پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
(همبسته با گفتار بالا)
.
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 4 : خاندان رُعناشى (تکه‌ی یک از یک)


رعناش دیهى از نزدیکیهای دزفول بوده و شاید همان باشد که در معجم‌البلدان «روناش» خوانده شده. ملا قوام‌الدین نامى از مردم این دیه آموزگار پسران سید محمد بوده. دو پسر او یکى شیخ ‌محمد و دیگرى حاجى‌ محمد بزرگ شده کارشان بالا مى‌گیرد و چنانکه دیدیم اینان بودند که در تاخت شاه‌اسماعیل به بغداد باو پیوسته او را بآهنگ هویزه و جنگ با مشعشعیان برانگیختند. گویا از همان زمان بسته‌ی صفویان مى‌شوند.

در تکملةالاخبار مى‌نویسد : «شیخ ‌محمد به امارت دزفول و حاجى‌ محمد بحکومت شوشتر رسید». نیک دانسته نیست آیا آنان از زمان بستگى به مشعشعیان این حکومتها را داشته‌اند یا پس از بستگى به صفویان بآن رسیده‌اند.

هم در تکملةالاخبار مى‌نویسد : «آخر حاجى‌محمد با دست برادرزاده‌اش خلیل‌الله کشته شد. خلیل‌اللّه‌بن‌شیخ‌محمد بعد از قتل عم حکومت یافته میانه‌ی او و سید بدران تکرار منازعات شد.» این عبارت هم ناروشن است. شاید مقصود آن باشد که خلیل‌اللّه پس از مرگ پدرش شیخ محمد بجاى او حکومت دزفول یافته. سپس هم عموى خود را کشته به شوشتر نیز دست پیدا کرده. به‌ هر حال نشیمن خلیل‌اللّه دزفول بوده است.

نکته‌اى که از اینجا پیداست آنست که شاه‌اسماعیل که خوزستان را گشود در آنجا سپاهی از خود نگزاشت. بلکه به رعناشیان دلگرمی نموده شوشتر و دزفول را بآنها سپرد ، به هویزه نیز حاکمى ‌گماشت. از اینجا بود که پس از رفتن او از خوزستان سید فلاح بآنجا بازگشته و بآسانى به هویزه دست یافت و بدینسان نیمى از خوزستان در دست رعناشیان و نیمى در دست مشعشعیان بود ، که بگفته‌ی تکملة در زمان بدران و خلیل‌اللّه میانه‌ی دو خاندان جنگهاى بسیار روى مى‌دهد بى‌آنکه شاه بتواند آنان را بسر جاى خودشان نشاند. بعبارت دیگر از شاه‌اسماعیل جز نام نشانى در خوزستان نبوده. سالانه اندک‌مالى نیز بعنوان خراج نزد او مى‌فرستادند.

سپس خلیل‌اللّه از فرستادن خراج هم بشاه خوددارى مى‌کند و از هر باره بخودسرى برمى‌خیزد. اینست شاه‌اسماعیل سرکردگان کوه‌گیلویه و سید بدران را بجنگ او برمى‌انگیزد و اینان لشگر آراسته در سال 930 (903) آهنگ دزفول مى‌کنند و آن شهر را گرد فرامى‌گیرند. ولى پیش از آنکه کارى از پیش برند ناگهان خبر مرگ شاه‌اسماعیل مى‌رسد و ناگزیر مى‌شوند که از گرد شهر برخاسته هر یکى بجایگاه خود بازگردند.

خلیل‌اللّه نیز پس از دیرى مرده پسرش علاءالدوله بجاى او مى‌نشیند ولى گویا جز دزفول را در دست نداشته. زیرا در تذکره‌ی شوشتر از سال  ٩٣٢  و پس از آن حکمرانان شوشتر را که از جانب صفویان فرستاده مى‌شدند یکایک نام می‌برد.

بارى جانشین شاه‌اسماعیل که پسرش تهماسب بوده چون تا سالهایى گرفتار کشاکش امیران و جنگهاى عثمانیان و ازبکان بود و مجال آن نداشت که به خوزستان بپردازد ، اینبود که علاء‌الدوله و سید بدران آسوده بحکمرانى خودسرانه مى‌پردازند. تا در سال  ٩۴٨  (یا بگفته¬ی تکملة  ٩۴٩ ) که تهماسب ، هم از کودکى برجسته هم تا اندازه‌اى از گرفتاریها آسوده گردیده بود ، بیاد خوزستان افتاده بآهنگ علاء‌الدوله با سپاه روانه‌ی آنجا مى‌گردد. چنانکه گفتیم این زمان بدران مرده و پسرش سجاد بجاى او نشسته بود و گفتیم که او نزد شاه شتافته فروتنى آشکار ساخت و از شاه نوازشها یافت. اما علاء‌الدوله به بغداد گریخته خود را رها ساخت.

مؤلف تکملة که از درباریان شاه‌تهماسب بوده و تاریخ خود را بنام دختر او پریخان‌خانم نوشته مى‌گوید : بگوش شاه‌تهماسب رسیده بود که علاء‌الدوله با «اعداى دین و دولت» (عثمانیان) زبان یکى دارد و باین جهت بود که شاه خویشتن آهنگ جنگ او کرد. سپس مى‌نویسد : «علاء‌الدوله گریخته به بغداد رفت و دیگر دزفول را ندید.»


