدن هزارها خون و بکنیزی افتادن صدهزارها دختران و زنان می‌شد لذت می‌برد و از بیخردی و سبکمغزی این را یک «عبادتی» برای خدا می‌شمرد و هنگامی که نادر گفتگو از برداشته شدن «لعن و سب» می‌کرد بنام هواداری از دین در برابر او می‌ایستاد. ببینید آن مرد درس‌ناخوانده چه می‌خواسته و این آخوندهای درسخوانده‌ی پوچ‌مغز چه می‌خواسته‌اند.

آن روز بر سر اینکه «تولا و تبرا» از «فروع» ده‌گانه‌ی کیش ماست آن ایستادگی را می‌نمودند و صدهزارها دختران را بدستگیری و زیردستی می‌انداختند ولی امروز با صد پررویی در برابر ما می‌ایستند و می‌گویند : «اینها که در اصل دین نبوده» یا می‌گویند : «اینها کار عوامست امامان ما نفرموده‌اند».

آنهمه کتابهایی که مجلسی و جزایری و مرعشی و دیگران نوشته‌اند و آن «لعنت‌نامه» که نصیرالدین توسی ساخته و آن «زیارت عاشورا» همه را فراموش می‌کنند و می‌گویند : «اینها کار عوام است». یکی نمی‌گوید : بعوام اینها را که یاد داده؟!.. خوب گریزگاهی پیدا کرده‌اند. در توی گمراهیها و نادانیها درمی‌غلتند و شما هر ایرادی که بگیرید خواهند گفت : «این در اصل دین نبوده». دین را تماشا کنید که هیچ مرزی و سامانی نمی‌دارد. دین را تماشا کنید که گریزگاه همه‌ی گمراهان گردیده. اگر اینها در اصل دین نبوده پس آن پافشاریها که تاکنون علماتان و خودتان نموده‌اید برای چه بوده؟!.. پس گناه آنهمه خونها که ریخته شده و پرده‌ها که دریده گردیده بگردن کیست؟!..

شگفت اینجاست که هنوز هم اینها گناه نادر را نیامرزیده‌اند. هنوز هم او را بیدین می‌شناسند و پادشاهان صفوی را «حامی دین» می‌شمارند. هنوز هم پی بنافهمی و نادانی خود نبرده‌اند.

افسوس‌آور است که مردم نافهم ایران باستقلال کشور که نادر بازگردانیده بود بها نمی‌دادند ، بآن نام و آبرویی که دولت ایران در جهان پیدا کرده بود ارج نمی‌گزاردند. اینبود کارهای نادر در نزد آنان بزرگ نبود بلکه چون نادر می‌خواست شیوه‌ی زشت دشنام و نفرین را که کالای بسیار پست دستگاه شیعیگری است از میان بردارد اینان رنجیدگی ازو می‌نمودند. بخاندان بیکاره‌ی صفوی دلبستگی نشان داده بسیار می‌خواستند که پادشاهی با آن خاندان باشد. ...

بدبختان نمی‌اندیشیدند که پادشاه برای نگهداری کشور است و هر کسی که بهتر توانست کشور را نگه دارد و مردم را آسوده گرداند بپادشاهی شایسته‌تر است ، نمی‌اندیشیدند پادشاهی به پیشانی صفویان نوشته نشده که جز آنها پادشاه نباشد ، نمی‌اندیشیدند که صفویان برای کشور بوده‌اند نه کشور برای صفویان.

با این نافهمیهای شوم خود با چنان پادشاه بزرگی دشمنی نشان می‌دادند. شعرهای ریشخندآمیز سروده بمیان می‌انداختند. هر زمان در جای دیگری یک قلندر بچه‌ای بنام آنکه از خاندان صفویست بر سر او گرد می‌آمدند و درفش نافرمانی می‌افراشتند.

