📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 حکمت و فلسفه‌ی اصطلاحی (تکه‌ی یک از یک)
(پانوشت 1)

پیمان : برای آنکه همه‌ی خوانندگان مقصود را دریابند ما با زبان ساده‌تری آن را بازمی‌نماییم. می‌گوید خود فلاسفه گفته‌اند که پایه‌ی همه‌ی برهانها دریافت و فهم آدمی می‌باشد. پس در جایی که این فهم و دریافت بخودی خود هست دیگر چه نیازی به برهان خواهد بود؟! مثلاً شما که گرسنه هستید این گرسنگی را بخودی خود درمی‌یابید. ولی اگر برهان‌بازی کنید بدینسان : «من باید یا گرسنه باشم یا سیر. زیرا اجتماع نقیضین و ارتفاع نقیضین محال است ولی سیر نیستم زیرا درمی‌یابم که سیر نیستم. پس گرسنه هستم». آیا این کار بیهوده و بیخردانه نخواهد بود؟!

درباره‌ی خداشناسی هم هر کس آن را درمی‌یابد. زیرا این نشدنیست که جهانی بدین شگفتی بی‌آفریدگار باشد. ولی فلاسفه این دریافت را گزارده به یک رشته برهانهایی برمی‌خیزند که برگشت همه‌ی آنها نیز بدریافت آدمی است. این کار درست بدان می‌ماند که کسی در خانه را گزارده با نردبان از راه پشت‌بام بخانه درآید. چه‌بسا هم که نردبان پوسیده باشد و از هم دررود و آن کس بزمین افتاده راه دوزخ را پیش گیرد. چنانکه بیشتر فیلسوفان اینچنین بوده‌اند که نردبان زیر پایشان از هم دررفته و یکسره[=مستقیم] راه دوزخ را پیش گرفته‌اند.

حق والاترین چیز است و حقشناسی بهترین کردار می‌باشد‌‌. این دانشمند حکمت را خوانده و حقشناسانه دست بسوی ما دراز می‌دارد و از باز کردن عیب آن خودداری نمی‌نماید. خدا مزدت دهاد ای مرد نیک. آن نادانانی که نام حکمت را شنیده و ناشناخته دل باخته‌اند بخوانند و عبرت ببرند. بخوانند و از خرده‌هایی که بر پیمان می‌گیرند شرمنده شوند. بخوانند و بدانند که خدا چون کاری را خواست پاکدلان را بیاری برمی‌انگیزد.

در دو ماه پیش مردی نزد ما آمدوشد داشت. شبی گفتگو از حکمت بمیان آمد و یاد نگارشهای پیمان کرده شد. آن مرد ناگهان پرخاش آغاز کرده چنین گفت : شما اگر حکمت را هم نپسندید و ریشه‌اش را براندازید دیگر ما چه در دست خواهیم داشت؟! ما دانستیم بیچاره نام حکمت را از زبانها با آب و تاب شنیده و در دل خود آن را چیز بسیار سترگ و ارجمندی پنداشته. دیگر چه داند که از سراپای آن جز فرسودگی مغزها نتیجه‌ای بدست نیاید. ولی او همچنان سخن خود را دنباله می‌داد و چندان پافشاری در این باره داشت که چندین شب آدینه را آمده و هر شبی همان گفتگو را بمیان می‌آورد و هرچه پاسخ از حکمت‌خواندگان و دیگران می‌شنید رام نمی‌شد و ما ناگزیر شدیم پاسخ او را با خاموشی برگزاریم.

اینگونه کسان فراوانند که نام حکمت یا عرفان را شنیده‌اند و می‌پندارند راستی‌را چیزهای پرارج و سودمندی مقصود است چه دانند که جز یک رشته پندارهای بیخردانه نمی‌باشد.

این خود بهترین شیوه است که کسانی که خودشان بحکمت یا به عرفان پرداخته‌اند و تباهی و پوچی آنها را بهتر می‌شناسند از گواهی بازنایستند و در این هنگام که پیمان بهموار کردن راه دین و خداشناسی می‌کوشد همدستی و یاوری دریغ نسازند بدینسان که آقای حجت کرده. درباره‌ی حکمت و عرفان ما را گفتارهای دیگری است که بجای خود چاپ خواهیم نمود.


پانوشت :
1ـ پس از چاپ گفتار دین و خداشناسی در پیمان یکی از خوانندگان بنام حجت همدانی این گفتار را می‌فرستد که پیمان چاپش می‌کند. چون گفتار او دراز و پیچیده است به شرحی که پیمان در آن باره نوشته و با همه‌ی کوتاهی خواست نویسنده را به نیکی رسانیده بسنده می‌کنیم. گفتار درست (کامل) او در بخش دوم کتاب آمده.


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست چهارم ، (27 تا 32)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٣٠ـ باید بیش از همه با بیماریهای درونی نبرد کرد :


درباره‌ی بیماریها گرفتاری دو چیز است : یکی فزونی بیماران و کمی پزشک و داروخانه ، دیگری بی‌پروایی مردم بتندرستی و جلوگیرهایی که از راه نافهمی و گمراهی درمیانست.

در این کشور در سراسر دیه‌ها (بلکه در برخی از شهرهای کوچک نیز) پزشک نیست ، داروخانه نیست. بیمارستان جز در تهران و دو سه شهر دیگری پیدا نمی‌شود. بسیاری از بیماریها ـ از مالاریا و تراخم و کچلی و مانند اینها ـ در ایران ریشه دوانیده.

از اینسو هنوز انبوه مردم بدعا و جادو و تب‌بندی و نذر و مانند اینها باور می‌دارند. بگمان ایشان معنی خداشناسی آنست که چون بیمار شدند دست بدامن دعا یازند. رفتن بنزد پزشک را نشانه‌ی سستی «ایمان» می‌شمارند. دستورهایی که درباره‌ی تندرستی داده می‌شود پروا نمی‌کنند. بمیکرب باوری نمی‌دارند. بپاکیزگی ارج نمی‌گزارند ، اگر گزارند تنها درباره‌ی خودشانست. آبهای تیره‌ی حوض را کشیده به آب‌انبار همسایه سَر می‌دهند. زبیل‌های خانه را بیرون آورده در کوچه می‌ریزند. زیانی را که از این کارها تواند بود نمی‌فهمند.

سه سال پیش هنگامی که در تهران تیفوئید و تیفوس فزونی یافته بود و از اداره‌ی بهداری دستور داده می‌شد که هر کسی خود را پاکیزه نگه دارد و از شپش پاک باشد ، من دو بار در اتوبوس دیدم که همانکه این گفتگو بمیان آمد کسانی آواز برداشتند : «ای بابا ، مگر ما بخدا ایمان نداریم؟!.. شپش چه کاره است؟!.. کارها در دست خداست».

بسیاری از پزشکان خودشان همین حال را می‌دارند و چنین می‌پندارند که اگر بدعا و کارگر بودن آن در بهبودی باور نکنند بیدین خواهند بود. بسیاری از ایشان به بیماران دعا نیز نوشته می‌دهند.

شاید شنیده‌اید که پزشکی در آذربایجان ، چون آنژکسیون[آمپول] می‌زند سوزن را با آب حوض می‌شوید ، چرا که «الکل نجس است و آب حوض کر و پاک می‌باشد».

این فزونی بیماریها و کمی تندرستی نتیجه‌ی چند چیز است که باید همه‌ی آنها بدیده گرفته شود و بهمه‌ی آنها چاره شود. لیکن باید پیش از همه آمیغها دانسته شود و مغزها از این تیرگی بیرون آید.

درباره‌ی تندرستی و بیماری یک گرفتاری دیگر که در همه‌ی جهانست و در ایران نیز هست آنست که بسیاری از پزشکان پزشکی را کاری یا پیشه‌ای برای بهره‌مندیهای خود می‌شمارند و بیش از همه درپی پول‌اندوزی هستند. دواسازی و دوافروشی نیز بازرگانی شده که جز برای سودجویی نیست.

