✴️ سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان ✴️

🔸 (شایندگی در چیست؟)

در روزهای آینده یک رشته نوشته‌هایی در زمینه‌ی سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان و ارتباط آن با درماندگیهای کشور در این کانال خواهیم آورد.
این نوشته‌ها پاسخی است به پرسشهای زیر :

ــ دانشوران ایرانی علل عقب‌ماندگی این کشور را چه‌ها دانسته‌اند؟
ــ سرچشمه‌ی آن علل کجاست؟!
ــ عمده‌ترین سرمایه‌های یک کشور کدامهاست؟
ــ سرمایه‌ی اجتماعی چیست ، مثالهایش چیست؟
ــ از چه زمانی دانشمندان به این سرمایه توجه ویژه کرده‌اند؟
ــ آیا سرمایه‌ی اجتماعی کشورها اندازه‌گیری شده و جدولهای آن در دسترس است؟
ــ آیا میان سرمایه‌ی اجتماعی و اقتصاد پایدار و همچنین اندازه‌ی رفاه یک توده ارتباط هست؟!
ــ عمده‌ترین نقص توده‌ی ایرانی چیست؟!
ــ سود و زیان سرمایه‌ی اجتماعی کدامهاست؟!

و دهها پرسش دیگر که در این نوشته‌ها خواهد آمد.

با آنکه سرمایه‌ی اجتماعی جُستار تازه‌ای است ولی چنانکه خوانندگان خواهند دید اساس این نوشتار جز از نوشته‌های کسروی نیست.

کوشاد تلگرام کوشیده ارتباط میان آخرین دستاوردهای جامعه‌شناسان و آن نوشته‌ها را بازنماید.

اهمیت نوشته‌های کسروی گذشته از انگشت گزاردن روی علتهای خواری و درماندگیهای ایران و شرق ، یکی هم در نشان دادن راه چاره به دردهاست.

بیگفتگوست که امروز برای ایرانیان هیچ جُستاری ارجدار و بایسته‌تر از دانستن علل عقب‌ماندگی ، و راه چاره به آن نیست.

موضوعاتی که در این نوشته‌ها آمده نیز همانهاییست که ایرانیان باید پیش و بیش از هر چیز دیگری در جستجویش باشند.

این نوشتارها به دلسوختگان و غیرتمندان ایران ارمغان می‌گردد.

کوشاد تلگرام
.

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست سوم

🖌 احمد کسروی

🔸 ٢٥ـ فرهنگ در معنی والاترش نیرومند گردانیدن روانهاست : ـ (18 تا 26)


درباره‌ی فرهنگ سخنهای گفتنی فراوانتر است. از دستگاهی که امروز در ایران بنام فرهنگ هست جای بسیار افسوسست که نتیجه‌ی وارونه بدست می‌آید. روشنتر گویم : بجای سود زیان از آن برمی‌خیزد.

ما اگر درباره‌ی بنیادگزاران این دستگاه بدگمان نباشیم و بدخواهشان نشناسیم ، ناچاریم بگوییم معنی فرهنگ را ندانسته‌اند و کارشان از روی فهم و بینش نبوده است. چون دیده‌اند در اروپا دبستانها و دبیرستانها هست خواسته‌اند مانند آنها در ایران هم باشد و چنین دانسته‌اند که هرچه در کتابهاست اگر بجوانان یاد دهند سودمند خواهد بود ، و هرچه بیشتر بهتر. داستان اینان داستان آن کسی بوده که بپندارد بچه‌هایش هرچه خوردند خورده‌اند و هیچ زیان نخواهد داشت (اگرچه زهرآلود باشد) و خوردن هرچه فزونتر بهتر.

این فرهنگ بیشتر جوانان را (نه همه‌شان را) از هر باره تباه گردانیده. مغزهاشان از گمراهیها و بدآموزیها آکنده ، روانها و خردهاشان ناتوان ساخته ، سَهِشهاشان از کار انداخته است.

اما چاره : نخست باید معنی راست فرهنگ دانسته شود. فرهنگ چیست؟.. فرهنگ یاد دادن آن چیزهاییست که نورسان و جوانان در زندگانی آینده‌شان بدانستن آنها نیاز خواهند داشت. اینست فرهنگ. فرهنگ در معنی راست خود یاد دادن آمیغهای زندگانیست.

ما چنانکه در دبستان به بچگان خواندن و نوشتن یاد داده کمی از تاریخ و جغرافی و حساب و آیین تندرستی و مانند اینها را می‌آموزیم که در زندگانی بآنها نیاز خواهند داشت ، باید در یک آموزشگاه والاتر دیگری آنان را از آمیغهای گرانبهای زندگانی آگاه گردانیم. باید گوهر آدمیگری را بآنان روشن سازیم. برگزیدگی آدمی و برتریها که او بجانوران و دیگر آفریده‌ها دارد و مانند اینها را بآنان بازنماییم. باید معنی راست زندگانی توده‌ای و همبستگی توده‌ها با یکدیگر و سررشته‌داری و کار و پیشه و زناشویی و بسیار مانند اینها را شرح دهیم. زیرا باینها نیز در زیست خود نیاز خواهند داشت.

آنگاه ما در نوشته‌های خود این را بازنموده‌ایم که آدمی دارای دو گوهر جان و روان می‌باشد که بدیها از گوهر جانی و نیکیها از گوهر روانیست. همچنان بازنموده‌ایم که یک آدمی اگر بحال خود رها کرده شود گوهر جانی چیره بوده او را ببدیها آلوده‌تر خواهد گردانید. اینست باید بحال خود رها کرده نشود و فرهیختی[تربیت] درمیان باشد که گوهر روانی را تواناتر گرداند. فرهنگ در معنی والاتر خود این توانا گردانیدن روانهاست.

ما اینها را در کتابهای خود با گشادی و روشنی بازنموده‌ایم که شما می‌دانید. در اینجا می‌خواهم بگویم که ما درباره‌ی فرهنگ نیز بهترین نقشه را کشیده‌ایم و در این باره از روی فهم و بینش گامهایی خواهیم برداشت.


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 دین و خداشناسی (تکه‌ی پنج از هفت)


3ـ خدا را بشناسید بدانسان که پیره‌زنان می‌شناسند

ما اگر تاریخ دیگران را ندانیم تاریخ اسلام و پیغمبر آن را نیک می‌دانیم. در آن زمان که او برخاست عرب چندان زبون نادانی بودند که پیکره‌هایی (1) را با دست خود تراشیده و ساخته می‌پرستیدند و در برابر آنها آبروی خود را بخاک می‌ریختند. همچنین دل بگفته‌ی کاهنان بسته از پریدن مرغی از چپ یا راست بیمها بدل راه می‌دادند.