👇
این نامردی تا بآنجا رسید که هنگامی که نادر در عراق در جلو عثمانیها شکست خورده و تا همدان بازگشته در آنجا به گرد آوردن سپاه و بسیجیدن افزار می‌کوشید که دوباره بجنگ عثمانیها رود ، در چنان هنگامی که ایرانیان می‌بایست با سر و جان بیاوری آن سردار غیرتمند شتابند ، ناگهان دانسته شد مرد بلوچی که با افغانان به ایران آمده و در ستمگریهای آنان همدستی نموده و سپس به نادر پناهیده بود در کوهگیلویه درفش هواخواهی شاه‌تهماسب را برافراشته و مردم کوهگیلویه و شوشتر و آن پیرامونها با او همدستی نموده‌اند. این نمونه‌ای از رفتارهای پست ایرانیان بوده.

اینها تاکنون گفته یا نوشته نشده. مردم با این رفتار پست خود نادر را از آن شیوه‌ی میانه‌روی و خونسردی که داشت بیرون آوردند. نادر نه ، شما ـ اگر با چنان کوششهایی ، با چنین رفتاری روبرو گردید آیا خودداری خواهید توانست؟.. آیا نخواهید گفت : اینها جانورهای پست مردم‌آزارند ، اینها را باید کشت و نابود گردانید؟..

به هر حال بیگمان است که یکی از شُوَندهای[سبب] خونریزیهای نادر در پایان زندگانی خود همین بوده. ولی این تاکنون بازنموده نشده.

از نادرشاه «نگاره‌ای» (تصویری) در دست است که یکی از فرانسویان گویا در زمان خود آن شاه نگاشته است و ما بنام ارجشناسی از آن پادشاه غیرتمند این نگاره را در پیمان می‌آوریم. نگاره‌های دیگری از نادرشاه بیکبار پنداریست.


.
نگاره‌ی نادرشاه که گویا در زمان خود او کشیده شده است.
تاریخ و پندهایش

(همبسته با گفتار بالا)

.
🔶 فلسفه‌ی روزه (تکه‌ی شش از شش)

🔸 تذکر

نکته‌ای را که لازم است در اینجا بعلما تذکر داده شود اینست که ایشان می‌خواهند مطالب خود را با حدیث و قرآن ثابت کنند ، این روش برای کسانی کافی است که مسلمان هستند و بحدیث و قرآن ایمان دارند ، مسیحی و بالاتر از آن دهری و مادّی که خدا را نمی‌شناسند ، چگونه می‌توانند باستناد آیه‌ی قرآن و حدیث ، قبول کنند که سخن آنها درست است؟.

کسانی که درد دین دارند واجبتر از همه اینست که بعلمای خود فشار آورند تا قدری بخود زحمت داده از معلومات آخوندی کمی پا بالاتر گزارند و نیز منطق کهنه را که مانند شمشیر زنگ زده‌ی کند شده‌ای است ، بدور اندازند و با معلومات بیشتری و با منطق روشنتری ایرادهایی که دیگران بر دین وارد کرده و می‌کنند جواب بدهند بطوری که هم درسخوانده‌ها و هم کم‌سوادان ، خوب و روشن بفهمند که آنها چه می‌گویند و الا تا زمانی که «علمای اعلام» با همان سرمایه‌ی کهن و با همان منطق جدلی و مغالطه‌بازی بخواهند در برابر گفته‌ها و نوشته‌های بیدینان قیام کنند یا دست بچماق تکفیر برند یا بشورش و تحریک عوام پردازند ، با این رفتارها ممکن نیست بتوانند بشریعت خدمت و دین را حفظ کنند.

به هر حال نویسنده‌ی این رساله بهتر می‌داند که فعلاً در وظیفه‌ی «علما» دخالت نکرده و بیان «فلسفه‌ی روزه» را که حق آنها است بخودشان واگزارد ، ولی از همه‌ی خوانندگان خواهش می‌کند که این مقاله‌ی مختصر را بار دیگر با دقت بخوانند و از علمای خود بخواهند جواب منطقی و روشنی که همه‌کس بتواند فهمید بایرادهای مردم داده «فلسفه‌ی روزه» را بیان کنند. ما نیز امیدواریم بتوانیم بقیه‌ی مطالب خود را در آینده‌ی نزدیکی چاپ کرده در دسترس عموم بگزاریم.