اینها بسیار زیانمند است. پزشکی که درپی پول‌اندوزیست ، باو دلگرم نتوان بود. در همین تهران هستند پزشکانی که چون درپی پول‌توزیند داروهای بیهوده به بیماران می‌خورانند. بیماری که دو روزه بهبود تواند یافت ده‌ روز می‌آورند و می‌برند. خدا می‌داند که سالانه چه اندازه کسانی قربانی این سودجوییها می‌گردند.

داروسازان و دوافروشان دغلکاریها بیشتر دارند. داروهای دروغی ساختن و رواج دادن ، از یک دارو ستایشهای بیجا نوشتن ، داروهای کهن را بجای نو فروختن از دغلکاریهای شناخته شده‌ی آنهاست.

یک گام برجسته‌ی بزرگی در راه نیکی جهان آن خواهد بود که پزشکی و داروسازی از این حال بیرون آید. در آیین ما باید هیچ کاری یا پیشه‌ای را راه پول‌اندوزی نشناخت و جز بنام «انجام بایای توده‌ای خود» بآنها نپرداخت. بویژه پزشکی که کاری ارجمند است و در زندگانی توده‌ای جایگاه والاتر می‌دارد و بسیار ناسزاست که راه پول‌اندوزی شناخته شود. درباره‌ی داروسازی ما برآنیم که باید دولتها آن را بزیر نگهبانی گیرند و اختیاری ببازرگانان یا پزشکان سودجو ندهند.


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 در پیرامون فلسفه‌ی یونانی (تکه‌ی یک از پنج)


کسانی می‌گویند : جهت اینکه شما فلسفه را نکوهش می‌کنید چیست؟.. اگر علت بیهودگی آن می‌باشد‌‌ علوم بیهوده فراوانست. چرا باصول نمی‌پردازید؟! چرا از صرف و نحو بآن دور و درازی نکوهش نمی‌کنید؟! آیا چه فرق میانه‌ی فلسفه و کلام می‌باشد؟! چرا از این یکی بد نمی‌نویسید؟!.

اصول را کنون ده پانزده سال درس می‌خوانند و در حالتی که آن را مقدمه‌ی فقه می‌شمارند چه بسیار کسانی که عمر خود را با آن سر نموده دیگر مجالی بخواندن اصل فقه پیدا نمی‌کنند. اگرهم پیدا کنند این به تجربه رسیده که اصولی فقیه نمی‌تواند بود.

قرنها در اسلام کسی نام اصول را نمی‌شنید و چنین علمی وجود نداشت سپس که پیدا شد چند قاعده‌ای بیش نبود که کسانی در مقدمه‌ی فقه درس می‌گفتند. تا زمانِ مؤلفِ معالم نیز اصول ، علم جداگانه بشمار نمی‌رفته و از این کتاب پیداست که ‌اندازه‌ی توسعه‌ی آن چه بوده. ولی اکنون ده برابر بلکه صد برابر معالم را بچیزی نمی‌شمرند و گذشته از چندین کتاب بزرگی که درس می‌خوانند سالها باید در پای درس خارج بنشینند تا بجایی برسند. این شگفتتر که رویِش این علم روزافزون است تو گویی درخت برومندی از یک خاک پربرکتی سر برآورده اینست که سال بسال بر کلفتی تنه و انبوهی شاخه‌ها می‌افزاید. کسانی که سی سال پیش درس اصول خوانده‌اند اگر امروز بحوزه‌های درس این علم گذری کنند چه‌بسا که خود را بیگانه یابند و سخنانی که نشنیده بودند بگوششان بربخورد. آن چیزهایی را که اصول یاد می‌دهد دریافتهاییست که در نهاد هر کسی نهاده شده. توده‌ی مردم بی‌آنکه نام «استصحاب» یا «اصل برائت» را بشناسند در رفتار و کردار خود همواره آنها را بکار می‌بندند.

کسیکه برادرش به شیراز رفته و در آنجا نشیمن گرفته تا خود او آگاهی ندهد از آنجا حرکت کرده و یا خدانکرده خبر مرگش نرسد همیشه او را زنده و در شیراز خواهد دانست و کاغذ برای او به شیراز خواهد فرستاد و هرگز بگمان اینکه شاید مرده و یا از آنجا بیرون آمده اثری بار نخواهد کرد و این همانست که در اصول «استصحاب» می‌خوانند. دو تن روستایی که بنزد کدخدا بیایند و یکی دعوای طلب کند و آن دیگری انکار نماید کدخدا از مدعی دلیل خواهد خواست و چون او دلیل نیاورد گوش بدعوا نداده آن کس را آزاد و رها خواهد ساخت و این همانست که در اصول «اصل برائت» نام می‌دهند.

موضوع اینکه «آیا مقدمه‌ی واجب ، واجب است یا نه» که اصولیان کشاکش دارند و چندین ماه آن را موضوع درس می‌سازند توده‌ی مردم آن را بخوبی می‌شناسند و کشاکش هم ندارند. شما اگر بنایی را مزدور گیرید که پشت‌بامها را گل‌اندود کند بنا می‌داند که باید کاهگل درست کند و هیچگاه برای این کار مزد جداگانه خواستار نمی‌گردد (مگر او هم اصول خوانده و سرشت ساده‌ی خود را از دست هِشته باشد). همین حال را دارد داستان «اجتماع امر و نهی» و دیگر مانندهای آن.

این حال اصول است که شما هواداری از آن نموده فلسفه را نکوهش می‌نمایید. آیا کدام یکی از این دو علم بیهوده‌تر می‌باشد‌‌؟..

این گفتاریست که کسانی از هواداران فلسفه با دارنده‌ی پیمان رانده‌اند. می‌گوییم : نکوهشهای ما از فلسفه هرگز بنام هواداری از اصول نبوده. ما گواهی می‌‌دهیم آنچه را که شما درباره‌ی اصول میگویید راست است و ما آن را (با حالی که امروز دارد) جز تباه کردن عمر و فرسودن مغز نمی‌شماریم. چیزی که هست ما در پیمان نمی‌خواهیم از علوم بیهوده گفتگو بداریم. اینکه از فلسفه دنبال میکنیم بجهت ارتباطیست که میانه‌ی آن و دین و خداشناسی می‌باشد و ما می‌بینیم رخنه‌ی بزرگی را در بنیاد دین پدید می‌آورد. و چون همیشه آرزومندیم سخنی که می‌رانیم خوانندگان آن را درست دریابند و بدفهمی‌هایی درمیانه نباشد از این جهت می‌خواهیم بار دیگر موضوع فلسفه را دنبال نموده مقصود خود را در این زمینه درست روشن گردانیم.

ما همیشه می‌کوشیم اندیشه‌های پراکنده از دلهای ایرانیان سترده گردد و این نتیجه‌ایست که از آنهمه کوششهای خود چشم داریم ، پس نباید کاری کنیم که گفته‌های خودمان مایه‌ی پراکنده‌اندیشی گردد ، از آن جهت ناگزیریم در این زمینه سخن را هرچه بازتر برانیم و موضوع را هرچه روشن‌تر سازیم.

نخست باید دانست «فلسفه» یا «فیلسوف» بمعنیهای گوناگون بکار می‌رود. هر دو کلمه یونانیست و یونانیان کسی را فیلسوف می‌نامیدند که جهان را با چشم بیناتری بیند و در هر چیزی دربند راستین آن باشد. از جمله سقراط از اینگونه فیلسوفان بوده. ما را نیز نکوهشی بر اینگونه فلسفه یا فیلسوفان نیست و همواره آرزومندیم از این دانایان در جهان فراوان باشد.


