پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار هفتم : نمونه‌هایی از آذری کنونی

🔸 فزونیها (تکه‌ی چهار از پنج)


کارارود : نام رودی در آذربایجان می‌باشد و چون اکنون آن را «قرارود» می‌نویسند شاید کسانی پندارند که کلمه‌ی «قرا» ترکی است و باشد که آرزوی فارسی گردانیدن آن کنند ولی نه چنانست. این رود در تاریخ بنام می‌باشد. زیرا جنگهای بابک و خرمدینان با تازیان در نزدیکیهای آن رو داده و اینست طبری و دیگر تاریخنگاران آن زمان نام آن را که درستش «کلان‌رود» بوده بسیار برده‌اند. چیزی که هست در زبان آذری بجای «کلان» که بمعنی بزرگ است «کرا» و «کارا» و «کالا» (1) گفته می‌شده. اینست نام رود را هم «کارارود» می‌خوانده‌اند که به همان معنی کلان‌رود است و این نام تاکنون بازمانده.

گرمرود : نام روستایی از آذربایجانست که «میانه»‌ شهرچه‌ی آن می‌باشد. معنی نام هم روشن است.

گریوه : نام جایی در نزدیکیهای تبریز است و معنی آن «گردنه» می‌باشد زیرا در پهلوی بجای گردن ، «گریو» بوده چنانکه یقه را «گریوبان» می‌گفته‌اند که اکنون «گریبان» شده است.

گهرام‌دز : نام جایی در ارسباران در آذربایجان است که اکنون «گرمادوز» خوانده می‌شود و درست کلمه در آذری «گهرام‌دوز» بوده که بمعنی دز گهرام باشد. اما «گهرام» این کلمه با «جهرم» و «تهران» و «تارَم» یکیست و آن از «گه» یا «جه» یا «ته» که بمعنی گرم است و از «رام» یا «ران» که بمعنی جایگاه می‌باشد پیدا شده. و چون ما این نامها را در دفتر یکم از «نامهای شهرها و دیه‌ها» روشن ساخته‌ایم در اینجا باین کوتاهی بس می‌کنیم.

گهرام‌دوز زمانی زندان طغرل آخرین پادشاه سلجوقی بوده و اینست نام آن در تاریخها نیز آمده است.

گیلاندوز : جایی در آذربایجان و معنی آن دز گیلان می‌باشد. گویا دسته‌ای از گیلان در آنجا می‌نشسته‌اند.

قارقابازار : شاید از کلمه‌ی قارقا که در ترکی بمعنی کلاغ است کسانی این را هم نام ترکی پندارند ولی نه چنانست. رویه‌ی درست این نام «گیراگی‌بازار» بوده بمعنی یکشنبه‌بازار. گیراگی کلمه‌ایست یونانی که در زبانهای ارمنی و ارانی روز یکشنبه را با آن می‌خوانند ، و چون بشیوه‌ی کهن ایران روستاییان در هر یک از روزهای هفته در جای دیگری بازار برپا می‌کرده‌اند و در اینجا هم روز یکشنبه بازار برپا می‌شده اینست آن را با این نام خوانده‌اند ، و ما گمان می‌بریم که «گیراگی» در آذری نیز بکار می‌رفته است.

ما این نام را هم در دفتر یکم «نامهای شهرها و دیه‌ها» روشن گردانیده‌ایم و اینست در اینجا بکوتاهی یاد کردیم.

مارالان : کویی از تبریز می‌باشد. اما معنی نام ، این نیز از دو بهر پیدا شده ، یکی «مار» و دیگری «لان» و ما هم هر یکی را جداگانه روشن می‌گردانیم :

١) مار : ما می‌پنداریم این رویه‌ی آذری نام «ماد» می‌باشد. زیرا چنانکه گفته‌ایم در آذری و همچنین در زبان ارمنی راء بجای دال بسیار می‌آمده و ما می‌دانیم که در زبان ارمنی تیره‌ی ماد را همیشه بنام «مار» یاد کرده‌اند. چیزی که هست در آذری گاهی نیز دال را به یاء عوض کرده و ماد را «مای» هم می‌خوانده‌اند. هرچه هست بگمان ما «مار» همان ماد می‌باشد.

٢) لان : بمعنی جایگاه است و باین معنی گذشته از نامهای آبادیها در کلمه‌های دیگری نیز آمده و از دیده‌ی زبانشناسی «لان» و «دان» یک کلمه می‌باشد. پس «مارالان» بمعنی «جایگاه مادان» است و چون آذربایجان نشیمنگاه آن تیره بوده دوری ندارد که جایی یا جاهایی بنام آنان خوانده شود.


پابرگی :
1ـ در همین گفتار ، جُستار «نمونه‌ای از زبان هرزند» بخش «کلمه‌ها» ، «کالا» بمعنی «بزرگ» را می‌توان دید. ـ و


🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش یکم : هفتاد سال استقلال (احمد کسروی)

🔸 1 ـ 8 : کشتارهاى سید محمد (تکه‌ی یک از یک)


سید محمد در جنگهاى خود کشتارهاى بسیار کرده و چنانکه دیدیم پس از جنگ نیز کسانى را بدستاویزهایی مى‌کشته است. لقب «حَجّاج» که عالم بغدادى باو داده چندان دور نبوده. ولى در اینجا خواست ما کشتارهایی است که او در احکام خود بعنوان کیفر یاد مى‌کند.

در یکى از نوشته‌هاى خود که گویا در سال  ٨۵۵  نوشته مردم را بسوى خود خوانده وعده مى‌دهد که بزودى «چیرگى بزرگى» (الغلبة الاتیة) [چیرگی آینده] بهره‌ی او خواهد شد و در آن روز همگى دشمنان او چه آنان که انکار پیغمبر و امامان کرده‌اند و چه آنان که با خود او دشمنى نموده‌اند همه کشته خواهند گردید.

