📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 پیام ... ـ تکه‌ی هفت از هفت
اما دفاعی که از انوری کرده‌اید بگفته‌ی عوام از پیغمبران جرجیس را پیدا نموده‌اید. باری خوب بود از شعرای آبرومند از ناصر خسرو و سنایی و بوحنیفه‌ی اِسکافی و مانند اینان هواداری کنید. انوری با آن آلودگیهای زشت چگونه شما ازو هواداری می‌نمایید؟!
اما شعر :
بزرگش نخوانند اهل خرد که نام بزرگان بزشتی برد
که در پایان مقاله‌ی خود آورده‌اید دیگر شگفتتر و دیگر زشتتر است.
از اینجا پیداست که شما از آیین گفتگو و استدلال پاک بی‌خبرید. زیرا من عیبهای بزرگی بر انوری می‌شمارم و مقصودم آنست که او از پستترین مردمان بوده و شما باید نخست پاسخ آن عیبها را بگویید نه اینکه پاسخ آنها را نداده چنان شعری بخوانید!
اگر راه این باشد که شما پیش گرفته‌اید ما دیگر نباید بهیچ کس خرده بگیریم و عیبهایش برشماریم. دزدان محبس نظمیه هم همینکه بپرسیم چرا دزدی کردی بیدرنگ این شعر را خواهند خواند.
شما اگر منطق خوانده‌اید تا «صغرا» مسلم نباشد اثری بر «کبرا» بار نیست. شما باید نخست ثابت نمایید که انوری از بزرگان بوده سپس این شعر را بخوانید. آیا بر بزرگی انوری چه دلیلی دارید؟!
آیا شما آن قطعه‌ی انوری را که می‌گوید : «قاصد خویش را فرستادم» تا آخر خوانده‌اید یا نه؟ اگر نخوانده‌اید بخوانید و از این گفته‌های خود شرمسار شوید! و اگر خوانده‌اید و با اینحال هواداری ازو می‌کنید بارک‌الله بر شما.
دریغا ! مگر در ایران تا این اندازه کمیابی بزرگان است که هر شاعرک یاوه‌گوی نابکاری را از بزرگان بشمارند؟!
دریغا ! مگر غیرت تا این اندازه کم شده که ما مردی را که بآن آشکاری اقرار بنابکاری می‌کند از پیشوایان بینگاریم؟!
من سخنی را که تاکنون نگفته بودم در اینجا می‌گویم : نابکاری با نرینه یا بگفته‌ی شعرا ساده‌پرستی زشتترین عیب و پستترین نامردی است.
این کامگزاری در طبیعت آدمی نهاده نشده و آنان که دنبال آن کار می‌روند بیمارانی بیش نیستند و بگفته‌ی عوام «آزار» دارند و این بیماری جز از بیمار دیگری آن هم از راه کار بکسی سرایت نمی‌کند. پس هر که پی ساده‌ای می‌رود و لذت از این نابکاری می‌برد بی‌شک خود او زمانی ساده‌ی دیگران بوده و در آن زمان بوده که باین بیماری گرفتار گردیده.
کسی تا پرده‌ی شرمش با دست دیگران دریده نشده باشد بدریدن پرده‌ی شرم و آزرم بچه‌های مردم گستاخ نمی‌شود.
پس هر کس که پی چنین نابکاریست بیگفتگو خود او آن رویه‌ی (1) نابکاری را هم دیده و از پستترین و پلیدترین کسان می‌باشد.
چیزی که هست درباره‌ی شعرا احتمال دیگر نیز هست و آن اینکه آنان بخیره زبان بچنان سخنانی باز کنند بی‌آنکه براستی خداوند آن کار باشند. چه شعرا از این نادانیها فراوان دارند. هرگز می نخورده لاف بدمستی می‌زنند. دل نباخته و یاری نداشته از درد عشق می‌نالند. درس نخوانده و چیزی نیاموخته دعوای دانش می‌کنند. در اینجا نیز احمقانه پنداشته‌اند که دم از ساده‌پرستی زدن یا در ستایش چشم و ابروی پسری شعر سرودن اگرچه پاک دروغ باشد هنری است.
گواه این سخن : شرح حال صادق ملا رجب است که مردی بوده گوشه‌گیر و با قرآن‌نویسی روزی درمی‌یافته. ولی از نادانی و کودنی آنهمه سخنان زشتی را برشته‌ی نظم کشیده و بخیره و بیهوده (2) خود را رسوای جهان گردانیده. خاک بر سر نادانیش!
دیگران را نیز از این قیاس می‌توان گرفت. ولی به هر حال درخور نکوهش‌اند و باید همیشه نامشان را بزشتی برد. زیرا پیداست که یک مشت بیباکی بیش نبوده‌اند و از بهر خوشدلی دیگران خود را آلوده‌ی هر بدنامی می‌ساخته‌اند.
ای که سرمایه‌ی خرد داری مکن از یاوه‌گو هواداری
یاوه‌گو ننگ توده‌ی بشر است یاوه‌گویی ز هر بدی بتر است
پابرگیها :
1ـ رویه (ruye) = صورت ، شکل ، ظاهر.
2ـ اینجا بمعنی «بی‌سبب» بکار رفته.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 پیام ... ـ تکه‌ی هفت از هفت
اما دفاعی که از انوری کرده‌اید بگفته‌ی عوام از پیغمبران جرجیس را پیدا نموده‌اید. باری خوب بود از شعرای آبرومند از ناصر خسرو و سنایی و بوحنیفه‌ی اِسکافی و مانند اینان هواداری کنید. انوری با آن آلودگیهای زشت چگونه شما ازو هواداری می‌نمایید؟!
اما شعر :
بزرگش نخوانند اهل خرد که نام بزرگان بزشتی برد
که در پایان مقاله‌ی خود آورده‌اید دیگر شگفتتر و دیگر زشتتر است.
از اینجا پیداست که شما از آیین گفتگو و استدلال پاک بی‌خبرید. زیرا من عیبهای بزرگی بر انوری می‌شمارم و مقصودم آنست که او از پستترین مردمان بوده و شما باید نخست پاسخ آن عیبها را بگویید نه اینکه پاسخ آنها را نداده چنان شعری بخوانید!
اگر راه این باشد که شما پیش گرفته‌اید ما دیگر نباید بهیچ کس خرده بگیریم و عیبهایش برشماریم. دزدان محبس نظمیه هم همینکه بپرسیم چرا دزدی کردی بیدرنگ این شعر را خواهند خواند.
شما اگر منطق خوانده‌اید تا «صغرا» مسلم نباشد اثری بر «کبرا» بار نیست. شما باید نخست ثابت نمایید که انوری از بزرگان بوده سپس این شعر را بخوانید. آیا بر بزرگی انوری چه دلیلی دارید؟!
آیا شما آن قطعه‌ی انوری را که می‌گوید : «قاصد خویش را فرستادم» تا آخر خوانده‌اید یا نه؟ اگر نخوانده‌اید بخوانید و از این گفته‌های خود شرمسار شوید! و اگر خوانده‌اید و با اینحال هواداری ازو می‌کنید بارک‌الله بر شما.
دریغا ! مگر در ایران تا این اندازه کمیابی بزرگان است که هر شاعرک یاوه‌گوی نابکاری را از بزرگان بشمارند؟!
دریغا ! مگر غیرت تا این اندازه کم شده که ما مردی را که بآن آشکاری اقرار بنابکاری می‌کند از پیشوایان بینگاریم؟!
من سخنی را که تاکنون نگفته بودم در اینجا می‌گویم : نابکاری با نرینه یا بگفته‌ی شعرا ساده‌پرستی زشتترین عیب و پستترین نامردی است.
این کامگزاری در طبیعت آدمی نهاده نشده و آنان که دنبال آن کار می‌روند بیمارانی بیش نیستند و بگفته‌ی عوام «آزار» دارند و این بیماری جز از بیمار دیگری آن هم از راه کار بکسی سرایت نمی‌کند. پس هر که پی ساده‌ای می‌رود و لذت از این نابکاری می‌برد بی‌شک خود او زمانی ساده‌ی دیگران بوده و در آن زمان بوده که باین بیماری گرفتار گردیده.
کسی تا پرده‌ی شرمش با دست دیگران دریده نشده باشد بدریدن پرده‌ی شرم و آزرم بچه‌های مردم گستاخ نمی‌شود.
پس هر کس که پی چنین نابکاریست بیگفتگو خود او آن رویه‌ی (1) نابکاری را هم دیده و از پستترین و پلیدترین کسان می‌باشد.
چیزی که هست درباره‌ی شعرا احتمال دیگر نیز هست و آن اینکه آنان بخیره زبان بچنان سخنانی باز کنند بی‌آنکه براستی خداوند آن کار باشند. چه شعرا از این نادانیها فراوان دارند. هرگز می نخورده لاف بدمستی می‌زنند. دل نباخته و یاری نداشته از درد عشق می‌نالند. درس نخوانده و چیزی نیاموخته دعوای دانش می‌کنند. در اینجا نیز احمقانه پنداشته‌اند که دم از ساده‌پرستی زدن یا در ستایش چشم و ابروی پسری شعر سرودن اگرچه پاک دروغ باشد هنری است.
گواه این سخن : شرح حال صادق ملا رجب است که مردی بوده گوشه‌گیر و با قرآن‌نویسی روزی درمی‌یافته. ولی از نادانی و کودنی آنهمه سخنان زشتی را برشته‌ی نظم کشیده و بخیره و بیهوده (2) خود را رسوای جهان گردانیده. خاک بر سر نادانیش!
دیگران را نیز از این قیاس می‌توان گرفت. ولی به هر حال درخور نکوهش‌اند و باید همیشه نامشان را بزشتی برد. زیرا پیداست که یک مشت بیباکی بیش نبوده‌اند و از بهر خوشدلی دیگران خود را آلوده‌ی هر بدنامی می‌ساخته‌اند.
ای که سرمایه‌ی خرد داری مکن از یاوه‌گو هواداری
یاوه‌گو ننگ توده‌ی بشر است یاوه‌گویی ز هر بدی بتر است
پابرگیها :
1ـ رویه (ruye) = صورت ، شکل ، ظاهر.
2ـ اینجا بمعنی «بی‌سبب» بکار رفته.
🌸
🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»
🔸 احمد کسروی
🔸 از چه راهی پیش باید رفت؟.. (دو از سه)
خودخواهی و جداسری یکی از گرفتاریهای بزرگ این توده است. هر کسی می‌خواهد تنها بیندیشد ، تنها سخن گوید ، تنها خود را نیک دانسته از دیگران گله کند. همدستی با دیگران کردن ، و گردن بسخنان کسی گزاردن ، و همراهی با یک دسته نمودن را کمی خود می‌شمارند.