🌸
🔶 «در پیرامون خرد» ، احمد کسروی

🔸 گفتار سوم : خرده‌هایی که به خرد می‌گیرند (تکه‌ی یک از سه)


چنانکه گفتیم در این ده سال که ما بکوشش برخاسته‌ایم یکی از کشاکشهایی که دچار بودیم ، در پیرامون خرد بوده. چون ما همیشه نام «خرد» برده و در هر زمینه‌ای داوری آن را پیش کشیده‌ایم کسان بسیاری بخرده‌گیری برخاسته‌اند و گفتگوهایی رفته که چون آن گفتگوها معنی خرد را روشنتر می‌گرداند در اینجا آنها را خواهیم آورد :

رویهم‌رفته این خرده‌گیران جدایی میانه‌ی خرد و پندار و دیگری نیروهای آدمی نمی‌گزارند و راستی آنست که خرد را در معنی راستش نمی‌شناسند ، اینست می‌بینید می‌گویند : «عقلها هم که اختلاف دارد» ، یا می‌گویند : «هر کسی عقلش بطور دیگری حکم می‌کند» ، یا می‌گویند : «طرز تفکر هر کسی جداست.»

اینها را که می‌گوید؟ فلان ملایی که سالها در نجف درس خوانده و خود را مجتهد می‌شمارد ، و بَهمان مردی که در اروپا درس خوانده با لقب «دکتر» به ایران بازگشته است.

اینان چون معنی خرد را نمی‌دانند ، آن پندارهای پراکنده و سَمَردهای [وهم] پریشان و باورهای سست و بیپایی را که از راه کیشها یا از راههای کج دیگر در مغزهای مردمان آکنده شده و مایه‌ی پراکندگی آنان گردیده میوه‌ی خرد می‌پندارند. اینان هیچ نمی‌دانند که در آدمی جز از خرد ، نیروهای دیگری از پندار و گمان و هوس و گردنکشی و خودفروشی[=خودنمایی فزون] و مانند اینها هست ، و این چیزهای پراکنده و بیپا که در مغزهای مردمانست و پراکندگی بمیان آنان انداخته است ، نه از خرد ، بلکه از آن نیروهای دیگر می‌باشد.

نمی‌دانند که این نادانیها و پراکندگیها درمیان مردمان نتیجه‌ی آنست که خردها را بکار نینداخته‌اند. اگر خرد را بکار اندازند ، این پراکندگیها از میان خواهد برخاست.

دانستنیست این نافهمی درباره‌ی خرد و معنی آن از دیر زمان درمیان بوده است. حسن صباح که از پیشوایان بنام باطنیگیری و خود بنیادگزار دستگاه اَلِموت بوده است ، چون او نیز از خرد و داوری آن گریزان و روگردان می‌بوده ، چنین می‌گفته که مردم باید چشم بسته پیرو یک امامی باشند ، باین اندیشه‌ی بسیار پست بیخردانه‌ی خود دلیل آورده چنین می‌گوید :

«اکثر خلق عالم عقلاءاند و هر کس را در راه دین نظر است. اگر در خداشناسی نظر عقل کافی بودی اهل هیچ مذهب را بر غیر خود اعتراض نرسیدی و همگان متساوی بودندی چه هر کس به نظر عقل متدینند».

این شاهکار او بوده و با همین دو سه جمله ، زبان همه را می‌بسته است. از این گفته پیداست که زاده‌ی صباح معنی خرد را نمی‌دانسته است و جدایی میانه‌ی گزیر[=تصمیم] و فرمان خرد با پندارهای بیپا و باورهای سست و بدآموزیهای سودجویانه‌ی بنیادگزاران کیشها نمی‌گزارده است. پیداست که هر آنچه را که در مغزهای مردمست از سوی خرد می‌شمارده است.


🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 5 : اسماعیل‌میرزاى دروغى (تکه‌ی یک از یک)


از شگفتیهاى تاریخ ایران است که گاهى کسانى پیدا شده بدعواى اینکه او فلان شاه یا بَهمان شاهزاده است مردم را فریب داده و زمانى فرمانروایى کرده. این کار هم دشوار و هم بیمناک است. دشوار است از این جهت که مانندگى کسى بدیگری تا آن اندازه که مایه‌ی فریب مردم باشد بسیار کم روى مى‌دهد. وآنگاه باید آن شاه یا شاهزاده مرده و مرگش نهان مانده باشد یا داستان شگفت‌ دیگری درمیان باشد که این کس بتواند خود را بجاى او بگنجاند. بیمناک است از این جهت که با یک لغزش و اندک‌ناپروایی پرده از روی کار افتاده مردم می‌فهمند آنچه را که نفهمیده بودند.

با اینهمه در تاریخ ایران این کارِ دشوار و بیمناک چندین ‌بار روی داده. از جمله یکى در همین زمان در کوه‌گیلویه و خوزستان روی داده که در اینجا بیاد آن مى‌پردازیم :

شاه‌تهماسب دومین پادشاه صفوى پس از پنجاه و چهار سال پادشاهى در سال  ٩٨۴ (955 خورشیدی)  درگذشت و پسرش اسماعیل‌میرزا بجاى او نشست. این اسماعیل‌میرزا اگر زود نمى‌مرد و باندازه‌ی دیگران پادشاهى می‌کرد شاید بنامترین پادشاه صفویان می‌گردید و یادگارهاى بسیار از خود بازمى‌گزاشت. اگرچه او مرد خونخوارى بود و در این باره پاى کم از نیاى همنام خود نداشت ولى همچون دیگران از شاهان صفوى پابستگی بکیش شیعی نداشت و هواداری از زشتکاریهایی که بنام «تبرّا» در ایران رواج یافته بود نمی‌نمود. بلکه او می‌کوشید که زشتکاریهایى که نیا و پدرش رواج داده بودند از میان بردارد و اینبود که میان مردم به سنیگرى شناخته شده بود.

