درخت را از میوه‌اش می‌شناسند. آیا آن بزرگان گذشته چه کاری را انجام داده‌اند؟! آیا از صدها و هزارها کتاب که در شعر و فلسفه و اصول و منطق و اینگونه موضوعها یادگار گزارده‌اند جز زیان چه سودی بدست می‌آید؟! اگر این کتابها سودی داشت بایستی شرقیان بهترین حال را داشتند و ما می‌دانیم که تا بیست و سی سال پیش (2) اندازه‌ی بدبختی و تیره‌روزی شرق چه بوده؟! اگر راستی‌ را بخواهیم مایه‌ی بدبختی شرق بیش از همه همان بزرگان بوده‌اند که خودشان شایسته‌ی هیچ کاری نبوده و مردم را نیز از شایستگی انداخته‌اند و امروز هم چاره جز آن نداریم که بکوشیم و ساخته‌ها و پرداخته‌های آنان را از میان برداریم و این همان کار است که پیمان بر آن می‌کوشد.



پانوشت :
1ـ خواست آن چیزهاییست که در آیین زندگانی بکار می‌رود. در اینجا جمله کوتاه افتاده و معنیش روشنی نیافته. گرچه «و زیانی از آن نزاید» بروشن‌تر ساختن معنی کمک کرده. در کتاب «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی» چنین آمده : باید دانست در آیین زندگانی آن چیز را نیک می‌شناسند که از هر باره نیکو باشد و هر آنچه تنها از یک باره نیکو باشد نیک نمی‌توان نامید. در آنجا مثالهایی سخن را بازتر می‌گرداند و آنگاه دانسته می‌گردد که سخنِ بسیار پرمغز و سنجیده‌ایست.

2ـ چون این نوشتار در فروردین سال 1315 نوشته شده خواست نویسنده روزگار «تیره‌روزی شرق» پیش از جنبشهای مشروطه در ایران و عثمانی (ترکیه) می‌باشد. سالهایی که رفته‌رفته کشورهایی همچون مصر و چین و هندوستان و افغانستان یکایک از خواب گرانِ دوسدساله و سه‌سدساله بیدار می‌گردیدند.

3ـ ایرانیان یادگارهای پیشینیان را که بیش از همه در کتابهای ایشان رویهم انباشته شده دیده و خوانده ولی در آن باره نیندیشیده‌اند. این یادگارها یک بخشش در دست ما مدارک تاریخی و بخشی بکار زبانشناسی و جغرافی می‌آید. ولی بازمانده‌ی آنها نتیجه‌ای جز فرسودن اندیشه‌ها و پست گردیدن خردها و سرانجام پس‌ماندگی توده نمی‌دهد.

این یادگارها اگر در جای خود می‌مانْد باز ما را با آنها کاری نمی‌بود. تیره‌بختی اینجاست که آنها هر زمان یک دسته‌ای از پیش‌افتادگانِ مردم را بخود دچار می‌سازند و همچون ویروسِ بیماریها خود را در هر دوره چند برابر باززایی می‌کنند. زیرا آن دسته نیز بحال خود نمانده با سود جستن از همان یادگارها هر یکی با نوشتن کتابی یا پرورش شاگردانی به نیروی این بیماری می‌افزایند. اکنون ایرانیان می‌باید سود و زیان آنها را نیک بدیده گیرند. بدیده گیرند تا بایای[وظیفه] خود را درباره‌ی این بازمانده‌های دوره‌ی زبونی دریابند.


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست پنجم ، (33 تا 39)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٣٧ـ باید باستقلال ارج بیشتر گزاشت :


در این زمینه بیش از این سخن نمی‌رانم. جای گفتگو نیست که ما باید باستقلال خود ارج گزاریم و دربند نگهداری آن باشیم و کارهای خود را خودمان بانجام رسانیم. ما اگر باستقلال ارج نگزاریم به چه چیز ارج خواهیم گزاشت؟!.. ایران باید با همه‌ی خاک خود بماند و ما در این کشور برای خود زندگی کنیم و درپی آسایش و خوشی خود باشیم. ما یکی از توده‌های جهانیم و این سرزمین میهن ماست. باید نیک باشیم و خود را از آلودگیها بپیراییم و کشور خود را آباد گردانیم و با سرفرازی زندگی کنیم. این باید بود آرمان ما.

ما از گراییدن به یکی از دو دولت نه تنها سودی نخواهیم دید ، زیانهای بسیار خواهیم دید و دشواریهای ما بیشتر خواهد گردید. چنانکه گفتم در کشور آشفتگیها فزونی خواهد یافت ، دودستگیها سختتر خواهد گردید ، از ارج ما در نزد بیگانگان خواهد کاست ، آزادی ما در کوشش به نیکی توده کمتر خواهد بود. آنگاه چه دولت روس و چه دولت انگلیس ، این نخواهند کرد که به پشتیبانی آشکار از ما برخیزند ، و بپاس دلخواه ما دوستی خود را بهم زنند. جز آنکه ما را افزار گردانند و باین سو و آن سو دوانند ، بکاری نخواهند برخاست.

امروز حال جهان چنانست که نه تنها سود ما ، سود دولتهای انگلیس و روس نیز در آنست که ما استقلال خود را نگه داریم و کارهای کشور را خودمان راه اندازیم و بهیچ یک از آن دو دولت نگراییم. بودن یک ایران آزاد و استوار بسود آن دولتها نیز هست.

اینکه روس و انگلیس استقلال ایران را براست می‌دارند [=تصدیق می‌کنند] و پیاپی می‌گویند : «ما با ایران دعوای خاکی نداریم» تعارف یا فریبکاری نیست و از روی راستیست. در حال امروزی چشم بخاک ایران دوختن و یا دست‌اندازی بگوشه‌ای از این کشور کردن ، بزیان آنهاست. روس و انگلیس هر یکی سیاست جهانی بسیار بزرگی را دنبال می‌کنند و خود آنها پیشگام شده انجمن سانفرانسیکو (1) برپا می‌گردانند ، و سخن از آزادی همه‌ی توده‌ها بمیان آورده «منشور»ها بیرون می‌دهند. با آن سیاست بسیار ناسازگار است که بیایند در ایران دعوای خاکی کنند و یا استقلال این کشور را بهم زنند.

آنگاه امروز انگلیس و روس باهم دوستی پیدا کرده‌اند و در کارهای جهان همدست یکدیگر می‌باشند. (2) هیچگاه این دو دولت ـ یا بهتر بگویم : این دو توده ـ بپاس دلخواه ما دوستی خود را بهم نخواهند زد.