من الله التوفیق و علیه التکلان


.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)

2ـ سرچشمه‌ی کارهای آدمی مغز اوست (تکه‌ی شش از هفت)


سخن کوتاه کنیم : سرچشمه‌ی بدی یا نیکی آدمی دانسته‌ها و پنداشته‌های اوست و از این رهگذر آدمی به یکی از سه حال تواند بود :

1) بحال خود ماند و براهنمایی یا بدآموزی دچار نگردد. چنانکه گفتیم انبوه مردمان چنینند که در این حال نهاد جانیشان چیره‌تر گردد و هوسها و خیمهای ناستوده سر برافرازد. با اینهمه روانها و خردها نیز از کار نیفتد.

2) دچار بدآموزیها گردد. در اینحال آنچه را که با هوسهای خود سازگار یابد فراگیرد و در مغز جا دهد و بدینسان چیرگی جان و خیمهای آن بیشتر باشد.

3) دچار راهنمایی گردد و راستیها را فراگیرد و معنی درست جهان و زندگی را بفهمد. در این حال روانها و خردها نیرومند گردد و هوسها را بزیر فرمان گیرد و خیمهای ناستوده را ناتوان گرداند.

این نیز گفتیم که در برخی توده‌ها نه یک بدآموزی ، بدآموزیهای گوناگون پدید آید و اینها وارونه‌ی هم بوده مایه‌ی بیکارگی فهمها و خردها گردد. زیرا یکی از چیزهایی که بیگمان باید شمرد آنست که چنانکه خوراکهای ناسازگارِ هم «معده» را از کار اندازد آموزاکهای ناسازگارِ هم فهم را بیکاره گرداند. شما اگر به پسر خود پندی دهید (مثلاً بگویید : در خوراک پروای سود و زیان آن را بکن و هر چیز را نخور) و مادرش دستوری ناسازگار آن دهد (مثلاً بگوید : جهان برای خوردن است هرچه می‌توانی بخور) آن بچه درمیان این دو دستور گیج شده و نداند کدام را بپذیرد و چه‌بسا دورویی کند ، و هر کجا یکی از آن دستورها را با هوس خود سازگار دید بکار بندد.

جای افسوس است که توده‌های شرقی با این آخرین و بدترین گرفتاری دچارند. باین معنی که هزار سالست از راستیها بدور افتاده و از آنسوی گرفتار بدآموزیهای گوناگون گردیده‌اند ، و در نتیجه‌ی آنست که نه تنها معنی جهان و زندگی را هیچ نمی‌شناسند و خردها و روانهاشان ناتوان و خیمهاشان بسیار پست است ، فهمهاشان نیز از کار افتاده. چنانکه ما بارها در همین زمینه سخن رانده‌ایم.

اگر کسی در تاریخ جستجو کند خواهد دید چون اسلام برخاسته تا یک قرن یا بیشتر آموزاکهای گرانمایه‌ی آن سادگی و پاکی خود را می‌داشته. ولی سپس آلودگیها یکی پس از دیگری پیدا گردیده : فلسفه‌ی یونان ، باطنیگری ، صوفیگری ، شیعیگری ، خراباتیگری ، پی هم و باهم رخ نموده. اینها هر یکی با اسلام ناسازگار بوده و هر یکی دسته‌ی دیگری را آلوده گردانیده ، و از همینجا بوده که اسلام اثر خود را از دست داده. سپس پس از دو سه قرنی گرفتاری بدتر دیگری پیش آمده ، و آن اینکه کسانی این رشته‌های بدآموزی را بهم آمیخته‌اند. مثلاً یک کسی هم صوفی و هم باطنی و هم خراباتی می‌بوده و از هر کدام چیزهایی را می‌گرفته و درهم می‌گردانیده. از این زمان است که بیکارگی فهمها و آشفتگی مغزها آغاز گردیده.