بارى او مرد تواناى کاردانى بود که در اندک‌زمانى سهمش[ابهت] بر دلها نشسته و نامش بر زبانها افتاده بود و چون مرگ او ناگهانى بود بدینسان که شبى خوابید و بامداد او را مرده یافتند و کسى جهت آن را ندانست از اینجا گفتگوها بمیان مردم افتاده و کسانى او را کشته و امیران را کشنده‌ی او مى‌پنداشتند. شاید کسانى نیز مرگ او را باور نمى‌کردند. این گفتگوها زمینه‌ی آن شد که درویشى (یا بگفته‌ی تاریخنویسان آن زمان : قلندرى) در کوه‌گیلویه درمیان لران پدید آمده خود را اسماعیل‌میرزا خواند.

در عالم‌آرا که این داستان را بگشادی نوشته مى‌گوید : او همچون اسماعیل‌میرزا دو دندان پیشین نداشت و شاید بعمد آن دو دندان را کنده بود. به لران مى‌گفت من اسماعیل‌میرزایم که شبى از شبهاى ماه رمضان که در رختخواب خود خوابیده بودم دیدم گروهى که با من دشمنى داشتند گرد اتاق من درآمده‌اند و آهنگ مرا دارند. من پنجره را شکسته خود را بیرون انداختم و رخت درویشى پوشیده به گردش در ایران و روم پرداختم و تاکنون این راز را سربسته نگه مى‌داشتم تا نزد شما آشکار ساختم.

مى‌گوید لران از هر سوى رو باو آوردند. هر کسى پیشکشى مى‌آورد و کسانى دختران زیباى خود را بنذر نزد او مى‌آوردند. در اندک‌زمانى بیست‌هزار تن مرد پیرامون او گرد آمدند.

چنانکه در جاى دیگرى خواهیم گفت این زمان گروه انبوهى از ایل ترک افشار در کوه‌گیلویه‌ و خوزستان نشیمن داشتند و چون رسم صفویان بود که هر ایلى را در یک ولایتى نشیمن داده و اختیار حکمرانى آنجا را نیز بآن ایل مى‌سپاردند اختیار کوه‌گیلویه و خوزستان نیز بدست افشاریان بود. ولى این هنگام خلیل‌خان بزرگ افشار به قزوین نزد سلطان‌محمد رفته بود و در کوه‌گیلویه پسرش رستم حکمرانى داشت. او سپاه آراسته بدفع درویش شاه‌نما برمى‌خیزد و درمیانه جنگهاى بسیار مى‌رود که در همه‌ی آنها فیروزى از درویش بوده و رستم و گروه انبوهى از افشاریان نابود مى‌شوند و زنان ایشان بدست لران مى‌افتد.

در نتیجه‌ی این فیروزیها آوازه‌ی اسماعیل‌میرزا بهمه ‌جا رسیده از هر سوى مردم به جُستن خشنودی او برمى‌خیزند و او در دهدشت کرسى کوه‌گیلویه که از دست افشاران درآورده بود استوار نشسته بفرمانروایى برمى‌خیزد. بگفته‌ی اسکندربیگِ تاریخنویس ، میانه‌ی او با سید سجاد و مردم شوشتر و دزفول نیز سازشهایى بوده. اینست که چون زمانى از لران بی‌پروایی مى‌بیند به خوزستان آمده در شوشتر و دزفول نشیمن مى‌گیرد و از سید سجاد یاورى مى‌خواهد. لیکن در این میان داستان دیگرى روى مى‌دهد که او را بى‌نیاز از سجاد و دیگران مى‌سازد. بدینسان که چون آوازه‌ی پیدایش او و کشته شدن رستم و افشاریان بدست لران بدربار صفوى رسیده بوده خلیل‌خان با شتاب روانه‌ی کوه‌گیلویه مى‌شود که خویشتن چاره‌ی کار نماید. ولى پیش از آنکه به کوه‌گیلویه برسد با دست لران نابود مى‌شود. از اینجا بار دیگر کار اسماعیل‌میرزا رونق گرفته لران بهواخواهى او جنبش مى‌کنند و او از یاورى سید سجاد بى‌نیاز گردیده بار دیگر به دهدشت آمده استوار مى‌نشیند.


👇
از گفته‌هاى اسکندربیگِ تاریخنویس چنین برمى‌آید که زمان حکمرانى و کامگزارى او بیش از سه یا چهار سال کشیده. از خوشبختى او در این زمان نوبت پادشاهى ایران به سلطان‌محمد خدابنده رسیده و او که از چشم نابینا و از جُربُزه‌ی[استعداد] مردى سخت بى‌مایه بود خویشتن کارى نتوانسته رشته‌ی فرمانروایى را بدست زن و پسر نوجوان خود سپرده بود. اینان هم از یکسوى گرفتار جنگ عثمانى بودند که آذربایجان و آن پیرامونها را از دست داده به قزوین بازگشته بودند ، و از سوى دیگر دوتیرگى میانه‌ی اینها افتاده گروهى در خراسان عباس‌میرزا پسر دیگر شاه را به پادشاهى برداشته بودند و این خود مایه‌ی نگرانى و گرفتارى سلطان‌محمد و درباریانش بود.