از دو حال بیرون نیست : روس و انگلیس یا در اندیشه‌ی دوستی با یکدیگر و خواهای (3) صلح و آرامشند و در آن حال پروایی بما نخواهند داشت و دوباره می‌گویم بپاس دلخواه ما دوستی خود را بهم نخواهند زد ، و یا اندیشه‌ی دوستی ندارند و درپی پدید آوردن جنگ می‌باشند و در آن حال نیز ما جز افزاری در دست آنها نخواهیم بود و جز بدبختیها بهره‌ای نخواهیم برد.

آری یک چیز را پنهان نتوان داشت و آن دخالتهاییست که روس و انگلیس در کارهای ایران ، در آشکار و پنهان ، از دور و نزدیک ، می‌کنند و همینها مایه‌ی رنجیدگیها درمیان آنهاست.

من چنین می‌دانم که این دخالتها نتیجه‌ی همچشمیهای ایشان می‌باشد و انگیزه‌ی آنها بیش از هر چیز حال آشفتگی و نابسامانی ایرانست. در این کشور که سیاست روشنی نیست و یک دولت نیرومند و پایدار بروی کار نمی‌آید ، هر یکی از آن دو دولت از دیگری بیمناکست. انگلیسها می‌ترسند روسها پیش افتند و در ایران ریشه دوانند و دسته‌ها برای هواداری خودشان پدید آورند و اگر در آینده جنگی درمیانه رخ داد ، از این کشور و از مردمش بزیان ایشان سود جویند ، روسها در نوبت خود از انگلیسها همان ترس را می‌دارند و نمی‌توانند بی‌پروایی نمایند و خود را بکنار کشند.

ایران یکی از جاهاییست که سیاستهای این دو دولت باهم برخورد پیدا کرده. اکنون اگر ایرانیان مردان سرفرازی باشند و در این کشور دسته‌ی نیرومندی رشته‌ی کارها را بدست گیرد و با فهم و بینش کشور را راه برد و هر دو دولت را به یک دیده ، دیده یکسان رفتار کند ، پیداست که از برخورد آن دو دولت بسیار خواهد کاست و من چنین می‌دانم که خود آن دولتها از این رفتار خشنود گردیده هر دو سود خود را در آن خواهند دید که بچنان دولتی کمکها کنند و تا توانند خود را از کارهای این کشور دورتر دارند.

👇

بویژه اکنون که پس از شش سال خونریزی و ویرانکاری جهانیان خسته و فرسوده‌اند و هیچ دولتی نمی‌خواهد دوباره جنگ پیش آید ، و چه روس و چه انگلیس با همه‌ی همچشمی که دارند ، می‌خواهند در دوستی پایدار باشند و از هرچه که رنجیدگی‌آور است تا می‌توانند دوری می‌گزینند. با چنین حالی برای ایرانیان فرصت نیکیست که شایندگی از خود نشان دهند ، که با پیش گرفتن یک سیاست دوراندیشانه و رفتار خردمندانه ، هم کشور خود را از این گرداب درماندگی بیرون آورده به یک راه پیشرفت اندازند ، و هم در زمینه‌ی آسایش و آرامش جهان گامهایی بردارند و نام نیکی بدست آورند. می‌توان گفت : از قرنها چنین فرصتی برای ایران پیش نیامده بوده.


پانوشتها :
1ـ انجمن یا کنفرانس سانفرانسیسکو که در آوریل ۱۹۴۵ برگزار شد ، همان است که پنجاه و اند کشور شرکت‌کننده در آن ، منشور ملل متحد را به تصویب رساندند. ایران نیز یکی از آن کشورها بود. ـ و
2ـ این سخن در زمانیست که در چند سال آخر جنگ جهانی دوم روس و انگلیس و آمریکا در برابر آلمان و همدستان او ، دست یگانگی بهم دادند. همچنین از 18 تیر سال 1324 مردم انگلیس از حزب چرچیل (محافظه‌کار) بسوی حزب کارگر که سیاستش بدولت روس نزدیکتر بود رو آوردند. چنانکه گفتیم چاپ نخست این کتاب در همان روزها بیرون آمده. اینست معنی «دوستی آن دو دولت» در سخن بالا. ـ و
3ـ خواها = همیشه خواهنده. ـ و


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 به چه دانشی باید پرداخت؟.. (تکه‌ی یک از پنج)


در شماره‌ی دوم پیمان گفتاری در پیرامون فلسفه‌ی یونان و بی‌ارجی آن نگاشتیم و اینک بار دیگر در آن زمینه‌ها بگفتگو می‌پردازیم :

چنانکه در گفتار پیشین گفته‌ایم بنیاد سخن ما بر دو چیز است : یکی ، جز بجستجوهای سودمند نباید پرداخت. دوم ، جستجو را باید از راهش کرد و از گمان و گزافه دوری گزید.

درباره‌ی هر یک جمله سخنهایی می‌رانیم :

1ـ جز بجستجوهای سودمند نباید پرداخت

جستجویی که نتیجه‌ای از آن در دست نخواهد بود چرا باید هوش را در راه آن گداخت؟! چرا باید زمینه‌ی کشاکش و پیکار پدید آورد؟! چرا باید پهنای راه را پیمود و خود را فرسوده گردانید؟!

«وجود اصل است یا ماهیت؟..» آیا چه سودی از این جُستار[=مبحث] در دست تواند بود؟! کی وجود از ماهیت یا ماهیت از وجود جدا بوده؟! آیا از انگار (فرض) نتیجه‌ای پدید می‌آید؟!

اینکه کسانی می‌گویند : «به هر جستجویی باید پرداخت» یا می‌گویند : «دانستن هر چیزی بهتر از ندانستن اوست» اینان بدانند که زمان گرانبهاتر و مجال زندگانی تنگتر از آنست که ایشان می‌پندارند. (1) و آنگاه اینگونه جُستارها کج‌اندیشی بار می‌دهد و از جُربُزه‌ی[استعداد] خدادادی می‌کاهد.

کسی که هر خوراک سنگین و هضم‌ناپذیری را می‌بلعد و معده‌ی خود را از کار می‌اندازد زیانکارتر از کسی نیست که به هر انگار و پنداری پرداخته مغز خود را فرسوده می‌گرداند.

اینکه ما به هر جستجویی پردازیم بدان می‌ماند که کسی که گذرش بباغی افتاده بخواهد از همه چیز آن بهره برگیرد و پیش از همه دست بگیاه‌های تلخ و هرزه بیازد و بر و دوش خود را پر سازد و بدینسان از گلها و میوه‌ها بی‌بهره بماند.