👇

چیزی که هست فلسفه در نزد یونانیان در معنی نخستین خود نایستاده کم‌کم کار بجایی رسید که هر که یک اندیشه‌ی نوین پدید می‌آورْد و یا سخن شگفتی بر زبان می‌راند او را نیز فیلسوف می‌نامیدند اگرچه ‌اندیشه و سخن او فریبی بیش نبوده و جز پراکندگی اندیشه‌ها سودی نمی‌بخشیده. (1)

اینک دلیلی یاد نماییم : در همان زمان که سقراط را فیلسوف نامیده‌اند «زِینُون» نامی نیز این عنوان را پیدا کرده و او کسیست که آنچه را که ما با چشم دیده و یا با گوش می‌شنویم انکار کرده و دلیلهای فریبکارانه برای آن یاد می‌نموده. مثلاً کسی که از این سر میدان حرکت کرده بآن سر می‌رود و ما با چشم می‌بینیم که جای خود را تغییر داد و آواز او را از آن سر میدان با گوش می‌شنویم و اگر با دست جستجو کنیم می‌بینیم که جای نخستین تهی شده و او را در جایگاه دومین می‌یابیم آقای زِینُون همه‌ی این دریافتهای آشکار را کنار نهاده با زور فریبکاری نشان می‌دهد که حرکتی روی نداده و آن کس در همان جای پیشین هست که هست. چنین می‌گوید : مسافتی که میان آن سر میدان و این سر آن می‌باشد ما می‌توانیم آن را دو بخش کنیم. نیز هر یک بخشی را از این دو می‌توانیم دوباره بخش کنیم و بدینسان پیاپی پیش برویم. پس این مسافت بخشهای بیشمار دارد و آن کس که حرکت کرده بایستی آنهمه بخشها را بپیماید. در حالی که برای پیمودن بخشهای بیشمار مدت بیشمار می‌باید‌‌ ، پس اینست که آن کس حرکت نکرده.

آیا چنین سخنی را جز فریبکاری و دست انداختن نام دیگری می‌توان داد؟! اگر ما از دریافتهای آشکار خود چشم بپوشیم و بدیدن و شنیدن و مانند اینها اثری بار نکنیم کار زندگانی بکجا خواهد انجامید؟!

پانوشت :
1ـ امروز در ایران هم هر سخنی که معنای روشنی نداشت و شنوندگان نفهمیدند آن را فلسفه می‌خوانند. (پیمان)


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست چهارم ، (27 تا 32)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٣١ـ ما براه کار پا گزارده‌ایم :


تا اینجا سخن از آلودگیها راندیم. ده آلودگی شمرده بودم از چاره‌ی هر یکی جداگانه سخن راندم. کسانی خواهند گفت : «راه کار چیست؟.. از کجا باید آغاز گردد؟..». من پاسخ این پرسش را درمیان سخنان خود دادم. چند بار تکرارکردم که سرچشمه‌ی همه‌ی آلودگیها ، گمراهیها و نادانیهاست ، تیرگی مغزهاست. راه کار نیز همینست که ما بروشن گردانیدن آمیغها پردازیم و مغزها را از تیرگی بیرون آوریم.

این نکته در ایران نادانسته مانده که گرداننده و راه‌برنده‌ی آدمی دانسته‌ها و فهمیده‌های اوست. این چیزیست که روانشناسی هم خواهد پذیرفت. امروز شما از راه دور برخاسته باینجا آمده‌اید. چه چیز شما را آورده است؟.. چیزی که شما را از جایتان برانگیزانیده و روهاتان باین سو گردانیده و پاهاتان بتکان آورده تا باینجا رسانیده چه بوده؟.. جز اندیشه‌هایی بوده که در مغز داشته‌اید؟.. جز این بوده که می‌دانستید در اینجا نشستی برپا خواهد شد و این نشست را سودمند می‌دانستید و همین چیزها شما را باینجا رسانیده؟!.. چنین انگاریم که این اندیشه‌ها در شما نبوده آیا باز توانستیدی آمد؟!..

آری این نکته نادانسته مانده است. بارها دیده‌ام کسی می‌آید و چنین می‌گوید : «اینها که شما می‌نویسید همه سخنست ، کار باید کرد». بلکه این بهانه‌ای در دست دشمنان ما بوده که ریشخند کنند و نیشهایی زنند. فلان مرد خیره‌رو می‌آید و چنین می‌گوید : «شما در این چند سال چه کرده‌اید؟!.. شما همه‌اش حرف می‌زنید. ببینید لنین و استالین چه کردند؟!..».

اینها نمی‌دانند که هر جنبشی آغازش سخنست. اسلام که آن تکان را بجهان داد آغازش جز سخن نمی‌بود. همان کمونیستی که کشور بزرگ روس را زیر و رو گردانیده ، سالهای دراز جز سخن نمی‌بوده.

روزی به یکی گفتم : ما شما را «مستشار» خود گردانیدیم. بما راه نمایید ، بگویید چه کنیم؟.. چه کنیم که کار باشد و سخن نباشد؟.. از پاسخ درماند. گفتم : پس با این درماندگیست که آمده بما خرده می‌گیرید و ریشخند می‌کنید؟!.. گفت : «من خودم هم نمی‌دانم چه کار باید کرد». گفتم : اگر تو نمی‌دانی ما می‌دانیم و از روی فهم و بینش راهی را پیش گرفته‌ایم.

تو نمی‌دانی. ولی ما می‌دانیم که همه‌ی جنبشهای جهان از سخن پدید آمده. سخنانی رانده شده ، آمیغهایی روشن گردیده ، آهنگهایی (عزمهایی) در دلها پدید آمده ، راه کوشش شناخته شده ، یک دسته‌ی هم‌اندیشه و هم‌آهنگ دست بهم داده به پیشرفت پرداخته‌اند. اینست راه کار و جز این نیست.

شما چنین انگارید که امروز در ایران هزار تن از مردان برجسته ، از وزیران ، از پیشوایان احزاب ، از روزنامه‌نویسان ، از دانشمندان ، از ملایان ، از سوی توده برای چاره بآلودگیها برگزیده شوند و آنان نشستها برپا گردانند. آیا خواهند توانست کاری بانجام رسانند؟..

بیگمان نخواهند توانست. زیرا در بیشتر آنان آهنگی نیست و از ته دل چیزی نمی‌خواهند. آنگاه راه روشنی در پیش نمی‌دارند ، نه آلودگیها را می‌شناسند و نه چاره‌ی آنها را. اگر بخواهند با گفتگو راه را روشن گردانند این گفتگو آنها را از هم خواهد پراکند.

ولی چون از پیش سخنانی بمیان آید و آمیغهایی روشن گردد و راه کوشش گشاده شود ، بگفتگویی نیاز نخواهد بود و باهَمادی که از این راه پدید می‌آید همانکه بکار آغاز کرد ، بی‌هیچ درنگی پیش خواهد رفت.

اینها را که می‌گویم خواستم دو چیز است : یکی آنکه در چاره‌جویی بآلودگیها ، راه کار روشن گردانیدن آمیغها و تکان دادن باندیشه‌هاست. کوشش باید از اینجا آغاز یابد. دیگری اینکه ما بآن راه پا گزارده‌ایم و گامهایی نیز پیش رفته‌ایم.