بارها می‌بینیم کسی گله از کارها می‌کند و دلتنگی می‌نماید و از سخنانی که ما می‌گوییم خرسندی نشان می‌دهد. ولی چون می‌گوییم «پس تو هم بیا و از ما باش» در این هنگامست که به بهانه‌هایی خود را کنار می‌کشد. برخی از اینها دردشان تنبلی و بیدردیست. برخی دیگر نیز پیوستن بدیگران را بخود نمی‌پسندند. بدبختِ بیچاره از همه‌ی سرفرازیهای جهان چشم پوشیده و تنها جداسری و گردنکشی را سرفرازی خود می‌شمارد و تنها بآن می‌کوشد.
از این خیم پلید ما سخن بسیار خواهیم راند. ما در این هشت سال گزندهایی از این خیم پلید دیدیم که از گفتنش شرم می‌کنیم. دیدیم روزنامه‌نویس پستنهادی را که ما چون سخنانی درباره‌ی ماشین و گرفتاریهای آن نوشتیم هیچ بروی خود نیاورد و پس از چندی همان سخنان را بنام آنکه فلان دانشمند اروپایی گفته در روزنامه‌ی خود پراکنده کرد ـ دیدیم آن نویسنده‌ی فرومایه را که چون کتاب آیین را نوشتیم مردم را بر سر خود گرد آورد و چنین گفت که این کتاب از ترکی عثمانی ترجمه شده. از این داستانها فراوان است ولی اینجا فرصت کم می‌باشد.
بدبختی نگرید : یک توده‌ای توپ و تفنگ و تانک و دیگر افزارهای مادّی باندازه‌ی ده‌یک نیاز خود نمی‌دارند و در چنین زمان برآشفتگی جهان تهیدست و بیمایه روز می‌گزارند ، و با این ناتوانی و بیمایگی از نیروهای خدادادی همگانی (1) نیز خود را بی‌بهره می‌گردانند.
روزی در نشستی دیدم کسانی هرچه می‌شنوند نااندیشیده بسخن می‌پردازند و آنچه می‌گویند پس از زمانی پس می‌گیرند و بدینسان خود را خوار و بی‌ارج گردانیده دیگران را نیز آزرده می‌کنند. گفتم : داستان شما داستان کسیست که اتومبیل دارد و پیاده راه رود. آخر این اندیشه یک نیروی خدادادیست. چرا از آن برخورداری نمی‌کنید؟!..
همان را در اینجا دوباره می‌گویم : کیست که معنی همدستی و نتیجه‌ی آن را نداند؟!.. همه چیز بکنار ، شما در همانجا که نشسته‌اید ، چوبهای کبریت را یکایک بردارید و بآسانی بشکنید. سپس پنج تا از آنها را رویهم گزارید تا ببینید چه دشواری در شکستن آنهاست.
چنین نیروی خدادادی در دسترس شماست. چرا از آن چشم می‌پوشید؟! چرا بی‌پروایی می‌نمایید؟! چرا بدینسان خود را ناتوان و بزیردستی بیگانگان آماده می‌گردانید؟!
اما آگاهی ، کسانی که در راه کشور می‌کوشند ، باید از تاریخ کشور و از رازهای سیاسی آن آگاه باشند ، و چیزهایی را که مایه‌ی ناتوانی یا توانایی دولت یا توده گردیده بدانند. همچنین از تاریخ کشورهای همسایه و اندیشه‌های آنان درباره‌ی این کشور ، و بهم‌بستگی‌ای که میانه‌ی آنان با کشورهای دیگر است ناآگاه نبوده بینا باشند.
برای یک دسته‌ی سیاسی این اندازه آگاهی ناگزیریست. باید بدینسان آگاه باشند تا از روی بینش راهی برای کوششهای خود پیش گیرند. در درون کشور با چیزهایی که مایه‌ی ناتوانی کشور است نبرد کنند و با کسانی از وزیران و دیگران که بدخواه و نادرستند دشمنی نشان دهند. در بیرون کشور با دولتهایی از همسایگان که سودشان در زیان این کشور نیست همدستی نمایند و با دیگران دشمنی و کارشکنی نشان داده «سدی» در برابر چشمداشتهای ایشان پدید آورند.
کنون شما کسانی را که در ایران بجنب و جوش افتاده‌اند و «حزبها» می‌سازند بچشم آورید و اینها را در آنها بسنجید تا بدانید چه اندازه بیمایه و تهیدستند. چیزهای دیگر بماند ، آنان تاریخ ایران را نمی‌دانند. خواستم از تاریخ زمانهای باستان و قرنهای پیشین نیست. جنبش مشروطه که در زمان ما در ایران رخ داد اینان آن را هم نمی‌دانند. آری پیشامدها و سرگذشتها را شنیده و یا در کتابها خوانده بیش یا کم می‌دانند ولی از رازهای نهان بیکبار ناآگاهند. بدخواهان را از نیکخواهان بازنمی‌شناسند. کسانی در برابر چشم اینان بدیها نموده‌اند و اینان آنها را ندانسته‌اند.
کسان بسیاری هوادار بیگانگان و خود کارکنان آنان بوده‌اند که ما تاریخچه‌ی آنها را بدست آورده و پی برازهاشان برده‌ایم. اینان آنان را از بزرگان کشور و از پیشروان آزادی می‌شمارند و جایگاهی برای هر یکی نشان می‌دهند. (2) صدها کسان سیاهکاریهای آشکار کرده‌اند و اینان آنها را فراموش ساخته‌اند و از هیچ یکی ببازخواستی برنمی‌خیزند.
👇
🔸 احمد کسروی
🔸 از چه راهی پیش باید رفت؟.. (دو از سه)
خودخواهی و جداسری یکی از گرفتاریهای بزرگ این توده است. هر کسی می‌خواهد تنها بیندیشد ، تنها سخن گوید ، تنها خود را نیک دانسته از دیگران گله کند. همدستی با دیگران کردن ، و گردن بسخنان کسی گزاردن ، و همراهی با یک دسته نمودن را کمی خود می‌شمارند.
بارها می‌بینیم کسی گله از کارها می‌کند و دلتنگی می‌نماید و از سخنانی که ما می‌گوییم خرسندی نشان می‌دهد. ولی چون می‌گوییم «پس تو هم بیا و از ما باش» در این هنگامست که به بهانه‌هایی خود را کنار می‌کشد. برخی از اینها دردشان تنبلی و بیدردیست. برخی دیگر نیز پیوستن بدیگران را بخود نمی‌پسندند. بدبختِ بیچاره از همه‌ی سرفرازیهای جهان چشم پوشیده و تنها جداسری و گردنکشی را سرفرازی خود می‌شمارد و تنها بآن می‌کوشد.
از این خیم پلید ما سخن بسیار خواهیم راند. ما در این هشت سال گزندهایی از این خیم پلید دیدیم که از گفتنش شرم می‌کنیم. دیدیم روزنامه‌نویس پستنهادی را که ما چون سخنانی درباره‌ی ماشین و گرفتاریهای آن نوشتیم هیچ بروی خود نیاورد و پس از چندی همان سخنان را بنام آنکه فلان دانشمند اروپایی گفته در روزنامه‌ی خود پراکنده کرد ـ دیدیم آن نویسنده‌ی فرومایه را که چون کتاب آیین را نوشتیم مردم را بر سر خود گرد آورد و چنین گفت که این کتاب از ترکی عثمانی ترجمه شده. از این داستانها فراوان است ولی اینجا فرصت کم می‌باشد.
بدبختی نگرید : یک توده‌ای توپ و تفنگ و تانک و دیگر افزارهای مادّی باندازه‌ی ده‌یک نیاز خود نمی‌دارند و در چنین زمان برآشفتگی جهان تهیدست و بیمایه روز می‌گزارند ، و با این ناتوانی و بیمایگی از نیروهای خدادادی همگانی (1) نیز خود را بی‌بهره می‌گردانند.
روزی در نشستی دیدم کسانی هرچه می‌شنوند نااندیشیده بسخن می‌پردازند و آنچه می‌گویند پس از زمانی پس می‌گیرند و بدینسان خود را خوار و بی‌ارج گردانیده دیگران را نیز آزرده می‌کنند. گفتم : داستان شما داستان کسیست که اتومبیل دارد و پیاده راه رود. آخر این اندیشه یک نیروی خدادادیست. چرا از آن برخورداری نمی‌کنید؟!..
همان را در اینجا دوباره می‌گویم : کیست که معنی همدستی و نتیجه‌ی آن را نداند؟!.. همه چیز بکنار ، شما در همانجا که نشسته‌اید ، چوبهای کبریت را یکایک بردارید و بآسانی بشکنید. سپس پنج تا از آنها را رویهم گزارید تا ببینید چه دشواری در شکستن آنهاست.
چنین نیروی خدادادی در دسترس شماست. چرا از آن چشم می‌پوشید؟! چرا بی‌پروایی می‌نمایید؟! چرا بدینسان خود را ناتوان و بزیردستی بیگانگان آماده می‌گردانید؟!
اما آگاهی ، کسانی که در راه کشور می‌کوشند ، باید از تاریخ کشور و از رازهای سیاسی آن آگاه باشند ، و چیزهایی را که مایه‌ی ناتوانی یا توانایی دولت یا توده گردیده بدانند. همچنین از تاریخ کشورهای همسایه و اندیشه‌های آنان درباره‌ی این کشور ، و بهم‌بستگی‌ای که میانه‌ی آنان با کشورهای دیگر است ناآگاه نبوده بینا باشند.
برای یک دسته‌ی سیاسی این اندازه آگاهی ناگزیریست. باید بدینسان آگاه باشند تا از روی بینش راهی برای کوششهای خود پیش گیرند. در درون کشور با چیزهایی که مایه‌ی ناتوانی کشور است نبرد کنند و با کسانی از وزیران و دیگران که بدخواه و نادرستند دشمنی نشان دهند. در بیرون کشور با دولتهایی از همسایگان که سودشان در زیان این کشور نیست همدستی نمایند و با دیگران دشمنی و کارشکنی نشان داده «سدی» در برابر چشمداشتهای ایشان پدید آورند.
کنون شما کسانی را که در ایران بجنب و جوش افتاده‌اند و «حزبها» می‌سازند بچشم آورید و اینها را در آنها بسنجید تا بدانید چه اندازه بیمایه و تهیدستند. چیزهای دیگر بماند ، آنان تاریخ ایران را نمی‌دانند. خواستم از تاریخ زمانهای باستان و قرنهای پیشین نیست. جنبش مشروطه که در زمان ما در ایران رخ داد اینان آن را هم نمی‌دانند. آری پیشامدها و سرگذشتها را شنیده و یا در کتابها خوانده بیش یا کم می‌دانند ولی از رازهای نهان بیکبار ناآگاهند. بدخواهان را از نیکخواهان بازنمی‌شناسند. کسانی در برابر چشم اینان بدیها نموده‌اند و اینان آنها را ندانسته‌اند.
