📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون شعر و صوفیگری ـ 3 ـ تکه‌ی دو از چهار
2ـ آخرین یادآوری من
دیگر بار ناچارم سطری بنگارم : مگر خود داوری فرمایی و بانصاف گرایی. گیرم سرایندگان همگان راه پستی پیمایند و همه بنادرستی گرایند. دانشمند نباید آنگونه درشت‌گوییها روا دارد و سخن خویشتن بتندی گزارد! در حالتی که مجادله بالتی هی احسن زیباتر است و سخن حق را با همدستی او اثر دیگر است ، مگر ندانی انسان سخن درستی را هم چون بدرشتی شنود بر انکار و اصرار خود خواهد افزود و سخن بجا هم بی‌سود خواهد بود؟ من نیز تا اندازه‌ای اندیشه‌ی شما را پسندیده‌ام و رستگاری اندر آن دیده‌ام!! آری عمر عزیر خویش را نباید تنها بژاژخایی و یاوه‌سرایی گذراند و همه اندر اهاجی و فکاهی سخن راند. ...
سید محمدعلی مرتضوی (صفیر)
[پیمان :] این نگارش آقای صفیر را از آن جهت چاپ کردیم که ایشان که از نگارش پیمان درباره‌ی شعر دل‌آزرده بودند اینک اعتراف می‌نمایند که آن نگارشها بیجا نبوده و آدمی نباید عمر عزیز خویش را بژاژخایی [و] یاوه‌سرایی بگذراند.
و اینکه می‌نویسند که چرا پیمان درشتی می‌کند و پند را بزبان نرم نمی‌گوید ما پاسخ ایشان را بشعر آقای واقف حواله می‌کنیم :
ز پند دوست مرنج ار چه تند باشد و سخت
که دشمنی است ز اندرز دوست رنجیدن
این ایراد را دوستان همیشه بر ما دارند که چرا تندی می‌کنیم. باید دانست که نگارنده‌ی پیمان یک مرد آلمانی یا انگلیسی نیست که در برابر پیشامدهای ایران خونسردی نماید. این نگارشها از یک ایرانی است و یک ایرانی چگونه می‌تواند در برابر این ناسزاییها خونسردی کند و خروش از دل برنیاورد یا زبان بنفرین و نکوهش باز نکند؟
شعر در ایران با حالی که داشته مایه‌ی بدبختی بوده و شعرا بمردم جز درس چاپلوسی و هرزه‌گردی و هرزه‌گویی و باده‌پرستی و بیعاری نداده‌اند. این پیش ما روشنتر از آفتاب است که آن داستان ننگین مغول که در ایران روی داد یکی از جهتهای آن رواج شعر در این سرزمین بوده. با اینحال چگونه ما می‌توانیم با شعرای یاوه‌گو خونسردی کنیم و تندی ننماییم؟! اگر کسی خانه‌اش را در برابر چشمش ویران کنند آیا می‌تواند نرمی نموده و تنها به پند و اندرز بسنده کند و خروش و فریاد از دل برنیارد؟!
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون شعر و صوفیگری ـ 3 ـ تکه‌ی دو از چهار
2ـ آخرین یادآوری من
دیگر بار ناچارم سطری بنگارم : مگر خود داوری فرمایی و بانصاف گرایی. گیرم سرایندگان همگان راه پستی پیمایند و همه بنادرستی گرایند. دانشمند نباید آنگونه درشت‌گوییها روا دارد و سخن خویشتن بتندی گزارد! در حالتی که مجادله بالتی هی احسن زیباتر است و سخن حق را با همدستی او اثر دیگر است ، مگر ندانی انسان سخن درستی را هم چون بدرشتی شنود بر انکار و اصرار خود خواهد افزود و سخن بجا هم بی‌سود خواهد بود؟ من نیز تا اندازه‌ای اندیشه‌ی شما را پسندیده‌ام و رستگاری اندر آن دیده‌ام!! آری عمر عزیر خویش را نباید تنها بژاژخایی و یاوه‌سرایی گذراند و همه اندر اهاجی و فکاهی سخن راند. ...
سید محمدعلی مرتضوی (صفیر)
[پیمان :] این نگارش آقای صفیر را از آن جهت چاپ کردیم که ایشان که از نگارش پیمان درباره‌ی شعر دل‌آزرده بودند اینک اعتراف می‌نمایند که آن نگارشها بیجا نبوده و آدمی نباید عمر عزیز خویش را بژاژخایی [و] یاوه‌سرایی بگذراند.
و اینکه می‌نویسند که چرا پیمان درشتی می‌کند و پند را بزبان نرم نمی‌گوید ما پاسخ ایشان را بشعر آقای واقف حواله می‌کنیم :
ز پند دوست مرنج ار چه تند باشد و سخت
که دشمنی است ز اندرز دوست رنجیدن
این ایراد را دوستان همیشه بر ما دارند که چرا تندی می‌کنیم. باید دانست که نگارنده‌ی پیمان یک مرد آلمانی یا انگلیسی نیست که در برابر پیشامدهای ایران خونسردی نماید. این نگارشها از یک ایرانی است و یک ایرانی چگونه می‌تواند در برابر این ناسزاییها خونسردی کند و خروش از دل برنیاورد یا زبان بنفرین و نکوهش باز نکند؟
شعر در ایران با حالی که داشته مایه‌ی بدبختی بوده و شعرا بمردم جز درس چاپلوسی و هرزه‌گردی و هرزه‌گویی و باده‌پرستی و بیعاری نداده‌اند. این پیش ما روشنتر از آفتاب است که آن داستان ننگین مغول که در ایران روی داد یکی از جهتهای آن رواج شعر در این سرزمین بوده. با اینحال چگونه ما می‌توانیم با شعرای یاوه‌گو خونسردی کنیم و تندی ننماییم؟! اگر کسی خانه‌اش را در برابر چشمش ویران کنند آیا می‌تواند نرمی نموده و تنها به پند و اندرز بسنده کند و خروش و فریاد از دل برنیارد؟!