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 در پیرامون فلسفه‌ی یونانی (تکه‌ی دو از پنج)


اگر ما خرده بفلسفه‌ی یونان بگیریم باید چندین جلد کتاب بپردازیم ، در اینجا تنها بچند جمله بسنده می‌کنیم :

1ـ امروز هر علمی موضوعی برای خود دارد اینست علمای آن علم اگر عقیده‌شان هم یکی نباشد باری موضوعشان یکی خواهد بود. ولی فلسفه‌ی یونان پاک بی‌موضوع بوده و اینست هر کس از در دیگری درآمده و سخنان دیگری می‌رانده. اگر مثلی برای این بخواهیم باید گفت در دشت پهناوری صدها کسان پراکنده شده هر کس سرخود بکاری می‌پردازد : یکی زمین را شخم می‌کند. دیگری چاه می‌کَند. سومی آواز می‌خواند. چهارمی مرغ شکار می‌نماید. پنجمی به ورزش می‌پردازد. همچنان دیگران که کمتر یکی را ارتباطی با دیگران درمیان می‌باشد‌‌.

از آنسوی هر یکی از ایشان به هر رشته‌ای که خواسته پرداخته و این خود خطای دیگر می‌باشد‌‌. آن کسی که منطق را با آن خشکی و بیهودگی بنیاد نهاده هم آن کس گفتگو از سیاست و خانه‌داری و کار زندگی می‌نماید و این بدان می‌ماند که لولهنگ‌ساز از طبابت نیز دم زند و به پیشوایی توده هم برخیزد.

2ـ در اندیشه‌های خود بجستجو یا آزمایش یا دلیل دیگری کمتر پابندی نموده بیشتر بگمان و پندار بسنده کرده‌اند اینست آنچه را که یکی می‌رشته دیگری آن را پشم می‌ساخته. پاره‌ای از موضوعها نیز قرنها مایه‌ی گمراهی مردم بوده تا بی‌پایگی آن بدست آمده.

3ـ در این اندیشه‌های خود دربند سود و زیان توده نبوده بیشتر ایشان زیانها نیز بجهان رسانیده‌اند.

همین بس که دیوگنیس (دیوجانس) (1) و تیمون (2) و مانندهای اینان از میان ایشان پدید آمده. دیوگنیس دست از کار و زندگی برداشته و چنانکه می‌نویسند در یک خمی روز می‌گزاشت. اگر همه‌ی مردم در این رفتار پیرو او می‌شدند آیا کار جهان بکجا می‌انجامید؟! تیمون تنها زیسته و همیشه گزند و بدبختی برای مردم آرزو می‌کرده و از رنج دیگران لذت می‌برده. می‌گویند : روزی میانه‌ی انبوه مردم برخاسته نطق آغاز کرد. مردم در شگفت شدند که آیا چه خواهد گفت و چه روی داده که او بمیانه‌ی آدمیان درآمده و چون گوش دادند چنین گفت : «ای مردم آتن! من آن تکه‌زمینی که دارم و در آنجا درخت انجیری هست چون همیشه کسانی که خودکشی می‌کنند خویشتن را از آن درخت می‌آویزند اینک خبر می‌دهم که می‌خواهم در آنجا خانه‌ای بسازم و آن درخت را خواهم برید ، پس هر کس که در اندیشه‌ی خودکشی است تا درخت را نبریده‌ام آن کار را بکند!». این مرد بر روی سنگ گور خود شعری را داده کنده بودند که مضمونش این می‌باشد‌‌ : «من که در اینجا می‌خوابم نام مرا نپرس. من بر تو نفرین می‌فرستم هر که خواهی باش».

یونانیان اینها را مایه‌ی سرفرازی خود شمرده نامهایشان را در کتابها نگه داشته‌اند ولی ما می‌دانیم که جز مایه‌ی سرشکستگی نبوده‌اند! بماند اِپیکوریان (3) و دیگران که هر کسی داستان ایشان را می‌داند!

هنگامی که این فیلسوفان در یونان فراوان بوده‌اند یونانیان بسوی پستی و زبونی می‌شتافته‌اند. و دوره‌های آزادی و سرافرازی را بپایان رسانیده روی ببندگی و زیردستی داشته‌اند. این خود دلیل دیگر است که این فلسفه چیز چندان ستوده‌ای نیست و جز زیان سودی از آن در دست نخواهد بود.

آلکساندر پسر فیلیپوس شاگرد ارسطو و خود یکی از بهره‌یافتگان فلسفه‌ی یونانی بوده. زمانه با او ساخته آنهمه چیرگی و بزرگی باو بخشید که بکمتر کسی بخشیده. بگویید : کدام سودی را بجهان رسانید و کدام کار نیک را از خود در گیتی یادگار نهاد؟! از پاره‌ای نکوخوییهای او ناآگاه نیستم ولی بدیهایش را نیز می‌دانم که بیشتر از نیکیهایش بوده!

یکی از یادگارهای مهم فلسفه‌ی یونان علم منطق است که آغاز آن را ارسطو نموده. این علم همان حال را دارد که شما اصول را می‌ستایید زیرا آنچه را که در این علم یاد می‌دهند توده‌ی مردم بخودی خود آن را می‌فهمند و بهنگام خود بکار می‌برند. در بازار بزاز بشاگرد خود می‌گوید : «این آقا همسایه‌ی ماست باو ارزان حساب کن» (4) ، آیا این برهان قیاسی نیست؟! خریدار ببقال می‌گوید : «اگر ارزان می‌دادی می‌خریدم» ، آیا این قیاس استثنایی نیست؟! شعرا با همه‌ی بی‌پروایی بدلیل و منطق گفته‌های ایشان پر از قیاس منطقی می‌باشد : «بماه ماندی اگر بودیش دو زلف سیاه» یا «تو پادشاه جهانی تو را جهان باید».

آنکه در منطق می‌گویند : «عکس موجبه‌ی کلیه کلی نمی‌آید» مردم آن را با ساده‌ترین عبارتی که برهان را نیز همراه دارد می‌فهمانند. بدینسان : «هر گردو گرد است ولی هر گرده گردو نیست». حد و رسم و جنس و نوع و کلی و جزیی لاضروریه و لادائمیه و مانندهای این که شاید ملیونها عمر را غارت کرده‌اند کوچکترین سودی را برای زندگی ندارند و هرگز کسی در عمر خود نیازی باین پندارها و نامگزاریها نخواهد داشت.


👇

منطق را خودشان «ترازو» نام می‌دهند و از اینجا می‌توان اندازه‌ی ارزش و سود آن را بدست آورد. ترازو بهنگامی بدرد می‌خورد که کالایی باشد و خریداری برای آن پیدا شود. وگرنه بتنهایی بهیچ دردی نخواهد خورد. کسانی که عمر با منطق تباه می‌سازند درست بدان می‌ماند که بازرگانی سراسر سرمایه‌ی خود را صرف نموده یک ترازوی بسیار بزرگی از چندین خروار آهن بسازد و آن را در یک حجره‌ی خشک و تهی نصب نموده و خویشتن در پشت آن بنشیند و همواره بخود نازد که من هم بازرگانی هستم.

بیهوده نمی‌گویم منطق عمر را هدر می‌سازد. هر کسی که شرح مَطالع را دیده می‌داند خواندن آن کتاب با فرسودگی مغز توأم می‌باشد‌‌ و از خواننده‌ی آن امید هیچ گونه فهم و هوشی نمی‌توان داشت. از آنسوی از خود منطق نیز هیچ گونه سودی برنمی‌خیزد و سراسر بیهوده‌کاریست. اگر زندگانی سراسر شوخی و بازی بود زیانی نداشت کسانی هم عمر خود را با اینگونه بازی بسر دهند. افسوس که زندگی شوخی نیست و ما را بیش از هر چیزی هوش و مغز آسوده و درست دربایست می‌باشد.

اگر کسانی خود را نیازمند نامگزاریهای منطق (اصطلاحات) دانند تنها به کتاب کبرای فارسی که در دو سه درس می‌توان بپایان رسانید بسنده نمایند. چنانکه درباره‌ی اصول نیز جز به یک کتاب بسیار کوچکی باندازه‌ی همان کبرا نیاز در کار نمی‌باشد.