در این قرنهای تیره ، تیره‌تر از همه زمان چیرگی مغولانست که چون زبونی و زیردستی نیز درمیان بوده سستی روانها و خردها و پستی خیمها را هرچه فزونتر گردانیده. در همان هنگامست که شاعرانی برخاسته و هرچه پیدا کرده‌اند از این رشته و آن رشته ، از راست و کج ، و سودمند و زیانمند برشته‌ی شعر کشیده و آن بدآموزیهای زهرآلود را با یک زبان گیرنده و فریبنده‌تری میان مردم پراکنده‌اند و بآشفتگی مغزها بسیار کوشیده‌اند.

از آنزمان این انگیزه‌ها درمیان بوده و دنباله‌اش بریده نشده و بلکه در قرنهای دیرتر بدآموزیهای دیگری نیز پیدا شده. بدینسان آشفتگی مغزها با آخرین پایگاه تا بزمان ما رسیده و در اینزمان بدآموزیهای نوینی با شکوه و هیاهوی بسیار از اروپا رسیده و بآنها افزوده گردیده و اینها نیز در دلها جا گرفته.


.
دردها و درمانها ـ بخش نهم

(همبسته با گفتار بالا)

.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش ششم : توشه‌ برای آینده)

🔸 1ـ6) گذشته چراغ راه آینده (تکه‌ی یک از یک)


اکنون پس از پشت سر گزاردن پنج بخش از «تاریخ و پندهایش» ، باشد که خواننده از خود بپرسد : «آیا چه توشه‌ای از اینها برای آینده توانیم برداشت؟». چنانکه در «یادداشت گردآورنده» گفتیم نویسنده از این رشته گفتارها بیش از همه «آیین زندگانی» را بدیده دارد. او در زمینه‌های اجتماعی و سیاسی باریک‌بینیهای ویژه‌ای کرده و حقایق بسیاری را بازنموده است. در همه‌ی اینها می‌بینیم که فروغ پیشامدهای تاریخی زمینه‌ی سخن را روشن گردانیده است. دیدیم که چه نتیجه‌های گرانبهایی از یافته‌های تاریخی‌ نشانمان می‌دهد. هم از این نتیجه‌هاست که راه رهایی شرقیان از درماندگیها و گرفتاریها دانسته می‌گردد.

گفتارهایی که در این بخش می‌آوریم نمونه است که چگونه تاریخ که چکیده‌ی پیشامدهای گذشته می‌باشد راه کوشش ، راهی که در پیش رو هست را نیز می‌شناساند و در نتیجه کوشندگان را از گمراهیهای سیاسی بازمی‌دارد. اینست آن توشه‌ا‌ی که برای آینده توان برداشت.


🔸 2ـ6) «نساختن» و «ناسازگاری» ـ آموزش یا هدر دادن جُربُزه‌ها؟ (تکه‌ی یک از سه)