کسان بسیاری هوادار بیگانگان و خود کارکنان آنان بوده‌اند که ما تاریخچه‌ی آنها را بدست آورده و پی برازهاشان برده‌ایم. اینان آنان را از بزرگان کشور و از پیشروان آزادی می‌شمارند و جایگاهی برای هر یکی نشان می‌دهند. (2) صدها کسان سیاهکاریهای آشکار کرده‌اند و اینان آنها را فراموش ساخته‌اند و از هیچ یکی ببازخواستی برنمی‌خیزند.
👇
می‌بینم بتازگی در یکی از روزنامه‌های تهران چند کس را می‌شمارد که در زمان شاه گذشته ستم دیده‌اند و درمیان آنان کسی را یاد می‌کند که می‌توان گفت باندازه‌ی موهای سر و ریشش سیاهکاری کرده. مردی که از جوانیش یکی از کارکنان کنسولخانه‌ی تزاری رشت بوده و در سال1330[ق=1290خ] انگیزه‌ی[=علت] بدار رفتن چهار تن از آزادیخواهان گردیده و پس از آن نیز همیشه زندگانی با زشتیها بسر برده. چنین مردی چون چند روزی در زمان پهلوی بزندان افتاده دلسوزی باو می‌نمایند و افسوس بحالش می‌خورند.
این خود نمونه‌ی ناتوانی خردهاست که چون از کسی می‌رنجند با همه‌ی دشمنان او دوستی می‌نمایند. شاه پیشین که برافتاده او را یگانه دشمن آزادی و یگانه ویران‌کننده‌ی ایران جلوه می‌دهند و همه‌ی گناهان را بگردن او می‌اندازند. کسانی که از وزیران و نمایندگان و دیگران با وی همدست بوده‌اند و سودها از آن همدستی و فرمانبرداری برده‌اند همگی پاک می‌باشند. دیروز خُرد و بزرگ همگی ستایشگر پهلوی می‌بودند امروز همگی نکوهش ازو می‌نمایند و خود نشانه‌ی آزادیخواهی و ایراندوستی همین را می‌شمارند.
این حال که خود ساختگیست اینان یک بنیاد ساختگی دیگری برویش می‌گزارند ، و آن اینکه هر کسی که در زمان پهلوی زیان ازو دیده و یا بزندان رفته نیکش دانند و دلسوزی ازو نمایند اگرچه خود سیاهکاریها داشته است. اینست اندازه‌ی نافهمی و درماندگی آنان.
بیش از این بسخن دامنه ندهیم. با آن جداسری و پراکندگی و با این ناآگاهی پیداست که از کسانی چه برآید. پیداست که جز رسوایی و آشوبکاری نتیجه نخواهد بود. مردانی که هفده هجده سال در زمان دیکتاتوری همه چیز را فراموش کرده و بیباک و بی‌پروا زندگی بسر داده و کنون از برافتادن یک پادشاهی بجوش و جنب افتاده‌اند پیداست که چه کاری خواهند توانست.
پابرگیها :
1ـ همگانی = عمومی. در اینجا خواست نیروهایی است که در همگان هست ، همچون اندیشه ، خرد ، راستی‌پرستی ...
2ـ آن بیگانه‌پرستان کم هم نبوده‌اند. این خود نشانیست از پراکندگی اندیشه‌های ایرانیان. برای نمونه نگاه کنید بداوریهایی که در گفتارهای برخی کوشندگان سیاسی درباره‌ی چنین کسان آمده : عین‌الدوله ، میرزا علی‌اصغرخان اتابک ، محمدعلی فروغی و برادرش ابوالحسن ، علی‌اصغر حکمت ، سید حسن تقیزاده.
🌸
این خود نمونه‌ی ناتوانی خردهاست که چون از کسی می‌رنجند با همه‌ی دشمنان او دوستی می‌نمایند. شاه پیشین که برافتاده او را یگانه دشمن آزادی و یگانه ویران‌کننده‌ی ایران جلوه می‌دهند و همه‌ی گناهان را بگردن او می‌اندازند. کسانی که از وزیران و نمایندگان و دیگران با وی همدست بوده‌اند و سودها از آن همدستی و فرمانبرداری برده‌اند همگی پاک می‌باشند. دیروز خُرد و بزرگ همگی ستایشگر پهلوی می‌بودند امروز همگی نکوهش ازو می‌نمایند و خود نشانه‌ی آزادیخواهی و ایراندوستی همین را می‌شمارند.
این حال که خود ساختگیست اینان یک بنیاد ساختگی دیگری برویش می‌گزارند ، و آن اینکه هر کسی که در زمان پهلوی زیان ازو دیده و یا بزندان رفته نیکش دانند و دلسوزی ازو نمایند اگرچه خود سیاهکاریها داشته است. اینست اندازه‌ی نافهمی و درماندگی آنان.
بیش از این بسخن دامنه ندهیم. با آن جداسری و پراکندگی و با این ناآگاهی پیداست که از کسانی چه برآید. پیداست که جز رسوایی و آشوبکاری نتیجه نخواهد بود. مردانی که هفده هجده سال در زمان دیکتاتوری همه چیز را فراموش کرده و بیباک و بی‌پروا زندگی بسر داده و کنون از برافتادن یک پادشاهی بجوش و جنب افتاده‌اند پیداست که چه کاری خواهند توانست.
پابرگیها :
1ـ همگانی = عمومی. در اینجا خواست نیروهایی است که در همگان هست ، همچون اندیشه ، خرد ، راستی‌پرستی ...
2ـ آن بیگانه‌پرستان کم هم نبوده‌اند. این خود نشانیست از پراکندگی اندیشه‌های ایرانیان. برای نمونه نگاه کنید بداوریهایی که در گفتارهای برخی کوشندگان سیاسی درباره‌ی چنین کسان آمده : عین‌الدوله ، میرزا علی‌اصغرخان اتابک ، محمدعلی فروغی و برادرش ابوالحسن ، علی‌اصغر حکمت ، سید حسن تقیزاده.
🌸
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 نشخوار سخن ـ تکه‌ی یک از یک
خردمند سخن بهنگام نیاز گوید و باندازه‌ی نیاز گوید
از فرقهایی که میان آدمیان و چهارپایان است یکی آنکه آدمی تا گرسنه نشود چیزی نمی‌خورد وانگاه همینکه سیر شد دست از خوردن بازمی‌دارد. ولی چهارپا اندازه‌ای برای خوردن و چریدن نشناخته همیشه دهانش کار می‌کند.
یک گاو را اگر در چراگاهی سر دهند از بام تا شام سر از چریدن برندارد و تا فرسوده و درمانده نشود دمی نیاساید. بلکه برخی چهارپایان بهنگام خوابیدن و آسودن هم دهان خود را بیکار نگزارده به نشخوار می‌پردازند.
بعبارت دیگر آدمی برای زیستن می‌خورد ولی چهارپا برای خوردن می‌زید. خوردن نزد او یک مقصود جداگانه‌ایست.
همین فرق را ما در آدمیان درمیان خردمند و بیخرد در زمینه‌ی سخنرانی می‌یابیم. بدینسان که خردمند سخن جز بهنگام نیاز نگوید و بیش از اندازه‌ی نیاز نگوید. ولی بیخرد هرگز دربند نیاز و بی‌نیازی نبوده و هیچگاه اندازه برای سخنگویی نمی‌شناسد. بعبارت دیگر او خودِ سخنگویی را یک مقصد جداگانه می‌داند و «سخنوری» یا «نویسندگی» را هنری می‌شمارد.
اینگونه سخنها را چه در شعر و چه در نثر «نشخوار سخن» باید نامید و بدا حال مردمی که این نشخوارکنندگان درمیان ایشان فراوان باشند.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 نشخوار سخن ـ تکه‌ی یک از یک
خردمند سخن بهنگام نیاز گوید و باندازه‌ی نیاز گوید
از فرقهایی که میان آدمیان و چهارپایان است یکی آنکه آدمی تا گرسنه نشود چیزی نمی‌خورد وانگاه همینکه سیر شد دست از خوردن بازمی‌دارد. ولی چهارپا اندازه‌ای برای خوردن و چریدن نشناخته همیشه دهانش کار می‌کند.
یک گاو را اگر در چراگاهی سر دهند از بام تا شام سر از چریدن برندارد و تا فرسوده و درمانده نشود دمی نیاساید. بلکه برخی چهارپایان بهنگام خوابیدن و آسودن هم دهان خود را بیکار نگزارده به نشخوار می‌پردازند.
بعبارت دیگر آدمی برای زیستن می‌خورد ولی چهارپا برای خوردن می‌زید. خوردن نزد او یک مقصود جداگانه‌ایست.
همین فرق را ما در آدمیان درمیان خردمند و بیخرد در زمینه‌ی سخنرانی می‌یابیم. بدینسان که خردمند سخن جز بهنگام نیاز نگوید و بیش از اندازه‌ی نیاز نگوید. ولی بیخرد هرگز دربند نیاز و بی‌نیازی نبوده و هیچگاه اندازه برای سخنگویی نمی‌شناسد. بعبارت دیگر او خودِ سخنگویی را یک مقصد جداگانه می‌داند و «سخنوری» یا «نویسندگی» را هنری می‌شمارد.
اینگونه سخنها را چه در شعر و چه در نثر «نشخوار سخن» باید نامید و بدا حال مردمی که این نشخوارکنندگان درمیان ایشان فراوان باشند.
🌸
🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»
🔸 احمد کسروی
🔸 از چه راهی پیش باید رفت؟.. (سه از سه)
یک لغزش دیگرِ اینان در جستجوی راه (یا بگفته‌ی خودشان : در تعیین مرام) است. اگر نیک نگرید از صد تن یکی نمی‌داند «مرام» چیست و بَهرِ چه باید بود (1) .
چنانکه گفتیم یک دسته جز درپی پول‌اندوزی نمی‌باشند ، و دیگران تنها گرد هم آمدن و نشستن و گفتن و شنیدن را می‌خواهند و همچون کارهای دیگرشان درپی نتیجه نمی‌باشند.
برخی از اینان چشم براه اروپا دوخته‌اند. چون در اروپا دسته‌های چندی هست هر چند تنی از اینان بسوی یکی از آنها گراییده‌اند. یک مردی با من گفتگو می‌کرد و چنین می‌گفت : «برای ایران مرام ناسیونال سوسیال (2) خوبست». گفتم : «ناسیونال سوسیالیستها» چه می‌گویند؟.. من هیچ نمی‌دانم. گفت : من هم نمی‌دانم. مرامنامه‌شان بدست می‌آوریم و می‌خوانیم.
این نمونه‌ای از هوش و بینش آن کسانست. چیزی را که نشنیده و ندانسته دل بآن باخته. از اینجا پیداست که اینان «حزب» یا «مرام» را جز برای هوسبازی نمی‌خواهند و آن کسانی که دل بکشور و توده سوزانند نمی‌باشند.