پانوشتها :
1ـ Diogenes
2ـ Timon
3ـ پیروان اپیکور (Epicurus) فیلسوف یونانی.
4ـ اگر اینان بدستور منطق ارسطو گفتگو می‌کردند بایستی بجای این یک جمله‌ی سبک و ساده بگویند : «این آقا همسایه‌ی ماست و بهر همسایه باید ارزان حساب کرد پس باین آقا باید ارزان حساب کرد». سنجش این دو جمله با هم بهترین راه است که فرق منطق خدادادی که در نهاد هر کسی نهاده با منطق ساختگی یونانی دریافته شود. (پیمان)


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست چهارم ، (27 تا 32)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٣٢ـ کوششی نیست که نتیجه ندهد :


در ایران گروهی هستند که کالاشان نومیدیست. همانکه سخنی از پیراستن توده شنوند و یا کوششی بینند نومیدی نشان داده چنین گویند : «این مردم نمی‌شوند».

بی‌هیچ سرمایه‌ای خود را «مصلح» می‌شمارند و بی‌هیچ کوشش و آزمایشی نومیدند و خود را پس کشیده‌اند.

در ایران چیزهایی است که در اصل خود بزرگ می‌بوده و اکنون بسیار کوچک شده. مثلاً «خان» زمانی بسیار بزرگ می‌بوده. زمانی در همه‌ی ایران یک خان بیشتر نتوانستی بود. ولی کم‌کم از ارج آن کاسته بجایی رسیده بود که بسته برخت می‌بود. کسی اگر عمامه بسر می‌گزاشت و جامه‌ی دراز می‌پوشید «شیخ» می‌بود و همانکه کلاه گزارده جامه‌ی کوتاه بتن می‌کرد «خان» می‌شد. مطربها و بوزینه‌گردانان همه خان می‌بودند. رسواییش بجایی رسد که آزادگان از آن بیزاری جستند و دولت قانونی گذرانیده نامها را از آن پاک گردانید. (1)

«دینار» نام سکه‌ای از زر می‌بوده که بحساب امروزی هر دیناری دست‌کم دویست ریال ارزش می‌داشته. ولی کم‌کم از ارزش آن کاسته در زمان ما بجایی رسیده بود که هر هزار دینار یک ریال می‌بود. واژه‌ی بدبخت دویست‌هزار بار کوچکتر از اصل خود شده بود.

از اینگونه فراوانست. داستان «اصلاح» یا پیراستن توده از آلودگیها نیز از آنهاست. این نیز هزارها بار کوچکتر گردیده تا بدینسان بدهانها افتاده.

هزارها کسان دعوای «مصلحی» می‌دارند. ولی اگر شما آنان را به بازپرس کشیده از هر کدام بپرسید : «اصلاح چیست؟.. دردها کدامست؟.. چاره‌ها چه باید بود؟..» ، یا چون می‌گویند : «این مردم نمی‌شوند» ، شما بپرسید : «چرا نمی‌شوند؟.. چه شده که دیگران بشوند و اینها نشوند؟..» ، بهیچ یک از اینها پاسخ درستی نخواهید شنید. زیرا اینها چیزهاییست که هیچگاه نیندیشیده‌اند.

اینها بسیار پست است و جز درخور ریشخند نیست. اینها را که می‌گویم من ننگم می‌آید.

در ایران هزار سالست گرفتاریها آغاز یافته و زمان بزمان بدتر گردیده و تاکنون جنبشی بنام چاره‌جویی رخ نداده. گفتن اینکه «این توده نیک نخواهد بود» بسیار بیجاست. سخنیست بسیار بیدلیل. چیزی که هست گرفتاری بسیار بزرگیست و چاره نیز کار آسانی نیست.

نخست سرمایه می‌خواست. بایستی آلودگیها و گرفتاریها شناخته گردد و سرچشمه‌ی آنها دانسته شود و چاره نیز از آن راه آغاز یابد.

دوم به باهَماد نیاز می‌داشت. می‌بایست گروهی از پاکدلان و نیکخواهان آهنگها یکی گردانند و دست بهم دهند و در راه کوشش گام بگام پیش روند.

بنیاد کار این دو چیز است و ما خشنودیم که هر دو را می‌داریم. خشنودیم که بنیاد کار آماده گردیده است.

سخن از آلودگیها و چاره‌های آنها بپایان رسید. ما نیز نشست را بپایان می‌رسانیم.


پانوشت :
1ـ اشاره به نکوهشیست که نخست بار شادروان دکتر محمود افشار در روزنامه‌اش ،‌ آینده ، از لقبها و عنوانها نمود و سپس در پیمان این گفتگو دنبال شد و آزادگانی زیر عنوان «من از خان و میرزا بیزارم» نامهاشان را می‌نوشتند و سرانجام دولت در مرداد سال 1314 بخشنامه‌ای در این زمینه بیرون داد و بکار بردن «عناوین و القاب» را غدغن کرد. ـ و


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 در پیرامون فلسفه‌ی یونانی (تکه‌ی سه از پنج)


میدان سخن را تنگتر سازیم : نکوهش ما از فلسفه بیشتر از جهت گفتگوهاییست که درباره‌ی آفریدگار و چگونگی آفرینش در آن کرده می‌شود از قبیل داستان عقول عشره و موضوع حُدوث و قدم و اینکه آیا علم خدا حضوری یا حصولیست و مانند اینها. یک رشته سخنان بیمایه و بی‌پایه‌ای که از افلاطون و دیگران سر زده بی‌آنکه دلیلی همراه خود داشته باشد کسانی آنها را حجت می‌گیرند و سالها مغزهای خود را می‌فرسایند.

اینان خودشان گمراه و تباهکارند و هر یک صدها کس دیگر را نیز گمراه و تباهکار می‌گردانند. از اینجاست که ما ناگزیریم ایشان را نکوهش نماییم و گمراهی آنان را نزد همه کس روشن گردانیم و برای آنکه مقصود خود را درست بازنماییم مقدمه‌هایی یاد کنیم :

نخست : تنها راهی که ما بشناختن خدا داریم اینجهانست و بس. اینکه کسانی دم از عشق و اِشراق و کشف و شهود زده‌اند جز لافهای بیپا و بیجایی نمی‌تواند بود. خرد از این لافها بیزار است. ما اینجهان را دیده و سنجیده چیزهایی را درمی‌یابیم و بس. راه دیگری هرگز بروی کسی باز نیست.

دوم : دلالت هر چیزی پایانی دارد که باید از آن پایان نگذشت. شما اگر در بیابانی جای پایی را بینید خواهید دریافت آدمیزاده‌ای از آنجا گذشته و از اندازه‌ی پا خواهید دانست خردسال یا سالخورده بوده. شاید هم بدانید که می‌دویده یا آرام راه می‌رفته. ولی هرگز نخواهید دریافت آن کس مرد یا زن بوده ، فارسی یا عربی سخن می‌گفته ، برای چه از آنجا می‌گذشته؟. اگر بخواهید از یک نشان پا این چیزها را نیز دریابید رشته‌ی خرد را از دست هِشته‌اید.

کسی هرگاه دودی را از دور ببیند خواهد دانست آتشی در آنجا روشن می‌باشد‌‌ و از انبوهی دود خواهد دریافت آتش بزرگی درکار است لیکن هیچگاه نخواهد دانست آن را که روشن نموده و چه مقصودی را از آن دارد. و اگر در این باره‌ها باندیشه پرداخت و از یک دودی آگاهیهای دور و درازی را جست نادانی خود را نشان خواهد داد.

درباره‌ی اینجهان نیز ما درمی‌یابیم آفریدگاری آن را آفریده و این آفریدگار یگانه و دانا و توانا و بی‌نیاز و جاویدانست و رشته‌ی کارها در دست اوست. ولی بیش از این چه درمی‌یابیم تا برسیم باینکه آیا علم خدا حصولیست یا حضوری یا برسیم بچگونگی آفرینش و افسانه‌هایی از آن برانیم؟! اینکه دانشمندان یونان گزافه‌بافیها در همین زمینه نموده‌اند آیا ما بیجا می‌کنیم زبان بنکوهش آنان باز می‌داریم؟!