آدمی را بیش از هر چیز فهم درست می‌باید.


پانوشت :
1ـ امروز این تنگی مجال زندگی نمایانتر از گذشته است زیرا در روزگاری می‌زییم که «انفجار اطلاعات»اش خوانده‌اند و چون هر کسی در برابر خود انبوهی از جُستارها ـ بایسته یا بیهوده ، سودمند یا زیانمند ،‌ راست یا دروغ ـ را می‌یابد که می‌تواند برگزیند و بآنها پردازد ، اینست با اندک‌غفلتی در اولویت‌بندی می‌تواند خود را در این اقیانوس آگاهیها ، در کار غرق شدن یابد و زمانی بخود آید که سالهای ارزشمند عمر را از دست هِشته است. کسانی که براه پاکدینی آشنا گردیده‌اند نیک می‌دانند گذشته از آنکه این راه ایشان را از پابندهای بیمناکی همچون پرداختن بشعرهای بیهوده ، فلسفه ، رُمان ، پندارها (خرافه) ، عرفان ، بهائیگری ، شیعیگری و مانند اینها رهانیده ، با یاد دادن حقایق زندگانی ، ایشان را از پرداختن بدیگر گمراهیها که به تباه گردیدن عمر گرانمایه می‌انجامد بازداشته است. اینها بایسته‌ی رستگاری است.


🌸

📘 سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان

🔹 شایندگی از چیست؟

🔹 بخش دوم : ارتباط سرمایه‌ی اجتماعی با دیگر نشانگرها

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

5ـ اندازه‌گیری سرمایه‌ی اجتماعی
6ـ آیا نیک بودن یک مردمی با پیشرفتشان مرتبط است؟!
7ـ نشانه‌ها و سودهای سرمایه‌ی اجتماعی
8ـ یک کشور برای پیشرفت نیازمند چیست؟

👈 فهرست بخشها

💐🌸🌹

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست پنجم ، (33 تا 39)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٣٨ـ باید با هر دو دولت نیکخواهی نمود :


نکته‌ای که در اینجا هست دو چیز است : یکی آنکه ایرانیان برای خود زندگی کنند و درپی نیکی خودشان باشند. استقلال در معنی والاترش همینست. استقلال تنها جداسر بودن نیست. چه‌بسا مردمی که جداسر باشند و از ناتوانی روانها و خردها برای دیگران زندگی کنند. استقلال آنست که ایرانیان خود را با دیگران یکسان بینند و رشته‌ی کارها را خود بدست گرفته بکوشند که توده را از بدیها بپیرایند و کشور را از ویرانی بیرون آورند و آرمانهای ارجمندی را بدیده گرفته درپی پیشرفت باشند.

دیگری اینکه با دو دولت روس و انگلیس (و همچنان با دولتهای دیگر) یکسان رفتارکنند. به هر دو نیکخواه باشند ، یکی را بدیگری برتری ننهند ، به یکی بیشتر نگرایند. آنگاه «منافع» یا برخورداریها را که آنان در این کشور داشته‌اند (و می‌دارند) بدیده گیرند و تا آنجا که باستقلال ایران برنخورد راهش را باز گزارند.

این دو نکته هر یکی در جای خود ارجدار است و باید بدیده گرفته شود. باید همبستگیهای ما با دو دولت بروی این دو پایه بنیاد یابد.

در این گفتارها نمی‌خواهم نامی از کسی یا حزبی ببرم و نمی‌خواهم مایه‌ی دل‌آزردگی این و آن گردم. وگرنه گفتنیها بسیار و میدان خرده‌گیری پهناور است.

من بارها می‌بینم در یک روزنامه بنام دلسوزی و هواداری از دولت شوروی گفتار نوشته شده. چند ماه پیش در روزنامه‌ای دیدم که گفتاری نوشته شده در این زمینه که «در یونان منافع دولت شوروی بخطر افتاده» و نویسنده دلسوزیها نشان داده. در شگفت شدم که توده‌ی شوروی امروز تواناترین توده‌ی جهانست. توده‌ایست که برای پیشرفت سیاست خود ، چه در یونان و چه در جاهای دیگر ، ملیونها ارتش آراسته و آماده می‌دارد ، هزارها ژنرال آزموده می‌دارد ، صدها مردان ورزیده‌ی سیاسی می‌دارد ، چه نیاز بوده که یک روزنامه‌نویس ایرانی چنین دلسوزی کند؟!.. این چه کاریست که یک ایرانی در ایران بدبختیهای کشور خود را فراموش کند و بیاد توده‌ی شوروی بیفتد؟!.. راستست که توده‌ی شوروی توده‌ی آزادیخواهیست ، همه آنان را دوست می‌دارند و فیروزی آنان را می‌خواهند. ولی این چیزی دیگر است و آن دلسوزی و گریباندری که روزنامه‌نویس نشان داده چیزی دیگر می‌بود.

تنها از یکسو نیست. از آنسو هم گروهی در ایران دسته بسته‌اند که «منافع انگلستان را حفظ کنند». انگلستان که ملیونها آرتش و هزارها مردان ورزیده‌ی سیاسی می‌دارد و زنهایش بافهمتر از مردان ایران هستند ، اینها به پشتیبانی ازو برخاسته‌اند. (1)

در تبریز مثلی هست می‌گویند : انگشت توانگر که زخمی شد و خون آمد ، برای بستن آن بینوا پیراهنش را پاره کند. این مثل جای خود را گرفته است.

بشُوَند اینهاست که می‌گوییم : ایرانیان باید برای خود زندگی کنند. اینها زندگی کردن برای دیگران است.

برخی از اینها می‌گویند : «باید دنیا اصلاح شود ، ما هم در ضمن آن اصلاح شویم». این را برای گفتگوهای خود از سیاست روس و انگلیس و هواداریها که به یکی از آن دو دولت می‌نمایند بهانه می‌آورند.

می‌گویم : راست نیست. چه‌بسا که جهان درست شود و دیگران نیک باشند و شما با این نادرستی و بدی بازمانید. با این رفتاری که پیش گرفته‌اید جز چنان نتیجه‌ای را نتوان بیوسید. (2) داستان شما داستان کسیست که خانه‌ی خود را پاکیزه ندارد و همیشه سخن از پاکیزگی شهر رانده بشهرداری خرده گیرد ، و بهانه‌اش آن باشد که اگر شهر پاکیزه شود خانه‌ی ما نیز در آن میان پاکیزه خواهد بود. در حالی که چنین نیست و از پاکیزگی شهر خانه‌ی او پاکیزه نتواند بود.