در ایران با آنکه ایرانیان پیروان زردشت بشمار بودند دین او را وارونه گردانیده بجای اُوهْرْمَزدِ یگانه ستایش مهر و ناهید و تیر و مرداد و مانند اینها که هر یکی پنداری بیش نبود می‌کردند. باین بسنده نکرده بندگی آتش را می‌نمودند. هر ایرانی روزانه بایستی چند ساعت عمر خود را در لابه[=التماس] و نیایش بخدایان پنداری هدر سازد و یا بآتشکده رفته بسرود و دعا پردازد.

در روم و ارمنستان پسر مریم را خدا می‌شناختند و بر سر لاهوت و ناسوت خون همدیگر را می‌ریختند. آنان که ترسا[=مسیحی] نبودند مغز خود را با داستان «وجود» و «ماهیت» و «علت» و «معلول» می‌فرسودند و هر زمان پندار دیگری را می‌گرفتند.

در چنین هنگامی پاکمرد عرب برخاسته چنین گفت : مردم همه‌ی این پندارها را دور بیندازید. خود را از آن بارها سبک گردانید. باین گیتی تماشا نموده آسمانها و زمینها را ببینید. بباغها و درختها بنگرید. بآن چهارپایان نگاه کنید. چگونگی پیدایش کودک را باندیشه بسپارید. بر روی زمین گردش کنید و شگفتیهای آن را تماشا نمایید. از این راههاست که خدای یگانه را می‌توانید دریافت. او را شناخته مهرش بدل گیرید. آنچه خواسته‌ی اوست بجا بیاورید. جز ازو از کس و چیز دیگری نترسید. هرگز درپی آغاز آفرینش و چگونگی آفریدگار نباشید. بیهوده (2) مغز خود را نفرسایید. خدا را بشناسید بدانسان که پیره‌زنان می‌شناسند. پس از آن راه زندگانی را گرفته چابک و سبکبار آن را پیموده درپی آسایش و خرسندی باشید.

آیا این سبکباری نیست؟!.. آیا این رستگاری نیست؟! بگویید : شما چه ایرادی بر این گفته‌ها دارید؟!..

آن پاکمرد با همین گفته‌های ساده توده‌های انبوهی را بشاهراه رستگاری رسانید و از آن بارهای سنگین که بر دوش داشتند سبکبار گردانید. ببینید مسلمانان آغاز اسلام از یکسوی چندان بخدا گرویده دل از مهر او پر داشتند که جان را در این راه کمترین کالا می‌شماردند. از سوی دیگر آیین زندگانی را شناخته هر یکی شایسته‌ی آن بودند که رشته‌ی یک کشوری را در دست گیرند و آن را راه برند.

بارها گفته‌ایم بزرگترین مرحله‌ی خداشناسی اینست که مردم آیین زندگانی را بدانسان که خواست خداست یاد بگیرند و از روی آن زندگانی نمایند. چیست آن خواست خدا؟ جهان را ازآنِ همه شناختن ، همه باهم برادری نمودن ، توانا و ناتوان دست یکدیگر را گرفتن ، هر کس از دسترنج خود روزی دریافتن ، کینه و آز را کنار نهادن ، ستمگر را که دشمن خداست دشمن داشتن و دست او را برتافتن ، از بینوایان و ستمدیدگان هواداری دریغ نگفتن ، در راه پیشرفت این خواست خدا از جان خود گذشتن ؛ اینهاست خواست خدا.

دین می‌گوید : بیهوده خود را گرفتار اندیشه‌های بیجا نگردانید و بجای آن پندارهای بیخردانه این بفهمید که چگونه زندگانی کنید.

مسلمانان آغاز اسلام همه با این دستور زندگی می‌نمودند و خود در سایه‌ی آن رستگاری بود که در اندک‌زمانی عربستان یکی از بهترین و ایمن‌ترین کشورها گردید. ایرانیان هم که اسلام پذیرفتند در قرنهای نخستین بهترین حال را داشتند.

اگر در قرن سوم و چهارم هجری تاریخ ایران را بخوانیم ایرانیان چنان پیشرفت داشتند که کمتر زمانی مانند آن را دیده بودند. توده‌ی انبوه همه خداشناس و همه گردنفراز ، همه غیرتمند و همه شمشیرزن. همین بس که بنوشته‌ی تاریخنگاران از یکسوی سیصدهزار سواره و پیاده در برابر ترکان نگه داشته از آنسوی سالانه پنجاه‌هزار و صدهزار جنگجو تا کنار دریای مَرمَره شتافته با رومیان رزم می‌نمودند. اگر کارهای حکمرانی را نگاه کنیم بیشتر حکمرانان و وزیران و سررشته داران اسلامی از ایرانیان بودند و هر یکی هنر و شایستگی بی‌اندازه از خود نشان می‌دادند. این بود نتیجه‌ی سبکباری! این بود میوه‌ی رستگاری!

دریغا که این سبکباری دیر نپایید. از همان زمانها پنداربافانی درمیان مسلمانان پدید آمده به سنگین کردن بارها می‌کوشیدند. یک دسته آن پندارهای کهنه و پوسیده‌ی یونانیان را دستاویز کرده مغز خود را می‌فرسودند. دسته‌ای بنام باطنیگری این آدمی و آن آدمی را بخدایی می‌ستودند و در این باره صد رشته پندار را بهم می‌بستند. گروهی دم از «کشف و شهود» زده بهوای آنکه بخدا خواهند پیوست رشته‌ی زندگی را از دست هِشته باین گوشه و آن گوشه می‌خزیدند.


👇

این بیخردیها را یکایک نباید شمرد. همین بس که بگویم : سراسر رسوایی بود. همین بس که بگویم : چشمه‌ی صاف رستگاری را گل‌آلود گردانیدند. همین بس که بگویم : خاک بر سر خود و دیگران ریختند و ریشه‌ی آسایش را از جهان کندند.

آری دوباره مردم را گرانبار گردانیدند و از راه بازداشتند. در آن بیابان ناگهان شب تاریک فرارسید و بیکبار درندگان ـ درندگان خونخوار دشت مغولستان ـ گرد این کاروان گمراه و پراکنده و گرانبار را فرو گرفتند و کردند آنچه که تا روز رستاخیز باید فراموش نگردد.

اگر مغولان در قرنهای سوم و چهارم رو می‌نمودند آیا ایرانیان شمشیرزن و جنگجوی آنروزی زبون اینان می‌گردیدند؟! آن ایرانی که از اینجا تا آسیای کوچک بجانبازی می‌شتافت آیا مغول را دم دروازه‌ی کشور خود دیده دست روی دست می‌گزاشت؟! آن ایرانی مسلمان پاکدین زنان و فرزندان خود را بشمشیر دشمن خونخوار سپرده خویشتن گریخته جان بدر می‌برد؟!..