🌸
📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست یکم
🖌 احمد کسروی
🔸 ٤ـ نادرشاه : ـ (9 تکه)
من در این باره جستجوهایی از تاریخ نیز کرده‌ام و در این زمینه آگاهیهایی از گذشته نیز بشما توانم داد :
ما اگر سیصد سال بازپس گردیده از آنجا گرفته پیش آییم ، درمیان همه‌ی پادشاهان و سررشته‌داران که از زمان نابودی صفویان تا هنگام پیدایش مشروطه در این کشور بوده‌اند جز دو تن را نخواهیم یافت که کارهاشان از روی فهم و بینش بوده و سیاستی داشته‌اند. آن دو تن یکی نادرشاه و دیگری میرزا تقی‌خان امیرکبیر بوده.
نادرشاه را همه می‌شناسند. این مرد گذشته از آنکه ایران را از دست بیگانگان بیرون آورد ، برآن شد که این کشور را به یک راه پیشرفت اندازد. کارهای نادر از روی فهم بوده. هندوستان و خوارزم و خیوه را گرفت ، نه بهوس کشورگشایی ، نه برای آنکه نگه دارد و پیوسته‌ی ایران گرداند ، بلکه برای اینکه برتری ایران را بایشان نشان دهد و با همان حال با هر یکی پیمان دوستی بندد. با عثمانی نیز همان اندیشه را می‌داشت : جنگها می‌کرد که فیروزانه[=موفقانه] پیمان دوستی بندد. در آن هنگام ، گرفتاری بزرگ توده‌ی ایران دشمنیهای کیشی و کشاکش سنی و شیعی می‌بود. نافهمیهای ملایان و بدزبانیهای مردم عامی ، عثمانیان و ازبکان و دیگر مسلمانان را بخشم آورده کشتن ایرانیان و تاراج خانه‌ها و برده گرفتن زنان و دختران ایشان را بایای [وظیفه] دینی خود می‌شماردند. ایرانیان از این راه در فشار سختی افتاده گزندهای بسیار می‌دیدند.
هنگامی که نادر برخاست صدهزارها زنان و دختران ایرانی به بردگی رفته در بازارهای استانبول و صوفیا و بلگراد فروخته شده بودند. نادر یکی از پافشاریهایش درباره‌ی آزادی آنها بود. چند بار نمایندگان به استانبول فرستاد. از اینسو هم برای آنکه ریشه‌ی دشمنی از میان ایرانیان و همسایگان کنده شود ، بآشتی درمیانه‌ی سنیان و شیعیان می‌کوشید و پیاپی نشستها برپا می‌گردانید.
این مرد از هر باره جایگاه توده و کشور را درمیان توده‌های همسایه بدیده گرفته ، غیرتمندانه و دوراندیشانه به پدید آوردن همبستگیهای دوستانه می‌کوشید. روسها در آن روز دور از ما می‌بودند و حال امروزی را نمی‌داشتند. نادر آنها را نیز از دیده دور نمی‌داشت و با فرستادن ارمغانهای گرانبها و نامه‌های دوستانه ، خوش‌بینی آنان را درباره‌ی ایرانیان می‌جست.
پس از نادرشاه ، کریمخان مردی نیک می‌بوده و آسایش و آرامش مردم را می‌خواسته. ولی آن بینش که بآینده‌ی مردم و کشور پروا کند و پیش‌بینی‌هایی نماید ، درو نمی‌بوده.
از آغامحمدخان و فتحعلی‌شاه و محمدشاه و ناصرالدین‌شاه اگر نام نبریم بهتر است. آنها از این اندیشه‌ها بیگانه می‌بوده‌اند.
در زمان فتحعلی‌شاه با روس جنگیدند و آن شکست را یافتند و آنهمه شهرها را از دست دادند و با آنحال بیدار نشدند و بجستجو نپرداختند که انگیزه‌ی شکست چه بوده و با چنان پیشامدی برای آینده چه اندیشه‌ای باید کرد. می‌گویند عباس‌میرزا مردی هوشیار می‌بوده و پس از آن شکست این دریافت که در اروپا شیوه‌ی دیگری برای جنگ و سپاه‌آرایی پیدا شده و تفنگها و توپهای دیگری پدید آمده ، و با آوردن افسرانی از اروپا باین کوشید که در ایران «نظام» (یا سپاهیان بسامان[=منظم]) بنیاد گزارد.
این کار نیک می‌بود. ولی نمی‌توان آن را نشان سیاست‌فهمی نایب‌السلطنه شمرد.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 ٤ـ نادرشاه : ـ (9 تکه)
من در این باره جستجوهایی از تاریخ نیز کرده‌ام و در این زمینه آگاهیهایی از گذشته نیز بشما توانم داد :
ما اگر سیصد سال بازپس گردیده از آنجا گرفته پیش آییم ، درمیان همه‌ی پادشاهان و سررشته‌داران که از زمان نابودی صفویان تا هنگام پیدایش مشروطه در این کشور بوده‌اند جز دو تن را نخواهیم یافت که کارهاشان از روی فهم و بینش بوده و سیاستی داشته‌اند. آن دو تن یکی نادرشاه و دیگری میرزا تقی‌خان امیرکبیر بوده.