سپس ده چیز را که اسلام ناپاک شمرده یاد کرده مى‌گوید : «این ناپاکیها کوچه‌ها و راهها را فراگرفته که از زمین به کفهاى پایها و کفشها و نوکهاى عصاها رسیده و از اینها نیز به تن و رخت مردم مى‌رسد و هر که از این ناپاکیها نپرهیزد در آن روزِ چیرگىِ آینده کشته خواهد شد.»

سپس یک رشته کسانى را یکایک شمرده همه را مى‌گوید کشته خواهند شد : کسى که بداند زن یا کنیز یا همسایه‌ی او راه بدکاری گرفته و جلوگیری نکند. کسی که به مؤمنی دشنام دهد. کسی که پشت سر مؤمنی بد گوید. کسی که همسایه‌ی مؤمن او گرسنه باشد و او با همه¬ی توانایی نان باو نرساند. زنان نان‌پز یا آشپز که پاى برهنه در کوچه‌ها راه رفته باشند و دست بآن پایهاى ناپاک خود بزنند یا پایهاى ناپاک خود را به هیزمها یا به تنور بسایند. کسى که پسر او یا زنش رختخواب او را با پاى ناپاک خود لگد کرده باشد. کسى که به زن دیگرى یا به کنیز دیگرى از روى لذت‌یابى نگاه کند مگر طبیب در هنگام درمان جستن ، ولى اگر او هم نگاه از روى خواهش دل کند کشته خواهد شد. راهزنان و کسانی که شمشیر کشیده مردم را بترسانند (مفسدین فی‌الارض). مردى که با پسرى بدکارى کند. پسرى که بگزارد با او بدکارى کنند. قصابى که خون گوشت را نشوید ، یا کارد را روى زمین ناپاک انداخته آن را بگوشت بزند ، یا با پاى خود زمین ناپاکى را لگد کرده سپس بر روى پوستى راه رود و گوشت را بر روى آن پوست بیندازد. هر خریداری که این کار قصاب را دیده گوشت ازو بخرد و آن گوشت را ناشسته بپزد و بخورد ، هر بقال یا آشپزى که چَمچه‌ها و ظرفهاى خود را بر روى زمین ناپاک بیندازد. هر رنگرزى که پارچه یا نخها را با پاى برهنه‌ی ناپاک خود لگد نماید. هر زن نوحه‌گرى که آواز خود را بمردان بشنواند یا سخنهاى بیهوده (باطل) بسراید. هر زنى که روى خود را پیش مردان نامحرم باز کند یا آواز خود را بآنان بشنواند ـ مگر بهنگام ناچارى ، هر که ربا بگیرد یا ربا بپردازد ـ همه‌ی این گناهکاران را مى‌گوید کشته خواهند شد.

مى‌گوید : «هر که بکافرى دست بزند و دست خود را نشوید کشته خواهد شد.» کافر را هم بت‌پرست و آتش‌پرست و جهود و ترسا و صابئى و جبرى و غالى و ناصبى و «هر آن که این سید را انکار کند» مى‌شمارد.

مى‌گوید : بت‌پرستان و آنان که پیغمبر یا دوازده امامان را انکار مى‌کنند یا آنان که على را «راز گردنده‌ی زمین و آسمان» (یا همان گوهر خدایی) نمى‌دانند کشته خواهند شد.

ولى چنانکه دعواهاى سید محمد بنیاد پایداری نداشته و هر زمان عوض مى‌شده حکمهایش نیز بروى پایه‌ی استواری نبوده. زیرا چنانکه دیدیم در آن پاسخ خود به عالم بغدادى بجاى بسیارى از کشتنها «زدن» را کیفر شمرده. (1) نیز در جاهاى دیگر از جمله در نامه‌اى که به امیر تورانشاه نامى نوشته و نسخه‌ی آن در کلام‌المهدى دیده مى‌شود یک جا احکام اسلام را پیش کشیده همه‌ی کیفرها را از روى حکم آن دین یاد مى‌کند.

شگفتتر از همه آنکه در آن نوشته‌ی خود که از «چیرگى آینده» خبر مى‌دهد و کیفرها را یاد مى‌کند و چنانکه گفتیم کیفر نگاه کردن به زن بیگانه را نیز کشتن مى‌شمارد ، در جاى دیگرى از آن مى‌گوید : «هر که به زن مرد نیکى نگاه کند چشمهاى او را مى‌کنم.» دانسته نیست که این کیفرهاى رنگارنگ چه علت داشته است؟!.

آنچه از سخنهاى مشعشع پیداست او از ناپاکى و آلوده‌کاریهاى اعراب بیابان‌نشین و از اینکه آنان کوچه را ناپاک کرده و با پاى برهنه بر روى آن زمینهاى ناپاک راه مى‌رفته‌اند و پرواى آلودگى تن و رخت خود را نداشته‌اند سخت دلتنگ و آزرده بوده و بدفع این ناپروایی مى‌کوشیده ، اینست که در نوشته‌هاى خود این موضوع را پیاپى یاد مى‌کند و کیفرهاى سخت درباره‌ی این ناپاکیها مى‌شمارد. شاید تنها کار نیک سید محمد این کار بوده و چون براستى ناپاکى و آلوده‌کارى از بزرگترین عیب یک مردم است آن کیفرهاى سخت را نیز در این ‌باره نابجا نباید دانست.

ولى کیفرهاى دیگر بیشتر آنها نابجاست و اینکه مشعشع سزاى گناههاى کوچک را نیز کشتن مى‌دانسته خود دلیل خونخوارى اوست.


پابرگی :
1ـ صفحه‌ی 21  این کتاب.