پانوشتها :
1ـ اینجا بمعنی تندیس (=مجسمه) است ولی سپس پیکره تنها در معنی «عکس» بکار رفته.
2ـ نویسنده در آغاز «بیهوده» را بمعنی «بی‌سبب» نیز بکار می‌برده.


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست سوم

🖌 احمد کسروی

🔸 ٢٦ـ نخست باید آیین زندگانی روشن باشد : ـ (18 تا 26)


اما قانونها و بنیادگزاریهای دولت که یکی از گرفتاریهای ایران بدیهای آنهاست ، چنانکه می‌دانید ایرانیان اینها را از اروپا گرفته‌اند و بیگمان کاری از روی فهم و بینش نبوده. این قانونها خود نادرست بوده‌اند و در ایران نادرستیهایی پیدا کرده‌اند.

برای مثل می‌گویم : ما قانونهای عدلیه را از اروپا گرفته‌ایم و از روی آنها عدلیه‌ها بنیاد گزارده‌ایم. در حالی که آن قانونها خود در اروپا نادرست می‌بوده و نتیجه‌ی درستی از آنها بدست نمی‌آمده. از اینسو در ایران ، درمیان بکار بستن ، نادرستیهای دیگری پیدا کرده و پیچ و خمهای دیگری بآنها افزوده شده ، و امروز نتیجه آنست که ما دستگاه بسیار بزرگ و سنگینی بنام عدلیه می‌داریم و هزارها کسان را در آن دستگاه بکار گمارده‌ایم و پول می‌پردازیم و در همان حال کمترین سودی از آن برنمی‌داریم.

شاید کسانی این گفته را گزافه پندارند ، ولی گزافه نیست. سنجیده می‌گویم : کمترین سودی از این دستگاه برنمی‌داریم. چنین انگارید کسی با شما کلاهبرداری کرده و از راه دغل یا نیرنگ ، پول یا کالای شما را خورده و شما نیاز بعدلیه پیدا کرده‌اید که داد خواهید و پول یا کالای خود را پس گیرید. آیا چه کار توانید کرد؟!.. پیداست که باید رو باین دستگاه بیاورید ، ولی آیا از او نتیجه تواند بود؟!..

هر روز در برابر چشم ماست و ما می‌بینیم که کسانی نیاز پیدا می‌کنند و بنام دادخواهی رو باین عدلیه می‌آورند و به نتیجه‌ای نمی‌رسند و بجای سود زیانهایی نیز می‌برند.

شما باید وکیل بگیرید و پولی هم باو بدهید و شکایت کنید و دست‌کم چهار سال و پنج سال رنج برید و اندوه خورید و خواریها کشید و پیاپی از پله‌های «کاخ دادگستری» بالا بروید و پایین بیایید و در پایان کار هم پول یا کالایی بدست شما نخواهد آمد ، و اگر بسیار زیرک باشید بیش از این نخواهید توانست که کلاهبردار را بزندان اندازید. این خواهد بود نتیجه‌ی چهار سال و پنج سال کوششهای شما.

این یک مثل است و صد مانند آن یاد توان کرد. کسانی که این قانونها را از فرانسه ترجمه کرده و این عدلیه را بنیاد نهاده‌اند هیچ نیندیشیده‌اند عدلیه چیست؟.. ما چه نتیجه‌ای از آن خواهیم خواست؟.. آیا آن نتیجه‌ها از این قانونها و از این عدلیه بدست خواهد آمد؟.. اینها از اندیشه‌ی آنها نگذشته است. «چون در اروپا هست ما هم باید داشته باشیم» ـ این بوده عنوان کار آنها.

اکنون باید همه‌ی اینها درست شود. باید قانونهایی از روی فهم و بینش گزارده گردد. در همان زمینه‌ی عدلیه ، ما خواهیم توانست قانونهایی گزارده یک عدلیه‌ی ساده‌ای پدید آوریم که از یکسو اندازه‌ی داوران و کارمندان آن بیش از ده‌یک امروز نباشد و از یکسو کار آن چندان بسامان و تند باشد که کسی که امروز بعدلیه می‌رود و شکایت می‌کند پس از ده روز نتیجه‌ی کار در دستش باشد. (1) ما این را بآسانی خواهیم توانست. تنها عدلیه نیست. در دیگر زمینه‌ها نیز چنینست و بآسانی توان قانونهای ساده گزاشت و اداره‌های کارآمدی پدید آورد.

در اینجا هم نکته‌ی بسیار ارجداری هست ، و آن اینکه در یک توده نخست باید آیین زندگانی روشن گردد تا قانونها از روی آن باشد.

شاید کسانی معنی این را ندانند. اینست که می‌گویم : زندگانی در یک توده راههای گوناگون تواند داشت. مثلاً امروز در جهان اندیشه‌های گوناگونی از کاپیتالیست و سوسیالیست و کمونیست و مانند اینها هست و ناگفته پیداست که هر یکی از اینها بقانونهای دیگری نیازمند است و با قانونهای دیگری تواند ساخت.

پس در یک توده نخست باید ببینید چه راهی را پیش می‌گیرند و چه آیینی را برمی‌گزینند. این خود گام نخست است.

در ایران نیز چنینست و شما نیک می‌دانید که ما این نکته را بدیده گرفته در این چند سال بیش از همه خواسته‌ایم آیین زندگانی روشن باشد. کتاب «وَرجاوَندْبنیاد» که نوشته‌ایم در این باره است ، درباره‌ی آیین زندگانیست.

چون نشست بدرازی انجامیده و مرا بیش از این توانایی گفتگو نیست (2) ، سخن را در اینجا بپایان می‌رسانم که در نشست دیگر دنباله‌اش را گیریم.


👇

پانوشتها :

1ـ برای آنکه نمونه‌ای از این دادگستری چابک و کارآمد در دست باشد کتاب «قانون دادگری» (1312) نوشته‌ی کسروی را بخوانید. ـ و

2ـ چنانکه در آغاز کتاب نوشته شده این رشته نشستها درباره‌ی سیاست از فروردین 1324 آغاز شده و می‌بود تا اینکه در هشتم اردی‌بهشت همان سال نواب صفوی نامی با همدستانش خواستند کسروی را بکشند که نتوانستند ولی یازده زخم چاقو و سنگ و دو تیر تپانچه باو زدند. چون کسروی ناچار به بستری شدن بود این گفتگوها بریده شد تا آنکه پس از یک ماه و اندی که کسروی اندکی بهبود یافت این گفتگو و نشستها بازآغازید. این را از آنجا میدانیم که چاپ یکم این کتاب در تیر 1324 انجام گرفته. در هر حال اشاره‌ی سخنران در اینجا کسالت و ناخوشی‌ایست که هنوز از زخمها در تنش بوده. ـ و


🌸

(همبسته با این نوشتار)
.