نادرشاه را همه می‌شناسند. این مرد گذشته از آنکه ایران را از دست بیگانگان بیرون آورد ، برآن شد که این کشور را به یک راه پیشرفت اندازد. کارهای نادر از روی فهم بوده. هندوستان و خوارزم و خیوه را گرفت ، نه بهوس کشورگشایی ، نه برای آنکه نگه دارد و پیوسته‌ی ایران گرداند ، بلکه برای اینکه برتری ایران را بایشان نشان دهد و با همان حال با هر یکی پیمان دوستی بندد. با عثمانی نیز همان اندیشه را می‌داشت : جنگها می‌کرد که فیروزانه[=موفقانه] پیمان دوستی بندد. در آن هنگام ، گرفتاری بزرگ توده‌ی ایران دشمنیهای کیشی و کشاکش سنی و شیعی می‌بود. نافهمیهای ملایان و بدزبانیهای مردم عامی ، عثمانیان و ازبکان و دیگر مسلمانان را بخشم آورده کشتن ایرانیان و تاراج خانه‌ها و برده گرفتن زنان و دختران ایشان را بایای [وظیفه] دینی خود می‌شماردند. ایرانیان از این راه در فشار سختی افتاده گزندهای بسیار می‌دیدند.
هنگامی که نادر برخاست صدهزارها زنان و دختران ایرانی به بردگی رفته در بازارهای استانبول و صوفیا و بلگراد فروخته شده بودند. نادر یکی از پافشاریهایش درباره‌ی آزادی آنها بود. چند بار نمایندگان به استانبول فرستاد. از اینسو هم برای آنکه ریشه‌ی دشمنی از میان ایرانیان و همسایگان کنده شود ، بآشتی درمیانه‌ی سنیان و شیعیان می‌کوشید و پیاپی نشستها برپا می‌گردانید.
این مرد از هر باره جایگاه توده و کشور را درمیان توده‌های همسایه بدیده گرفته ، غیرتمندانه و دوراندیشانه به پدید آوردن همبستگیهای دوستانه می‌کوشید. روسها در آن روز دور از ما می‌بودند و حال امروزی را نمی‌داشتند. نادر آنها را نیز از دیده دور نمی‌داشت و با فرستادن ارمغانهای گرانبها و نامه‌های دوستانه ، خوش‌بینی آنان را درباره‌ی ایرانیان می‌جست.
پس از نادرشاه ، کریمخان مردی نیک می‌بوده و آسایش و آرامش مردم را می‌خواسته. ولی آن بینش که بآینده‌ی مردم و کشور پروا کند و پیش‌بینی‌هایی نماید ، درو نمی‌بوده.
از آغامحمدخان و فتحعلی‌شاه و محمدشاه و ناصرالدین‌شاه اگر نام نبریم بهتر است. آنها از این اندیشه‌ها بیگانه می‌بوده‌اند.
در زمان فتحعلی‌شاه با روس جنگیدند و آن شکست را یافتند و آنهمه شهرها را از دست دادند و با آنحال بیدار نشدند و بجستجو نپرداختند که انگیزه‌ی شکست چه بوده و با چنان پیشامدی برای آینده چه اندیشه‌ای باید کرد. می‌گویند عباس‌میرزا مردی هوشیار می‌بوده و پس از آن شکست این دریافت که در اروپا شیوه‌ی دیگری برای جنگ و سپاه‌آرایی پیدا شده و تفنگها و توپهای دیگری پدید آمده ، و با آوردن افسرانی از اروپا باین کوشید که در ایران «نظام» (یا سپاهیان بسامان[=منظم]) بنیاد گزارد.
این کار نیک می‌بود. ولی نمی‌توان آن را نشان سیاست‌فهمی نایب‌السلطنه شمرد.
🌸
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون شعر و صوفیگری ـ 3 ـ تکه‌ی سه از چهار
3ـ خیام و مولوی و عطار
من اگر طرفدار پیمان نباشم در دوستی با شما پایدارم و بنام این دوستی است که مجبورم پاره‌ای اعتراضات بر شما بنویسم : خیام با شهرت عالمگیر خود یکی از بزرگان ایران محسوب است و البته روا نیست که شما بدگویی از او بکنید یا شعر شهاب را که ندانستم کدام شهاب است در رد او چاپ کنید. در موضوع مولوی و شیخ عطار و صوفیه هم من رفتار شما را نمی‌پسندم. هر ملتی باید قدر بزرگان خود را بدانند.
نبوی
[پیمان :] می‌گویم : چون نویسنده عنوان دوستی را پیش آورده ما هم دوستانه با ایشان گفتگو می‌داریم. ولی این حال بر ما ناگوار است که برادران ایرانی ما پشت پا بمنطق زده‌اند و تو گویی ناگزیر می‌باشند که همیشه دور از منطق گفتگو نمایند.
ما را با خیام و مولوی و مانند ایشان چه دشمنی درمیان است که بیجهت تعرضی بایشان بنماییم؟! ما همیشه یک رشته سخنان روشن و منطقی می‌نگاریم و به هر گفته‌ی خود چندین گواه و مثال یاد می‌کنیم. ولی کسانی که با ما بگفتگو برمی‌خیزند بهمین یک جمله بسنده می‌کنند که فلان و بهمان از بزرگان است و نباید تعرضی بایشان نمود.
خدا خرد را بآدمیان بخشیده که بدستیاری آن نیک را از بد بازشناسند. بزرگا زیانکاری کسانی که خرد را پامال هوس و تعصب می‌سازند.