اگر پافشارى ایل افشار نبود شاید کسى از دربار باندیشه‌ی این درویش شاه‌نما نمى‌افتاد. ولى افشاریان چون دو تن از پیشروان خود را با گروهى از جوانان از دست داده بودند اینبود که آرام ننشسته فشار بدربار شاه مى‌آوردند. در سایه‌ی این کوشش آنان بود که سلطان‌محمد ، اسکندربیگ برادرزاده‌ی خلیل‌خان را از قزوین به کوه‌گیلویه فرستاده ایل ذوالقدر را نیز از فارس به یارى او مأمور کرد و اینان سپاه بزرگى آراسته بر سر دهدشت آمدند.

از آنسوى چنانکه گفتیم که از دشوارترین کارهاست کسى چنان دروغى را تا همیشه در پرده نگاه دارد ، اسماعیل‌میرزا نیز کم‌کم دروغش پیدا مى‌شد و لران ازو رمیده از پیرامونش پراکنده مى‌شدند. اینبود که افشاریان و ذوالقدریان بآسانى توانستند بر دهدشت دست یافته اسماعیل‌میرزا را دستگیر نمایند و او را کشته سرش را نزد سلطان‌محمد فرستادند. بدینسان روزگار این شاه دروغى بسر آمد. ولى در عالم‌آرا مى‌نویسد که چون آوازه‌ی او و شهرت فیروزیهایش پراکنده شده بود در چندین جاى دیگر اسماعیل‌میرزا پدید آمد و هر یکى زمانى بود تا برانداخته شد.


🌸
🔶 «در پیرامون خرد» ، احمد کسروی

🔸 گفتار سوم : خرده‌هایی که به خرد می‌گیرند (تکه‌ی دو از سه)


به هر حال کسانی که در برابر ما ایستادگی می‌نمایند درباره‌ی خرد خرده‌هایی می‌دارند که ما نیز به یکایک آنها پاسخ داده‌ایم و اینک برخی از آنها را در اینجا یاد می‌کنیم :

در سال دوم پیمان که ما از یاوه‌بافیهای شاعران نکوهش می‌نوشتیم و هایهوی بزرگی درمیان می‌بود ، روزی من بدیوان کشور رفتم. یکی از کارکنان آنجا که مردی ناپاک و از هواداران باب پنجم گلستان می‌باشد ، چنین آغاز سخن کرد : «شما چرا از شاعران بد می‌نویسید؟!.. شما از شعر بدتان می‌آید ، ما خوشمان می‌آید ...» گفتم در جایی که من از یک چیزی بدم می‌آید و شما خوشتان ، باید بداوری خرد بازگردیم و آن داوری هرچه باشد بپذیریم. گفت : «تازه عقل هم کاری نمی‌تواند کرد. شما عقلتان آنطور می‌فهمد ، من عقلم اینطور». گفتم شما جدایی میانه‌ی هوس با خرد نمی‌گزارید. اینکه کسی بنشیند و بی‌آنکه چیزی برای گفتن در دلش باشد ، تنها برای آنکه با سخن بازی کند و قافیه جفت گرداند ، شعر سازد جز هوس نتواند بود ، و هیچ خردی آن را نخواهد پسندید. شما اگر خرد خود را بکار اندازید ، بدی آن را خواهید دریافت.

چون دیدم سخن باین استواری و روشنی را درنیافت ، بدلیل دیگری پرداخته گفتم : «این دزدها را که می‌آورند و شما رسیدگی کرده حکم زندان می‌دهید ، اگر یکی از آن دزدان بزبان آید و چنین گوید : «چرا مرا بزندان می‌فرستید؟!.. اگر شما از دزدی بدتان می‌آید ، ما خوشمان می‌آید ...» آیا باو چه پاسخی خواهید داد؟!.. اگر بگویید قانون چنین دستور داده و او بگوید : «تازه قانون نیز کاری نمی‌تواند کرد ، شما قانونتان دزدی را بد می‌شمارد و ما قانونمان دزدی از دارایی توانگران و پولداران را نیک می‌شناسد» در برابر این ایراد چه خواهید کرد؟!.. اگر در جهان نیک و بدی نیست و یک نیرویی برای شناختن نیک از بد درمیان نمی‌باشد ، پس چگونه شما دزدی را بد می‌شناسید؟! با چه دلیل دزدان را بزندان می‌فرستید؟! از پاسخ اینها درمانده و بخاموشی گرایید.

این داستان که ماننده‌هایش بسیار رخ داده ، نیک نشان می‌دهد که چنانکه گفتیم آنان جدایی میانه‌ی هوس و پندار و مانند اینها که از بستگان گوهر جانست با خرد نمی‌گزارند ، و دانسته‌های پراکنده‌ی خود را که از این راههاست از خرد می‌شمارند. باید بآنها گفت : این پراکنده‌اندیشیها (یا بگفته‌ی شما اختلافها) که درمیان مردمانست و شما آنها را از خرد می‌شمارید ، نه تنها از خرد نیست ، از نبودن خرد است ، از اینست که خردها را بکار نینداخته‌اید. اگر خردها را بکار اندازید ، این اندیشه‌های پراکنده بیکبار از میان خواهد رفت.