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 دین و خداشناسی (تکه‌ی شش از هفت)


4ـ هر توده‌ای که خرد را پایمال کند از دست روزگار مشت سختی خواهد خورد

بدتر از همه اینست که کسانی که خیره‌سرانه پا بآن گمراهیها می‌گزارند و خودشان سرگردان گردیده هزاران دیگران را سرگردان می‌گردانند پس از سالها گمراهی و آوارگی ناگهان فریاد می‌آورند : «من نمی‌دانم از کجا آمده‌ام و کجا خواهم رفت». (1)

کسی نمی‌گوید : ای نادان ندانستن که هنری نیست. ندانستن گفتن ندارد! پیره‌زنان روستا هم نمی‌دانند که از کجا آمده‌اند و کجا خواهند رفت! تو را از نخست گفتند بیهوده باین در مپرداز و در بیابان پندار به تک و دو برنخیز. نشنیدی و خیره‌سری نمودی!

باری کنون چه باید کرد؟.. آیا از اینکه آغاز و انجام را نمی‌دانی باید پشت پا بآیین زندگانی بزنی؟! باید جز مستی و بیخودی بکار دیگری برنخیزی؟! آیا مستی و بیخودی جز نابودی میوه‌ی دیگری بایستی بدهد؟! آیا بیهوده بود که ایرانیان زیر پای مغول لگدمال گردیدند؟!

آیا این کسان چه مقصودی از این سخنان داشتند؟! کسی که پای به بیابان سرگردانی نهاده و از آنهمه آوارگی جز ندانستن نتیجه بدست نیاورده دیگر چرا بگوید و چرا بر خود ببالد؟! آیا توده از این سخنان چه سودی برمی‌داشت؟!

شما اگر در بیابان بیمناکی راه می‌پیمایید و ناگهان بر سر پلی برسید و از زیر آن رودی را روان بینید ولی ندانید آن رود از کجا می‌آید و کجا می‌رود آیا از راه بازمانده بجستجو خواهید پرداخت که آن رود از کجا می‌آید و کجا می‌رود و اگر این را درنیافتید از پیمودن راه بازایستاده در کنار آن مست و بیخود خواهید افتاد تا شب فرارسد و خوراک گرگان درنده بگردید؟!..

گفتیم : زندگانی بیابان بیمناکیست که هر آن توده که خود را گرانبار گردانید و یا بچیزهای بیهوده پرداخت از راه بازمی‌ماند و شبانه در آن بیابان نابود می‌گردد. آدمیان را باید کوشش و غیرت و مردانگی یاد داد ، سستی و تنبلی را در نهاد خود دارند و آنگاه سستی و تنبلی جز نیستی نتیجه‌ی دیگری نخواهد داد.

تفاوت دین با بیدینی در همینجا نیک پیداست. دین همیشه رستگاری و آسودگی توده را خواستار است و اینست از راههایی که سودی از آن در دست نخواهد بود جلوگیری می‌نماید. باندیشه‌های بیجا راه نمی‌دهد. می‌گوید مردانه باشید و راه زندگی را پویید. ولی بیدین پس از آنکه سالها خود را در سنگلاخ پندار سرگردان ساخته و خود راه زندگی را از دست هِشته ناگهان سخنانی بیرون می‌ریزد که برای یک توده کارگرتر از زهر می‌باشد و بنیاد آسایش آنان را می‌کند. نمی‌گوید : آخر این سخنان چه سودی دارد و برای چه آنها را می‌گویم؟!..

کسی چه می‌داند که همین سخنان زهرناک چه آسیبی را به ایرانیان رسانید. اگر برای زبونی ایرانیان در برابر مغول سه علت بینگارید بیگمان یکی از آنها همین سخنان بوده که اندیشه‌ها را پریشان و دلها را سرد و خونها را سست می‌گرداند و دوباره می‌گویم برای یک توده کارگرتر از زهر می‌باشد‌‌.

ببینید باطنیان در ایران آنهمه نیرو پیدا کرده بودند و داستان آدمکشیهای آنان بسراسر شرق و غرب رسیده با اینحال چون مغولان به ایران درآمدند و آن سیاهکاریهای دلگداز را نمودند یکی از باطنیان این نکرد که چنگیز یا هلاکو را بکشد و سهم[=ابهت] در دلهای مغولان بیندازد. آیا این دلیل آن نیست که پندارهای پیچاپیچ بیجا اینان را دیوانه و گیج‌سر گردانیده از آدمیگری بی‌بهره ساخته بوده و آن آدمکشیها را نیز نه از راه غیرت و دلیری بلکه از روی گیجی و دیوانگی انجام می‌دادند؟!

برای یک توده گرفتاری بدتر از آن نیست که با اندیشه‌های پیچاپیچ پراکنده دست بگریبان باشند و آنها را فهمیدن و دریافتن نتوانسته گیج‌سر گردند. میان چنین توده‌ای نه تنها خرد پستی می‌گیرد ، غیرت و سرفرازی نیز روی بکاستن می‌نهد و راه پیشرفت و برتری بروی آن مردم بسته می‌گردد.

افتادگی امروزی مشرق از همین راه است و بس. از هزار سال پیش هر خیره‌سر نادانی ، هر فرومانده‌ی گمراهی ، هر فریبکاری ، هر خودنمایی ؛ دم از شناختن بنیاد آفرینش زده و هر یکی پندارهایی بهم بافته و درمیان مردم رواج داده و این پندارهای نوین با انگارهای کهن یونانیان و هندویان بهم درآمیخته و یک رشته سخنانی پدید آورده که جز گیجی و فروماندگی نتیجه ندارد. اگر بگویم : مغزها بیمار است دور نرفته‌ام.


👇

اگر تاریخ را جستجو می‌کردید می‌دانستید چه رسواییها از این نادانان روی داده. من شرمم می‌آید که سیاهکاریها و بیخردیهای آنان را یکایک بشمارم. همین نمونه بس که در شهری که مغولان دست یافته همچون گرگان خونخوار که بگله‌ای بیفتند پیاپی شکم می‌دریدند و سر می‌بریدند و خون می‌ریختند ، از هر سو فریاد و شیون بآسمان می‌رسید ؛ در چنین هنگامی مردی سرمست مالیخولیا پا بزمین می‌کوبید و از اینکه خدا را در جامه‌ی تَتَری [تتر = تاتار ، مغول] هم شناخته شادمانی می‌کرد! ببینید کار خداشناسی بکجا رسیده بوده! ببینید سیل رسوایی چگونه از سرها گذشته بوده!