درباره‌ی برخورداریها (منافع) که دو دولت در ایران داشته‌اند ، در این باره هم کسانی تندرویها می‌دارند. آنان می‌پندارند ما باید دیواری میانه‌ی خود و همسایگان بکشیم و حق هیچ گونه بهره‌مندی بآنها ندهیم. استقلال را باین معنی می‌شناسند.

ولی این هم خامست و استقلال باین معنی نیست. ما باید با همسایگان راه رویم و همبستگیها داریم. باید با آنان دوستی نماییم. این بما نخواهد برخورد که برخی امتیازها بآنان دهیم و راه برخورداریها را از کشورمان (تا آنجا که باستقلال و بی‌یکسویی[=بیطرفی] ما برنخورد) برویشان باز گزاریم. مثلاً داستان خواروبار و افزار فرستادن به شوروی که در این جنگ رخ داد و از کشور ما برخورداریها شد ، چیزی که بما برخورَد نمی‌بود و دولت بایستی آن را با خوشی پذیرد و آن پیشامدهای رسوای شهریور١٣٢٠ (3) پیش نیاید. این را برای مثل می‌گویم.


👇

پانوشتها :

1ـ از این دو دسته که اینجا حالشان بازنموده شده ، ارجدارترین آنها ، آنکه هوادار شوروی بود حزب توده و آنکه از انگلستان هواداری می‌کرد حزب «اراده‌ی ملی» بود ـ حزبی که سید ضیاءالدین طباطبایی پس از بازگشت به ایران برپا نمود. گروهها و دسته‌های دیگری نیز برخی از این و برخی از آن هواخواهی می‌کردند. ـ و

2ـ بیوسیدن biusidan (همچون نیوشیدن) = انتظار کشیدن ، منتظر ماندن. ـ و

3ـ درباره‌ی پیشامدهای شهریور 1320 نگاه کنید بکتابهای «دادگاه» و «افسران ما». ـ و


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 به چه دانشی باید پرداخت؟.. (تکه‌ی دو از پنج)


2ـ جستجو را باید از راهش کرد و از گمان و از گزافه دوری گزید (یک از سه)

این را باید پذیرفت که آدمی جز به یکی از پنج راه ، دریافت نمی‌تواند کرد. 1ـ دیدن با چشم 2ـ شنیدن با گوش 3ـ سودن با دست و اندام دیگری 4ـ بوییدن با دماغ 5 ـ چشیدن با کام و این همانست که «حواس پنجگانه» نامیده می‌شود.

جز گرسنگی و تشنگی و درد و فرسودگی و اینگونه چیزها که آدمی از تن خود درمی‌یابد دیگر دانستنیها را جز به یکی از آن پنج راه بدست نمی‌توان آورد.

آری چیزهایی را با اندیشه توان دانست. لیکن در اندیشه هم باید یک پایه‌ی آن از این دریافتها باشد. ما از جای پایی در یک بیابان پی می‌بریم کسی از آنجا گذشته ولی این پس از آنست که آن جای پای را با چشم بینیم و یا اگر کس دیگری دیده با گوش ازو بشنویم.

می‌دانم همین گفته را کسانی بآسانی نخواهند پذیرفت و بسخنانی خواهند پرداخت. لیکن این هم می‌دانم که راه بجایی نبرده سرانجام ناگزیر خواهند بود آن را بپذیرند و یا بخاموشی گرایند.

ما می‌گوییم : کسانی که راز جهان را می‌جویند و گفتگو از آفرینش و آفریدگان می‌نمایند باید جستجو را از راهش کنند تا خودشان و دیگران را گمراه نسازند.

می‌گوییم : علم فلسفه که از یونان برخاسته و در شرق پر و بال پیدا کرده و امروز صدها کتاب از آن علم در دستهاست بنیاد آن گزافه و گمان می‌باشد و اینست ارجی بآن نمی‌توان گزاشت.

از آنسوی همین فلسفه مایه‌ی گرفتاریست که در هر زمان هزاران کسان نادانسته بسوی آن می‌گرایند و سالها عمر خود را در راه آن هدر می‌سازند. نیز از همین فلسفه است که چندین کیش ناروا برخاسته و مایه‌ی گمراهی مردم گردیده.

نتیجه‌ی دیگر آنکه زیانش بیشتر می‌باشد اینکه چون همیشه از چیزهای دور از فهم گفتگو می‌دارد و بعبارت دیگر مو را شکافته میان آن میدان برای سخنرانی پدید می‌آورد از اینجا باعث کجی فهم‌هاست. کسانی «موشکافی» را هنر می‌پندارند ولی جز عیب نمی‌تواند بود. خرد از چنین کارها بیزار است.

کسانی بگذشته با دیده‌ی نیک‌بینی می‌نگرند و این بر ایشان ناگواراست که بر فلسفه و دیگر فنها که یادگار گذشته می‌باشد نکوهش کرده شود و بآسانی نمی‌خواهند دست از آن بیهوده‌کاریها بردارند. اینست ما در این گفتار بیش از همه می‌خواهیم حال قرنهای گذشته را بازنماییم.

بارها گفته‌ایم ده قرن گذشته از بدترین دوره‌های شرق بوده. در این دوره پستی خردها با زبونی توأم گردیده شرقیان را بس بی‌ارج گردانیده. یکی از نشانه‌های این دوره رواج گزافه‌بافیست که چون نیک می‌نگریم علم را جز از گزافه‌بافی نشناخته در هر رشته گستاخانه بافندگی می‌کرده‌اند.

گروهی فلسفه را عنوان نموده ، دسته‌ای دین را دستاویز ساخته ، کسانی ستاره‌شماری (1) یا دیگر زمینه‌ها را پیش گرفته و همگی پنداربافی می‌کرده‌اند. من اینک نمونه‌هایی را در اینجا می‌آورم تا بدانید اندازه‌ی گزافه‌گویی چه و درجه‌ی کندی خردها کدام بوده :

قاضی صاعد اَندُلُسی که او را یکی از دانشمندان بزرگ می‌شمارند در کتاب خود درباره‌ی مردم هند چنین می‌نگارد : پاره‌ای دانشمندانِ ستاره‌شماری (نجوم) چنین گفته‌اند که دو ستاره‌ی کیوان و تیر (زحل و عطارد) پرورش هندوان را در عهده دارند و از اینکه کیوان پرورش ایشان می‌کند رنگها سیاه گردیده و از اینکه تیر بکار آنان برمی‌خیزد خردهاشان درست و دلهاشان پاکیزه شده. نیز کیوان در دوراندیشی و درست‌فهمی آنان شرکت دارد.