🌸
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار هفتم : نمونه‌هایی از آذری کنونی

🔸 فزونیها (تکه‌ی پنج از پنج)


مایان : دیهی در نزدیکیهای تبریز است. اما معنی کلمه چنانکه گفتیم «مای» رویه‌ی دیگری از نام ماد است. «آن» یا «هان» در آخرهای نامهای آبادی بمعنی جایگاه بسیار آمده.

مرند : شهری از آذربایجان است. می‌توان پنداشت که درست آن «مارند» بوده که «مار» همانست که گفتیم و «ند» بمعنی جایگاه یا پیوستگی در آخرهای نامهای آبادی بسیار آمده.

مراغه : بیگمان درست این نام «مراوا» یا «ماراوا» بوده و از اینرو معنی آن را نیز همچون سه نام دیگر بالایین «جایگاه ماد» توان پنداشت.

هشتادسر : نام کوهی در ارسبار آذربایجان بوده که طبری در جنگهای بابک نام آن را بسیار می‌برد و گویا همانست که اکنون «هشته‌سر» می‌خوانند و معنی آن روشن است.

لیلاوا : نام کویی از تبریز است و معنی آن دانسته نیست.

ویجویه : نام کویی از تبریز است و معنی آن دانسته نیست.

اینها نامهای فارسی است و چنانکه گفته‌ایم برخی از آنها معنایش بخود روشن است و برخی را ما از راه جستجوی زبانشناسی بدست آورده‌ایم و درباره‌ی برخی نیز بمعنی روشنی دست نیافته بگمان چیزی پیدا کرده‌ایم. درباره‌ی کلمه‌های گان ، وان ، وا ، ند ، و مانند اینها که در آخر نامهای آبادی می‌آید ما گفتگوی گشادی در دفتر دوم از «نامهای شهرها و دیه‌ها» آورده‌ایم. کسانی اگر خواهند آن را بینند.

اما نامهای ترکی از اشکه‌سو و یالقوز‌آغاج و مانند اینها چنانکه گفته‌ایم اینها ترجمه‌ی نامهای فارسی است که بوده و کنون ما آنها را در جاهای دیگری هم پیدا می‌کنیم و برای آنکه نیک روشن گردد آنها را با برابرشان دوباره در اینجا می‌نگاریم :

اشکه‌سو : آب‌باریک.

یالقوزآغاج : یکه‌دار (آنکه یک درخت دارد).

استی‌بولاغ : گرمخانی (خانی بمعنی چشمه است).

سُکدی (سوگودلو) : بیدک (آنکه بید دارد).

گردکانلو : گردکانک (آنکه گردکان دارد).

قوزلو : جوزدان (آنکه جوز یا گردکان دارد).

قِزِلجه : سرخه.

نیز نامها و لقبهای ترکی را که بگواهی آورده‌ایم معنی می‌کنیم :

قرداش : برادر ، یولداش : همراه ، سرداش : همراز ، عمواُغلی : پسرعمو ، قاپوچی : دربان ، ایشیک‌آغاسی : آقای بیرون ، ایچ‌آغاسی : آقای درون ، اسماعیل‌قلی : بنده‌ی اسماعیل ، طهماسبقلی : بنده‌ی طهماسب ، حسینقلی : بنده‌ی حسین ، ایل‌بیگی : بیگِ ایل ، ایلخانی : خانِ ایل ، بیگلربیگی : بیگِ بیگان ، خانلرخانی : خان خانان ، قارنجه‌بیگ : مورچه‌بیگ ، قورخمس‌خان : نترسد (ناترس) خان ، شیخ‌اُغلی : پسر شیخ ، حلواچی‌اُغلی : پسر حلواچی.

باید چند سخنی هم درباره نام «ایر» نویسم : باید دانست آن مردمی که گفته می‌شود از سرزمینهای یخبندان شمال به پشته‌ی ایران آمده‌اند و اروپاییان ایشان را «آر» یا «آری» خوانده‌اند ، ولی چون در اوستا نام ایشان آئیر (Aer) بوده سپس این کلمه «ایر» (با یاء مجهول ـEr) گردیده و همان نام است که ما در نوشته‌های خود آورده و می‌گوییم «مردم ایر» یا «ایران» ، و باز همین نام است که سپس نام کشور گردیده و اکنون آن را «ایران» (با یاء معلوم) می‌خوانند. باید خوانندگان آن سخنان را که می‌خوانند هشدارند که کدام معنی خواسته می‌شود.

پایان


🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش یکم : هفتاد سال استقلال (احمد کسروی)

🔸 1 ـ 9 : نادانیهاى سید محمد (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه گفتیم سید محمد گاهى دعوای خود را کوچک کرده خویشتن را جانشین امام دوازدهم مى‌شمارَد. گاهى نیز فرصت بدست آورده هرچه بالاتر مى‌رود و خود را به رده‌ی[صف] پیغمبران می‌رساند. در یک جا آشکاره می‌گوید : «باین سید الهام رسیده. دانسته‌های خود را از کُلَینی نگرفته.» (1)

از کلام‌المهدى پیداست که او مشق قرآن‌سازى نیز مى‌کرده. همچنین به پیروى امامان که براى هر کدام زیارتنامه درست کرده‌اند او نیز زیارتنامه براى خود نوشته که گویا پیروان هر روز بایستى آن را بخوانند. نیز مناجاتهایی بافته که در آنها خویشتن را «ولى‌الله» می‌نامد و مریدان بایستى آن مناجاتها را خوانده براى «ولى‌اللّه» یاورى و پشتیبانى از خدا بطلبند. (2)

ولى با همه‌ی لافهایى که سید محمد از دانش و فهم مى‌زند و خود را «داناترین مرد روى زمین» (3) مى‌خواند از سخنانش پیداست که مرد بسیار نادان و کودنى بوده و از آگاهیهایى که هر باسوادى باید دارد هم بى‌بهره بوده است. اینکه نوشته‌اند زمانی در مدرسه‌ی ابن‌فهد بسر مى‌برده گویا از همان زمان جز مشق مهدیگرى اندیشه و کار دیگرى نداشته و دل بآموختن چیزى نمى‌سوزانیده ، اینست که از درسهاى عادى نیز بى‌بهره شده است.