برخی دیگر خود می‌نشینند و چند جمله‌ای بهم بافته «مرامنامه» می‌نویسند. این مرامنامه‌ها دیدنیست. ببینید تا اندازه‌ی کوتاه‌اندیشی این پیشروان توده را دریابید. ببینید تا از درماندگی فهمها و خردها آگاه باشید.
شگفت آنکه بیست سال پیش در ایران دمکراتها دسته‌ی بزرگی می‌بودند و در هر شهر چند هزار تن از این دسته شمرده می‌شدند. کنون بیشتر آن کسان زنده می‌باشند ولی هیچ یکی بیاد «دمکراتی» نیست و هیچ کس نام آن را بزبان نمی‌آورد. شما اگر بپرسید خواهند گفت : «دمکراتی کهنه گردیده. امروز مسلکهای دیگری در دنیا هست».
این دلیل دیگر است که اینان جز درپی هوسبازی نیستند و اینست یک چیزی را چون سالهایی دنبال کرده‌اند دیگر سیر شده‌اند و آن را نمی‌خواهند. همچون زنان که یک رختی را چون زمانی پوشیدند دیگر آن را دوست ندارند.
من گاهی از برخی کسان سخنانی می‌شنوم که از یکسو هوسبازی ایشان و از سوی دیگر درماندگی و بیچارگی آنان را می‌رساند و چون نیک می‌نگرم می‌بینم اینان چندان دور و چندان بیگانه‌اند که داستان «مرامنامه‌نویسی» و «حزبسازی» آنان داستان آیروپلان[=هواپیما]سازی یک روستایی عامی اَرَسباریست (3) . اینان از نکته‌های بسیار آشکار نیز ناآگاهند.
در تبریز با یکی سخن می‌راندیم من بمرامنامه‌شان ایراد گرفته گفتم : این چهار جمله‌ی بی‌ارج چه نتیجه خواهد داد؟.. در پاسخ من چنین گفت : «ما باید اکنون با اینها مردم را بر سر خود گرد آوریم تا سپس مرامنامه‌ی درستی نویسیم». دیدم این از همه چیز ناآگاه است. این نمی‌داند که مردم با این جمله‌ها بر سر کسی گرد نیایند و اگر چند تنی آمدند آنان نیز چندگاهه[=موقتی] باشد و دیری نگذرد که پراکنده گردند. آنگاه خود گرد آمدن یک خواستی نیست و نتیجه‌ای از آن نتواند بود. شما اگر در خیابان بایستید و یک آوازی درآورید صدها کسان بر سرتان گرد آیند و چشم بدهان شما بدوزند ولی چون بگویید بیایید با من تا برویم و فلان کار را انجام دهیم هر یکی پاسخ دیگری دهند و ریشخند دیگری نمایند. چنانکه با یک آوازی گرد آمده‌اند با یک آوازی پراکنده گردند.
آن چیزی که گرانمایه است و خواسته می‌شود هم‌اندیشه و هم‌آهنگ بودن یک دسته است که بتوانند همدستی کنند. گروهی که هم‌اندیشه و هم‌آهنگ نمی‌باشند ، اگر شماره‌ی آنان بصدملیونها رسد درخور ارج نباشد. اگرهم در یک جا گرد آیند باز پراکنده هستند. دلیل این خود ایرانیان می‌باشند که بیست‌ملیون مردمند. ولی چون در یک راه نیستند و اندیشه و آهنگ یکی نمی‌دارند ، بهیچ کاری نمی‌خورند. شما که می‌خواهید تنها دربند گرد آوردن مردم بر سر خود باشید و باندیشه و آهنگ آنان پروا نمی‌نمایید رنج بیهوده می‌کشید و هیچ نتیجه‌ای از این کار در دست نخواهید داشت.
(پیمان ، سال هفتم ، شماره‌ی پنجم ، آبان ماه 1320)
👇
🔸 احمد کسروی
🔸 از چه راهی پیش باید رفت؟.. (سه از سه)
یک لغزش دیگرِ اینان در جستجوی راه (یا بگفته‌ی خودشان : در تعیین مرام) است. اگر نیک نگرید از صد تن یکی نمی‌داند «مرام» چیست و بَهرِ چه باید بود (1) .
چنانکه گفتیم یک دسته جز درپی پول‌اندوزی نمی‌باشند ، و دیگران تنها گرد هم آمدن و نشستن و گفتن و شنیدن را می‌خواهند و همچون کارهای دیگرشان درپی نتیجه نمی‌باشند.
برخی از اینان چشم براه اروپا دوخته‌اند. چون در اروپا دسته‌های چندی هست هر چند تنی از اینان بسوی یکی از آنها گراییده‌اند. یک مردی با من گفتگو می‌کرد و چنین می‌گفت : «برای ایران مرام ناسیونال سوسیال (2) خوبست». گفتم : «ناسیونال سوسیالیستها» چه می‌گویند؟.. من هیچ نمی‌دانم. گفت : من هم نمی‌دانم. مرامنامه‌شان بدست می‌آوریم و می‌خوانیم.
این نمونه‌ای از هوش و بینش آن کسانست. چیزی را که نشنیده و ندانسته دل بآن باخته. از اینجا پیداست که اینان «حزب» یا «مرام» را جز برای هوسبازی نمی‌خواهند و آن کسانی که دل بکشور و توده سوزانند نمی‌باشند.
برخی دیگر خود می‌نشینند و چند جمله‌ای بهم بافته «مرامنامه» می‌نویسند. این مرامنامه‌ها دیدنیست. ببینید تا اندازه‌ی کوتاه‌اندیشی این پیشروان توده را دریابید. ببینید تا از درماندگی فهمها و خردها آگاه باشید.
شگفت آنکه بیست سال پیش در ایران دمکراتها دسته‌ی بزرگی می‌بودند و در هر شهر چند هزار تن از این دسته شمرده می‌شدند. کنون بیشتر آن کسان زنده می‌باشند ولی هیچ یکی بیاد «دمکراتی» نیست و هیچ کس نام آن را بزبان نمی‌آورد. شما اگر بپرسید خواهند گفت : «دمکراتی کهنه گردیده. امروز مسلکهای دیگری در دنیا هست».
این دلیل دیگر است که اینان جز درپی هوسبازی نیستند و اینست یک چیزی را چون سالهایی دنبال کرده‌اند دیگر سیر شده‌اند و آن را نمی‌خواهند. همچون زنان که یک رختی را چون زمانی پوشیدند دیگر آن را دوست ندارند.
من گاهی از برخی کسان سخنانی می‌شنوم که از یکسو هوسبازی ایشان و از سوی دیگر درماندگی و بیچارگی آنان را می‌رساند و چون نیک می‌نگرم می‌بینم اینان چندان دور و چندان بیگانه‌اند که داستان «مرامنامه‌نویسی» و «حزبسازی» آنان داستان آیروپلان[=هواپیما]سازی یک روستایی عامی اَرَسباریست (3) . اینان از نکته‌های بسیار آشکار نیز ناآگاهند.
در تبریز با یکی سخن می‌راندیم من بمرامنامه‌شان ایراد گرفته گفتم : این چهار جمله‌ی بی‌ارج چه نتیجه خواهد داد؟.. در پاسخ من چنین گفت : «ما باید اکنون با اینها مردم را بر سر خود گرد آوریم تا سپس مرامنامه‌ی درستی نویسیم». دیدم این از همه چیز ناآگاه است. این نمی‌داند که مردم با این جمله‌ها بر سر کسی گرد نیایند و اگر چند تنی آمدند آنان نیز چندگاهه[=موقتی] باشد و دیری نگذرد که پراکنده گردند. آنگاه خود گرد آمدن یک خواستی نیست و نتیجه‌ای از آن نتواند بود. شما اگر در خیابان بایستید و یک آوازی درآورید صدها کسان بر سرتان گرد آیند و چشم بدهان شما بدوزند ولی چون بگویید بیایید با من تا برویم و فلان کار را انجام دهیم هر یکی پاسخ دیگری دهند و ریشخند دیگری نمایند. چنانکه با یک آوازی گرد آمده‌اند با یک آوازی پراکنده گردند.
آن چیزی که گرانمایه است و خواسته می‌شود هم‌اندیشه و هم‌آهنگ بودن یک دسته است که بتوانند همدستی کنند. گروهی که هم‌اندیشه و هم‌آهنگ نمی‌باشند ، اگر شماره‌ی آنان بصدملیونها رسد درخور ارج نباشد. اگرهم در یک جا گرد آیند باز پراکنده هستند. دلیل این خود ایرانیان می‌باشند که بیست‌ملیون مردمند. ولی چون در یک راه نیستند و اندیشه و آهنگ یکی نمی‌دارند ، بهیچ کاری نمی‌خورند. شما که می‌خواهید تنها دربند گرد آوردن مردم بر سر خود باشید و باندیشه و آهنگ آنان پروا نمی‌نمایید رنج بیهوده می‌کشید و هیچ نتیجه‌ای از این کار در دست نخواهید داشت.
(پیمان ، سال هفتم ، شماره‌ی پنجم ، آبان ماه 1320)
👇
پابرگیها :
1ـ باید بود (bud) = باید بودن.
2ـ حزبی که به «نازی» نامبردار گردیده و هیتلر آخرین رهبرش بود. با نخستین پیشرفتهای شگفت‌آور آلمان در جنگ ، کسانی در ایران توگویی زر ناب یافته‌اند هوادار آن حزب و دوستار هیتلر گردیده بودند.
3ـ شرحش در مهنامه‌ی پیمان (سال سوم ، ش2 ، ص79) بدینسان آمده :
یک آهنگر روستایی چشمش به آیروپلانی می‌افتد که پریدن و گردیدن آن را می‌بیند. شبانه بگوشه‌ای خزیده می‌خواهد با آن مایه‌ی بسیار کمی که از صنعت دارد و بدستیاری ابزارهایی که برای ساختن بیل و کلنگ و داس بکار می‌برد یک آیروپلانی بسازد و اگر نساخت باری راه ساختن آن را با اندیشه دریابد و گذشته از خویشتن بدیگران نیز یاد دهد.
این استاد آهنگر مایه‌‌ای که از علم دارد بیش از این نیست که می‌داند آهن در آتش نرم می‌شود و می‌توان آن را به هر شکلی انداخت. ابزارهای فنی‌ای که بکار می‌برد دم و کوره و سندان و کلبتین و چکوچ است. از آنسوی آیروپلان‌ساز برای پدید آوردن یک آیروپلان و راه انداختن آن یک رشته قاعده‌های مهم فنی را منظور نموده و صد ابزار شگفتی را بکار انداخته و اینها چیزهاییست که استاد آهنگر نامش را هم نشنیده پس چگونه او می‌تواند بزور انگار و پندار چگونگی آیروپلان‌سازی را بداند؟! آیا نه اینست که هر فرضی که نماید خطا بلکه مایه‌ی ریشخند خواهد بود و جز رسوایی نتیجه نخواهد داد؟!