مثلاً در همان زمینه‌ی شعر که ما می‌نکوهیم و دیگران هیاهو می‌کنند داستان اینست که از قرنها پیش از این ، کسانی به هوس سخن‌بافی و قافیه‌سازی بشعرگویی آغاز کرده‌اند ، و چون کسانی نیز هوس خواندن آنها را می‌داشته‌اند بدلگرمیشان افزوده‌اند. سپس چون برخی از شاعران بستایشگری پادشاهان می‌پرداختند و پادشاهان پولهای گزاف می‌دادند ، رواجشان دیگر بیشتر شده و هزاران شاعر برخاسته و هزار هزاران شعر از خود بیادگار گزارده‌اند. سپس در زمان ما شرقشناسان اروپا که بیشترشان افزارهای سیاستند و همیشه به بدبختی شرق می‌کوشند ، بدخواهانه بستایش از شعر و شاعری برخاسته‌اند و جایگاهی در دلها برای شاعران باز گردانیده‌اند ، و بآن شعرها نام
«ادبیات» نهاده ، اندوخته‌های ارجداری نشان داده‌اند.

پس از همه‌ی اینها چون به خرد بازگشت می‌شود ، با یک زبان روشنی بداوری پرداخته چنین می‌گوید : «شعر سخنست ، سخن آراسته (با وزن و قافیه) ، سخن نیز باید از روی نیاز باشد. سخنی که از روی نیاز نباشد ، یاوه‌گوییست. پس شعر اگر از روی نیاز گفته شده و خواست گوینده فهمانیدن سخن بوده ، ایرادی بآن نیست و اگر بی‌نیاز و تنها برای قافیه‌بافی گفته شده یاوه‌گوییست و گوینده‌اش درخور نکوهش می‌باشد».

ما بارها این داوری را با زبان بسیار روشنی نوشته و گفته‌ایم : «کسی اگر گفتنیها در دل می‌دارد و بر آنست که آنها را بفهماند ، می‌خواهد با نثر بگوید یا با شعر سراید ، ما را بآن ایرادی نیست. ولی اگر گفتنی‌ای نمی‌دارد ، چه با نثر بگوید و چه با شعر ، یاوه‌گویی کرده و خرد از کار او بیزار است» و نیز گفته‌ایم : «اگر کسی براستی دلباخته‌ی زنی یا دختری گردیده و از سوز دل می‌خواهد غزلی سراید بسراید و دل خود را آرامش دهد ولی کسی که با دل بی‌درد و تهی می‌نشیند و تنها برای قافیه جفت کردن غزلها می‌سراید ، کار بیخردانه کرده است».

👇
اکنون این داوری خرد درباره‌ی شعر و شاعرانست. آیا بکجای این ایرادی توان گرفت؟!.. کدام جمله‌اش ناراستست؟!.. از روزی که ما این داوری خرد را درباره‌ی شعر و شاعری بازنموده‌ایم ، کسانی که با ما کشاکش می‌کنند ، یک پاسخی باین گفته‌ها نتوانسته‌اند و تنها چاره‌ی خود را در آن دیده‌اند که از روبرو نیایند و در پشت سر به بدگویی پردازند. بگفته‌ی یکی از یاران : همچون شغالان در تاریکی زوزه می‌کشند.


🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 6 : سید زنبور (تکه‌ی یک از یک)


بنوشته‌ی سید على مرگ سجاد در سال  ٩٩٢  (963 خورشیدی) بوده. پس از وى پسرش سید زنبور بجاى او مى‌نشیند. سید على مى‌نویسد : «پس از سجاد عشایر نیس و کربلا بر آنسر بودند که خاندان مهدى را برانداخته خویشتن فرمانروا باشند. ولى به اندک‌زمانى میانه‌ی ایشان دوتیرگى پدید آمد و اینبود که عشیره‌ی نیس سید زنبور را که در دزفول بود خواسته بجاى سجاد بنشاندند.»

زنبور تا سال  ٩٩٨  فرمانروا بود تا سید مبارک او را از هویزه بیرون کرد ولى از کارهاى او در آن چند سال خبرى در کتابها نیست.


🌸
🔶 «در پیرامون خرد» ، احمد کسروی

🔸 گفتار سوم : خرده‌هایی که به خرد می‌گیرند (تکه‌ی سه از سه)


در این ده سال تنها یک کسی با من روبرو گردیده و پاسخی داده و برای اینکه دانسته شود پاسخش چه بوده ، داستان را باآنکه در جای دیگری نوشته‌ام ، در اینجا نیز می‌آورم :

چند ماه پیش به یکی از وزارتخانه رفتم ، جوانی که بشاعری شناخته شده و چند سالی در اروپا بوده و اکنون رئیس یک اداره‌ای می‌باشد ، با من بگفتگو پرداخته چنین گفت :‌ «من پیمان را با لذت می‌خوانم. هرچه می‌نویسید پذیرفته‌ام ولی می‌دانید که درباره‌ی ادبیات با شما مخالفم. زیرا نه من می‌توانم توقع کنم که شما پیروی از اندیشه‌ی من کنید و نه خودم می‌توانم تابع نظریه‌ی شما باشم».
گفتم : در جایی که شما یک باوری می‌دارید و ما یک باوری ، باید هر یکی دلیلهای خود را یاد کنیم و خرد را درمیانه داور گردانیم.