دسته‌ی دیگری از کوششهای خود در راه شناختن بنیاد آفرینش این نتیجه را گرفته‌اند که امام علی‌‌بن‌‌ابیطالب را خدا بینگارند و بدینسان ایرانیان را درمیان مسلمانان جهان سرافکنده و بدنام ساخته‌اند.

آیا اینها رسوایی نیست؟! آیا چه فرقی میانه‌ی این نادانیها با نادانیهای توده‌های بت‌پرست کهن می‌باشد؟! آیا آن سیاهدل خاک بر سری که فرزند خود را در برابر بت سر می‌برید بدکردارتر بوده یا این دیوانه‌ی تیره‌درونی که آدمکشان مغول را بدیده‌ی خدایی می‌نگریسته؟! آیا اینها مالیخولیا نیست؟! آیا همه‌ی این نادانیها و رسواییها نه از آن برخاسته که کسانی بخداشناسی ساده بسنده ننموده خیره‌سرانه در بنیاد آفرینش و چگونگی خدا باندیشه و جستجو پرداخته‌اند؟!

دریغا جهانی باین بزرگی و بیکرانی که ما از دریافت بزرگی آن فرومی‌مانیم ، دستگاهی که چون یک راز از ملیونها راز آن را کسی پس از سالها کوشش پیدا می‌کند آن را هنر بزرگی می‌شماریم ، چگونه کسانی می‌خواهند آغاز و انجام آن را بشناسند و چگونگی آفریدگار را دریابند؟! آیا از چه راهی باین آرزو می‌کوشند؟!

اگر بینگاریم دو مورچه در لانه‌ی تنگ و کوچک خود بگفتگو از شرق و غرب می‌پردازند و یاد جنگهای اروپا و افریقا می‌کنند و در این زمینه عقیده از خود نشان می‌دهند ، این کار شگفتتر از آن نخواهد بود که کسانی از آدمیان بدریافت بنیاد آفرینش بکوشند و از روی پندار سخنانی در این باره برانند.


پانوشتها :
1ـ نمونه : مِی خور چو ندانی ز کجا آمده‌ای خوش باش ندانی بکجا خواهی رفت.


🌸

(همبسته با نوشتار بالا)
.

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست چهارم ، (27 تا 32)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٢٧ـ باید مغزها از این تیرگی بیرون آورده شود :


کار و پیشه و داد و ستد و بازرگانی پایه‌ی زندگانی توده‌ایست و ما اگر بخواهیم زندگیمان با آسایش و خوشی بگذرد باید بآنها ارج گزاریم و تا توانیم بسامان آوریم.

در این باره گرفتاری در دو چیز است : یکی آنکه معنی راست کار و پیشه دانسته نیست. دیگری اینکه همه از راهش بیرون رفته است. چیزی که غلط فهمیده شد غلط هم بکار بسته خواهد شد.

کار و پیشه و بازرگانی برای راه افتادن زندگانی توده‌ایست. گروهی که در یک جا می‌زیند باید هر یکی بکاری یا پیشه‌ای پردازد تا نیازمندیهای زندگی بسیجیده گردد. ولی در اندیشه‌ی مردم کار و پیشه جز برای پول درآوردن نیست. هر مردی بایایی که برای خود می‌شناسد آنست که پول دربیاورد و با خانواده‌ی خود آسوده زید ، کار و پیشه و داد و ستد و بازرگانی را هم راههایی برای پول درآوردن می‌شناسد.

کسی که می‌خواهد کاری یا پیشه‌ای برگزیند همه‌ی کوششش آنست که کاری پیدا کند که درآمدش باو بیشتر باشد و هیچگاه دربند اینکه سودی از آن کار بزندگانی توده‌ای برسد نیست و این هیچگاه از اندیشه‌ی او نخواهد گذشت.

در نتیجه‌ی همینست که شما می‌بینید در این توده کارهای بیهوده ، کارهایی که نیاز بآنها نیست ـ از فالگیری و دعانویسی و جادوگری و روضه‌خوانی و آخوندی و رمان‌نویسی و شاعری و بسیار مانند اینها ـ رواج بی‌اندازه گرفته و صدهزارها کسان از این راهها نان می‌خورند و از آنسو زمینهای پهناورِ بسیارْ خشک و ویران افتاده کسی بکشت و کار آنها نمی‌پردازد. می‌بینید صدهزارها کسان به نامهای گوناگون مفتخواری می‌کنند و ننگ از آن نمی‌دارند و با سرهای افراشته درمیان توده روز می‌گذرانند. این نمونه‌ی کوچکی از زیانهای دانسته نبودن معنی راست کار و پیشه می‌باشد.

از سوی دیگر کارهای باهوده‌ای که درمیانست ـ از کشاورزی و افزارسازی و بافندگی و ریسندگی و بازرگانی و مانند اینها ـ نابسامانیهای بسیاری در آنها رخ داده پستیها و بلندیهای ناسزایی پدید آمده. یک کارگر همه‌ی روز را می‌کوشد و تن و مغز می‌فرساید و باندازه‌ی روزی خود و خاندانش مزد نمی‌برد و یک مدیر کل در پشت میز نشسته چند برابر نیاز خود ماهانه می‌گیرد.

برخی از کارها چون گوهر[=اصل] خود را از دست داده بجای سود ، زیان از آن برمی‌خیزد. مثلاً بازرگانی که نامش می‌بریم برای آنست که خواربار یا کالاهایی که بسیجیده[تولید] می‌شود و باید بدست خاندانها برسد ، کسانی میانجی باشند که از بسیجندگان خریده بخانواده‌ها بفروشند و مایه‌ی آسانی کارها باشند. ولی امروز بازرگانی برای پول درآوردن و سرمایه اندوختن و «حاجی‌آقا» شدنست. و یک بازرگان حق خود می‌شمارد که کالا یا خواربار را که خریده با افزودن ببهای آن ببازرگان دیگری فروشد. حق خود می‌شمارد که کالا یا خواربار را در انبار نگه داشته بهایش را چند برابر بالا برد.

آمدیم بر سر چاره ، در این باره باید دو کار انجام گیرد : یکی آنکه معنی راست کار و پیشه و داد و ستد و بازرگانی بمردم فهمانیده شود. سرچشمه‌ی همه‌ی آلودگیها نفهمیدن و ندانستن است. گرداننده‌ی آدمی مغز اوست. باید مغزها از این تیرگیها بیرون آید. در این شش سال جنگ (1) ما دیدیم که بازرگانان و بازاریان در سایه‌ی نفهمیدن معنی اسکناس و اندازه‌ی ارزش زر و سیم (طلا و نقره) چه آشفتگیها در کار زندگانی این مردم پدید آوردند. (2) آمیغهای زندگانی که می‌گوییم بخش بزرگی از آن این چیزهاست.