🌸
1ـ باید بود (bud) = باید بودن.
2ـ حزبی که به «نازی» نامبردار گردیده و هیتلر آخرین رهبرش بود. با نخستین پیشرفتهای شگفت‌آور آلمان در جنگ ، کسانی در ایران توگویی زر ناب یافته‌اند هوادار آن حزب و دوستار هیتلر گردیده بودند.
3ـ شرحش در مهنامه‌ی پیمان (سال سوم ، ش2 ، ص79) بدینسان آمده :
یک آهنگر روستایی چشمش به آیروپلانی می‌افتد که پریدن و گردیدن آن را می‌بیند. شبانه بگوشه‌ای خزیده می‌خواهد با آن مایه‌ی بسیار کمی که از صنعت دارد و بدستیاری ابزارهایی که برای ساختن بیل و کلنگ و داس بکار می‌برد یک آیروپلانی بسازد و اگر نساخت باری راه ساختن آن را با اندیشه دریابد و گذشته از خویشتن بدیگران نیز یاد دهد.
این استاد آهنگر مایه‌‌ای که از علم دارد بیش از این نیست که می‌داند آهن در آتش نرم می‌شود و می‌توان آن را به هر شکلی انداخت. ابزارهای فنی‌ای که بکار می‌برد دم و کوره و سندان و کلبتین و چکوچ است. از آنسوی آیروپلان‌ساز برای پدید آوردن یک آیروپلان و راه انداختن آن یک رشته قاعده‌های مهم فنی را منظور نموده و صد ابزار شگفتی را بکار انداخته و اینها چیزهاییست که استاد آهنگر نامش را هم نشنیده پس چگونه او می‌تواند بزور انگار و پندار چگونگی آیروپلان‌سازی را بداند؟! آیا نه اینست که هر فرضی که نماید خطا بلکه مایه‌ی ریشخند خواهد بود و جز رسوایی نتیجه نخواهد داد؟!
🌸
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون شعر و صوفیگری ـ 2 ـ تکه‌ی یک از یک
چون در شماره‌ی اخیر پیمان مختصری از تصوف و صوفیان نگاشته بودید بمورد دانستم شرحی باختصار در این موضوع بنویسم.
حاج زین‌العابدین شیروانی معروف (مستعلی‌شاه) که رشته‌ی سلاسل شیرازیها و گُوِن‌آبادی‌ها و صفی‌علیشاهی‌ها باو می‌پیوندد در ریاض‌السیاحه در ضمن شرح حال عین‌القضات همدانی می‌نویسد :
«از وی کشف و کرامات و خارق عادات مانند احیاء اموات ظهور کرده» و همین نسبت احیاء اموات را بعین‌القضات در کتاب زبدةالحقایقش نوشته. حالا باید دید منشاء این خبر چیست.
باز حاج مزبور در تحت عنوان مذکور می‌نویسد که عین‌القضات در کتاب زبدةالحقایقش نوشته :
«پدرم و من و جماعتی از ائمه‌ی شهر ما حاضر بودند در خانه‌ی مقدم صوفی پس ما رقص می‌کردیم ابوسعید تَرمَدی بیتکی می‌گفت پدرم بنگریست و گفت خواجه احمد غزالی قدس روحه را دیدم که با ما رقص می‌کرد و لباس او چنین و چنان بود و نشان می‌داد بوسعید گفت مرگم آرزوست من گفتم بمیر در حال بیهوش شد و بمرد. مفتی وقت حاضر بود گفت چون زنده را مرده می‌کنی مرده را نیز زنده توانی کرد؟ گفتم مرده کیست؟ گفت فقیه محمود. گفتم خداوندا فقیه محمود را زنده گردان در ساعت زنده شد».
ملاحظه فرمایید قصه‌ای باین بی‌سر و پایی را که مفهوم آن مرده زنده گردانیدن در حالت رقص است آن هم از قول مدعی نقل کردن و ترتیب اثر بآن دادن چقدر قابل حیرت است! باز حاج مذکور در همان کتاب در ذیل بیان جغرافیای بامیان بلخ از دو محل از مشهودات خودش بیانی می‌کند که نگارنده از بیان عین آن برای اختصار گذشته و خلاصه‌ی مفاد آن را می‌نویسم. اول آنکه می‌نویسد : تلی است مشهور بتل اژدر که در وسط آن تل شکافی است بعرض یک ذرع و طول شش ذرع و عمق پنج ذرع که در نهایت آن شکاف آبی است بسیار قلیل که بصدای مهیب لفظ یا علی از آن مسموع می‌شود و هر شخصی از روی اخلاص آب را بولایت علی قسم دهد که بالا بیاید در مدت نیم ساعت آن آب بجوش و خروش آمده بنوعی بلند شود که دست عموم خلایق بدان می‌رسد و از قرار بیان خودش ابتدا این مطلب را افسانه پنداشته تا آنکه برأی‌العین دیده است در صورتی که خداوند برای توحید خودش چنین برهان محسوس آشکاری قرار نداده است چه جای ولایت که در چندین درجه پس از آن واقع است.
در همین مورد از غاری در چهار فرسخی بامیان نام برده که خودش باتفاق حاکم آن ولایت با استعداد و جمعیت در آن رفته و مدت سه روز در آن گردیده‌اند در آن غار قریب دوازده‌هزار خانه و هزار باب دکان و چهارسوقهای متعدد در آن یافته‌اند و آن غار بغار ضحاک مشهور بوده.
اگر این بیان مقرون بحقیقت باشد جای بسی شگفت است که محلی باین غرابت که تقریباً شهری درون کوهی در شکم سنگ تراشیده و بنا کرده باشند و تاکنون آنهمه جویندگان آثار قدیمه راهی بدان نیافته و بیانی از آن نکرده باشند با اینکه از آثار دیگر بامیان و دو بت بامیان در کتابهای فارسی و عربی از لغت و غیره سخن رانده‌اند. و اگر چنانچه وجود خارجی نداشته و فقط خیال حاج مشارالیه بانی این اساس باشد گزافگویی و حال گوینده از آن معلوم می‌شود.
این است نمونه‌ای از منقولات و مشهودات یکی از بزرگان صوفیه که مبنا و اساس غالب مسالک مشهوده‌ی صوفیه‌ی امروزه‌ی ایران بدو منتهی می‌شود! ایکاش آنانی که از شما راجع بتخطئه‌ی آنها شکایت دارند جوابی برای این قبیل مطالب که مربوط بوحدت وجود که بقول ایشان مسئله‌ی علمی است تهیه می‌کردند.
درباره‌ی اسپرتیست‌های تهران که اشاره فرموده بودید اگر مقتضی بدانید جا دارد شرح بیشتری درباره‌ی آنها مرقوم دارید که معلوم شود غرض و مقصد ایشان از انتشار و اشاعه مذهب تناسخ و حلول چیست که باین صراحت در یکی از جراید مهمه‌ی تهران ترهات و مهملات خود را نگاشته و انتشار می‌دادند و بر اشخاص دور از مرکز معلوم است خواندن این قبیل مطالب خالی از تأثیر نیست با اینکه مخالف دین اسلامی و برخلاف عقل و دانش است.
پیداست گفتن و نوشتن اینکه فلان بچه یا فلان شخص آمدن خود را در دفعه‌ی دیگر بخاطر داشته و خصوصیات آن موقع را باسم و رسم بیان می‌کرده جز بازی کردن با عقول مردم چیزی نیست و اینچنین افسانه‌هایی را مبنای این عقاید قرار دادن کاشف از تباهی خرد و دانش یا اخلاق گوینده است.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون شعر و صوفیگری ـ 2 ـ تکه‌ی یک از یک
چون در شماره‌ی اخیر پیمان مختصری از تصوف و صوفیان نگاشته بودید بمورد دانستم شرحی باختصار در این موضوع بنویسم.
حاج زین‌العابدین شیروانی معروف (مستعلی‌شاه) که رشته‌ی سلاسل شیرازیها و گُوِن‌آبادی‌ها و صفی‌علیشاهی‌ها باو می‌پیوندد در ریاض‌السیاحه در ضمن شرح حال عین‌القضات همدانی می‌نویسد :
«از وی کشف و کرامات و خارق عادات مانند احیاء اموات ظهور کرده» و همین نسبت احیاء اموات را بعین‌القضات در کتاب زبدةالحقایقش نوشته. حالا باید دید منشاء این خبر چیست.
باز حاج مزبور در تحت عنوان مذکور می‌نویسد که عین‌القضات در کتاب زبدةالحقایقش نوشته :
«پدرم و من و جماعتی از ائمه‌ی شهر ما حاضر بودند در خانه‌ی مقدم صوفی پس ما رقص می‌کردیم ابوسعید تَرمَدی بیتکی می‌گفت پدرم بنگریست و گفت خواجه احمد غزالی قدس روحه را دیدم که با ما رقص می‌کرد و لباس او چنین و چنان بود و نشان می‌داد بوسعید گفت مرگم آرزوست من گفتم بمیر در حال بیهوش شد و بمرد. مفتی وقت حاضر بود گفت چون زنده را مرده می‌کنی مرده را نیز زنده توانی کرد؟ گفتم مرده کیست؟ گفت فقیه محمود. گفتم خداوندا فقیه محمود را زنده گردان در ساعت زنده شد».
ملاحظه فرمایید قصه‌ای باین بی‌سر و پایی را که مفهوم آن مرده زنده گردانیدن در حالت رقص است آن هم از قول مدعی نقل کردن و ترتیب اثر بآن دادن چقدر قابل حیرت است! باز حاج مذکور در همان کتاب در ذیل بیان جغرافیای بامیان بلخ از دو محل از مشهودات خودش بیانی می‌کند که نگارنده از بیان عین آن برای اختصار گذشته و خلاصه‌ی مفاد آن را می‌نویسم. اول آنکه می‌نویسد : تلی است مشهور بتل اژدر که در وسط آن تل شکافی است بعرض یک ذرع و طول شش ذرع و عمق پنج ذرع که در نهایت آن شکاف آبی است بسیار قلیل که بصدای مهیب لفظ یا علی از آن مسموع می‌شود و هر شخصی از روی اخلاص آب را بولایت علی قسم دهد که بالا بیاید در مدت نیم ساعت آن آب بجوش و خروش آمده بنوعی بلند شود که دست عموم خلایق بدان می‌رسد و از قرار بیان خودش ابتدا این مطلب را افسانه پنداشته تا آنکه برأی‌العین دیده است در صورتی که خداوند برای توحید خودش چنین برهان محسوس آشکاری قرار نداده است چه جای ولایت که در چندین درجه پس از آن واقع است.
در همین مورد از غاری در چهار فرسخی بامیان نام برده که خودش باتفاق حاکم آن ولایت با استعداد و جمعیت در آن رفته و مدت سه روز در آن گردیده‌اند در آن غار قریب دوازده‌هزار خانه و هزار باب دکان و چهارسوقهای متعدد در آن یافته‌اند و آن غار بغار ضحاک مشهور بوده.