با یک شتابزدگی چنین گفت : «مطلب همینجاست که شما می‌خواهید شعرا را تابع عقل گردانید. شعرا تابع احساساتند». گفتم : «احساسات» یا سَهِشها نیز باید در زیر فرمان خرد باشد. خدا یگانه نیرویی که برای شناختن سود و زیان و راست و کج و نیک و بد بآدمیان داده خرد است. در هر چیزی باید خرد را راهنما گردانید. نمی‌گویم : باید جلو سهشها را گرفت ، چنین چیزی نشدنیست. می‌گویم : سهشها نیز باید فرمانبری از خرد کنند. بدینسان که آنچه بی‌زیان است جلوش باز باشد و آنچه زیانمند است جلوش گرفته شود. اگر سهشها جداسر[=مستقل] و آزاد تواند بود ، پس شما چه ایرادی به اصغر بروجردی و سیف‌القلم شیرازی داشتید؟!.. چرا از چنگیز و تیمور رنجیدگی می‌نمایید؟!.. اصغر که بچگان را می‌کشت ، سیف‌القلم که زنان را نابود می‌گردانید ، آیا نه از روی سهش می‌بود؟! چنگیز و تیمور آیا جز به پیروی از سهشهای خود آنهمه خون می‌ریختند؟! فلان دزد که از دیوار مردم بالا می‌رود آیا جز سهش انگیزه‌ی دیگری در کار است؟! فلان جوان که دنبال زنان بیگانه می‌افتد ، آیا جز سهش او را وامی‌دارد؟! اینهمه خونها که اکنون در اروپا و آفریقا ریخته می‌شود آیا شُوَندی[=سبب] جز سهشهای توده‌ها تواند داشت؟!..

شما باینها چه می‌گویید ؟! اگر این راستست که «احساسات» خود جداسر و آزاد است و خرد را بآنها فرمانروایی نیست ، پس این قانونها برای چیست؟! این دادگاهها و دادسراها بهر چه می‌باشد؟! اگر راست نیست پس شما چه می‌گویید؟! اگر می‌گویید تنها شاعر است که در پیروی از سهشها آزاد است و دیگران باید پیروی از خرد کنند ، بگویید دلیلش چیست؟! شاعر چه جدایی از دیگران می‌دارد؟! شاعر جز یاوه‌بافی چه هنری از خود نشان می‌دهد؟!..

اینها را که شنید درماند و بخاموشی گرایید و من نیز بسخن بیش از این دنباله ندادم. از این گفتگوها دو چیز بدست می‌آید :

1) آنان که به خرد و بسخنان ما درباره‌ی آن گردن نمی‌گزارند و ایستادگی می‌نمایند یک شُوَند آن دلبستگی‌ایست که به هوسبازیهای خود می‌دارند. اینان می‌خواهند آزاد باشند و به بهانه‌ی
«احساسات» یا هر دستاویز دیگری دنبال هوسهای خود را گیرند و ایرادی هم درمیان نباشد. این برای آنان بسیار لذت می‌دهد که بجای کوشش و کار در راه بسیج[=تدارک] نیازمندیهای زندگانی ، هوسمندانه به قافیه‌بافی پردازند و «مضمونها» سازند و قصیده یا غزلی یا قطعه‌ای سروده در روزنامه‌ها بچاپ رسانیده خود را بنمایند ، و باین سروده‌های خود که جز میوه‌ی هوس و خودنمایی نیست و کمترین سودی بمردم و زندگانی ایشان ندارد (بلکه زیانهایی نیز می‌رساند) نام ادبیات گزارند ، و به همان دستاویز در پشت میز نشینند و از دسترنج روستاییان و کارگران ماهانه‌های گزاف گیرند و هوسبازی را با مفتخواری توأم گردانند. آن ایستادگی در برابر خرد و داوریهای او بیش از همه از این راهست.

2) این کسان بداوریهای خرد ایرادی نمی‌توانند گرفت. داوریهای خرد روشنتر از آنست که کسی تواند ایراد گرفت و یا تواند نپذیرفت. این خود پاسخی است بآن کسانی که به بودن یک چنین نیرویی در آدمی گردن نمی‌گزارند و اندیشه‌های پراکنده‌ی این و آن را برای خود دلیل می‌آوردند.



🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 7 : سید مبارک (تکه‌ی یک از یک)


سید بدران را گذشته از سید سجاد پسران دیگرى بود. یکى از ایشان سید مُطّلِب نام داشت که در زمان حکمرانىِ سجاد از او رنجیده به دَورَق که یکى از شهرهاى باستان در جنوب خوزستان بود رفته نشیمن گزید. این زمان دَورَق بدست دسته‌اى از بنى‌تمیم بود که بگفته‌ی سید على در زمان سید محسن به خوزستان آمده و بدستور او در آنجا جاى گزیده بودند. پیشواى ایشان که امیر عبدالعلى نام داشت سید مطلب را پذیرفته بنوازش و مهربانى برخاست و سید مطلب دخترى از بنى‌تمیم گرفته درمیان ایشان بزندگى پرداخت.

مطلب را نیز پسرانى بود که یکى از ایشان بنام سید مبارک چون از آغاز جوانى بآدمکشى و راهزنى برخاسته بود مطلب او را از پیش خود راند و او همراه پسرعمویش فرج‌اللّه به رامهرمز نزد سلطان‌على افشار رفت.

سلطان‌على از بی‌باکى مبارک بیم کرده آهنگ آن کرد که او را نابود سازد. مبارک این آهنگ را دریافته پیش از آنکه او شام باین بخورد این چاشت باو خورد. بدینسان که روزى در شکار بهنگام گذشتن از جویى ناگهان از پشت سر شمشیر راند و سر او را از تنش دور ساخت و تا افشاریان آگاهى یافته پیرامون او را فراگیرند همراه فرج‌اللّه گریخته جان بدر برد.

بدینسان آوازه‌ی آدمکشى و راهزنى مبارک بلند شد و چون او چشمهاى کبود داشت نزد اعراب به «کبود چشم» (الازرق) مشهور گردید. سید على داستانهاى درازى ازو آورده که ما نیازى به نوشتن همه‌ی آنها نداریم. از جمله مى‌گوید : او در نزدیکى رامهرمز جایى را که «چغاشیران» نام داشت و تپه‌ی بلندى بود برگزیده جایگاه خود ساخته بود و برادرش خلف و دیگران را بر سر خود آورده همراه آنان به هر کجا مى‌تاخت و تالان و تاراج مى‌کرد.