ببینید در این یک سخن چندین گزافه بکار رفته :

ستاره‌های آسمان پرورش مردمان را بر روی زمین در عهده دارند ـ آیا به چه دلیل؟!.

پرورش مردم هند را کیوان و تیر بعهده گرفته‌اند ـ آیا به چه دلیل؟!

پرستاری کیوان رنگها را سیاه می‌سازد ـ آیا به چه دلیل؟!

پرستاری تیر خردها را درست و دلها را پاکیزه می‌گرداند ـ آیا به چه دلیل؟!.

سخنی که سراپایش بافندگیست یکی آن را نوشته و دیگری از زبان او بازمی‌گوید. اینست اندازه‌ی کندی خردها در آن زمان!

ستاره‌شماری (علم نجوم) که در آن قرنها رواج بسیار داشت سراپای آن پنداربافیست. آیا چه دلیل هست که ستاره‌های آسمان دخالت در کار زمین دارند؟! یا چه دلیل هست اگر چهار ستاره در فلان برج گرد آمدند وبا یا خشکسالی در زمین پدید آید؟!.. یا چه جهت دارد که فلان ستاره سعد و بهمان ستاره نحس باشد؟! این از کجاست که کیوان سرد و خشک بشمار رود و ماه سرد و تر؟!.



👇

بدانسان که جولاهی پشت کارگاه نشسته می‌بافد و جلو می‌رود اینان نیز پیاپی بافته جلو رفته‌اند. این بدتر که در همه جا دعوای آزمایش (تجربه) دارند و ما نمی‌دانیم سردی و خشکی کیوان را چگونه آزموده‌اند! از آنسوی می‌دانیم که همیشه گفته‌های اینان دروغ درآمده و خود آزمایش نادرستی آن گزافه‌ها را نشان داده (2) : با اینهمه شما پستی خردها را تماشا کنید که این یاوه‌بافیها را «دانش» شمارده و در کتابها می‌نگاشته‌اند.


پانوشت :
1ـ ستاره‌شماری خرافه و از ستاره‌شناسی (هیئت) که خود دانشی است جدا می‌باشد.
2ـ بارها روی داده که ستاره‌شماران خبر سیل یا زمین‌لرز یا تنگسالی داده و هیاهو بمیان مردم انداخته‌اند و قضا را عکس گفته‌های ایشان پدید آمده از جمله ابن‌عبری که خود او از هواداران اینگونه علمهاست در تاریخ خود می‌نگارد : «در این سال که سال دویست‌و‌هشتاد‌وچهار باشد ستاره‌شماران مردم را بترس انداختند که بارانهای انبوه فرود آمده رودها و چشمه‌ها سرشار گردیده بیشتر اقلیمها زیر آب خواهد رفت مگر اقلیم بابل (عراق) که اندکی از آن بی‌آسیب خواهد ماند. قضا را همان سال باران نیامده خشکسالی و نایابی سختی روی داد و آبهای چاهها نیز فرورفت و کار بآنجا انجامید که مردم بغداد چندین بار برای خواستن باران به بیابانها رفتند». (پیمان)


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست پنجم ، (33 تا 39)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٣٩ـ ما می‌خواهیم برای شما همسایگان خوب باشیم :


رویهم‌رفته باید بتوده‌های روس و انگلیس فهمانید که ما می‌خواهیم نیک شویم ، می‌خواهیم برای شما همسایگان خوب باشیم.

ما می‌خواهیم از روی فهم و بینش زندگی کنیم ، می‌خواهیم توده‌ی خود را از آلودگیها پاک گردانیم ، کشور خود را آباد سازیم. می‌خواهیم خود را شاینده گردانیم که در کوششهای نیکخواهانه‌ی «بین‌المللی» که شما پیشگام می‌باشید ما نیز همگامی نماییم.

می‌خواهیم بجای یک کشور آشفته‌ی ویران که در همسایگی مایه‌ی ناآسودگی شماست ، یک ایران آراسته و پیراسته برپا گردانیم که همیشه مایه‌ی خشنودی شما باشد.

آلودگیهایی که در توده‌ی ماست ـ بیسوادی نود درصد مردم ، گرسنگی و لختی کشاورزان و رنجبران ، کوچ‌نشینی ایلها ، فراوانی مفتخواران ، ویرانی بخش بزرگی از کشور ، رواج چهارده کیش بیپا ، عادتهای زشت قمه‌زنی و زنجیرزنی و مانند اینها که بیرون از شمار است ـ گناهش پای شما را نیز می‌گیرد. سیاست فشارآمیز دولتهای شما (در زمان گذشته) به نیکخواهان ایران فرصت چاره‌جویی باین آلودگیها نداده. امروز هم نازیبنده است در توده‌ای در همسایگیتان چنین آلودگیها باشد. تاریخ شما را در این باره پاسخده[=مسئول] خواهد شناخت.

به هر حال ما بکار برخاسته می‌خواهیم توده را از این آلودگیها پاک گردانیم. جانفشانیها در این راه می‌کنیم. آیا بایای شما نیست که بما یاوری کنید؟!..

باید بدینسان آواز خود را بگوش آنها رسانید. چه توده‌ی روس و چه توده‌ی انگلیس آزادیخواهند و هرآینه به یاوری خواهند برخاست و هم‌آوازی خواهند نمود.

امروز جهان ، جهان دیگریست. مردمان چون بینند ما می‌خواهیم در ایران از بدیها بیرون آییم و راه دوراندیشانه و خردمندانه پیش گرفته می‌خواهیم با همسایگان خود دوستانه و نیکخواهانه راه رویم ، از دور و نزدیک بما کمک خواهند کرد.

بویژه چنانکه گفتم ایران یکی از جاهاییست که سیاستهای روس و انگلیس برخورد پیدا می‌کند و این آشفتگیها در ایران برای آینده‌ی جهان نیز بیمناکست ، و ما اگر شایندگی از خود نشان دهیم و این آشفتگیها را از میان برداریم ، به پایداری آرامش در جهان کمکی کرده‌ایم و در این زمینه همه‌ی مردمان ارج ما را خواهند شناخت.

در این باره بیش از این بسخن نیاز نیست و نشست را هم بپایان می‌رسانیم.


🌸

🔶 اکنون و آینده ما راست

🖌 احمد کسروی

🔍 جستار : آسیبی که «یادگارهای زمان مغول» به خردها زده و راه چاره به آن ، خواست شرقشناسان از ستایش آن یادگارها ، تفاوت «سرگرم گذشته‌ها شدن» با «پند گرفتن از گذشته‌ها» یا تاریخ

📊 شمار ساتها : ۱۵۰

بازپسین پراکنش : اردی‌بهشت 1403

🔷 کتابخانه‌ی پاکدینی

🔸 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.