اگر این بیان مقرون بحقیقت باشد جای بسی شگفت است که محلی باین غرابت که تقریباً شهری درون کوهی در شکم سنگ تراشیده و بنا کرده باشند و تاکنون آنهمه جویندگان آثار قدیمه راهی بدان نیافته و بیانی از آن نکرده باشند با اینکه از آثار دیگر بامیان و دو بت بامیان در کتابهای فارسی و عربی از لغت و غیره سخن رانده‌اند. و اگر چنانچه وجود خارجی نداشته و فقط خیال حاج مشارالیه بانی این اساس باشد گزافگویی و حال گوینده از آن معلوم می‌شود.
این است نمونه‌ای از منقولات و مشهودات یکی از بزرگان صوفیه که مبنا و اساس غالب مسالک مشهوده‌ی صوفیه‌ی امروزه‌ی ایران بدو منتهی می‌شود! ایکاش آنانی که از شما راجع بتخطئه‌ی آنها شکایت دارند جوابی برای این قبیل مطالب که مربوط بوحدت وجود که بقول ایشان مسئله‌ی علمی است تهیه می‌کردند.
درباره‌ی اسپرتیست‌های تهران که اشاره فرموده بودید اگر مقتضی بدانید جا دارد شرح بیشتری درباره‌ی آنها مرقوم دارید که معلوم شود غرض و مقصد ایشان از انتشار و اشاعه مذهب تناسخ و حلول چیست که باین صراحت در یکی از جراید مهمه‌ی تهران ترهات و مهملات خود را نگاشته و انتشار می‌دادند و بر اشخاص دور از مرکز معلوم است خواندن این قبیل مطالب خالی از تأثیر نیست با اینکه مخالف دین اسلامی و برخلاف عقل و دانش است.
پیداست گفتن و نوشتن اینکه فلان بچه یا فلان شخص آمدن خود را در دفعه‌ی دیگر بخاطر داشته و خصوصیات آن موقع را باسم و رسم بیان می‌کرده جز بازی کردن با عقول مردم چیزی نیست و اینچنین افسانه‌هایی را مبنای این عقاید قرار دادن کاشف از تباهی خرد و دانش یا اخلاق گوینده است.
👇
راجع بشعر و شعرا حیرت دارم چرا باید نگارشات پر از مغز و حقیقت در اشخاص ایجاد رنجش کند؟ شکی نیست شعر از جهت اینکه دارای سجع و قافیه و وزن و محسنات بدیعی است مؤثرتر است در نفس و برای فراگرفتن در خاطر و بسهولت حفظ کردن آسانتر است و از این جهت مزیت و رجحان بر نثر دارد. پس هر شعری که در نصایح و اخلاق و علوم و برای تهذیب اخلاق مردم سروده باشند درخور تحسین و گوینده‌ی آن مستوجب احترام است و هر شعری که بخلاف آن سروده باشد که مضیع اخلاق و عادت مردم یا در مدح مذموم یا ذم اشخاص قابل مدح یا در توصیف باده و ساده و ازین قبیل باشد باز نظر بعلت فوق بمراتب بدتر از نثر و بگوینده‌ی آن جز بیهوده‌گو و یاوه‌سرا نامی نمی‌شود نهاد.
آذر ـ چالشُتُر ـ وحدت
🌸
آذر ـ چالشُتُر ـ وحدت
🌸
📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست یکم
🖌 احمد کسروی
🔸 ١ـ ما در سیاست نیز از دیگران پیشتریم : ـ (9 تکه)
بارها دیده شده کسانی می‌گویند : «شما در سیاست وارد نیستید» و این را ایرادی بما می‌شمارند. در حالی که ما از سیاست دور نیستیم و از روزی که بکوشش برخاسته‌ایم در راه سیاست گام می‌زنیم. می‌باید گفت : آنان سیاست را بمعنی راستش نمی‌شناسند و یا از کار ما چندانکه باید آگاه نیستند. اینست می‌خواهم این زمینه هم روشن باشد.
راستست که میدان کوششهای ما ایران نیست و جهانست. در دیده‌ی ما ایرانی و هندی و عرب و ترک و آسیایی و اروپایی و آفریقایی و آمریکایی یکیست. ما نیکی را برای همه‌ی جهان می‌خواهیم. با اینحال چون در ایرانیم و این کشور میهن ماست بآن دلبستگی بیشتر می‌داریم و چون کوشش را از اینجا آغاز کرده‌ایم ، می‌باید نخست باینجا پردازیم. می‌باید باین کشور و توده بیشتر دل بندیم.
پس نشدنی بوده که ما درباره‌ی این کشور و آینده‌ی آن بی‌پروا باشیم. نشدنی بوده که راهی را در این زمینه دنبال نکنیم.
اگر راستی را بخواهند ما در سیاست نیز از دیگران پیشتریم و یک راه بهتر را دنبال می‌کنیم. دوباره می‌گویم : ایراد گیرندگان سیاست را بمعنی خود نشناخته‌اند.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 ١ـ ما در سیاست نیز از دیگران پیشتریم : ـ (9 تکه)
بارها دیده شده کسانی می‌گویند : «شما در سیاست وارد نیستید» و این را ایرادی بما می‌شمارند. در حالی که ما از سیاست دور نیستیم و از روزی که بکوشش برخاسته‌ایم در راه سیاست گام می‌زنیم. می‌باید گفت : آنان سیاست را بمعنی راستش نمی‌شناسند و یا از کار ما چندانکه باید آگاه نیستند. اینست می‌خواهم این زمینه هم روشن باشد.
راستست که میدان کوششهای ما ایران نیست و جهانست. در دیده‌ی ما ایرانی و هندی و عرب و ترک و آسیایی و اروپایی و آفریقایی و آمریکایی یکیست. ما نیکی را برای همه‌ی جهان می‌خواهیم. با اینحال چون در ایرانیم و این کشور میهن ماست بآن دلبستگی بیشتر می‌داریم و چون کوشش را از اینجا آغاز کرده‌ایم ، می‌باید نخست باینجا پردازیم. می‌باید باین کشور و توده بیشتر دل بندیم.
پس نشدنی بوده که ما درباره‌ی این کشور و آینده‌ی آن بی‌پروا باشیم. نشدنی بوده که راهی را در این زمینه دنبال نکنیم.
اگر راستی را بخواهند ما در سیاست نیز از دیگران پیشتریم و یک راه بهتر را دنبال می‌کنیم. دوباره می‌گویم : ایراد گیرندگان سیاست را بمعنی خود نشناخته‌اند.
🌸
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 سخن نابجا چه دارد سود؟ ـ تکه‌ی یک از یک
سخن را پایه از مایه است بیمایه فطیر آید سخنگو گر بود نادان سخنها ناخجیر (1) آید
سخن در کفه‌ی نادان ز کم باری است سر بالا ولی در کفه‌ی دانا همیشه سر بزیر آید
چو طفلی خردسال و پیرمردی سالخوردش دان سخنهایی که زود آید سخنهایی که دیر آید
سخنرانی درین دوره ز هر کاری است آسانتر بمیل خویشتن هر کس سخنران و دبیر آید
کسی پابند معنی نیست در گفتارهای خود براند همچنان سیلی هر آنش در مسیر آید
از این نادانکان کی گفتگوی باثمر خیزد وزین جولاهکان کی کار دیبا و حریر آید؟!
چرا داننده نسراید سخنهای پر و ساده که نزد عالی و دانی پسند و دلپذیر آید؟!
چرا بایستی بسرودن سخنهای تهی‌مغزی که از هرباره بتواند کس آن را خرده‌گیر آید؟!
به پیش نیری خاموش بنشستن از آن بهتر که حرفی ناسزا خیزد که گفتی ناخجیر آید
سمنان ـ نیری
پابرگی :
1ـ خجیر (به پیش یا به زیر خا) = پسندیده. (فرهنگ دهخدا)
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 سخن نابجا چه دارد سود؟ ـ تکه‌ی یک از یک
سخن را پایه از مایه است بیمایه فطیر آید سخنگو گر بود نادان سخنها ناخجیر (1) آید
سخن در کفه‌ی نادان ز کم باری است سر بالا ولی در کفه‌ی دانا همیشه سر بزیر آید
چو طفلی خردسال و پیرمردی سالخوردش دان سخنهایی که زود آید سخنهایی که دیر آید
سخنرانی درین دوره ز هر کاری است آسانتر بمیل خویشتن هر کس سخنران و دبیر آید
کسی پابند معنی نیست در گفتارهای خود براند همچنان سیلی هر آنش در مسیر آید
از این نادانکان کی گفتگوی باثمر خیزد وزین جولاهکان کی کار دیبا و حریر آید؟!
چرا داننده نسراید سخنهای پر و ساده که نزد عالی و دانی پسند و دلپذیر آید؟!
چرا بایستی بسرودن سخنهای تهی‌مغزی که از هرباره بتواند کس آن را خرده‌گیر آید؟!
به پیش نیری خاموش بنشستن از آن بهتر که حرفی ناسزا خیزد که گفتی ناخجیر آید
سمنان ـ نیری
پابرگی :
1ـ خجیر (به پیش یا به زیر خا) = پسندیده. (فرهنگ دهخدا)
🌸
📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست یکم
🖌 احمد کسروی
🔸 ٢ـ سیاست چیست؟.. ـ (9 تکه)
«سیاست» واژه‌ایست که معنی روشنی نمی‌دارد. در ایران از اینگونه واژه‌ها فراوانست. سیاست را هر کسی بفهم و دلخواه خود معنی می‌کند و آن را پست و بی‌ارج گردانیده‌اند. رویهم‌رفته وزیر شدن و وکیل مجلس گردیدن و روزنامه نوشتن و حزب ساختن و از دولتهای دیگر سخن راندن و بجوش و جنبهای کوتاه‌بینانه و هوسبازانه در این زمینه‌ها برخاستن و مانند اینها کارهای سیاسیست. سیاست را باین معنی می‌شناسند.
اگر فراموش نکرده‌اید چند ماهی پیش که محتشم‌السلطنه مرد ، روزنامه‌ای او را «یکی از رجال سیاسی» ایران شمرد و ستایشهای بسیار کرد. من نمی‌دانم محتشم‌السلطنه چه سیاستی می‌داشته و کدام کارهایی را در آن راه کرده بوده؟!.. همانکه کسی یک بار و دو بار وزیر شد یا بسفارت رفت ، از مردان سیاسی شمرده خواهد شد. پس سیاست وزیر بودن یا سفیر شدن است. هیچ شرطی یا مایه‌ی دیگری نمی‌خواهد.