چنانکه گفتیم این زمان نوبت فرمانروایى در هویزه به سید زنبور پسر سید سجاد رسیده بود. هم گفتیم که عشیره‌ی کربلا که یکى از عشایر بزرگ هویزه بود با او دشمنى کرده کارشکنى مى‌نمودند و چون مادر سید مبارک خواهر «امیر برکه» بزرگ آن عشیره بود از این جهت امیر برکه نامه‌اى به سید مطلب نوشته مبارک را نزد خود طلبید که بدستیارى عشیره‌ی خود او را در هویزه بجاى زنبور فرمانروا گرداند. سید مطلب با همه‌ی بیزاری که از مبارک داشت و او را از نزد خود دور رانده بود این زمان او را طلبیده داستان نامه‌ی امیر برکه را بازگفت و او را نزد دایى خود فرستاد. امیر برکه چنانکه نوید داده بود به یارى او برخاسته با سید زنبور جنگ نموده از هویزه بیرونش راند و مبارک را بجاى او به تخت فرمانروایى جایگزین گردانید ، و این داستان در سال  ٩٩٨  (969 خورشیدی) بود.

سید على داستان درازى مى‌نویسد که مبارک چون میان کربلا رفت دایى خود را کشته خویشتن بجاى او بزرگ عشیره گردید و سپس با سید زنبور بجنگ برخاسته بَرو نیز فیروزى یافت. ولى دانسته نیست که این داستان راست یا دروغ باشد.

به هر حال مبارک فرمانروایى آغاز کرد و سال دیگر ( ٩٩٩ ) زنبور را هم بدست آورده بکشت و دل از سوی او آسوده ساخت.

مبارک از نامدارترین فرمانروایان مشعشعى است و یک رشته کارهاى تاریخى از او سر زده که باید یکایک بازراند. در این زمان نوبت پادشاهى ایران به شاه‌عباس بزرگ رسیده ولى او هنوز استوار نشده و گرفتار کشاکشهاى درونى و جنگهاى بیرونى بود و مجال آنکه به خوزستان و سید مبارک پردازد نداشت. همچنین دولت عثمانى که از جانب عراق با خوزستان همسایه بود چندان گرفتارى داشت که فرصت رسیدگى به عراق پیدا نمى‌کرد. بویژه بصره و بخش جنوبى عراق که جز نامْ نشانى از دولت عثمانى در آنجا نبود. اینبود که سید مبارک پرواى شاه و سلطان نکرده خودسرانه فرمان مى‌راند و چون حکمرانى را با شمشیر بدست آورده بود همى‌خواست که با شمشیر هم به بزرگ ساختن آن کوشد.

نخستین کار او این بود که دَورَق را که بدست افشاریان افتاده بود از دست آنان درآورده پدرش مطلب را در آنجا بحکومت برگماشت. سپس در سال  ١٠٠٣  (973 خورشیدی)  لشگر بر سر دزفول و شوشتر کشید که آن داستان را جداگانه خواهیم سرود. سپس در سال  ١٠٠۴ (974 خورشیدی)  به نواحى جزایر دست یافته تا نزدیکیهاى بصره بآن سرزمینها دست یافت و بر شهر بصره باجى بست که روزانه درمى‌یافت و این باج پرداخته مى‌شد تا افراسیاب‌پاشا دَیرى که داستان او را جداگانه خواهیم آورد از دادن آن سر باززد و جزایر را نیز از دست مبارک درآورد. (1)


پابرگی :
1ـ مسوده‌هاى جواهرى و زادالمسافر کعبى.


🌸
🔶 «در پیرامون خرد» ، احمد کسروی

🔸 گفتار چهارم : کشاکش کیشها از بکار نبردن خرد است (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه دیدیم حسن صباح کشاکشهای کیشها را ایراد دیگری به خرد و داوریهای آن شمرده. این ایراد را دیگران هم می‌گیرند و بارها کسانی با ما بگفتگو پرداخته می‌گویند : «اگر عقل می‌تواند حق و باطل را نشان دهد پس اختلاف مذاهب از کجاست؟!..» روزی یکی می‌گفت : «این مذهبها که با عقل درست شده ، پس چرا با هم اختلاف دارند؟!..».

گفتم : از این گفته‌ی شما من بیاد گفته آن شاهسون می‌افتم که خودشان را ستایش می‌کرده و می‌گفته : «در شاهسون همه چیز توان یافت جز دزدی» شاهسونان که کار و پیشه‌شان دزدی و راهزنی می‌بوده ، این آنها را بحساب نمی‌آورده و ستایش از راستی خودشان می‌کرده ، شما نیز می‌گویید : «این مذهبها که با عقل درست شده ...» در حالی که در آن کیشها آنچه هیچ راه نداشته خرد است.

ما این کیشها را نیک می‌شناسیم و تاریخچه‌ی هر کدام را می‌دانیم. بیشتر آنها از یکدیگر جدا گردیده. یک گمراهی که درمیان می‌بوده ، گمراهیهای دیگری را شاخه داده است.