آیا زشتی ندارد یک فیلسوفی پیاپی پنداربافیها نماید؟! آیا گزافه‌ای درشت‌تر و زشت‌تر از افسانه‌ی «عقول عشره» چه باشد؟! موضوع «مُثُل» که افلاطون از پندار خود بیرون ریخته آیا کدام دلیل کوچکی بر درستی آن یاد نموده؟! آیا پستی نیست که یکی که در دوهزاروسیصد سال پیش گزافه‌هایی بافته کسانی امروز مغزهای خود را از بهر آن فرسوده گردانند؟!

و آنگاه هر جستجویی یا گفتگویی باید از بهر سودی باشد. آیا این جستجوها چه سودی از آن در دست خواهد بود؟! گیرم که دانستید علم خدا حضوریست نه حصولی ، آیا چه گرهی از کار زندگانیتان باز خواهد شد؟!

بارها گفته‌ایم آدمیان این در نهاد خود دارند که پی پندارهای بیجا روند و این کار سراپا زیان می‌باشد زیرا از کار زندگی بازمی‌مانند. زندگی بیابان بیمناکیست که باید شاهراهی در آن بدست آورد و بار خود را بمنزل رسانید ولی آدمیان چون سرخود باشند باین سو و آن سو می‌پیچند و پراکنده گردیده از شاهراه بازمی‌مانند.

کسی اگر نیکی می‌خواهد باید کاری کند که مردم را از پراکندگی و سرگشتگی بازدارد نه اینکه با گزافه‌های بیپایی سرگشتگی و پراکندگی را هرچه بیشتر گرداند.

کسانی می‌گویند : باید پی هر دانشی رفت. من هرگاه که این سخن را می‌شنوم بیاد آن مردی می‌افتم که می‌پرسید : «آیا کلاغها خواب می‌بینند؟» و بر سر این پرسش بیخردانه با این و آن پیکار[=مجادله] و پرخاش می‌کرد!

بسیار خوب! باید پی هر دانشی رفت! ولی راهش چیست؟! آیا از کوره‌راه پندار می‌توان دانش بدست آورد؟! آیا این پی دانش رفتن است که گزافه‌هایی را از خود ببافید و میانه‌ی مردم پراکنده سازید و مایه‌ی گمراهی و تباهکاری آنان گردید؟!

در پاره‌ای کتابها می‌خوانید اِخوانُ‌الصّفا چون فلسفه را دنبال می‌نمودند از ترس مسلمانان نهانی بآن کار می‌پرداختند و کتابهای خود را نیز نهانی نوشته بی‌نام نشر کرده‌اند. شاید این روضه‌خوانی دل شما را بدرد آورد. چه دانید که آن فلسفه که اِخوانُ‌الصّفا دنبال می‌نمودند جز یک رشته پندارهای بیهوده نبوده.


👇

فلسفه‌ی یونان در زمان مأمون عباسی میانه‌ی مسلمانان رواج گرفت و خود آن خلیفه هوادارش بود. ولی دیری نگذشت دیدند کسانی که بآن می‌پردازند به یک رشته سخنان پریشان و آشفته زبان باز می‌کنند. از آنسوی بیشتر ایشان رشته‌ی مردمی را از دست هِشته به هر زشتکاری گستاخی می‌نمایند. اینبود مسلمانان بدشمنی فلسفه برخاستند و کسانی را که بآن می‌پرداختند دنبال نمودند.

کسانی که هواداری از اِخوانُ‌الصّفا می‌کنند کتابهای ایشان را که در دست هست گرفته بخوانند. زشتی همین بس که اینان از فلسفه بدترین نابکاری را نتیجه می‌گیرند و چنین نابکاری را یک کار نیکی می‌ستایند. اینان اگر مردان بدکاره و نابکاری نبودند فلسفه را با نابکاری چه پیوستگی درمیانست؟! تفو بر چنین بدنهادان تفو! چنین کتابهایی را باید آتش زد و نشانی از آنها بازنگزاشت.


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست پنجم ، (33 تا 39)

🖌 احمد کسروی

در این نشست بپایه‌ی دوم از سه پایه‌ی سیاست پرداخته سخن از رفتار خودمان با دولتهای روس و انگلیس خواهیم راند. کسانی تنها این را سیاست می‌شناسند و سیاست را جز باین معنی نمی‌شمارند. ما با آنان همداستان نیستیم. ولی ما باین زمینه نیز ارج بسیار می‌گزاریم.

🔸 ٣٣ـ ما در این باره هم راهی روشن پیش گرفته‌ایم :


همه می‌دانیم امروز کارهای جهان در دست سه دولت بزرگ روس و انگلیس و آمریکاست و از این سه دولت دو تای نخست با ما همسایه‌اند. کشور ما درمیان خاکها و آبهای روس و انگلیس نهاده شده. گردش جهان و پیشامدهای تاریخی ، توده‌ی روس را از کنار دریای شمال ، و نژاد انگلیس را از آنسوی دریای مانش کشیده و آورده و از شمال و جنوب با ما همسایه گردانیده. از زمان فتحعلی‌شاه ایرانیان چشم باز کرده خود را در این تنگنا دیده‌اند.

اینست جای گفتگوست که رفتار ما با این دو دولت چه باشد؟.. چه راهی با این و آن پیش گیریم؟.. کدام را دوست و کدام را دشمن خود شماریم؟.. این دو دولت که باهم کشاکشهای بسیار می‌دارند و سیاستهاشان در این کشور برخورد پیدا کرده ، ما درمیانه چه کار کنیم؟.. چگونه خود را ایمن و آسوده گردانیم؟..

آنگاه از بیست و چند سال پیش ، درمیان این دو دولت ، در آیین و راه زندگانی نیز دوتیرگی پیدا شده. توده‌ی روس درفش سوسیالیزم و کمونیزم افراشته‌اند و حزبی که امروز بکشور پهناور روس فرمان می‌راند حزب کمونیست است. در حالی که در انگلیس حزبهای دیگر نیرومندترند و دولت انگلیس هوادار سرمایه‌داری می‌باشد. این زمینه‌ی دیگری برای نبردها و همچشمیهای ایشانست. ایرانیان در این دوتیرگیها چه حالی پیش گیرند؟.. بکدام سو گرایند؟..

جُستار[=مبحث] بسیار بزرگیست. جُستاریست که تاکنون در پیرامون آن ، از روی فهم و بینش ، سخن رانده نشده. من می‌خواهم ما آن را نیک بکاویم. می‌خواهم در پیرامونش آزادانه گفتگو کنیم. امروز در ایران تکانی هست. انبوهی از جوانان و دیگران دلبستگی بتوده و کشور می‌دارند. ولی در برابر این جُستار درمانده‌اند و برخی هم براه گمراهی افتاده‌اند.

آنان باور نمی‌کنند که ما بتوانیم با روس و انگلیس همسری کنیم و استقلال خود را نگه داریم. این را نشدنی می‌پندارند. اینست یک دسته گریبان بدست نومیدی داده کار را به پیشامدها واگزارده‌اند. یک دسته چاره‌ی دیگر ندیده دست بدامن ناله و زاری یازیده‌اند. یک دسته انگلیس را بهتر دانسته چنین می‌خواهند که ایرانیان پشت بسیاست آنان داده خود را از روسها نگه دارند. یک دسته وارونه‌ی آن را گرفته می‌خواهند این مردم به روسها گراییده دست انگلیس را از خود برتابند.