گاهی چیزهایی می‌شنویم که جای خنده است. مردی را می‌شناسم که می‌کوشید و پولها از مردم می‌گرفت تا فلان گنبد امامزاده را نو گرداند. یکی از دوستانش گفته بوده : «این چه کاریست؟!.. از این گنبدها چه سودی برای مردم تواند بود؟!..». گفته بوده : «این سیاستست. می‌خواهم مردم را دور خود جمع کنم و وکیل شوم». سیاست در نزد او مردم را فریفتن و در راه آرزوهای بی‌ارج خود بکار واداشتنست. بسیاری هم سیاست را باین معنی می‌شناسند.
ولی سیاست باین معنیها نیست. اینها بسیار بی‌ارجست. سیاست «همبستگی[=ارتباط] یک توده با توده‌های دیگر و چگونگی آن همبستگی» می‌باشد. سیاست آنست که یک توده راهی برای زیست و پیشرفت خود درمیان دیگر توده‌ها باز کند و رفتارش با آن توده‌ها از روی فهم و بینش باشد ، اگر بیمی به هستی و پایداری آن از سوی یکی از همسایگان هست آن را از پیش دیده دوراندیشانه درپی جلوگیری باشد.
امروز سیاست برای ایران آنست که پس‌ماندگی توده و گرفتاریهای آن بدیده گرفته شده و راههایی برای چاره اندیشیده گردد ، که هم کشور آباد گردد و مردم از آسایش برخوردار گردند و هم ایرانیان از پیشرفتها بهره جسته با توده‌های دیگر جهان همسر[=هم‌شأن] باشند. آنگاه چون کشور درمیان دو دولت بزرگ روس و انگلیس افتاده باید رفتاری پیش گرفته شود که با هیچ یکی از دو دولت دشمنی پیش نیاید و آزادی این کشور درمیان همچشمیها [=رقابتها] لگدمال نگردد.
سیاست باین معنیست و ما نیز آن را باین معنی می‌شناسیم و در پیرامون این معنیست که می‌خواهیم سخن رانیم :
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 ٢ـ سیاست چیست؟.. ـ (9 تکه)
«سیاست» واژه‌ایست که معنی روشنی نمی‌دارد. در ایران از اینگونه واژه‌ها فراوانست. سیاست را هر کسی بفهم و دلخواه خود معنی می‌کند و آن را پست و بی‌ارج گردانیده‌اند. رویهم‌رفته وزیر شدن و وکیل مجلس گردیدن و روزنامه نوشتن و حزب ساختن و از دولتهای دیگر سخن راندن و بجوش و جنبهای کوتاه‌بینانه و هوسبازانه در این زمینه‌ها برخاستن و مانند اینها کارهای سیاسیست. سیاست را باین معنی می‌شناسند.
اگر فراموش نکرده‌اید چند ماهی پیش که محتشم‌السلطنه مرد ، روزنامه‌ای او را «یکی از رجال سیاسی» ایران شمرد و ستایشهای بسیار کرد. من نمی‌دانم محتشم‌السلطنه چه سیاستی می‌داشته و کدام کارهایی را در آن راه کرده بوده؟!.. همانکه کسی یک بار و دو بار وزیر شد یا بسفارت رفت ، از مردان سیاسی شمرده خواهد شد. پس سیاست وزیر بودن یا سفیر شدن است. هیچ شرطی یا مایه‌ی دیگری نمی‌خواهد.
گاهی چیزهایی می‌شنویم که جای خنده است. مردی را می‌شناسم که می‌کوشید و پولها از مردم می‌گرفت تا فلان گنبد امامزاده را نو گرداند. یکی از دوستانش گفته بوده : «این چه کاریست؟!.. از این گنبدها چه سودی برای مردم تواند بود؟!..». گفته بوده : «این سیاستست. می‌خواهم مردم را دور خود جمع کنم و وکیل شوم». سیاست در نزد او مردم را فریفتن و در راه آرزوهای بی‌ارج خود بکار واداشتنست. بسیاری هم سیاست را باین معنی می‌شناسند.
ولی سیاست باین معنیها نیست. اینها بسیار بی‌ارجست. سیاست «همبستگی[=ارتباط] یک توده با توده‌های دیگر و چگونگی آن همبستگی» می‌باشد. سیاست آنست که یک توده راهی برای زیست و پیشرفت خود درمیان دیگر توده‌ها باز کند و رفتارش با آن توده‌ها از روی فهم و بینش باشد ، اگر بیمی به هستی و پایداری آن از سوی یکی از همسایگان هست آن را از پیش دیده دوراندیشانه درپی جلوگیری باشد.
امروز سیاست برای ایران آنست که پس‌ماندگی توده و گرفتاریهای آن بدیده گرفته شده و راههایی برای چاره اندیشیده گردد ، که هم کشور آباد گردد و مردم از آسایش برخوردار گردند و هم ایرانیان از پیشرفتها بهره جسته با توده‌های دیگر جهان همسر[=هم‌شأن] باشند. آنگاه چون کشور درمیان دو دولت بزرگ روس و انگلیس افتاده باید رفتاری پیش گرفته شود که با هیچ یکی از دو دولت دشمنی پیش نیاید و آزادی این کشور درمیان همچشمیها [=رقابتها] لگدمال نگردد.
سیاست باین معنیست و ما نیز آن را باین معنی می‌شناسیم و در پیرامون این معنیست که می‌خواهیم سخن رانیم :
🌸
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون شعر و صوفیگری ـ 3 ـ تکه‌ی یک از چهار
اینکه در شماره‌ی دوم گفتگو از شعر را بانجام رسانیدیم چون از نگارشها و نامه‌ها که می‌رسد چنین پیداست که خوانندگان خواستار دنبال کردن این موضوع می‌باشند و از آنسوی پوشیده نباید داشت که شعر امروز آلودگی و گرفتاری بزرگی برای ایرانیان شده و همچون تب مالاریا که چون در جایی پیدا گردید انبوه مردم را گرفتار می‌سازد و چاره‌ی آن بآسانی دست نمی‌دهد و ریشه‌ی همت و مردانگی را برمی‌اندازد شعر نیز در ایران ریشه دوانیده و انبوه مردم را گرفتار ساخته و چون براه بدی افتاده از این جهت ریشه‌ی هوش و خرد را برمی‌اندازد و زیان آن بی‌اندازه گردیده از این جهت بهتر می‌شماریم که رشته‌ی این گفتگو را از دست ندهیم و هر آنچه نگارش از دیگران در این زمینه می‌رسد بچاپ برسانیم تا چاره‌ی کار کرده شود و شعر در ایران زبان حکمت و خرد گردد.
اینک نگارشهایی که رسیده یکایک می‌آوریم :
1ـ در پیرامون شعر ...
آنچه بنظر کوتاه نگارنده می‌رسد شعر و سخنوری ناشی از ملکاتی است که در انسان موجود است و شعرها باختلاف ملکات مختلف می‌شود کسی که ملکه‌ی خداشناسی را دارد در آن زمینه سخنوری می‌نماید :
برگ درختان سبز در نظر هوشیار
هر ورقش دفتری است معرفت کردگار
کسی که طینت ساده و باده‌پرستی دارد درپی سرودن شعرهای شرم‌انگیز که جز از مایه‌ی رسوایی برای ایرانیان نیست برمی‌خیزد. کسانی که مقصود ایشان سود باشد زبان بتملق از این و آن باز می‌کنند و این دو رشته شعر بی‌اندازه زیان‌خیز و وظیفه‌ی راهنمایان (نویسندگان) است که این زیانها را از میان مردمان بردارند.
لیکن باید دانسته شود که برداشتن این زیانها با برداشتن و کندن بنیاد شر است که در نهاد کسانی هست و آن را طینت ناپاک یا ملکه‌ی خبیثه خوانند زیرا که اشعار زیان‌خیز زمانی از میان می‌رود که طینتها پاک شود وگرنه این کوشش و جدیت مانند نقش بر آب است. گیرم که شعر برداشته شود اگر طینتها پاک نشود سودی ندارد زیرا که طینتهای ناپاک این زمان خود را بعنوان مقاله در ستونهای روزنامه ابراز می‌دارند. ...
قم ، حائری
پیمان : گفتار آقای حایری درباره‌ی شعر بسیار بجاست. شعر که سخنی است سنجیده نمی‌توان آن را گناهکار گرفت. ما هم این دشمنیها را با خود شعر نمی‌نماییم. بلکه آشکار می‌گوییم : چه‌بسا شعر که از بهترین سخنانش باید شمرد و چه‌بسا نثر که زبان گوینده‌اش را باید برید.
چیزی که هست شعر در ایران راه بدی پیدا کرده که جز در زمینه‌های پست و ناستوده کمتر بکار می‌رود. شعر در ایران در قرنهای زبونی ایرانیان پیشرفت کرده و زمانی بوده که خردها روی بپایین آمدن داشته و اینست که چاپلوسی و بیهوده‌گویی و باده‌پرستی و عشقبازی و اینگونه نارواییها رایج بوده و شعرا نود و نه درصد جربزه‌ی خود را در این راههای پست بکار برده‌اند. ولی در نثر چنین پیشامدی روی نداده.
امروز هم با آنکه نثرنویسی رواج بیشتر دارد باز زیان شعر کمتر نیست. هنوز هم بیشتر شعرا چون زبان باز می‌کنند تو گویی جز چاپلوسی و یاوه‌بافی و ستایش یار پنداری و پستی و نادانی راه دیگری برای سخنرانی نمی‌شناسند. این از روی عادتی است که دارند و چه‌بسا کسان پاک‌طینت که آلوده‌ی این نادانی هستند و چون کسی زبان بعیب کار ایشان نگشوده آن را عیب نمی‌شمارند. بعبارت دیگر کسانی می‌پندارند شاعر باید یاوه ببافد و هر روز غزل نوینی بیرون بدهد و ستایش این و آن بکند و همیشه دم از رندی و دیوانگی و تردامنی بزند و اینگونه کارها عیب او نیست. این بیچارگان افتاده‌ی نادانی خود هستند وگرنه کمتر یکی از ایشان طینت ناپاکی دارد. ...
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون شعر و صوفیگری ـ 3 ـ تکه‌ی یک از چهار
اینکه در شماره‌ی دوم گفتگو از شعر را بانجام رسانیدیم چون از نگارشها و نامه‌ها که می‌رسد چنین پیداست که خوانندگان خواستار دنبال کردن این موضوع می‌باشند و از آنسوی پوشیده نباید داشت که شعر امروز آلودگی و گرفتاری بزرگی برای ایرانیان شده و همچون تب مالاریا که چون در جایی پیدا گردید انبوه مردم را گرفتار می‌سازد و چاره‌ی آن بآسانی دست نمی‌دهد و ریشه‌ی همت و مردانگی را برمی‌اندازد شعر نیز در ایران ریشه دوانیده و انبوه مردم را گرفتار ساخته و چون براه بدی افتاده از این جهت ریشه‌ی هوش و خرد را برمی‌اندازد و زیان آن بی‌اندازه گردیده از این جهت بهتر می‌شماریم که رشته‌ی این گفتگو را از دست ندهیم و هر آنچه نگارش از دیگران در این زمینه می‌رسد بچاپ برسانیم تا چاره‌ی کار کرده شود و شعر در ایران زبان حکمت و خرد گردد.