در ایران اکنون چهارده کیش هست و بیشتر آنها از شیعیگری جدا گردیده. شیعیگری نیز بنیادش سیاست بوده که به خرد راهی داده نشده. کشاکش شیعی و سنی بر سر آنست که پس از مرگ پیغمبر اسلام خلیفه علی بایستی بود نه ابوبکر ، و بر سر همین گفتگوست که دو گروه از هم جدا گردیده‌اند و تاکنون جدا می‌باشند. در جایی که این دور از خرد است که پس از گذشتن یک داستانی در پیرامون آن کشاکش کنند. دور از خرد است که پس از هزاروسیصد سال در آن زمینه بسخن پردازند. پس این کیش از ریشه کجست و خرد از آن بیزار می‌باشد.

شیعیان دوازده نامی را ازبر کرده‌اند که اینها امامان ماست. در جایی که «امام» بمعنی پیشواست و یک کس زنده‌اش پیشوا تواند بود!. از مرده چه پیشوایی تواند درآمد؟! اینکه می‌گویند دوازدهم آنها زنده است و بیرون خواهد آمد ، این نیز دور از خرد است ، دور از آیین خداست. یک کس هزاروسیصد سال زندگی نتواند داشت.

بنیاد کیش شیعه بر آنست که همیشه باید کسی از سوی خدا درمیان مردم باشد که اگر کسانی از راه بدر افتادند ، آنان را براه بازگرداند ، اگر کسانی را ایرادی بود پاسخ گوید ، چنان باشد که روز رستاخیز که خدا از مردم بازخواست خواهد کرد ، کسی بهانه نیاورد و نگوید : «ما ندانستیم» نگوید : «کسی نبود بما راه نماید». بنیادگزاران این کیش (جعفر بن محمد و پدرش) نخست که زمزمه آغاز کردند و دعوی «امامت» می‌کردند ، عنوانشان همین می‌بود. خود را «حجت خدا» می‌نامیدند. (حجت بمعنی « بهانه‌بُر» است). در همان حال «تقیه» را بکار بسته ، این دعوای خود را از مردم نهان می‌داشتند و به پیروان خود سخت می‌سپردند که بکسی نگویید بلکه می‌سپردند که اگر کسی پرسید انکار کنید. خود جعفر بن محمد در نزد منصور خلیفه دعواهای خود را انکار کرده سوگند هم یاد کرد. (1)

جای شگفتست که کسی حجت خدا بمردم باشد و از سوی دیگر خود را پنهان گرداند. آیا خرد باین چه می‌گوید؟..

این کیش که از ریشه بیپا بوده از هر باره با خرد ناسازگار است ، و شما آن را ببینید که از همان کیش ، باطنیگری ، علی‌اللهیگری ، شیخیگری، کریمخانیگری ، بابیگری ، بهائیگری برخاسته که پیداست حال آنها چیست.

روشنترین دلیل باینکه در کیشها خرد را راه نبوده اینست که پیشروان آنها هیچگاه به خرد و داوری آن گردن نگزارند. بلکه چنانکه گفتیم همه‌ی آنها از خرد نکوهش کرده‌اند.

شما چنین انگارید که ما نشستی برپا کرده پیشروان کیشها را بآنجا خوانده‌ایم و پیشنهاد می‌کنیم که بیایید خرد را درمیان خود داور گردانیده ، این چهارده‌گروهی را از میان بردارید ، آیا این پیشنهاد را خواهند پذیرفت؟!.. بیگمان نخواهند پذیرفت. بیگمان گردن نخواهند گزاشت.

این بارها رخ داده که چون نام خرد و داوری آن بمیان آمده از میدان گریخته‌اند ، و در این باره همه‌ی کیشها و پیروانشان یکسانند. چند سال پیش در تهران یک میسیونر [=مبلغ مذهبی] آمریکایی را دیدم ، چون سخن از انجیل می‌راند و آن را کتاب خدا می‌نامید من برخی ایرادها گرفتم ، و چون از پاسخ درماند چنین گفت : «می‌دانید؟.. عقل چیز دیگر است ، ایمان چیز دیگر است». گفتم : این ورشکستگی نشان دادن است و دیگر مرا با شما سخنی نیست.

این حال کیشهاست. آیا از اینها بداستان خرد چه زیانی تواند بود؟!.. اینها را با خرد چه بهمبستگی درمیانست؟!..


👇
یک دسته نیز فیلسوفان و کشاکشهای آنان را دستاویزی گرفته چنین می‌گویند : «اگر با عقل حقایق را می‌شدی درک کرد ، فلاسفه که اعقل ناسند اختلاف نکردندی». نام «فلاسفه» که بزبانها افتاده و با دهانهای پربادی گفته می‌شود ، چون از کارهاشان آگاهی نمی‌دارند ، چنین می‌دانند که مردان ارجداری می‌بوده‌اند و یک راه ارجداری را دنبال کرده‌اند ، و این نمی‌دانند که سرمایه‌ی ایشان جز پندار و انگار نبوده است. به هر حال در این باره هم پاسخ همانست که درباره‌ی کیشها گفتیم. در فلسفه نیز راهی به خرد نداده‌اند و ما چون در جای دیگری از فلسفه (که همان فلسفه‌ی یونان خواسته می‌شود) سخن رانده بیپایی آن را روشن گردانیده‌ایم در اینجا دیگر بآن نمی‌پردازیم.


پابرگی :
1ـ جعفر بن محمد در نزد منصور گفته : «والله لقد کذبوا علی یا امیرالمؤمنین ، أنا علی‌الطاعه» معنی : بخدا سوگند هرآینه بر من دروغ بسته‌اند ای امیرالمؤمنین ، من فرمانبردارم. ـ ویراینده


🌸