کار دیگری آنست که در این زمینه قانونهایی گزارده گردد که چه کار و پیشه ، و چه داد و ستد و بازرگانی ، به سامان خود بازگردد و از مفتخواریها و از کارهای بیهوده و از پستیها و بلندیها جلو گرفته شود.

اینهاست چاره و چنانکه آگاهید ما در همین زمینه نیز کوششهایی کرده و گامهایی پیش رفته‌ایم.


پانوشتها :
1ـ جنگ دوم جهانی.
2ـ نویسنده در زمینه‌ی این نادانستنها و نفهمیدنها نخست در روزنامه‌ی پرچم گفتارها نوشت و سپس در پرچم نیمه‌ماهه آنها را دنبال کرد و سرانجام همه‌ی گفتنیها را در کتاب «کار و پیشه و پول» گرد آورد. این کتاب بزبان عادی نیز برگردانیده شده.


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 دین و خداشناسی (تکه‌ی هفت از هفت)


5 ـ خدا را می‌دانیم که هست و نمی‌دانیم که چیست. بیهوده کسانی از در انکار می‌آیند و بیهوده کسانی باندیشه و جستجو برمی‌خیزند.

از گفته‌های خود نتیجه می‌گیریم : هرچه سخن درباره‌ی بنیاد آفرینش و چگونگی خدا گفته شده هم بی‌پایه و هم بیهوده است. کسانی که پا باین راه نهاده‌اند همه رسوا برگشته‌اند. گفته‌هایی که باطنیان سروده یا صوفیان بهم بافته و امروز در کتابها فراوانست سراپا مالیخولیاست.

آن کسانی که در آرزوی پیوستن بخدا بوده خداناشناسانی بیش نبوده‌اند وگرنه چنین گستاخی‌ای نمی‌کردند.

افسانه‌ی «ماهیت و وجود» و مالیخولیای «کشف و شهود» و پنداربافی «عقول عشره» سراپا هدر می‌باشد‌‌. زیانکار آن کسانی که عمر در این راهها تباه گردانند.

همه‌ی اینها را باید دور ریخت. هر توده‌ای که گرفتار این نادانیها گردید راه پیشرفت بروی آن بسته خواهد بود. باید همه را دور ریخت و سبکبار بود.

خدا روشنتر از آن است که در دانستن او نیازی باین یاوه‌کاریها باشد. شما اگر باغی را آراسته یابید یقین می‌کنید کسی آن را پدید آورده و هرگز نیازی به پنداربافی نخواهید داشت. درباره‌ی اینجهان نیز ما نه تنها ناگزیریم بآفریدگار آن خَستُوان[=معترف] باشیم ، از روی سامانی که در اینجهان پیداست ناگزیریم آفریدگار را دانا و فرزانه و توانا شناخته یقین نماییم که گیتی را بیهوده نیافریده.

نپندارید گفته‌های داروین انگلیسی را نخوانده‌ام و از گزارشهایی (تأویلها) که او برای سامان جهان نموده آگاهی ندارم. من آن گفته‌ها را همه می‌دانم ولی داروین را در این باره خطاکار می‌شناسم. همین یک پرسش مرا داروین پاسخ گوید : بچه که زاییده می‌شود روزی او از پیش از زاییده شدن در پستانهای مادر تهیه گردیده. آیا برای این چه گزارش داری؟! اگر گفته‌های تو راست باشد باید گفت هزارها و ملیونها بچه زاییده شده و از اینکه شیر در پستانهای مادرها نبوده از گرسنگی مرده‌اند. تا مادری ناگهان با شیر در پستان خود پیدا شده و نژاد او جهانگیر گردیده. ولی در جایی که بچه‌ها پیاپی می‌مرده‌اند بایستی هرگز کسی نماند و آن مادر شیر در پستان چگونه پیدا می‌شد؟! (1)

اینجهان کارخانه است ، کارخانه‌ی بس بزرگ و بیکرانی که همه چیز را با خود دارد ولی رشته‌ی کارها در دست خداست و همیشه باید دست خدا را در کارها نمایان دید.

آدمیان باید همیشه خدا را یاد کنند و چنانکه خواسته‌ی اوست زندگی بسر دهند. باید جهان را ازآنِ همه بدانند ، توانا و ناتوان دست بهم داده برادروار رفتار کنند. آز و کینه را دور بیندازند. ستمگر را که دشمن خداست دشمن داشته دست او را برتابند. از دروغگویی و دغلبازی که مایه‌ی رنج جهانیانست سخت پرهیز کنند و پشتیبانی از افتادگان و ستمدیدگان دریغ ندارند.

خداشناس باید نه دربند آسایش خود بلکه دربند آسایش همگان باشد. باید جان را ازآنِ خدا دانسته از باختن آن در راه خرسندی او خودداری ننماید.

اینهاست دین. جز اینها هرچه هست گمراهیست. پیغمبران که برخاسته‌اند همگی از نزد یک خدا بوده و همگی بر رستگاری مردمان و سبکباری ایشان کوشیده‌اند. امروز هم که سیل بیدینی از غرب برخاسته و روی بشرق آورده دینداران باید بکوشند و دین را باصل خود برگردانند تا بتوانند جلو آن سیل را بازگیرند. باید بکوشند همه‌ی کیشهای ناروا را که خود شاخه‌های بیدینی می‌باشند از شرق براندازند وگرنه به پیشرفت شرق امیدوار نمی‌توانند بود.




👇

پانوشت :

1ـ چون بگمان داروین و پیروان او هر ابزار زیستی که یک آدمی یا جانوری دارد نخست نبوده سپس ناگهان یکی دارای آن ابزار پدید آمده و اینست که تبار او پایدار گردیده و دیگران روی بنابودی نهاده‌اند همین گمانست که داروین «نبرد زندگانی و پایداری شایسته‌تر» نام نهاده و آن را قانونی از قانونهای پیشرفت آفرینش شناخته. مثلاً بگمان ایشان گوزن بیابان که پای باریک دارد و هر زمان که دشمنی باو رو نهاد تند دویده خود را رها می‌سازد ، داستان آن این بوده که نخست گوزنها هیچ کدام چنین پایی نداشته. ولی از آنجا که درمیان هر دسته‌ای گاهی چیز دیده‌نشده پدید می‌آید مثلاً گل که می‌کاری ناگهان می‌بینی میان آنها یک گل شگفت دیده نشده‌ای نیز رُست ، میانه‌ی گوزنان هم روزی یکی با پایهای باریک زاییده شد و چون بزرگ گردید و هر زمان که دشمنی از شیر یا گرگ یا شکارچی دنبالش می‌کرد تند دویده خود را رها می‌ساخت اینست که تبار او پایدار مانده دیگران کم‌کم از میان رفتند.