خب دوست گرامی! ما از شما می‌پرسیم : میزانی که شما برای شناختن بزرگی کسانی دارید چیست؟.. بعبارت دیگر مایه‌ی بزرگی چیست و آیا چگونه کسانی بزرگ شمرده می‌شوند؟..
آنچه ما می‌دانیم بزرگ آن کسی را می‌توان گفت که نیکیهایی بتوده‌ی مردم کرده و سودهایی رسانیده باشد : مثلاً اگر کشوری آشفته و نابسامان است دست مردی از آستین برآورده چاره‌ی آن آشفتگی را نماید. یا اگر دشمن بیگانه‌ای رو نموده خواب و آسایش بر خود حرام ساخته جلوگیری از دشمن بکند. یا اگر ستمگری بر یک توده چیره گردیده قد مردانگی برافراشته سر آن ستمگر را بکوبد. یا اگر مردم بگمراهی افتاده‌اند براهنمایی برخاسته گمراهان را براه رستگاری بیاورد. یکایک چه بشمارم اینگونه کارهاست که کسی را ببزرگی می‌رساند.
ولی آن کسانی که شما نام می‌برید از هیچ یکی چنین کارهایی سر نزده. بلکه هر یکی از آنان چندان درمانده و بیچاره بوده‌اند که نان از دست دیگران می‌خورده‌اند.
در گوشه‌ای تنها نشستن و پیاپی شعر سرودن یا چیزهایی نوشتن چه سودی بمردم دارد تا کسی از این راه ببزرگی برسد؟!..
اگر بگویید : اینان راه بمردم نشان داده‌اند و پند و اندرز سروده‌اند ، می‌گوییم از پندها و اندرزهای آنان ایرانیان جز زیان نتیجه‌ی دیگری نبرده‌اند.
وانگاه شیخ عطار و مولوی چنانکه خود دوست ما هم می‌نویسند از پیشوایان صوفیان می‌باشند. پس ما حق داریم از ایشان بپرسیم که از کی صوفی شده‌اند؟! یا اگر صوفی نیستند پس چگونه از پیشوایان صوفیگری هواداری می‌نمایند؟! نیز حق داریم بپرسیم که چگونه هم خیام را می‌پسندند و هم از مولوی و شیخ عطار هواداری می‌کنند؟! آری «بیرنگی و همه‌رنگی» (1) در ایران شیوع یافته است. شاید دوست ما نیز از پیروان این راه باشند ولی آیا ما می‌توانیم ایشان را معذور داشته زبان از نکوهش بازداریم؟!
به هر حال از این دو تن پند و اندرزی که سود بمردم داشته باشد بازنمانده. گفتگوی وحدت وجود و دم از عشق خدا زدن و آسمان و ریسمان بهم بافتن چیزهایی نیست که مردم بهره‌ای از آنها دریابند.
مولوی و شیخ عطار هر دو راه زندگیشان این بود که در کنج خانقاهی بنشینند و جز مثنوی‌بافی و غزلسرایی کاری نداشته باشند و روزی را از دست مردم بخورند و چه‌بسا که پیروان را بدریوزه‌گردی و گدایی بمحله‌ها و بازارها می‌فرستادند.
ما اگر اینان را از بزرگان بشماریم و مردم را به پیروی ایشان برانگیزیم نتیجه جز آن نخواهد بود که سراسر ایران پر از گدا و دریوزه‌گرد بشود چنانکه تا چند سال پیش بود!
آن درویشها و گُلِ‌مولاها و قلندرها که بازارهای ایران را پر ساخته و مایه‌ی ننگ و عار برای ایرانیان بود جز نتیجه‌ی پندها و اندرزهای مولوی و شیخ عطار و مانندگان ایشان نبود و این شگفت که دولت که ایران را از این ننگها رها گردانیده تو گویی کسانی خرسندی از آن ندارند و اینست که پیاپی کتابهای شیخ عطار و مولوی و دیگران را چاپ کرده بدست مردم می‌دهند که دوباره از آن گدایان گردن‌کلفت پدیدار شود! در اینجاست که باید نفرین و نکوهش از این پستنهادان دریغ نداشت. اما خیام : اگر مقصود خیام ریاضیدان و ستاره‌شناس معروفست ما او را از دانشمندان ایران می‌شناسیم و هرگز نامش را ببدی نبرده‌ایم. و اگر مقصود آن خیام پنداری است که صدها رباعی بنام وی شهرت یافته شگفت از شما که از یکسوی نام مسلمانی بروی خود دارید و از سوی دیگر او را از بزرگان می‌شمارید.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون شعر و صوفیگری ـ 3 ـ تکه‌ی سه از چهار
3ـ خیام و مولوی و عطار
من اگر طرفدار پیمان نباشم در دوستی با شما پایدارم و بنام این دوستی است که مجبورم پاره‌ای اعتراضات بر شما بنویسم : خیام با شهرت عالمگیر خود یکی از بزرگان ایران محسوب است و البته روا نیست که شما بدگویی از او بکنید یا شعر شهاب را که ندانستم کدام شهاب است در رد او چاپ کنید. در موضوع مولوی و شیخ عطار و صوفیه هم من رفتار شما را نمی‌پسندم. هر ملتی باید قدر بزرگان خود را بدانند.
نبوی
[پیمان :] می‌گویم : چون نویسنده عنوان دوستی را پیش آورده ما هم دوستانه با ایشان گفتگو می‌داریم. ولی این حال بر ما ناگوار است که برادران ایرانی ما پشت پا بمنطق زده‌اند و تو گویی ناگزیر می‌باشند که همیشه دور از منطق گفتگو نمایند.