ما می‌گوییم : بهتر از اینها توان اندیشید ، بهتر از اینها راه توان یافت. اینها یا از نومیدی و یا از سستی و یا از سَهِشهای خامست. در چنین کار بزرگی باید بیش از همه فهم و خرد را راهنما گردانید و هرچه توان دوراندیش و باریک‌بین بود.

من در اینجا هم بگفته‌های پیش بازمی‌گردم. در اینجا هم می‌گویم : اگر ایرانیان خود را از آلودگیها پاک گردانند و رفتار و زیستشان از روی فهم و خرد باشد ، راه رفتن با روس و انگلیس بآنان سختی نخواهد داشت.


🌸

https://t.me/pakdini/22839
بخش دوم را بزودی در کانال خواهیم آورد.

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 در پیرامون فلسفه‌ی یونانی (تکه‌ی چهار از پنج)


آنچه مشت فلسفه‌ی یونانی را باز می‌کند بخش طبیعیات آن می‌باشد‌‌. چه آنان درباره‌ی آسمان و زمین و چیزها نیز بیکار ننشسته پنداربافیها کرده‌اند : زمین مرکز گیتی می‌باشد. گرد آن را چهار کره از خاک و آب و باد و آتش فراگرفته. پس از آن نه فلک همچون پوستهای پیاز تو هم فرورفته چنانکه پشت هر فلک پایینی با شکم فلک بالاتر بهم می‌ساید. در هر فلکی یک ستاره‌ی گردنده [=سیاره] جا گرفته. در فلک هشتم ستاره‌های دیگر میخکوب شده‌اند. فلک نهم ساده است و هیچ ستاره‌ای ندارد.

کنون از دانشمندان علم هیئت [= دانش ستاره‌شناسی] بپرسید ارزش این پندارها چیست؟.. داستان نه فلک که برای نظم گردش ستاره‌ها می‌انگاشتند بماند ، آیا برای «کره‌ی آتش» چه عذری داشتند؟! کسانی که در گزاف‌گویی تا این اندازه گستاخ بودند چه ارجی بگفته‌های آنان درباره‌ی راز آفرینش می‌توان پنداشت؟!

اگر طبیبی را ببینیم تب را در تن بیمار نمی‌فهمد و آماسی را که در سر و روی اوست فربهی می‌انگارد چگونه می‌توان گفته‌های او را درباره‌ی دردهای نهانی باور نمود؟!

افسانه‌ی «عقول عشره» که هزارها سال یکی از موضوعهای مهم بوده و در کتابها آن را با آب و تاب بسیاری شرح داده‌اند یک پایه‌ی آن همان فلکهای نه‌‌گانه‌ی پنداری بوده. این شگفتتر که امروز که آن فلکها از میان برخاسته و دروغ بودن آنها را هر کسی دانسته هنوز هم هزاران کسان مغزهای خود را با آن افسانه آکنده[=پر] دارند و هر زمان که گوش شنوایی پیدا کنند از سرودن آن خودداری نخواهند نمود. دریغا از نادانی!

«خدا نمی‌توانست جز خرد چیزی بیافریند اینبود خرد یکم را آفرید و او خرد دوم را با فلک یکم پدید آورد. این نیز خرد سوم را با فلک دوم بیرون داد. بدینسان تا ده خرد و نه فلک آفریده گردید ...» خدا را سپاس که رسوا شدید و کوس رسواییتان بر سر بازارها زده شد.

یک آهنگر روستایی چشمش به آیروپلانی [هواپیما] می‌افتد که پریدن و گردیدن آن را می‌بیند. شبانه بگوشه‌ای خزیده می‌خواهد با آن مایه‌ی بسیار کمی که از صنعت دارد و بدستیاری ابزارهایی که برای ساختن بیل و کلنگ و داس بکار می‌برد یک آیروپلانی بسازد و اگر نساخت باری راه ساختن آن را با اندیشه دریابد و گذشته از خویشتن بدیگران نیز یاد دهد.

این استاد آهنگر مایه‌ای که از علم دارد بیش از این نیست که می‌داند آهن در آتش نرم می‌شود و می‌توان آن را به هر شکلی انداخت. ابزارهای فنی‌ای که بکار می‌برد دم و کوره و سندان و کَلبَتَین و چکوچ است. از آنسوی آیروپلان‌ساز برای پدید آوردن یک آیروپلان و راه ‌انداختن آن یک رشته قاعده‌های مهم فنی را منظور نموده و صد ابزار شگفتی را بکار انداخته و اینها چیزهاییست که استاد آهنگر نامش را هم نشنیده پس چگونه او می‌تواند بزور انگار و پندار چگونگی آیروپلان‌سازی را بداند؟! آیا نه اینست که هر فرضی که نماید خطا بلکه مایه‌ی ریشخند خواهد بود و جز رسوایی نتیجه نخواهد داد؟!

اگر این روستایی رسواست رسواتر ازو آن نادانانیند که با اندک‌سرمایه‌ی آگاهی که دارند بشناختن آغاز آفرینش می‌کوشند و از پیش خود گزافه‌ها بلکه افسانه‌ها می‌بافند. ما این کسان را جز یکمشت نادان نمی‌توانیم شناخت ، گو که نام دانا بروی خود دارند.

مردی از آنان که عمر با فلسفه بسر داده روزی با من چنین می‌گفت : «فلسفه علم بحقایق اشیاء است فی‌المثل اگر عالم معدوم شود فیلسوف می‌تواند عالم دیگری نظیر آن بوجود آورد» ، از این سخن من بیاد آن داستانی افتادم که در بیست و سی سال پیش که تازه اتومبیل و آیروپلان فراوان شده بود مردی مدعی میشود ماشینی خواهد ساخت که در دشت همچون اتومبیل بوده و چون بکوهستان می‌رسد آیروپلان گردد و هرگاه بدریا رسید صورت کشتی بخود گیرد. مدتها این گزافه را می‌رانده گویا در خانه هم با آهن‌پاره‌هایی آزمایش می‌نموده. پس از دیری ازو می‌پرسند : پس آن ماشین چه شد؟.. می‌گوید : ساخته‌ام و همه چیزش درست شده. تنها یک عیبکی پیدا کرده و آن اینکه «حرکت نمی‌کند».

آقای فیلسوف هم جهان دیگری می‌سازد ولی تنها در پندار خویش! جهانی که درخور اندیشه‌ی کج خود باشد. کسانی که بکوچکترین کار زندگی شایستگی ندارند ببینید چه پندارهایی در مغز خود جا داده‌اند!

نپندارید که دانش‌پژوهی را نکوهش می‌نماییم و نمی‌خواهیم کسانی راز جهان را جستجو نمایند. ما را بر دانش‌پژوهی نکوهش نیست. می‌گوییم : جستجو را از راهش کنید و هر آنچه راه ندارد درباره‌ی آن بخاموشی گرایید و از پندار خود افسانه‌ها بیرون ندهید.

می‌گوییم : اگر پا دارید و راه روشنی پیدا کرده‌اید تا می‌توانید پیش روید! ولی هرگز با پای لنگ در تاریکی ندوید! بر اسب کور پندار نشسته در پرتگاه متازید!


👇

هر کاوش و جستجویی که بنیاد آن آزمایش و سنجش باشد ما را بر آن ایرادی نیست. داروین انگلیسی چون بنیاد کار خود را بر آزمایش و سنجش نهاده ما اگرهم بر پاره‌ای سخنانش خرده بگیریم بر کارش ایرادی نداریم. ولی کسانی که مایه‌ی کارشان پندار و گزافه‌بافیست و در زمینه‌ی خدا و آغاز آفرینش با نبودن هیچ راهی گفتگوها می‌رانند بر ایشان صد نکوهش داریم و جز یکمشت بیخردشان نمی‌شماریم.