همچنین شیرها که چنگال دارند و همانا با اوست که زندگی بسر می‌برند بگمان داروین نخست شیرها چنگال‌دار نبودند ولی یکی که ناگهانی دارای چنگال زاییده شده تبار این یکی پایدار گردیده و تبارهای دیگران از میان رفته‌اند.

این پندارها اگر در ده جا درست باشد در بیست جا نادرست است. از جمله در مثل بچه‌ی نوزاد و پستان مادر که هیچ درست نیست.

این نکته را باید گفت پندارهای داروین اگرهم سراسر راست باشد نه اینکه ما را از خدا بی‌نیاز نمی‌سازد بلکه چون همه‌ی گفتگوی این مرد از آیین و سامان جهان می‌باشد از اینجا ما نیاز بیشتر ببودن آفریدگار خواهیم داشت و ناگزیریم او را دانا و توانا شناخته یقین کنیم که این دستگاه را از روی دانش آفریده و مقصودی از آن دارد. ولی این شگفت که امروز هزاران کسان در مصر و ایران و هند نام این پندارها را شنیده و خود را به بیدینی زده بی‌آنکه آگاهی درستی از آن داشته باشند. مثلاً مردی بمن رسیده می‌گوید :
ـ تعجب کردم که شما باز مذاکره‌ی دین می‌کنید.

+ چه جای تعجب است؟!

ـ مگر داروین ثابت نکرده که ادیان تماماً موهوم است؟!

+ کی داروین چنین کاری کرده؟!

ـ من که نخوانده‌ام از خیلیها شنیده‌ام. حضرتعالی که خوانده‌اید مگر اینطور نیست؟!

اینست نمونه‌ای از اندازه‌ی نادانی و گمراهی مردم. شاید در سال سوم پیمان دری را باز کرده گفته‌های داروین را از روی کتاب خود او با زبان ساده‌ای بنگاریم تا مردم بدانند که داروین چه می‌گوید و گفته‌های او تا چه اندازه راست است. (پیمان)



🌸

1ـ چارلز داروین

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست چهارم ، (27 تا 32)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٢٨ـ آیا شما گناهکار نیستید؟!..


سستی کار کشاورزی در ایران و ویران بودن بخش بزرگی از زمینهای ایران از هر باره مایه‌ی اندوه و شرمندگیست. سرزمینی که اگر از راهش آباد گردد به سیصدملیون مردم خواربار تواند داد ، پانزده‌ملیون در آن سختی می‌کشند.

در این کشور زمینهای باردهی همچون خوزستان و سیستان و دشت مغان و گیلان و مازندران هست که ما بایستی بدیگران گندم فروشیم. برای ما گندم از هندوستان می‌فرستند.

در جایی همچون خوزستان که بوته در آنجا درخت گردد و گندم تخمی بیست‌وپنج تخم و سی تخم بار دهد ، مردم بینوایند و بیشتر سالها دچار کمیابی و گرسنگی می‌باشند. از همان خوزستان رودهای بزرگی همچون کارون و دز و کرخه و جَراحی روانست و با اینحال بخش بیشتر زمینها خشک و ویرانه است.

در شوشتر که یک سال زندگی کرده‌ام خانه‌مان در کنار کارون (گَرگَر) می‌بود. گاهی که در ایوان نشستمی از پایین رود را دیدمی که آبهای بآن انبوهی بسوی دریا روانست ، و از بالا زمینهای پیرامون شهر را دیدمی که تا چشم کار می‌کند خشک و تیره است. این همیشه مایه‌ی اندوه من می‌بود.

تنها گندم و نان نیست. در این کشور صدیک مردم از میوه‌ها برخوردار نیستند. در تهران میوه خوراک اعیانست. در این کشور میوه‌های سردسیری و گرمسیری هر دو تواند بود و می‌بایست یکی از کانونهای فراوانی میوه بشمار آید. در سایه‌ی ناشایندگی ، ما دچار این حالیم.

در آن شوشتر که می‌بودیم روزی سفرنامه‌ی ابن‌بطوطه را می‌خواندم. دیدم از فراوانی میوه در آن شهر ستایشها نوشته. در شگفت شدم که ما در این شهر جز خیار چنبر و کُنار و هندوانه‌ی بی‌مزه و خرما میوه‌ای نمی‌شناسیم. پس آن فراوانی بکجا رفته؟!.. جای افسوسست که در شهری که آب از سه سویش فراگرفته جز یک یا دو باغ نیست. در درون شهر درختی نتوان دید.

آبها با آن انبوهی بدریا می‌رود و بیهوده می‌گردد ، زمینها با آن نیرومندی و باردهی خشک و تهی می‌ماند ، مردم بینوایی می‌کشند و گرسنگی می‌بینند. آیا اینها مایه‌ی شرمندگی نیست؟!.. آیا اینها نشان ناشایندگی نمی‌باشد؟!.. آیا شما در برابر خدا یا سپهر یا هر نامی که می‌گزارید گناهکار نیستید؟!..

می‌گویند : «چه کار کنیم؟.. ما هم که در روزنامه‌ها از اهمیت کشاورزی سخن می‌رانیم. ما هم که مردم را تشویق بزراعت می‌کنیم ...». می‌گویم : آن گفتارهایی که شما در روزنامه‌ها می‌نویسید مانند آنست که بیماران بنشینند و از بدی بیماری و از نیکی تندرستی سخن رانند و چنین خواهند که با همان سخنان بیماریها از میان رود و پیداست که نخواهد رفت. باید دید درد از کجاست و از همانجا بچاره کوشید.

سستی کار کشاورزی در ایران از یک شُوَند [=سبب] برنخاسته. شُوَندهای بسیار بهم پیوسته و این نتیجه را پدید آورده است.


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 سال سوم پیمان (تکه‌ی یک از یک)


... سخنانی بنام «فلسفه‌ی داروین» از غرب بشرق رسیده. کسانی بدستاویز آنها هیاهو برانگیخته مایه‌ی گمراهی مردم گردیده‌اند.

بویژه در مصر و میان توده‌ی عرب که شهرت آن سخنان بیشتر گردیده گمراهی مردم فزونتر می‌باشد. کار بجایی رسیده که دسته دسته کسان تنها از شنیدن نام داروین و سخنان او رشته‌ی دین را از هم گسیخته‌اند و چون گفتگویی کرده می‌شود بیدرنگ آن نام را بمیان می‌آورند و تو گویی دیگر پس از داروین همه‌ی رازهای جهان روشن گردیده و دروغ بودن دین و خداشناسی بیگفتگو شده!