نمونه‌ی آگاهیهاى او از فن تاریخ اینکه در چند جا از نوشته‌هاى خود مى‌گوید : «عیسا را کشته و سرش را بریده براى زن بدکارى به مصر ارمغان فرستادند.»

درباره‌ی نرجس‌خاتون مادر امام دوازدهم همیشه مى‌نویسد که او «دختر قیصر روم بود». نمى‌دانم از پافشارى در این باره چه خواستی داشته است. شنیدنی آنجاست که مى‌گوید : «چون عباسیان روم را گشادند دختر قیصر اسیر افتاد و او را به بغداد آوردند. ولى کسى نشناخت و خدا او را بیمار ساخت تا کسى دست بسوى او دراز نکند و چون در بازار مى‌فروختند دختر امام على نقى او را خریده به برادرش حسن عسکرى بخشید و ازو مهدى پسر حسن زاییده شد.»

درباره‌ی داستان مرگ امام رضا شرحى مى‌نویسد که بسیار احمقانه است. مى‌گوید : «خلیفه مأمون از بغداد به بهانه‌ی زیارت قبر پدر خود هارون که در توس بود بیرون رفته انگورهاى تازه‌چیده را در ظرفهاى عسل جا داده و آن ظرفها را به استرها و شترها بار کرده همراه برد و چون به توس رسید آن انگورها را بیرون آورده بدست طبیبى که همراه برده بود با نخ و سوزن زهرآلود ساخت و بدست فرستاده‌اى نزد امام فرستاده پیغام داد که تحفه‌ی عراق است که همراه خود آورده‌ام و امام از آن انگورها خورده پس از سه روز درگذشت.»

در یک جا به مناسبتى نام بُختُنَصر را برده مى‌گوید : «او دعواى خدایى کرد و مجوسان هنوز هم او را خدا مى‌دانند.»

چنانکه گفتیم با این نادانیها و کودنیها گاهى خود را داناى روى زمین مى‌خواند ، گاهى هم مى‌گوید : «خدا دانشهاى همه‌ی پیغمبران را بمن بخشیده.» گاهى نیز دعواى غیب‌دانى نموده مى‌نویسد : «هر که بمن دشنام مى‌دهد من او را دانسته مى‌کشمش.»

بدتر از همه ستیزه‌رویی و بیشرمى این مرد است که سخنى را که در اینجا مى‌گوید در جاى دیگر پاک آن را وارونه می‌گرداند و هرگز شرمى نمی‌کند. یک رشته از وارونه‌گوییهاى او را آوردیم که هم دعوا و هم احکام خود را پیاپى تغییر می‌داده و با هر کسى بمناسبت حال او سخنى می‌رانده است.

با آنکه او آشکارا عقیده‌ی على‌اللهیگرى داشته و بارها این عقیده را شرح مى‌دهد باز در جایى حدیثى را که از پیغمبر اسلام نقل کرده‌اند باین عبارت : «اى على دو کس درباره‌ی تو تباهکار است یکى دوستارى که تو را از پایگاهت بالاتر مى‌برد و دیگرى دشمنى که تو را از جایگاهت پایین‌تر مى‌گزارد» (4) مى‌آورد. نیز روایتى را که از زبان یکى از دوازده امام آورده شده است بدینسان : «ما را از پایه‌ی خدایى پایین‌تر بگیرید و هرچه مى‌خواهید درباره‌ی ما بگویید» (5) نقل مى‌کند. هم دیدیم که او «غالیان» را از جمله‌ی کافران شمرده کشتن آنان را در «چیرگى آینده» وعده مى‌دهد بلکه کسى را که دست به یک غالى بزند و آن را نشورد وعده‌ی کشتن مى‌دهد. کسى نمى‌پرسیده که غالیان مگر جز آن نادانانیند که امام على یا کسان دیگرى را به پایه‌ی خدایى مى‌رسانیده یا کارهاى خدا را بآنان نسبت مى‌داده‌اند و تو و پیروان تو که آن امام را خدا مى‌دانید آیا غالى نیستید؟!.


👇
نیز چنانکه گفتیم او امام دوازدهم پسر امام حسن عسکرى را همچون دیگر امامان مرده می‌دانسته و اینست که خویشتن را بجاى او ادعا می‌نموده. فشرده‌ی گفته‌هاى او و دلیلهایى که مى‌آورد همین ادعاست و بس. با اینهمه در چند جا حساب عمر آن امام را رفته می‌گوید تا امسال ششصد و فلان اندازه سال دارد. در یک جا هم در پاسخ آنان که درازى بى‌اندازه‌ی عمر او را ایراد گرفته‌اند بگفتگو پرداخته درازى عمر شیطان و خضر و دیگران را بگواهى مى‌آورد. به هر حال در سراسر گفته‌هاى او سخنان رنگارنگ و وارونه‌گوییهای فراوان پیداست و او این کار را عیب یا گناه نمى‌شمرده است.


پابرگیها :
1ـ و هذا السید الذی ظهر ملهم بالصواب لاآخذ من ‌الکلینی و لا من غیره.
2ـ برخى از این نوشته‌های او را در آخر کتاب خواهیم آورد.
3ـ اعلم اهل الارض.
4ـ «یا على هلک فیک اثنان محب غال و مبغض قال».
5ـ «نزلونا عن‌الربوبیة و قولوا فینا ماشئتم».