👈 دریافت کتاب از اینجا.


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 به چه دانشی باید پرداخت؟.. (تکه‌ی سه از پنج)


2ـ جستجو را باید از راهش کرد و از گمان و از گزافه دوری گزید (دو از سه)

شاید بگویید ستاره‌شماران کسانی بی‌ارج بودند. ولی آنچه ما می‌دانیم بیشتر ایشان در فلسفه و دیگر دانشها نیز دست داشته و از فیلسوفان بشمار می‌رفته‌اند.

یکی از ایشان که از حکمای بزرگ بشمار می‌رود شعرهایی نیز در ستاره‌شماری نگاشته که من این یک شعر را از آن یاد دارم :

ور کنی رأی رفتن حمام ماه باید بخانه‌ی بهرام

بدستور آقای حکیم کسی که می‌خواهد بگرمابه رفته تن بشوید نخست باید بتقویم نگاه کند و تا ماه در برج حمل و یا در برج عقرب نباشد نرود. ببینید اندازه‌ی زورگویی و پنداربافی آقای حکیم را؟!

خدا می‌داند که با همین گزافه‌بافیها چه آسیبهایی را بمردم می‌رسانیدند و چه‌بسا که همین پندارها مایه‌ی ویرانی صدها و هزارها خاندان می‌گردید. (1)

«ستاره‌شماری» که مرده و از میان رفته مقصود ما گفتگو از آن نمی‌باشد. می‌خواهیم نشان بدهیم که ‌اندازه‌ی گزافگویی در قرنهای گذشته چه بوده. یکی از شگفتیهاست که چون یکی پنداری می‌بافت دیگران آن را بآسانی پذیرفته پر و بالش می‌دادند و صد پندار دیگر بروی آن می‌افزودند.

مثلاً یکی دروغی می‌بافت : «در زمان حکمران بیدادگر گردش آسمانها تندتر می‌گردد» این سخن را هر کسی می‌شنید بایستی دروغش دانسته و دور بیندازد. آیا چه جهت دارد که از بهر یک حکمران بیدادگر سامان آسمانها بهم بخورد؟! اگر خدا می‌خواهد عمر او را کوتاه سازد چرا زودش نمی‌کشد و مردم را از دستش آسوده نمی‌گرداند؟! مگر رشته‌ی عمرها در دست خدا نیست؟! وانگاه همیشه در یک زمان حکمران پسندیده‌ی دادگر با حکمرانان بیدادگر باهم بوده‌اند. اگر آسمانها تندتر بگردند عمرهای همگی کوتاه می‌گردد.

سخنی باین بی‌ارجی و پستی که بیگمان از دهان یک مرد سبکمغزی درآمده دیگران آن را راست پنداشته و درباره‌ی اینکه اگر یک بیدادگر با یک دادگر در یک زمان بود بگزارشهای دور و درازی پرداخته و فلسفه‌بافیها کرده‌اند.

از اینگونه مثالها بسیار فراوانست که یکی دروغی پرداخته و دیگران کوشیده آن دروغ را بکرسی نشانیده‌اند.

مردی که از پیشوایان عرفایش می‌شمارند و کتابش بتازگی چاپ یافته در آن کتاب می‌نگارد : «شیخ محمد کوفی رحمة‌الله در نیشابور حکایت کردی که شیخ علی مؤذن را دریافته بود که او فرمود که مرا یاد است که از عالم قرب حق بدین عالم می‌آمدم و روح مرا بر آسمانها می‌گذرانیدند به هر آسمان که رسیدم اهل آن آسمان بر من بگریستند گفتند بیچاره را از مقام قرب بعالم بعد می‌فرستند و از اعلی باسفل می‌آورند و از فراخنای حظایر قدس بتنگنای سرای دنیا می‌رسانند بر آن تأسفها می‌خوردند و بر من می‌بخشودند خطاب عزت بدیشان رسید که مپندارید که فرستادن بدان عالم از برای خواری اوست بعزت خداوندی ما که اگر در مدت عمر او در آن جهان اگر یک بار بر سر چاهی دلوی آب در سبوی پیرزنی کند او را بهتر از اینکه صدهزار سال شما در حظایر قدس بسبوحی و قدوسی مشغول باشید شما سر در زیر گلیم کل حزب بمالدیهم فرحون کشید و کار خداوندی بما بازگذارید که إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ».

گستاخی را ببینید! مردی که بیگمان یکی از ولگردان بوده مدعی است که او را از پیشگاه خدا پایین آورده‌اند و در سر راه خود بر یکایک آسمانها گذر داده‌اند و فرشتگان که او را می‌دیده‌اند دل بحالش می‌سوزانیده‌اند و بر آن کار خدا خرده می‌گرفته‌اند.

چنین سخنی که بایستی دهان گوینده‌اش را خُرد کنند یکی آن را بافته و دیگری بازگفته و سومی آن را در کتابش آورده! اینست اندازه‌ی پستی خردها ! این کسانند که همیشه آنان را بروی ما می‌کشند!

مردی که کتابهای بسیاری نوشته و یکی از دانشمندان بشمار می‌رود در جایی چنین می‌نگارد : یکی از حاجیان می‌گفت از مِنا که بازگشتیم همیان من در آنجا ماند و چون برای جستجو رفتم منا را پر از خوک و خرس و بوزینه یافتم. ترسیده و خواستم برگردم ناگهان آوازم دادند : نترس ما گناهان شما حاجیان هستیم که اینجا ریخته و رفته‌اید. سپس آقای دانشمند می‌نویسد : «پس دانسته شد ثواب و گناه در این جهان نیز بکالبد درمی‌آید (تجسم پیدا می‌کند)».

آن دروغگویی مرد حاجی و این زودباوری آقای مؤلف یکی از دیگری شگفتتر! دروغ شاخداری که بایستی بروی گوینده‌اش بزنند و زبان بنکوهش باز نمایند آن را باور کرده در کتاب خود می‌نویسد و نتیجه از آن می‌گیرد!

همین رفتار را در زمینه‌ی فلسفه نیز داشته‌اند که هر سخن گزافه‌آمیزی که کسی می‌سروده آن را باور کرده و صد آرایش بر آن می‌افزوده‌اند. من اینک مثالی را یاد می‌کنم.