ما را با خیام و مولوی و مانند ایشان چه دشمنی درمیان است که بیجهت تعرضی بایشان بنماییم؟! ما همیشه یک رشته سخنان روشن و منطقی می‌نگاریم و به هر گفته‌ی خود چندین گواه و مثال یاد می‌کنیم. ولی کسانی که با ما بگفتگو برمی‌خیزند بهمین یک جمله بسنده می‌کنند که فلان و بهمان از بزرگان است و نباید تعرضی بایشان نمود.
خدا خرد را بآدمیان بخشیده که بدستیاری آن نیک را از بد بازشناسند. بزرگا زیانکاری کسانی که خرد را پامال هوس و تعصب می‌سازند.
خب دوست گرامی! ما از شما می‌پرسیم : میزانی که شما برای شناختن بزرگی کسانی دارید چیست؟.. بعبارت دیگر مایه‌ی بزرگی چیست و آیا چگونه کسانی بزرگ شمرده می‌شوند؟..
آنچه ما می‌دانیم بزرگ آن کسی را می‌توان گفت که نیکیهایی بتوده‌ی مردم کرده و سودهایی رسانیده باشد : مثلاً اگر کشوری آشفته و نابسامان است دست مردی از آستین برآورده چاره‌ی آن آشفتگی را نماید. یا اگر دشمن بیگانه‌ای رو نموده خواب و آسایش بر خود حرام ساخته جلوگیری از دشمن بکند. یا اگر ستمگری بر یک توده چیره گردیده قد مردانگی برافراشته سر آن ستمگر را بکوبد. یا اگر مردم بگمراهی افتاده‌اند براهنمایی برخاسته گمراهان را براه رستگاری بیاورد. یکایک چه بشمارم اینگونه کارهاست که کسی را ببزرگی می‌رساند.
ولی آن کسانی که شما نام می‌برید از هیچ یکی چنین کارهایی سر نزده. بلکه هر یکی از آنان چندان درمانده و بیچاره بوده‌اند که نان از دست دیگران می‌خورده‌اند.
در گوشه‌ای تنها نشستن و پیاپی شعر سرودن یا چیزهایی نوشتن چه سودی بمردم دارد تا کسی از این راه ببزرگی برسد؟!..
اگر بگویید : اینان راه بمردم نشان داده‌اند و پند و اندرز سروده‌اند ، می‌گوییم از پندها و اندرزهای آنان ایرانیان جز زیان نتیجه‌ی دیگری نبرده‌اند.
وانگاه شیخ عطار و مولوی چنانکه خود دوست ما هم می‌نویسند از پیشوایان صوفیان می‌باشند. پس ما حق داریم از ایشان بپرسیم که از کی صوفی شده‌اند؟! یا اگر صوفی نیستند پس چگونه از پیشوایان صوفیگری هواداری می‌نمایند؟! نیز حق داریم بپرسیم که چگونه هم خیام را می‌پسندند و هم از مولوی و شیخ عطار هواداری می‌کنند؟! آری «بیرنگی و همه‌رنگی» (1) در ایران شیوع یافته است. شاید دوست ما نیز از پیروان این راه باشند ولی آیا ما می‌توانیم ایشان را معذور داشته زبان از نکوهش بازداریم؟!
به هر حال از این دو تن پند و اندرزی که سود بمردم داشته باشد بازنمانده. گفتگوی وحدت وجود و دم از عشق خدا زدن و آسمان و ریسمان بهم بافتن چیزهایی نیست که مردم بهره‌ای از آنها دریابند.
مولوی و شیخ عطار هر دو راه زندگیشان این بود که در کنج خانقاهی بنشینند و جز مثنوی‌بافی و غزلسرایی کاری نداشته باشند و روزی را از دست مردم بخورند و چه‌بسا که پیروان را بدریوزه‌گردی و گدایی بمحله‌ها و بازارها می‌فرستادند.
ما اگر اینان را از بزرگان بشماریم و مردم را به پیروی ایشان برانگیزیم نتیجه جز آن نخواهد بود که سراسر ایران پر از گدا و دریوزه‌گرد بشود چنانکه تا چند سال پیش بود!
آن درویشها و گُلِ‌مولاها و قلندرها که بازارهای ایران را پر ساخته و مایه‌ی ننگ و عار برای ایرانیان بود جز نتیجه‌ی پندها و اندرزهای مولوی و شیخ عطار و مانندگان ایشان نبود و این شگفت که دولت که ایران را از این ننگها رها گردانیده تو گویی کسانی خرسندی از آن ندارند و اینست که پیاپی کتابهای شیخ عطار و مولوی و دیگران را چاپ کرده بدست مردم می‌دهند که دوباره از آن گدایان گردن‌کلفت پدیدار شود! در اینجاست که باید نفرین و نکوهش از این پستنهادان دریغ نداشت. اما خیام : اگر مقصود خیام ریاضیدان و ستاره‌شناس معروفست ما او را از دانشمندان ایران می‌شناسیم و هرگز نامش را ببدی نبرده‌ایم. و اگر مقصود آن خیام پنداری است که صدها رباعی بنام وی شهرت یافته شگفت از شما که از یکسوی نام مسلمانی بروی خود دارید و از سوی دیگر او را از بزرگان می‌شمارید.