در ایران چون جنبش مشروطه آغازید چنانکه می‌دانیم نخست دانشمندان و درسخواندگان پیش افتادند و سپس نوبت بدیگران رسید. آن روز سخنها این بود : «باید ارج میهن خود را دانست ، و در راه نگهداری آن جان و دارایی دریغ نگفت ، و در راه پیشرفت آن از خوشیها و سودها چشم پوشید ...» ، اینها را می‌نوشتند و می‌گفتند و داستانها از میهن‌دوستی اروپاییان و از جانفشانیهای ایشان بگواهی می‌آوردند. این سخنان با شور شگفتی گفته و شنیده می‌شد و بیگمان بود که در دلها جای برای خود باز می‌کند ، و خود چنین پنداشته می‌شد که در دلهای دانشمندان و درسخواندگان که معنی کشور و میهن را بهتر می‌دانند و از تاریخ بیشتر آگاهند بیشتر کارگر می‌افتد تا در دلهای دیگران. این چیزی بود که هر کسی می‌پنداشت ولی پیشامدها وارونه‌ی آن را نشان داد. زیرا دیری نگذشت که میانه‌ی محمدعلی‌میرزا با مجلس شورا کشاکش پیدا شد و آزادیخواهان را زمانِ گفتار گذشته و روزگار کردار رسید ، و در این روزگار و درمیان کوششها و تلاشها بود که دانسته شد درسهای میهن‌دوستی و جانفشانی و مردانگی که داده شده بدلهای درس‌ناخواندگان یا کمدانشان کارگرتر افتاده تا بدلهای دانشمندان و پیشرفتگان. زیرا دیده شد بیشتر اینان از جانفشانی بازایستادند ، و با همه‌ی لافهای بسیاری که در دو سال گذشته زده بودند جز سستی و بیکارگی از خود نشان ندادند ، و اینست هیچ کار ارجداری از آنان نمودار نگردید ، و بسیاری از ایشان گذشته از سستی و بیکارگی ، پستی و بدنهادی نیز از خود نشان دادند زیرا در نهان به محمدعلی‌میرزا بلکه به بیگانگان گراییدند. این خود داستان شگفتی شد که هر زمان آشوبی برمی‌خاست و زمان کوشش و جانبازی می‌رسید اینان ـ این دسته‌ی پیشرفتگان ـ خود را کنار می‌کشیدند و میدان را برای جانبازیها و مردانگیهای دسته‌ی کمدانشان باز می‌گزاردند ، ولی همینکه آن روزگار سپری می‌شد و زمان خودنمایی و سودجویی و بهره‌مندی پیش می‌آمد دوباره همانان خود را بمیدان رسانیده رشته‌ی کارها را بدست می‌گرفتند.

اگر یک دسته‌ی اندکی را ـ از دو سید و حاجی ‌میرزا ابراهیم‌آقا ، و میرزا جهانگیرخان و آقاسید جمال و قاضی ارداقی و مانند اینها ـ کنار گزاریم دیگران نه تنها خشنودی‌بخش نبودند برخی مایه‌ی رسوایی نیز شدند.

مردم در آن روز نادرستیهای اینان را درنمی‌یافتند. ولی ما که تاریخ مشروطه را گرد آورده‌ایم و در پیرامون آن نیک اندیشیده‌ایم همه را می‌شناسیم. یکی از چیزهایی که مرا بنوشتن تاریخ مشروطه برانگیخت این بود که پیشامدهای سالهای اخیر ایران را نیک دانم و مردان را نیک شناسم و در گفتگو از آلودگیها و گرفتاریهای توده گواه و دلیل از همان پیشامدها بیاورم. اکنون در اینجا هم نیک توانم داوری کنم و این را روشن گردانم که درسخواندگان ـ یا بگفته‌ی خودشان فضلاء و ادباء ـ برای چه از آزمایش بدانسان بد درآمدند و انگیزه و مایه‌ی این کار را هم نشان دهم.

چه این کار بیگمان انگیزه‌ای داشته ، وگرنه بهر چه یک دسته همه بد درآیند. آری اگر تنها کسان چندی بیکاره و بد درآمده بودندی گفتیمی نیک و بد ، و بکاره و بیکاره در هر گروهی باشد. ولی سخن اینست که رویهم‌رفته اینان بی‌ارج درآمده‌اند ، و از آنسوی دسته‌ی درس‌ناخوانده و کمدانش رویهم‌رفته نیک بوده‌اند ، و از میانشان صد مرد بنامی پیدا شده. این جدایی میانه‌ی دو دسته و انگیزه‌ی آنست که بایستی جست و ما آن را بدست آورده‌ایم.

👇