👇

پانوشت :
1ـ در تاریخهای روم داستانی را می‌نگارند که بهتر است در اینجا آورده شود : در جنگ سورنا و کراسوس که یکی از جنگهای بزرگ زمان اشکانیانست و رومیان در آن کارزار در برابر تیراندازان سخت‌کمان اشکانی تاب نیاورده شکست بس سختی خوردند و انبوهی از ایشان از پا افتاده در بیابان پهلوی هم ریختند دسته‌هایی خود را به یکی از آبادیهای نزدیک رسانیدند و چون سواران اشکانی دنبالشان می‌کردند در آنجا هم نمانده شبانه بکوچ پرداختند. یکی از سرکردگان ، عربی را برهنمایی برگزیده بود و او می‌گفت : ««امشب ماه در برج کژدم» (قمر در عقرب) است نباید کوچ کرد. و باید پایید تا ماه به برج کمان (قوس) درآید». سرکرده‌ی رومی پاسخ داده گفته : «من از کمان بیشتر ترس دارم تا از کژدم» این گفته راهنما را رها نمود و خویشتن با پیروان بیرون رفت و جان بدر برد. (پیمان)


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست ششم ، (40 تا 45)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٤٠ـ هر کسی باید خود نیک باشد :

نشست گذشته چون پایان یافت یکی از جوانان ایرادی گرفت. یکی هم از یاران پرسشی کرد. در این نشست به هر دو پاسخ می‌دهم :

آن جوان چنین گفت : «آن دسته‌ی نیرومندی که می‌گویید رشته‌ی کارها را بدست گیرد چگونه تشکیل می‌شود. مگر باین توده می‌توان امیدوار بود؟!..».

جای افسوس است که در ایران راه نیک شدن را هم نمی‌شناسند. در این توده یکی از گرفتاریهاست که مردان بافهم و جوانان درسخوانده خود را از توده بیرون می‌گیرند و هر زمان که گفتگو از نیک شدن می‌رود ، هر کسی آن را از دیگران می‌خواهد و خود را برکنار می‌گیرد ، و نتیجه‌ی این آنست که هیچ نیکی انجام نمی‌یابد.

چند سال پیش که در دانشکده‌ی معقول و منقول درس می‌گفتم یک دسته از شاگردان آنجا را بسربازخانه بردند. افسری که برای مشق دادن بایشان برگزیده شده بود می‌گفت : «اینها حالت غریبی دارند. هر دستوری که می‌دهم هر یکی آن را بهمراهانش تکرار می‌کند و خود را فراموش می‌سازد. چون در صف کج می‌ایستند و من فرمان راست بایستید می‌دهم ، هیچکی بخود نمی‌پردازد و فرمان مرا بدیگران تکرار می‌کند».

هنگامی که سخن از نیکی می‌رود هر کس باید خودش آن را بپذیرد و از این راهست که نتیجه تواند بود. ما می‌گوییم : باید دسته‌ای در ایران پدید آید و راه سیاستی را بروی این توده باز کند و کشور را از این آشفتگی و سرگردانی بیرون آورد. این یک راهنماییست که ما می‌کنیم و هر مرد باغیرت و پاکدلی که این را می‌شنود باید بتکان آید و داوطلب باشد ، و ما که امروز گروهی هستیم و کوششهایی آغاز کرده‌ایم او نیز بما پیوندد. از این راه هزارها کسان پا پیش توانند گزاشت و نتیجه‌ای که می‌خواهیم پدید تواند آمد. اینست راه کار و همه‌ی جنبشها در جهان از این راه پدید آمده. بسیار غلطست که کسی خود را بکنار گیرد و نیکی را از دیگران خواهد. بسیار غلطست که کسی همانکه شنید نومیدی نماید.

بارها دیده‌ایم یکی می‌آید و می‌گوید : «این مردم نمی‌شود ، شما بیهوده زحمت می‌کشید». می‌گویم : ترا با مردم چه کار است؟.. از خودت بگو. آیا می‌خواهی بشوی یا نه؟.. آیا می‌خواهی در راه توده و کشورت بکوشی یا نه؟..

دیگری می‌آید و می‌گوید : «راستی شما امیدوارید؟.. از این کوششها نتیجه می‌شود؟..». می‌گویم : مگر چشم دارید که «سند رسمی» بشما سپارم؟!..

دیگری می‌آید و می‌گوید : «من می‌ترسم انگلیسها نگزارند ، جلو شما را بگیرند». می‌گویم : آخر انگلیسها چگونه جلو ما را خواهند گرفت؟!.. آیا آیروپلان[=هواپیما] بر سر ما خواهند فرستاد که شما چرا نیک می‌شوید؟!.. چرا از بدیها بیرون می‌آیید؟!.. آنگاه اگر انگلیسها بخواهند جلو گیرند ما باید دست برداریم؟!..

اینها را می‌گویند ، و چون پاسخ شنیدند می‌روند و دیگر نمی‌آیند. بارها گفته‌ام اینها بهانه‌های بیغیرتیست. اینها کسانیند که دلهاشان مرده و خونهاشان از جوش افتاده ، و چون نمی‌خواهند در این کوششها همراهی کنند این بهانه‌ها را می‌آورند. امروز در ایران مردان بافهم و جوانان باغیرت باندازه‌ی نیاز هستند و جای هیچ نومیدی نیست.


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 به چه دانشی باید پرداخت؟.. (تکه‌ی چهار از پنج)


2ـ جستجو را باید از راهش کرد و از گمان و از گزافه دوری گزید (سه از سه)

پلوتینوس (1) نامی از فیلسوفان روم چون گفته‌های افلاطون و ارسطو را درباره‌ی آفرینش و آفریدگار نااستوار می‌شمرد خود او چنین می‌گفت : «ما همه از خداییم و ازو جدا گشته‌ایم سپس هم سوی او بازخواهیم گشت و بدو بازخواهیم پیوست.» همو می‌گفت : «روان آدمی از آن جهان آزادی و بی‌آلایش فرود آمده و در این جهان گرفتار مادّه گردیده و آلودگیها پیدا کرده. لیکن هر کس که بخواهشهای تنی نپردازد و بپرورش روان برخیزد آلایش او کمتر خواهد بود و کسانی که بخواهند از این دامگاه بازرهند و بجایگاه پیشین بازگردند باید از خوشیهای این جهان روگردان باشند و پارسایی نمایند.»

خود پلوتینوس مرد پاکدل و نیکوکاری بوده و گفته‌های او درباره‌ی پاکی و بی‌آلایشی چندان بیجا نیست. ولی آن دیباچه‌ای که برای سخنان خود پرداخته و آدمیان را با خدا یکی پنداشته جز گزافه نمی‌باشد زیرا دلیلی برای آن در دست نیست. موضوعی باین بزرگی آیا نباید دلیلی برای آن یاد کرد؟!..