روزنامه‌ها را بخوانید. نام داروین را چنین می‌برند که تو گویی یاد یک جهانگشای بیمانندی را می‌کنند!

من بر این نادانیها افسوس می‌خورم! بر این یکمشت درمانده‌ی بیچاره دلم می‌سوزد! گفته‌های داروین و پیروانش را بارها خوانده‌ام. اگر همه‌ی گفته‌های او راست باشد باز هیچ گونه زیانی بداستان دین و خداشناسی ندارد. چه رسد باینکه بسیاری از گفته‌های ایشان جز پندار پایه‌ی دیگری ندارد و سستی آنها را ما می‌دانیم.

در سال سوم پیمان بیاری خدا گفتگوهایی از این باره بمیان آورده روشن خواهیم کرد که کوششهای داروین راه دین را هرچه روشنتر گردانیده. ...


🌸

📘 سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان

🔹 شایندگی از چیست؟

🔹 بخش یکم : پیشرفت و پسرفت یک مردمی به چه عواملی بستگی دارد؟

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

1ـ سرنوشت کشور بستگیِ بسیار به این مبحث دارد
2ـ دیدگاه دانشوران ایرانی
3ـ کارآیی ، هم‌افزایی
4ـ سرمایه‌های یک کشور

👈 فهرست بخشها

💐🌸🌹

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست چهارم ، (27 تا 32)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٢٩ـ باید بهمه‌ی دردها باهم چاره شود :


در این کوششها یکی از نکته‌ها که بما روشن گردیده آنست که چنانکه دردها و گرفتاریها بهم پیوسته است و یکی از دیگری آب می‌خورد ، چاره‌ی آنها نیز هر یکی بسته بآن دیگرهاست که ما اگر بهمه‌ی آنها یکجا چاره نکنیم نتیجه‌ای از کوششهای خود نخواهیم برداشت. این نکته بسیار ارجدار است و همین داستان سستی کشاورزی و چاره‌ای که برای آن باید اندیشیده شود بهترین دلیل می‌باشد.

چنانکه گفتم سستی کشاورزی از چند شُوَند است و اینک فهرست‌وار آنها را می‌شمارم :

1) در این کشور روستایی یا کشاورز خوار است. ارجی باو گزارده نمی‌شود. در دیده‌ی مردم فلان روضه‌خوان و بهمان رمان‌نویس صد ارج دارد که کشاورز یکی ندارد. در این کشور ، رویهم‌رفته ، کارها هرچه سختتر و سودمندتر ارجش کمتر است.

2) درهای مفتخواری بروی همه باز است. هر کسی تواند با اندک تلاشی راه روزی بی‌رنج یا کم‌رنجی برای خود پیدا کند و ناچار نیست که به رنجهای کشاورزی تن دهد.

3) قانون مالکیت غلطست. روستایی می‌کوشد و رنجها می‌کشد و بخش بزرگی از بهره‌اش را دیگری می‌برد. خود او و فرزندانش لخت و گرسنه می‌مانند.

4) ایمنی نیست و با اندک آشفتگی ، شاهسون و کرد و لر و بویراحمدی و عرب ، براهزنی و دزدی و تاراجگری توانند برخاست و دارایی کشاورز را تاراج توانند کرد.

5) دولت دادگر نیست. یک گروهبان ژاندارم و یک مأمور دارایی سختیهای گوناگون بروستاییان روا می‌دارند.

6) در دیه‌ها به بسیاری از نیازمندیهای زندگانی دسترس نیست. پزشک نیست ، داروخانه نیست ، دادگاه نیست ، دبستان نیست ، بلکه گرمابه هم نیست ، از اینجاست که یک روستایی همانکه چند بار بشهر آمد و چشمش باز شد زندگانی در دیه برایش دشوار می‌گردد و بسیاری از ایشان دیه را گزارده بشهر می‌آیند و در اینجا بکارهای بیهوده می‌پردازند.

7) کشاورز از معنی زندگی آگاه نیست. چشم باز کرده و این زندگانی پست را دیده و بآن خو گرفته که ببالاتر از آن اندیشه‌اش نمی‌رسد و آرزوی اینکه حال و کارش بهتر از این باشد در دل او نیست. بسیاری از آنان گرفتار بدآموزیهای کیشهایند و ما می‌بینیم همانکه سالی کارش بهتر بود و پولی بدستش رسید ، آن را برداشته آهنگ زیارت می‌کند. آنچه هیچگاه باندیشه‌اش نمی‌رسد افزودن بزمین یا بافزارهای کار و بهتر گردانیدن کشت خود می‌باشد.

اینها شُوَندهاییست که دست بهم داده و سستی کشاورزی و بدی آن را پدید آورده و ما اگر بخواهیم جنبشی بآن دهیم باید بهمه‌ی اینها چاره کنیم. باید آمیغهای زندگانی را در مغزها جا داده کشاورزان و رنجکشان را ارجمند گردانیم. جلو مفتخواری را بگیریم ، قانون بیدادگرانه‌ی مالکیت را بهم زنیم ، ایمنی و دادگری را در کشور پایدار سازیم ، دیه‌ها را برویه‌ی شهرهای کوچک درآوریم. در هر یکی پزشک گماریم و دادگاه و دبستان و داروخانه و تلفن و برق برپا گردانیم ، روستاییان را از تیره‌مغزی و گمراهی بیرون آوریم. باید بهمه‌ی اینها بکوشیم تا بتوانیم نتیجه برداریم.

گذشته از اینها کشاورزی در اروپا بسیار پیش رفته و رویه‌ی دانش بخود گرفته. ماشینهای گوناگون برای شخم کردن و تخم پاشیدن و درویدن و کوفتن و مانند اینها ساخته شده. ما باید از همه‌ی آنها بهره جوییم. باید دانشکده‌های کشاورزی بفراوانی در همه جای کشور برپا گردد.

از این گفتار دو چیز را نیک توان فهمید : یکی آنکه نیکیها که ما می‌خواهیم تنها با آرزو یا گفتگو یا هایهوی نتواند بود. دیگر اینکه نیکیها همه باید در یکبار و یکجا آغاز گردد.

زمینه‌ی همه‌ی آنها دانسته شدن آمیغهای زندگانی و روشن شدن اندیشه‌هاست که چون این زمینه آماده گردید باید بهمه‌ی آنها در یکبار و یکجا آغاز کرد و این همان راه است که ما پیش گرفته‌ایم.


🌸