👇
من از مسلمانی می‌گذرم : آیا با راهی که این مرد برای زندگی نشان می‌دهد مردمان می‌توانند زندگی نمود؟.. شب و روز مست بودن و دم غنیمت شمرده اندیشه‌ی آینده و گذشته را نکردن ، از خدا بی‌خبر و بهمه چیز بی‌باور بودن ـ با چنین آیینی چگونه می‌توان راه زندگی پیمود؟!
اگر مرد یک خاندانی این راه را پیش بگیرد جز نابودی آن خاندان چه نتیجه‌ی دیگری بدست می‌آید؟! اگر یک مردمی پیروی از این آیین شوم بکنند جز بدبختی و سیاهروزی چه بهره می‌توانند یافت؟! با اینحال چگونه می‌توانیم گوینده‌ی این رباعیها را از بزرگان ایران بشماریم؟! اینکه کسانی از اروپاییان هیاهو درباره‌ی این شاعر و رباعیهای او بلند کرده‌اند من چنین می‌پندارم که آن کسان مقصد سیاسی داشته‌اند و مقصودشان از پا انداختن ایرانیان بوده است. وگرنه هیچ خردمندی آن سرسامها را فلسفه نخواهد نامید.
پابرگی :
1ـ «بیرنگی و همه‌رنگی» ، هر زمان رنگ دیگری بخود دادن و در راه سودجویی پابند هیچ چیز نبودن است.
🌸
اگر مرد یک خاندانی این راه را پیش بگیرد جز نابودی آن خاندان چه نتیجه‌ی دیگری بدست می‌آید؟! اگر یک مردمی پیروی از این آیین شوم بکنند جز بدبختی و سیاهروزی چه بهره می‌توانند یافت؟! با اینحال چگونه می‌توانیم گوینده‌ی این رباعیها را از بزرگان ایران بشماریم؟! اینکه کسانی از اروپاییان هیاهو درباره‌ی این شاعر و رباعیهای او بلند کرده‌اند من چنین می‌پندارم که آن کسان مقصد سیاسی داشته‌اند و مقصودشان از پا انداختن ایرانیان بوده است. وگرنه هیچ خردمندی آن سرسامها را فلسفه نخواهد نامید.
پابرگی :
1ـ «بیرنگی و همه‌رنگی» ، هر زمان رنگ دیگری بخود دادن و در راه سودجویی پابند هیچ چیز نبودن است.
🌸
📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست یکم
🖌 احمد کسروی
🔸 ٥ ـ میرزا تقی‌خان امیرکبیر : ـ (9 تکه)
در زمان ناصرالدین‌شاه ، میرزا تقی‌خان امیرکبیر صدر اعظم شد و چون شاه ، جوان کمسالی می‌بود رشته‌ی کارها را بدست گرفت ، و چنانکه گفتیم پس از نادرشاه او تنها کسیست که می‌توان گفت سیاستی را دنبال می‌کرده.
میرزا تقی‌خان ما نامش را شنیده ولی نیک نشناخته بودیم تا پارسال یکی از جوانان کتابی نوشت و بچاپ رسانید (1) که او را با کارها و آرزوهایش بما شناسانید.
این مرد گذشته از جُربُزه‌ی[=استعدادِ] خدادادی ، چون سفر به عثمانی و روسیه کرده و از حال جهان آگاهیها یافته بوده ، چون اختیار کشور بدستش افتاده فرصت یافته که بکارهایی پردازد. باین‌معنی از یکسو به نیرومند گردانیدن کشور و از یکسو به پیراستن توده از آلودگیها می‌کوشیده و رویهم‌رفته پیداست که از روی بینش می‌کوشیده و سیاستی را دنبال می‌کرده است.
پانوشت :
1ـ کتابی که آقای آدمیت درباره‌ی امیرکبیر نوشته و بچاپ رسیده. (کسروی) [این همان کتاب «امیرکبیر و ایران» نوشته‌ی فریدون آدمیت است که در سال 1323 نخست بار در چاپخانه‌ی پیمان بدست آزادگان چاپ گردید.]
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 ٥ ـ میرزا تقی‌خان امیرکبیر : ـ (9 تکه)
در زمان ناصرالدین‌شاه ، میرزا تقی‌خان امیرکبیر صدر اعظم شد و چون شاه ، جوان کمسالی می‌بود رشته‌ی کارها را بدست گرفت ، و چنانکه گفتیم پس از نادرشاه او تنها کسیست که می‌توان گفت سیاستی را دنبال می‌کرده.
میرزا تقی‌خان ما نامش را شنیده ولی نیک نشناخته بودیم تا پارسال یکی از جوانان کتابی نوشت و بچاپ رسانید (1) که او را با کارها و آرزوهایش بما شناسانید.
این مرد گذشته از جُربُزه‌ی[=استعدادِ] خدادادی ، چون سفر به عثمانی و روسیه کرده و از حال جهان آگاهیها یافته بوده ، چون اختیار کشور بدستش افتاده فرصت یافته که بکارهایی پردازد. باین‌معنی از یکسو به نیرومند گردانیدن کشور و از یکسو به پیراستن توده از آلودگیها می‌کوشیده و رویهم‌رفته پیداست که از روی بینش می‌کوشیده و سیاستی را دنبال می‌کرده است.
پانوشت :
1ـ کتابی که آقای آدمیت درباره‌ی امیرکبیر نوشته و بچاپ رسیده. (کسروی) [این همان کتاب «امیرکبیر و ایران» نوشته‌ی فریدون آدمیت است که در سال 1323 نخست بار در چاپخانه‌ی پیمان بدست آزادگان چاپ گردید.]