🌸
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان»

🔸 کتابشناسی زبان آذری (تکه‌ی یک از سه)


پیش از چاپ کتاب «آذری» ، زبان باستان آذربایجان ناشناخته می‌بود و کسی از ایرانیان و شرقشناسان نمی‌دانست که آذری زبانیست از شاخه‌های فارسی ، و با زبان باستان ایران همبستگیهایی دارد.

پس از اینکه کسروی این کتاب را نوشت و پراکند ، زمینه‌ی نوینی برای پژوهش گشاده شد و کتابها و گفتارهایی در آن باره بچاپ رسید که فهرست آنها به شرح زیر می‌باشد :

کتابها :

ـ گویش کرینگان (تاتی) / یحیای ذکاء ، تهران 1332

ـ تاتی و هرزنی ، دو لهجه از زبان باستان آذربایجان/ عبدالعلی کارنگ ، تبریز 1333

ـ زبان كنونی آذربایجان / دكتر ماهیار نوابی ، 1333 تبریز

ـ زبان تركي آذربايجان / دكتر ماهيار نوابي ، مقدمه ص 2 تا 28

ـ زبان مردم تبريز (در سده‌ي دهم و آغاز سده‌ی يازدهم هجري) / دكتر ماهيار نوابي ، شماره‌ي سوم و چهارم سال نهم نشريه‌ي دانشكده‌ي ادبيات تبريز، 1336

ـ چکستانی مپسندم / یحیای ماهیار نوابی ، نشريه‌ي دانشكده‌ي ادبيات تبريز ، سال7 ، ص41ـ 44

ـ گویش گلین‌قیه / دکتر عبدالعلی كارنگ ، فرهنگ ایران زمین ، تهران ، 1336

ـ گویش گلین‌قیه (هرزندی) / یحیای ذکاء (ضمیمه‌ی فرهنگ ایران زمین) ، تهران 1336

ـ آتورپاتکان (آذربایجان و نهضت ادبی) / جمال‌الدین فقیه ، شركت سهامی چاپ و انتشارات كتب ایران ص 166 تا 199 ، آذر 1346

ـ گویش آذری (متن و ترجمه و واژه‌نامه‌ی رساله‌ی روحی انارجانی) / پژوهش رحیم رضازاده‌ی ملک ،‌ از انتشارات انجمن فرهنگ ایران باستان ، تهران 1352

ـ آذریگان ؛ آگاهیهایی درباره‌ی گویش آذری / دکتر صادق كیا ، تهران ، 1354

ـ زبان قدیم آذربایجان / دكتر منوچهر مرتضوی ، انتشارات ادبی و تاریخی موقوفات دكتر محمود افشار یزدی ، شماره‌ی 12 ، 1360 تهران

ـ منابع و مآخذ مربوط به زبان ديرين آذربايجان / دكتر منوچهر مرتضوی

ـ آذربايجان و آران / دكتر عنايت‌الله رضا ، تهران 1360

ـ فرهنگ تاتي و تالشي / علي عبدلي چاپ تهران ، 1363

* بخشی کوتاه از کتاب فرهنگ تطبیقی تالشی ـ تاتی ـ آذری / علی عبدلی

ـ تاریخ تبار و زبان آذربایجان / غلام‌رضا انصاف‌پور ، انتشارات فكر روز ، 1377

ـ زبان كهن آذربایجان «سایه‌های شكار شده» / هنینگ ، و. ب. ترجمان : بهمن سركاراتی ، نشر قطره ، 1378

ـ زبان آذربایجان از کهنترین زمان تا حال / کاظم آذری سیسی ، 1394

ـ تاریخ آتروپاتن (آذربایجان باستان) / اقرار علی‌اف ترجمان ، مهناز صدری


.
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش یکم : هفتاد سال استقلال (احمد کسروی)

🔸 1 ـ 10 : انجام کار سید محمد (تکه‌ی یک از یک)


پس از مرگ مولا على ، سید محمد بار دیگر رشته‌ی کارها را بدست گرفته در خوزستان و جزایر و بخشى از عراق حکمرانى داشت. در همان سال ٨۶١  (835 ، 836 خورشیدی) که گفتیم مولا على کشته گردید امیر ناصر نامى از امراى عراق آهنگ جنگ مشعشعیان کرده به بغداد رفت و از آنجا سپاه بزرگى آراسته روانه‌ی واسط گردید که به خوزستان درآید. سید محمد خبر او را شنیده با سپاهى بجلو او شتافت و در نزدیکى واسط دو سپاه بهم رسیده جنگ سختى کردند و فیروزى ازآنِ سید محمد گردید. قاضى ‌نوراللّه مى‌نویسد : «همگى آن جماعت در جنگ او کشته شدند و احدى ازیشان بیرون نرفت.»

پس از این حادثه کسى آهنگ جنگ مشعشعیان نکرد و چون پیر بوداغ که فرمانرواى عراق و فارس بود با پدرش جهانشاه نافرمانى مى‌کرد و گرفتار کار خود بود و از سوى دیگر او به تعصب شیعیگری نبرد با مشعشعیان را صرفه‌ی خود نمى‌دانست اینبود که سید محمد آسوده بحکمرانى پرداخت و تا سال  866 خوش و آسوده روز مى‌گزاشت. در این زمان آسودگى و خوشى است که او با پیر قلی نامه‌نویسیها کرده و آن گفتگوها را که نقل کردیم نموده است. هم در این زمان است که بسیارى از نگارشهاى خود را از مناجات و زیارتنامه و قرآن‌سازى و مانند اینها نوشته است. بارى در سال 866 (840 خورشیدی) سید محمد را مرگ دریافته با موى سفید و روى سیاه زیر خاک رفت و از خود جز یک رشته بدعتهاى زشت و یک دسته پیروان گمراه بیادگار نگزاشت. (1)

پابرگی :
1ـ قاضى ‌نوراللّه سال مرگ او را 870 نوشته. ولی چون سید علی و دیگران سال 866 را نوشته‌اند ما نوشته‌ی اینها را پذیرفتیم.