اینک نگارشهایی که رسیده یکایک می‌آوریم :
1ـ در پیرامون شعر ...
آنچه بنظر کوتاه نگارنده می‌رسد شعر و سخنوری ناشی از ملکاتی است که در انسان موجود است و شعرها باختلاف ملکات مختلف می‌شود کسی که ملکه‌ی خداشناسی را دارد در آن زمینه سخنوری می‌نماید :
برگ درختان سبز در نظر هوشیار
هر ورقش دفتری است معرفت کردگار
کسی که طینت ساده و باده‌پرستی دارد درپی سرودن شعرهای شرم‌انگیز که جز از مایه‌ی رسوایی برای ایرانیان نیست برمی‌خیزد. کسانی که مقصود ایشان سود باشد زبان بتملق از این و آن باز می‌کنند و این دو رشته شعر بی‌اندازه زیان‌خیز و وظیفه‌ی راهنمایان (نویسندگان) است که این زیانها را از میان مردمان بردارند.
لیکن باید دانسته شود که برداشتن این زیانها با برداشتن و کندن بنیاد شر است که در نهاد کسانی هست و آن را طینت ناپاک یا ملکه‌ی خبیثه خوانند زیرا که اشعار زیان‌خیز زمانی از میان می‌رود که طینتها پاک شود وگرنه این کوشش و جدیت مانند نقش بر آب است. گیرم که شعر برداشته شود اگر طینتها پاک نشود سودی ندارد زیرا که طینتهای ناپاک این زمان خود را بعنوان مقاله در ستونهای روزنامه ابراز می‌دارند. ...
قم ، حائری
پیمان : گفتار آقای حایری درباره‌ی شعر بسیار بجاست. شعر که سخنی است سنجیده نمی‌توان آن را گناهکار گرفت. ما هم این دشمنیها را با خود شعر نمی‌نماییم. بلکه آشکار می‌گوییم : چه‌بسا شعر که از بهترین سخنانش باید شمرد و چه‌بسا نثر که زبان گوینده‌اش را باید برید.
چیزی که هست شعر در ایران راه بدی پیدا کرده که جز در زمینه‌های پست و ناستوده کمتر بکار می‌رود. شعر در ایران در قرنهای زبونی ایرانیان پیشرفت کرده و زمانی بوده که خردها روی بپایین آمدن داشته و اینست که چاپلوسی و بیهوده‌گویی و باده‌پرستی و عشقبازی و اینگونه نارواییها رایج بوده و شعرا نود و نه درصد جربزه‌ی خود را در این راههای پست بکار برده‌اند. ولی در نثر چنین پیشامدی روی نداده.
امروز هم با آنکه نثرنویسی رواج بیشتر دارد باز زیان شعر کمتر نیست. هنوز هم بیشتر شعرا چون زبان باز می‌کنند تو گویی جز چاپلوسی و یاوه‌بافی و ستایش یار پنداری و پستی و نادانی راه دیگری برای سخنرانی نمی‌شناسند. این از روی عادتی است که دارند و چه‌بسا کسان پاک‌طینت که آلوده‌ی این نادانی هستند و چون کسی زبان بعیب کار ایشان نگشوده آن را عیب نمی‌شمارند. بعبارت دیگر کسانی می‌پندارند شاعر باید یاوه ببافد و هر روز غزل نوینی بیرون بدهد و ستایش این و آن بکند و همیشه دم از رندی و دیوانگی و تردامنی بزند و اینگونه کارها عیب او نیست. این بیچارگان افتاده‌ی نادانی خود هستند وگرنه کمتر یکی از ایشان طینت ناپاکی دارد. ...
🌸
📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست یکم
🖌 احمد کسروی
🔸 ٣ـ سیاست در ایران نبوده : ـ (9 تکه)
از چیزهای افسوس‌آور است که سیاست (در معنی راست خود) در ایران نبوده. پنجاه یا شصت سال پیش میرزا مَلکم‌خان که سالها در اروپا زیسته و خود مرد آگاهی می‌بوده در این باره بگله پرداخته و چنین نوشته :
پولتیک ایران چیست؟!.. کشتی دولت بکجا می‌رود؟!.. در این دریای حوادث از برای ما خطری هست یا نیست؟!.. اگر هست تدارک ما چیست؟!.. طرح ما کدامست؟!.. دشمن ما کیست؟!.. دوست ما کجاست؟!.. از چه راه باید رفت؟!.. از چه ورطه باید گریخت؟!.. در چه کار هستیم؟!.. چه کار باید کرد؟!..
هنوز در ایران هیچ یک از بزرگان ما نه این سؤالات را تصریح کرده و نه حل این مسائل را بصیرت کافی داشته است. کشتی دولت ، بدون طرح ، بدون نقشه ، بدون تعیین مقصود ، در دریای پولتیک حیران و سرگردان بوده است.
این جمله‌ها نیم‌قرن پیش نوشته شده. در این نیم‌قرن در جهان تکانهای بزرگی پدید آمده و دیگرگونیها رفته. در خود ایران جنبشها و دگرگونیهای بسیار رخ داده. لیکن آنچه تکانی نیافته و دیگر نشده ، بی‌سیاستی دولت و توده‌ی ایران بوده.
در این کشور آنچه توده‌ی انبوهند ، آنها از چنین فهم و اندیشه‌ای بسیار دورند. هر دسته‌ای از آنان سرگرم نادانیهای دیگری می‌باشند و از زندگی بیش از کوشیدن و پول درآوردن و خوش بودن را نمی‌شناسند. آنچه از دلهای ایشان نمی‌گذرد آینده‌ی کشور است. آنچه پروایش ندارند چگونگی رفتار و همبستگی با توده‌های دیگر می‌باشد.
آنچه درسخواندگان و بافهمانند آنان نیز سرگردانند و باهمه‌ی تکانی که پیدا کرده‌اند و آگاهیهایی از جهان و کارهای آن یافته‌اند ، راه بجایی نبرده‌اند و تلاشهاشان بیهوده است.
این حال توده است. دولتها (کابینه‌ها) نیز می‌آیند و می‌روند و رشته‌ی کارها را بدست می‌گیرند و هر یکی بیش از این نمی‌خواهد که چند ماهی این توده‌ی درمانده و سرگردان را راه برد و سپس رها کرده خود را بکنار کشد (این هم در جاییست که اندیشه‌های بدخواهانه درمیان نباشد).
چنانکه میرزا مَلکم‌خان مثل آورده ، این کشور با حالی که می‌دارد بکشتی کوچکی می‌ماند که در دریای بزرگی بمیان موجها افتاده در جست و خیز است و گروهی مردم پراکنده و ناآگاه در درون آن نشسته‌اند که نه می‌دانند بکجا می‌روند و نه راهی را بسوی کنار دریا می‌شناسند. در آن میان هر زمان یکی بپا می‌خیزد ، بی‌هیچ آشنایی بکشتیرانی و دریانوردی ، بی‌آنکه افزارهایی از قطب‌نما و نقشه و مانند اینها در دستش باشد ، سکان را گرفته کشتی را باین سو و آن سو می‌چرخاند و چندگاهی پیش و پس برده رها می‌کند و بجای خود بازمی‌گردد.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 ٣ـ سیاست در ایران نبوده : ـ (9 تکه)
از چیزهای افسوس‌آور است که سیاست (در معنی راست خود) در ایران نبوده. پنجاه یا شصت سال پیش میرزا مَلکم‌خان که سالها در اروپا زیسته و خود مرد آگاهی می‌بوده در این باره بگله پرداخته و چنین نوشته :
پولتیک ایران چیست؟!.. کشتی دولت بکجا می‌رود؟!.. در این دریای حوادث از برای ما خطری هست یا نیست؟!.. اگر هست تدارک ما چیست؟!.. طرح ما کدامست؟!.. دشمن ما کیست؟!.. دوست ما کجاست؟!.. از چه راه باید رفت؟!.. از چه ورطه باید گریخت؟!.. در چه کار هستیم؟!.. چه کار باید کرد؟!..
هنوز در ایران هیچ یک از بزرگان ما نه این سؤالات را تصریح کرده و نه حل این مسائل را بصیرت کافی داشته است. کشتی دولت ، بدون طرح ، بدون نقشه ، بدون تعیین مقصود ، در دریای پولتیک حیران و سرگردان بوده است.
این جمله‌ها نیم‌قرن پیش نوشته شده. در این نیم‌قرن در جهان تکانهای بزرگی پدید آمده و دیگرگونیها رفته. در خود ایران جنبشها و دگرگونیهای بسیار رخ داده. لیکن آنچه تکانی نیافته و دیگر نشده ، بی‌سیاستی دولت و توده‌ی ایران بوده.
در این کشور آنچه توده‌ی انبوهند ، آنها از چنین فهم و اندیشه‌ای بسیار دورند. هر دسته‌ای از آنان سرگرم نادانیهای دیگری می‌باشند و از زندگی بیش از کوشیدن و پول درآوردن و خوش بودن را نمی‌شناسند. آنچه از دلهای ایشان نمی‌گذرد آینده‌ی کشور است. آنچه پروایش ندارند چگونگی رفتار و همبستگی با توده‌های دیگر می‌باشد.
آنچه درسخواندگان و بافهمانند آنان نیز سرگردانند و باهمه‌ی تکانی که پیدا کرده‌اند و آگاهیهایی از جهان و کارهای آن یافته‌اند ، راه بجایی نبرده‌اند و تلاشهاشان بیهوده است.
این حال توده است. دولتها (کابینه‌ها) نیز می‌آیند و می‌روند و رشته‌ی کارها را بدست می‌گیرند و هر یکی بیش از این نمی‌خواهد که چند ماهی این توده‌ی درمانده و سرگردان را راه برد و سپس رها کرده خود را بکنار کشد (این هم در جاییست که اندیشه‌های بدخواهانه درمیان نباشد).
چنانکه میرزا مَلکم‌خان مثل آورده ، این کشور با حالی که می‌دارد بکشتی کوچکی می‌ماند که در دریای بزرگی بمیان موجها افتاده در جست و خیز است و گروهی مردم پراکنده و ناآگاه در درون آن نشسته‌اند که نه می‌دانند بکجا می‌روند و نه راهی را بسوی کنار دریا می‌شناسند. در آن میان هر زمان یکی بپا می‌خیزد ، بی‌هیچ آشنایی بکشتیرانی و دریانوردی ، بی‌آنکه افزارهایی از قطب‌نما و نقشه و مانند اینها در دستش باشد ، سکان را گرفته کشتی را باین سو و آن سو می‌چرخاند و چندگاهی پیش و پس برده رها می‌کند و بجای خود بازمی‌گردد.
🌸