🌸
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون شعر و صوفیگری ـ 3 ـ تکه‌ی چهار از چهار
این شگفتتر که از ایران صدها بزرگانی برخاسته که هر یکی از ایشان مایه‌ی سرفرازی دیگریست. ولی ایرانیان آنان را فراموش ساخته دست بدامن یکمشت یاوه‌بافان بیکاره زده‌اند که هر یکی جز زیان بهره‌ی دیگری به ایران نداده و از اینجاست که ما بشک افتاده می‌گوییم در این کار دست دشمنان و بدخواهان ایران در کار بوده و مقصودی جز از برانداختن بنیاد ایران نداشته‌اند.
یک مردمی را چگونه می‌توان معذور داشت و زبان بنکوهش آنان باز نکرد که مردان گرانمایه‌ی بزرگی را که از میان ایشان برخاسته فراموش کنند و از آنسوی نامهای یکمشت یاوه‌گویان را بر زبانها انداخته و هرگز نخواهند دست از دامن آنان بردارند؟!
از آغاز مشروطه هنوز بیش از بیست و اند سال نمی‌گذرد و با اینحال اندکی نمانده که نامهای همه‌ی پیشاهنگان آن جنبش تاریخی فراموش گردد. ولی فلان شاعر چاپلوس ستایشگر سنجر و سنقر که قرنها پیش از این در دوره‌ی زبونی ایران برخاسته و داد چاپلوسی و فرومایگی داده نام او همیشه بر سر زبانها باشد.
بزرگان ایران را من برای شما بشمارم :
آقای سید محمد طباطبائی ، آقای سید عبدالله بهبهانی که سالها با دربار استبداد قاجاری نبرد کرده و در سایه‌ی کاردانی و مردانگی خود بنیاد مشروطه را نهادند. آقای آخوند خراسانی و آقای شیخ عبدالله مازندرانی و آقای حاج میرزا حسین خلیل که در سایه‌ی پشتیبانی که از مشروطه نمودند بزرگترین منت را بر گردن ایرانیان دارند.
سید جمال‌الدین واعظ که آنهمه کوششها در راه بیداری ایرانیان بکار برده و سرانجام جان شیرین خود را در این راه باخت.
شیخ سلیم و ثقة‌الاسلام و ضیاءالعلماء و میرزا علی‌آقا واعظ پس از کوششها در راه مشروطه سرانجام طناب سیاه را بگردن خود گرفتند.
مؤیدالاسلام مدیر حبل‌المتین که سی و اند سال در هندوستان روزنامه می‌نوشت و در این مدت هرگز قدم از راه مسلمانی و ایراندوستی بیرون نگزاشت.
یکایک چه بشمارم. همه‌ی آن کسانی که در راه مشروطه بی‌ریا می‌کوشیدند و گزندها در این راه دیدند هر یکی حق دیگری در گردن ایرانیان دارد و خود شایسته‌ی نجابت یک توده است که نامهای چنین کسانی را فراموش نسازند.
برای ایران اینگونه مردان جانسپار و کاردان دربایست است. از شاعر چه سودی خواهد برخاست؟
این تاریخ در جلو ماست. در آن روز که سپاه خونخوار مغول بر در نیشابور رسیدند و روزی بود که دلهای هزاران زنان و کودکان از ترس همچون بید می‌لرزید روزی بود که میلیونها کسان مرگ سیاه را در برابر چشم خود می‌دیدند. در این روز شیخ عطار بزرگترین صوفی زمان خود زنده بود و در این شهر می‌زیست. آیا چه سودی ازو بهره‌ی مردم گردید!؟ در چنین روز سخت کدام گره از کار نیشابوریان گشاد؟! هیچ! هیچ! هیچ! همچو دیگران زبونی نمود و همچو دیگران کشته گردید.
ولی اگر بجای آن قطب‌الاقطاب یک مرد جانباز کاردانی بود بی‌شک چاره‌ای بدرد مردم می‌کرد. نمی‌گویم شاه‌عباس یا نادرشاه یا رضاشاه پهلوی ، می‌گویم : یک ستارخان قرچه‌داغی ، یک اسدآقا فشنگچی اگر در آنجا بود باری کاری می‌نمود که مایه‌ی سرفرازی ایران باشد. چنانکه شمس‌الدین خطیب تبریزی درباره‌ی تبریز کرد و در دو بار که سپاه خونخوار مغول آهنگ تبریز کردند او در سایه‌ی غیرتمندی و کاردانی خود شهر را از گزند آنان نگه داشت.
با اینحال آیا جای افسوس نیست که ایرانیان شمس‌الدین را پاک فراموش نمایند و هرگز نامش را نبرند ولی نام عطار را زبانزد همگان گردانند!؟ آیا نتیجه‌ی این کار جز آن خواهد بود که همگی مردم شاعر و مثنوی‌باف گردند و مرد غیرتمند و جانسپار کمیابترین چیز باشد؟!
آیا جای افسوس نیست که تبریزیان نام ستارخان و اسدآقا و صدها غیرتمندانی را که از آن شهر برخاسته فراموش کنند و بنام «مهستی» یک زن تردامن گنجه‌ای دبستان برپا نمایند؟! یا قطران و هَمّام و نثار را که یاوه‌بافان هرزه‌گردی بیش نبوده‌اند و از هر کدام جز یکمشت سخن یادگار نمانده مایه‌ی سرفرازی خود شمارند؟!