🌸
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان»

🔸 کتابشناسی زبان آذری (تکه‌ی دو از سه)


گفتارها :

ـ آذری یا زبان باستان آذربایگان / محمد قزوینی (شناساندن یا تقریظی بر کتاب آذری نوشته‌ی احمد کسروی)

ـ زبان تبریزی / محمدمحیط طباطبایی مجله‌ی تعلیم و تربیت 1317

ـ نقل از كتاب زبان فارسی در آذربایجان ، ج 1، ص 414 ، مجله‌ی گوهر / محمدمحیط طباطبایی

ـ آذربایجان و وحدت ملی ایران / دكتر حسین‌قلی كاتبی ، شهریور 1321 ، تبریز

ـ زبان تركی در آذربایجان / عباس اقبال آشتیانی ، شماره‌ی سوم مجله‌ی یادگار 1325

ـ یك سند مهم در باب زبان آذری / عباس اقبال آشتیانی ، مجله‌ی یادگار ، سال دوم ، شماره‌ی سوم ، ص 43 ـ 50 ، تهران 1324

ـ محمدبن‌البعیث و زبان آذری / محمد نخجوانی ، مجله‌ی یادگار سال 3 ،‌ شماره‌ی 6 ـ 7 ، ص 137 ـ 139

ـ یك سند تاریخی از گویش آذری تبریز / دكتر محمد مقدم ایران كوده شماره‌ی10 : ص4 ـ 18، 1327

ـ نکاتی چند از زبان هرزنی / منوچهر مرتضوی ، تبریز 1333

ـ رساله‌ی روحي انارجاني / سعيد نفيسي ، «فرهنگ ايران زمين» جلد دوم ، دفتر چهارم ، ص 329 ـ 372 ، 1333

ـ گویش شاهرود (خلخال) بزبان انگلیسی / دکتر یارشاطر ،‌ نشریه‌ی مدرسه‌ی مطالعات شرقی و آفریقایی دانشگاه لندن ، جلد 22 بخش یکم ، ‌1952

ـ خلخالی یك لهجه‌ی آذری / عبدالعلی كارنگ 1334 ، تبریز

ـ تاتی و کرینگان / دکتر عبدالعلی کارنگ ، از نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز ، سال چهارم ، شماره‌های 1 و 2 ، (1334) ص 169ـ 172

ـ زبان‌ها و لهجه‌های ایرانی / دكتر احسان یارشاطر ، مجله‌ی دانشكده‌ی ادبیات دانشگاه تهران ، شماره‌های 1 و 2 سال پنجم

ـ نكته‌اي چند در زبان هرزني / دکتر منوچهر مرتضوي ، نشريه‌ی دانشكده‌ی ادبيات تبريز ، سال ششم ، ص 304 ـ 314

ـ فهلویات زبان آذری در قرن هشتم و نهم / محمدامین ادیب طوسی ، نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز ، سال هفتم ، شماره‌ی 4 ، 1334

ـ فهلویات مغربی تبریزی / دکتر محمدامین ادیب طوسی ، شماره‌ی دوم سال هفتم (هشتم؟) مجله‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز

ـ نمونه‌ای از فهلویات قزوین ، زنجان و تبریز در قرن هفتم / دکتر محمدامین ادیب طوسی شماره‌ی دوم (سوم؟) سال هفتم نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز ، 1334

ـ خلخالی یک لهجه‌ی آذری / عبدالعلی کارنگ ، جهان اخلاق شماره‌ی فروردین(؟) ص 82 ـ 93 ، 1335

ـ فهلویات ماما عصمت و کشفی به زبان پهلوی آذری / دکتر محمدامین طوسی ، مجله‌ی دانشكده‌ی ادبیات تبریز ، شماره‌ی سوم سال هشتم. 1335

ـ نمونه‌ای چند از لغت آذری / دکتر محمدامین ادیب طوسی ، شماره‌ی 4 سال هشتم ،‌ شماره‌های 2 ، 3 و 4 سال نهم نشریه‌ی دانشكده‌ی ادبیات دانشگاه تبریز ، 1336

ـ دو قصیده به لهجه‌ی نیمه آذری / محمدامین ادیب طوسی ، نشریه‌ی دانشكده‌ی ادبیات دانشگاه تبریز ، سال 10 ص 367 ـ 417

ـ زبان هرزندات مرند / محمدامین ادیب طوسی ، ماهتاب ، شماره‌ی 1 ، ص 270 ـ 276

ـ تعبيرات و اصطلاحات و امثال مشترك فارسي و آذربايجاني / هوشنگ ارژنگي ، نشريه‌ی دانشكده‌ی ادبيات تبريز ، شماره‌هاي 1 و 2 سال نهم و شماره 1 سال دهم

ـ خوئینی یكی از لهجه‌های آذری / دكتر منوچهر ستوده (واژه‌نامه‌ای شامل لغات عمومی ، نامهای اعضاء و قسمتهای بدن ، اسامی رستنیها ، افعال و اعداد) جلد ششم فرهنگ ایران زمین ، 1337

ـ آذربایجان و زبان آذری / ایزدیار (ارمغان سال 24 ، ص 68 تا 96)

ـ فعل در زبان هرزني / دکتر منوچهر مرتضوي ، شماره‌ی زمستان سال 1341 و شماره‌ی بهار سال 1342 نشريه‌ی دانشكده‌ی ادبيات تبريز.