کسانی نام حکمت را شنیده می‌پندارند راستی‌را علم مهمی می‌باشد‌‌. چه دانند که یک رشته از پوسیده‌ترین پندارها زیر این نام گرد آمده.

بدبخت آن جوانانی که با شوق بسیار بحوزه‌های درس می‌شتابند و پس از سالها عمر هدر کردن جز یک رشته عبارتها از کلی و جزیی و جوهر و عرض و نوع جنس و وجود و ماهیت و دور و تسلسل و حُدوث و قدم و مانند اینها در دست نخواهند داشت و از این عبارتها هرگز دانشی بدست نیاید و جز تیرگی مغز نفزاید!

همیشه صدها کسان لاف حکمت زده چنین وامی‌نمودند که دانش فراوانی اندوخته دارند و اگر روزی نیاز افتد «اثبات صانع» را با دلیلهای دندانشکن می‌توانند. پس امروز که سیل بیدینی از اروپا برخاسته کجایند آنان؟! کجایند تا بیرون جهند و کاری انجام دهند؟!

ولی اینان با آن زبان گنگ کاری نخواهند توانست. آن عبارتهای شوم که اینان دارند گرهی از کار نخواهد گشود. همان بهتر که بخاموشی گرایند و آبروی خود و دیگران را نریزند.

من بارها از فلسفه‌آموزان پرسیده‌ام سود فلسفه چیست؟ گفته‌اند : «اثبات صانع». می‌گوییم : شما اگر بیدینی را پیدا کنید که خدا را انکار دارد و بخواهد از راه فلسفه خدا را باو ثابت کنید باید او را قانع نمایید هشت نه سال در مدرسه درس فلسفه بخواند تا آن زمان زبان شما را بفهمد.

آیا از این راه می‌توان بجایی رسید؟! آیا ناروا نیست که خدا را که هر پیرزن روستایی می‌شناسد شما پس از سالها درس خواندن بشناسید؟! چنانکه در جای دیگری گفته‌ایم آیا این کار درست مانند آن نیست که کسی در را گزارده با نردبان از راه پشت‌بام بخانه درآید؟!


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست پنجم ، (33 تا 39)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٣٤ـ دسته‌ای باید توده را راه برد :


در این کشور نخست باید دسته‌ای باشند که رشته‌ی کارهای توده را بدست گیرند و از روی پروگرامی آن را راه برند. در یک کشور یا باید خود توده براه زندگانی بینا باشند و با همسایگان از روی فهم و بینش راه روند ، و یا دسته‌ای بینا و بافهم پیش افتاده آنان را راه برند. در کشوری که نه خود توده بیناست و نه دسته‌ی بینایی رشته‌ی کارها را در دست می‌دارد ، گفتگو از سیاست بسیار بیهوده است.

توده‌ی ایران با این بی‌سری و بی‌سامانی چه سیاستی توانند داشت؟!.. گرفتم که سیاستی بود ، گرداننده‌ی آن کیها خواهند بود؟!..

این کابینه‌ها که می‌آیند و می‌روند ، سیاستی راه توانند برد؟!.. ده تن وزیر که خودشان راهی (مسلکی) دنبال نمی‌کنند و هر یکی اندیشه‌هایش جدا از دیگرانست وآنگاه پشتشان بجایی گرم نیست و بدلخواه این و آن می‌آیند و می‌روند ، چه سیاستی پی توانند کرد؟!..

کارهای سیاسی تنها داشتن وزیر خارجه و نماینده فرستادن بکشورهای بیگانه و شرکت در انجمنهای «بین‌المللی» نیست. تنها با اینها گره از کارها نتوان گشود. باید دید یک دولت چه اندیشه‌هایی دنبال می‌کند و با هر یکی از همسایگان می‌خواهد چه رفتاری پیش گیرد.

همه می‌دانیم امروز ایران گرفتار چه دسته‌بندیهاست. در سایه‌ی نبودن سیاستی روشن و دولتی نیرومند گروهی به شوروی گراییده‌اند و گروهی بسود انگلیس می‌کوشند و دسته‌بندیهای بزرگی پدید آمده که آن خود مایه‌ی گرفتاریست. بویژه اگر رنجیدگی درمیانه‌ی دو دولت پدید آید که هرآینه این دودستگی در ایران به پیکار خواهد انجامید. (1) چنانکه میرزا مَلکم‌خان مثل زده امروز حال ایران حال یک کشتیست که در دریایی موج‌خیز افتاده و ناخدا و کشتیبانی هم نیست.

جای هیچ گفتگو نیست که باید در ایران یکی از سه کار باشد : یا دسته‌ی نیرومند شاینده‌ای با راهی روشن بروی کار آید و سررشته‌ی کشور را بدست گیرد و خردمندانه و دوراندیشانه آن را راه برد ، و یا همچون زمان رضاشاه دیکتاتوری برخیزد و با دلخواه خود ـ نیک یا بد ـ کارهایی کند ، و یا کشور همیشه دچار آشفتگی باشد و روزبروز بدتر گردد.

بیشتر ایرانیان گرفتار خودخواهیند و از سختترین کارهاست که به باهَمادی پیوندند. از سختترین کارهاست که هزار تن و دوهزار تن بافهم و دانش باهم یکی باشند. همان جوانان که برای استقلال ایران جوش می‌زنند هر یکی در آرزوست که پیشوا باشد. از پیشوا بودن به ده تن بیشتر خوشش می‌آید تا همدستی با هزار تن. اینان گرفتار هوسهای خود هستند و این جوشها و سَهِشها که نشان می‌دهند بیش از همه ، از روی هوسهاست.

این عیب بسیار بزرگی در آنهاست. این از ناتوانی روانهای ایشانست. بی‌شُوَند نیست که ما از فرهنگ آنهمه می‌نالیم. یکی از زیانهای بزرگ فرهنگ همینست که روانهای جوانان را ناتوان گردانیده بنیروی خودخواهی آنها بسیار می‌افزاید.

به هر حال مردمی که نمی‌توانند بهوسها و خودخواهیهای خود چیره درآیند و دسته‌ای از میان ایشان برنمی‌خیزد که سررشته‌ی کارهای کشور را بدست گیرد و از روی فهم و بینش توده را راه برد ، چنان مردمی حق گله از بدبختی نخواهند داشت.

در این زمینه بسخن درازی نیاز نیست. اگر کار از روی فهم و خرد است و خواسته می‌شود این توده از بدبختیها رها گردد و از این تنگنا که درمیانه‌ی دو دولت بزرگ افتاده بیرون آید ، هرآینه باید دسته‌ای بافهم و بینش ، (دسته‌ای که از مردان پاکدل و دوراندیش و از جوانان خونگرم گردنفراز پدید آید) ، سررشته‌ی کارها را بدست گیرد و این توده را راه برد ، و این دسته یا باهَماد باید در زمینه‌ی رفتار با دولتهای همسایه دو چیز را پایه‌ی کارهای خود گرداند : یکی اینکه توده‌ی ایران برای خود زید و از هر باره دارای استقلال باشد. دیگری آنکه با روس و انگلیس نیکخواهی و دوستی کند و هر دو را یکسان گرفته کمترین گرایشی به یکسو نشان ندهد. این دو چیز بنیاد سیاست ایران باشد.

اینست راه رهایی ایران ، و من برای آنکه گفته‌ی خود را روشنتر گردانم بهتر می‌دانم درباره‌ی هر یکی از این دو چیز سخن رانم :


پانوشت :
1ـ این کتاب نخست بار در تیر 1324 بچاپ رسیده. هنوز آشوب دمکراتهای آذربایجان و جدایی‌خواهی آنها رخ نداده بود. ولی این پیش‌بینی بجا بوده زیرا می‌دانیم پیشه‌وری و همدستانش در آذر همان سال آواز خودمختاری سر دادند. ـ و


🌸

(همبسته با نوشتار بالا)
.