اگر کسانی پاسخ این سخنان را دارند بنگارند. وگرنه با گفتن یک جمله‌ی دور از منطق و خرد «فلان و بهمان از بزرگان ایران هستند» چاره‌ی کار نخواهد بود.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون شعر و صوفیگری ـ 3 ـ تکه‌ی چهار از چهار
این شگفتتر که از ایران صدها بزرگانی برخاسته که هر یکی از ایشان مایه‌ی سرفرازی دیگریست. ولی ایرانیان آنان را فراموش ساخته دست بدامن یکمشت یاوه‌بافان بیکاره زده‌اند که هر یکی جز زیان بهره‌ی دیگری به ایران نداده و از اینجاست که ما بشک افتاده می‌گوییم در این کار دست دشمنان و بدخواهان ایران در کار بوده و مقصودی جز از برانداختن بنیاد ایران نداشته‌اند.
یک مردمی را چگونه می‌توان معذور داشت و زبان بنکوهش آنان باز نکرد که مردان گرانمایه‌ی بزرگی را که از میان ایشان برخاسته فراموش کنند و از آنسوی نامهای یکمشت یاوه‌گویان را بر زبانها انداخته و هرگز نخواهند دست از دامن آنان بردارند؟!
از آغاز مشروطه هنوز بیش از بیست و اند سال نمی‌گذرد و با اینحال اندکی نمانده که نامهای همه‌ی پیشاهنگان آن جنبش تاریخی فراموش گردد. ولی فلان شاعر چاپلوس ستایشگر سنجر و سنقر که قرنها پیش از این در دوره‌ی زبونی ایران برخاسته و داد چاپلوسی و فرومایگی داده نام او همیشه بر سر زبانها باشد.
بزرگان ایران را من برای شما بشمارم :
آقای سید محمد طباطبائی ، آقای سید عبدالله بهبهانی که سالها با دربار استبداد قاجاری نبرد کرده و در سایه‌ی کاردانی و مردانگی خود بنیاد مشروطه را نهادند. آقای آخوند خراسانی و آقای شیخ عبدالله مازندرانی و آقای حاج میرزا حسین خلیل که در سایه‌ی پشتیبانی که از مشروطه نمودند بزرگترین منت را بر گردن ایرانیان دارند.
سید جمال‌الدین واعظ که آنهمه کوششها در راه بیداری ایرانیان بکار برده و سرانجام جان شیرین خود را در این راه باخت.
شیخ سلیم و ثقة‌الاسلام و ضیاءالعلماء و میرزا علی‌آقا واعظ پس از کوششها در راه مشروطه سرانجام طناب سیاه را بگردن خود گرفتند.
مؤیدالاسلام مدیر حبل‌المتین که سی و اند سال در هندوستان روزنامه می‌نوشت و در این مدت هرگز قدم از راه مسلمانی و ایراندوستی بیرون نگزاشت.
یکایک چه بشمارم. همه‌ی آن کسانی که در راه مشروطه بی‌ریا می‌کوشیدند و گزندها در این راه دیدند هر یکی حق دیگری در گردن ایرانیان دارد و خود شایسته‌ی نجابت یک توده است که نامهای چنین کسانی را فراموش نسازند.
برای ایران اینگونه مردان جانسپار و کاردان دربایست است. از شاعر چه سودی خواهد برخاست؟
این تاریخ در جلو ماست. در آن روز که سپاه خونخوار مغول بر در نیشابور رسیدند و روزی بود که دلهای هزاران زنان و کودکان از ترس همچون بید می‌لرزید روزی بود که میلیونها کسان مرگ سیاه را در برابر چشم خود می‌دیدند. در این روز شیخ عطار بزرگترین صوفی زمان خود زنده بود و در این شهر می‌زیست. آیا چه سودی ازو بهره‌ی مردم گردید!؟ در چنین روز سخت کدام گره از کار نیشابوریان گشاد؟! هیچ! هیچ! هیچ! همچو دیگران زبونی نمود و همچو دیگران کشته گردید.
ولی اگر بجای آن قطب‌الاقطاب یک مرد جانباز کاردانی بود بی‌شک چاره‌ای بدرد مردم می‌کرد. نمی‌گویم شاه‌عباس یا نادرشاه یا رضاشاه پهلوی ، می‌گویم : یک ستارخان قرچه‌داغی ، یک اسدآقا فشنگچی اگر در آنجا بود باری کاری می‌نمود که مایه‌ی سرفرازی ایران باشد. چنانکه شمس‌الدین خطیب تبریزی درباره‌ی تبریز کرد و در دو بار که سپاه خونخوار مغول آهنگ تبریز کردند او در سایه‌ی غیرتمندی و کاردانی خود شهر را از گزند آنان نگه داشت.
با اینحال آیا جای افسوس نیست که ایرانیان شمس‌الدین را پاک فراموش نمایند و هرگز نامش را نبرند ولی نام عطار را زبانزد همگان گردانند!؟ آیا نتیجه‌ی این کار جز آن خواهد بود که همگی مردم شاعر و مثنوی‌باف گردند و مرد غیرتمند و جانسپار کمیابترین چیز باشد؟!
آیا جای افسوس نیست که تبریزیان نام ستارخان و اسدآقا و صدها غیرتمندانی را که از آن شهر برخاسته فراموش کنند و بنام «مهستی» یک زن تردامن گنجه‌ای دبستان برپا نمایند؟! یا قطران و هَمّام و نثار را که یاوه‌بافان هرزه‌گردی بیش نبوده‌اند و از هر کدام جز یکمشت سخن یادگار نمانده مایه‌ی سرفرازی خود شمارند؟!
اگر کسانی پاسخ این سخنان را دارند بنگارند. وگرنه با گفتن یک جمله‌ی دور از منطق و خرد «فلان و بهمان از بزرگان ایران هستند» چاره‌ی کار نخواهد بود.
🌸