ـ تعبيرات و اصطلاحات و امثال مشترك فارسي و آذربايجاني / رفيعه‌ی قناديان ، نشريه‌ی دانشكده‌ی ادبيات تبريز ، شماره‌ی تابستان سال 1342 (2)

ـ فعل در زبان هرزنی / منوچهر مرتضوی ، تبریز 1342

ـ مراغیان الموت و رودبار و زبان آنها / احسان یارشاطر ، مجله‌ی ایرانشناسی ، 1346

ـ زبان فهلوی آذری ، برگرفته از (فصل هفتم) کتاب : نظری به تاریخ آذربایجان / دکتر محمد جواد مشکور ، چاپ اول ، انجمن آثار ملی ، تهران 1349

ـ یک دوبیتی آذری از شیخ‌صفی‌الدین اردبیلی / یحیای ذکاء ، مجله‌ی دانش ، سال سوم ،‌ شماره‌ی 7 : ص 384 ـ 385

* ملاحظاتی درباره‌ی زبان آذری ، (از درآمدن تازیان به ایران تا پایان سده‌ی هفتم) / دکتر یحیای ذکاء

ـ بیست واژه‌ی آذری در حواشي نسخه‌ی خطي كتاب‌البلغه / دکتر منوچهر مرتضوی. خوانده شده بدستیاری مجتبی مینوی در ششمین كنگره‌ی تحقیقات ایرانی (1353؟ 1974؟)

ـ دو نمونه از زبان مردم تبريز در سده‌هاي هفتم و هشتم هجري / دكتر رشيد عيوضي از كتاب «چهره‌ي آذرآبادگان در آیينه‌ي تاريخ ايران» ، 1353

ـ «اضافه در زبان آذري كهن» / سخنراني دكتر رشيد عيوضي در ششمين كنگره‌ی تحقيقات ايراني.

ـ زبان آذربايجان / دكتر منوچهر مرتضوي ، از كتاب «چهره‌ي آذرآبادگان در آئينه‌ي تاريخ ايران» ، 1353


👇
ـ سابقه‌ي زبان دري در آذربايجان / دكتر غلامحسين مرزآبادي از كتاب «چهره‌ي آذرآبادگان در آئينه‌ي تاريخ ايران» ، 1353

ـ آذری / دکتر احسان یارشاطر ، از دانشنامه‌ی اسلام و ایران ، تهران 1354 ص 391ـ 404

ـ دقیقی ، زبان دری و لهجه‌ی آذری / دکتر جلال متینی ، مجله‌ی دانشكده‌ی ادبيات و علوم انساني دانشگاه فردوسي شماره‌ی چهارم سال يازدهم (زمستان 1354، به يادگار مجلس بزرگداشت دقيقي طوسي).

ـ زبان آذربايجان و وحدت ملي ايران / ناصح ناطق ، تهران ، 1358، انتشارات بنياد موقوفات دكتر محمود افشار

ـ زبان دیرین آذربایجان / دكتر منوچهر مرتضوی ، تهران 1360

* اشعار محلی جامع‌الالحان عبدالقادر مراغی / بررسی : دکتر علی‌اشرف صادقی ، مجله‌ی زبانشناسی ، سال نهم ، شماره‌ی اول ، بهار و تابستان 1371

ـ تاتی و کرینگان / عبدالعلی کارنگ (نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز سال 74 ، شماره‌ی 1 ، ص 72ـ75

ـ زبان مردم آتورپاتکان ، زبان ایرانی بوده است / پرفسور اقرار علی‌اف از جمهوری آذربایجان

ـ ملاحظاتی درباره‌ی زبان کهن آذربایجان /‌ نوشته‌ی دکتر محمدامین ریاحی خویی ،‌ سیاسی اقتصادی شماره‌ی 181ـ182 ، ص 26 تا 35

* درباره‌ی زبان مردم آذربایجان / دكتر محمدامین ریاحی

ـ واژه هایی تازه از زبان قدیم مردم آران و شروان و آذربایجان / دکتر علی‌اشرف صادقی ، مجله‌ی زبانشناسی ، سال هفدهم ،‌ شماره‌ی یک ، بهار و تابستان 1381 ص 21ـ 41

ـ معارضه‌ی ترکی با فارسی در آران و شروان : چند بیت به یک گویش آرانی و شروانی / دکتر علی‌اشرف صادقی ، مجله‌ی زبانشناسی ، سال هجدهم ،‌ شماره‌ی 1 ، بهار و تابستان 1382 ص 1ـ12

* شروینیان یا عشقنامه‌ی شروین دشتبی و شروه سرایی / دکتر علی‌اشرف صادقی

* چند شعر به زبان کرجی ، تبریزی و غیره / دکتر علی‌اشرف صادقی

* کشفی بزرگ در تاریخ و فرهنگ آذربایجان ؛ سفینه‌ی تبریز / رحیم نیکبخت ، مجله‌ی کتاب ماه تاریخ و جغرافیا ؛ شماره‌ی ۹۱-۹۰ ؛ فروردین و اردیبهشت ۱۳۸۴

* آذربایجان و دین و زبان آن / دكتر محمدحسین خان‌محمدی

ـ پژوهش‌های معاصران در زبان آذربایجان / دكتر حسین‌قلی كاتبی

* ملاحظاتی درباره‌ی زبان محاوره‌ی آذربایجان / فیروز منصوری ، كوتاه شده از كتاب : مطالعاتی درباره‌ی تاریخ ، زبان و فرهنگ آذربایجان

ـ پیشینه ، زبان و فرهنگ آذربایجان از زبان خودی و بیگانه / یحیای خانمحمد آذری

* آذربایجان کجاست؟ علی عبدلی / به روایت یک سند آذری

ـ بخشی کوتاه از کتاب فرهنگ تطبیقی تالشی ـ تاتی ـ آذری / علی عبدلی

* فراخوان برای پیدا کردن آذری باستان در ترکی آذری /‌ دکتر البرز فلاح

ـ زبان فارسی در آذربایجان / ایرج افشار

ـ آذربایجان تُرک نیست، ترک زبان است / کیامهر فیروزی

ـ فرهنگ واژگان آذری/ فیروز منصوری

ـ تاریخ زبان آذری در آذربایجان / دکتر حسین نوین

ـ تاریخ زبان پارسی در آذربایجان / دكتر حسین نوین رنگرز

* زبان ایرانی آذری / داریوش کیانی

.
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش یکم : هفتاد سال استقلال (احمد کسروی)

🔸 1 ـ 11 : سید محسن (تکه‌ی یک از یک)


پس از سید محمد نوبت فرمانروایى به سید محسن پسر او رسید. باید گفت رنج را سید محمد و مولا على کشیده و خونهاى بیگناهان را بگردن گرفتند سود را سید محسن برد که پنجاه سال کمابیش آسوده فرمانروایى کرد.

در این زمان در ایران و عراق شورشهایى در کار بود. جهانشاه با پسر خود پیر بوداغ کشاکش داشتند و سرانجام در سال  ٨۶٩  جهانشاه لشگر بر سر پیر بوداغ به بغداد برده یک سال گِرد آن شهر را فراگرفت. چون گفتگوى آشتی بمیان آمده پیر بوداغ دروازه‌هاى شهر را بروى بیرونیان باز کرد. جهانشاه که دل از کینه‌ی پسر سرشار داشت پسر دیگر خود محمدى را بدرون فرستاده با دست او پیر بوداغ را نابود گردانید (سال ٨٧٠ ). سپس در سال  ٨٧٢  جهانشاه نیز بدست حسن‌بیگ بایَندُرى (آق‌قوینلو) نابود گردیده رشته‌ی فرمانروایى ایران بدست بایَندُریان افتاد. زمان ایشان هم سراسر جنگ و کشاکش و لشگرآرایى بود که در سى‌و‌شش سال نه تن پادشاه پیاپى آمده و رفتند و همواره بساط جنگ و کارزار برپا بود.

در نتیجه‌ی این سستى و ناتوانى ایران بود که شیخ ‌اُغلى صوفى‌بچه‌ی پانزده‌ساله (1) با گروهى از درویشان به پادشاهى برخاسته در اندک‌زمانى بر سراسر این سرزمین دست یافت.

بارى این شورشها زمینه‌ی شایسته‌ بود که سید محسن مشعشع چهل و اند سال آسوده حکم رانَد و چون در برابر خود دشمن پافشارى نداشت بشکوه و نیروى مشعشعیان بیش از پیش بیفزاید. در زمان او سراسر جزایر و خوزستان و بصره و آن نواحى تا بیرون بغداد و بهبهان و کوه¬گیلویه و بندرهاى خلیج فارس و بختیارى و لرستان و پشتکوه (بلکه بنوشته‌ی سید على ، کرمانشاهان نیز) در زیر دست مشعشعیان بود.

سید محسن اگرچه در خونریزی و مردم‌آزاری بپایه‌ی پدر و برادر نمی‌رسید بیکبار بی‌بهره از آنها نبود. این نیز بخونریزیهای بیهوده برمی‌خاست. چنانکه پس از مرگ حسن‌بیگ در سال 882 دو بار لشگر بر سر بغداد برد و در پیرامونهای آن شهر کشتار و تاراج بسیار کرد ،‌ چون کاری نتوانست به هویزه بازگشت.

سید على مى‌نویسد در زمان سید محسن نخستین‌بار مَنتَفَج (2) در نواحى بصره پیدا شدند و شیخ ایشان شیخ ‌یحیی‌بن‌محمد اعمى بود و به بصره دست یافتند. سید محسن لشگر بآنجا برده یحیا را کشت و با پسر او آشتی کرده چنین نهاد که پولى روزانه بپردازد.

چنانکه گفته‌ایم در این زمان بازار شیعیگرى و سنیگرى بسیار گرم بود و چون مشعشعیان نام شیعه بروى خود داشتند فقهاء و مؤلفان شیعه رو بسوى آنان مى‌آوردند بى‌آنکه پرواى بدعتهاى زشت آنان بکنند. سید محسن نیز دانش‌دوست بوده و مؤلفان را مى‌نواخته. اینست که کتابهایى بنام او نوشته شده. از جمله چون میرصدرالدین شیرازى حاشیه‌ای بکتاب شرح تجرید بنام سلطان سنى عثمانى نوشته مولانا (3) جلال دوانى نیز حاشیه‌ی دیگرى بآن کتاب بنام سلطان‌یعقوب بایَندُر (که او نیز سنى بود) (4) پرداخته بود ، مولانا شمس‌الدین‌ محمد استرآبادى حاشیه‌ی سومى به شرح تجرید نوشته و دیباچه‌ی آن را بنام سید محسن مشعشع شیعى مى‌سازد. سید محسن کار او را پسندیده پول گزافى بارمغان او مى‌فرستد. (5)

سال مرگ سید محسن را سید على  ٩٠۵  (875 خورشیدی) نوشته. از بنیادهاى او که شناخته بوده باروى شهر هویزه و دز آنجا بوده که محسنیه نامیده مى‌شده است.


پابرگیها :
1ـ شاه اسماعیل را در آغاز برخاستن خود «شیخ ‌اُغلى» مى‌نامیدند.
2ـ اعراب مَنتَفَج ، در غرب رود کارون و کشاورزند. (این تلفظ و شرح از جغرافیای سیاسی کیهان گرفته شده). ـ و
3ـ در آن زمان فقها را در ایران و این پیرامونها «مولانا» مى‌خواندند و این کلمه است که امروز «ملا» گردیده.
4ـ بایندریان یا آق‌قوینلویان بر خلاف قره‌قوینلویان سنى بودند.
5ـ مجالس‌المؤمنین. برخى کتاب عمدةالطالب را نیز نوشته‌اند که بنام سید محسن تألیف یافته (مسوده‌هاى جواهرى) ، ولى این سخن نادرست است.


🌸