اگر مقصود اینست ما در هستی با خدا اَنباز می‌باشیم ـ او هست ما نیز هستیم ـ بر این معنی ایرادی نتوان گرفت ولی با آن منظور پلوتینوس سازش ندارد و هرگاه مقصود آنست که ما و خدا همگی یک‌چیز می‌باشیم یا بعبارت دیگر همان خداست که بر ما بخش یافته چنین سخنی را جز با دلیلهای روشن نتوان پذیرفت و فیلسوف رومی هرگز دلیل برایش ندارد.

از اینسوی ما چون درست می‌اندیشیم نادرستی آن پندار پیداست زیرا اگر آدمیان همه از یک چیزند اینهمه نیکی و بدی از کجاست؟! وانگاه اگر همه از خدایند و این پابندْ مادّه است که از خدا جداشان گردانیده پس چون بمیرند و از بند مادّه رها گردند خواه ناخواه بخدا خواهند پیوست. در اینحال چه نیازی بپارسایی و روگردانی از خوشیهای اینجهان می‌باشد و از این کوششها چه سودی بدست می‌آید؟!..

اگر کسانی با خود پلوتینوس بچون و چرا برمی‌خاستند از پاسخ فرومی‌ماند و چه‌بسا که از آن سخن برمی‌گشت ولی چون کسی ببازپرس برنخاسته چنان پندار بی‌بنیادی شهرت یافته و چنانکه می‌نویسند در روم آن را پیروانی بوده.

سپس چون پای آن بشرق افتاده در اینجاست [که] صد بال و پر برو افزوده شده. سخنی که پندار شاعرانه‌اش بایستی بخوانند همینکه پراکنده شد تو گویی کسی از جهان ناپیدا رسیده و از پس پرده خبر آورده بی‌آنکه دلیلی بخواهند صدها کسانش پذیرفتند. شور بر سرها افتاد. مغزها پرباد گردید خرد فرسنگها بدور ماند. مردان بزرگ دست از کار و زندگی برداشته دنبال این پندار را گرفتند. کار بدیوانگی کشید. مالیخولیا در سرها پدید آمد : «پس ما خدا بوده‌ایم و ندانسته‌ایم؟!...» سر کلافه گم گردید. بهانه بدست بلهوسان افتاد. سبکمغزانی بدعوای خدایی برخاستند و بخود بالیدند. ولگردان بازار بغداد دم از «سُبْحَانِی مَا أعظَمِ شَأنِی» (2) زدند. کسی نگفت اگر ما همه خداییم دیگر چه جای دعوای خداییست و چه جای بخود بالیدنست؟!.

زاده‌ی منصور (3) که هزار تازیانه‌اش زدند و دست و پایش را بریدند و گردنش را زدند و تنش را سوختند یکی از قربانیهای این نادانی بود. بیچاره را از شنیدن پنداری هوا برداشت و بدعواهای بسیار مفتی برخاست و بر سر آن شکنجه‌ها دید و جان خود را باخت.

آن نیکوکاری و پارسایی که پلوتینوس می‌گفت اینان آن را بیکاری و گوشه‌گیری شناختند. در اندک‌زمانی خانقاهها برپا گردید و مردان دسته دسته در آن گرد آمدند. خواستند از خودی درآیند و بخدا پیوندند. از چه راه؟.. از راه بیکاری ، بیزنی و پشمینه‌پوشی. باز اینها چندان عیب نداشت. کسانی نادانی را از حد گذرانیده گدایی و دریوزه‌گردی را نیز بر آن افزودند. دسته‌ای مالیخولیا را بالا برده با خدا بعشق‌ورزی پرداختند و رقص و آواز را یکی از کارهای خود ساختند. هر روز بدعت نوینی پدید آوردند.

پلوتینوس تنها روان را از خدا می‌شمرد. اینان مادّه را نیز از آن شمار گرفتند و هر آنچه در جهانست با خدا یکی پنداشتند. با اینهمه خدا را در روی ساده‌رویان تماشا کردند.

چه گویم که ناگفتن بهتر است. خدا می‌داند این گمراهی چه آتشی بر شرق زده و چه آسیبی بر شرقیان رسانید! می‌توان گفت شرق را از پیشرفت همین بازداشت. می‌توان گفت پتیاره‌ی[بلا] جانگداز مغول را همین برانگیخت.

مرا شکایت از اینست چرا یک پندار آنهمه رواج گرفته؟! چرا آنهمه شاخه‌ها دوانیده؟! چرا شرقیان با یک سخنی از جا دررفته‌اند؟! چرا رشته‌ی زندگی را از دست هِشته‌اند؟! چرا ملیونها کسان سر پیش یک پندار فرود آورده‌اند؟! چرا هزاران کتاب درباره‌‌ی آن پرداخته‌اند؟! دریغا از سستی خردها !




👇

ببینید کسانی که مو می‌شکافند و وجود از ماهیت جدا می‌سازند این درنیافته‌اند که به هر دعوایی دلیل می‌باید‌! این ندانسته‌اند که سخنی که کسی از پیش خود گوید جز گزافه نمی‌تواند بود!

کسانی که از شرق از این سرزمین خرد برخاسته‌اند این نفهمیده‌اند که بیکاری و گوشه‌گیری سامان زندگی را بهم می‌زند و روگردانی از جهان جز بدبختی و تیره‌روزی برنمی‌دهد.

مرا با پارسایی و از خودگذشتگی پیکاری نیست و بر پلوتینوس نیز که شاید جز نیکی بر مردم نمی‌خواست نکوهش ندارم. ولی دوباره می‌گویم یکی بودن آدمیان با خدا جز گزافه نمی‌تواند بود. فسوسا که این گزافه مایه‌ی آشفتگی شرق گردیده.


پانوشتها :
1ـ Plotinus یا فلوطین.
2ـ معنی : پاکم و جایگاهم بلند است. در پرده می‌گوید : من خدایم و کارم بسیار بزرگست.
3ـ حسین منصور حلاج

🌸

(همبسته با نوشتار بالا)
.

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست ششم ، (40 تا 45)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٤١ـ گرفتاریهای ما جداست :


اما پرسشی که کرده شد در این زمینه بود که چنانکه گفته‌ایم دولتهای روس و انگلیس در آیین زندگانی نیز از هم جدایند و یکی از انگیزه‌های کشاکشهاشان همین زمینه است. روسها بیرقدار سوسیالیزم و کمونیزم هستند و دولت انگلیس هوادار سرمایه‌داری می‌باشد. پس ما در ایران درمیان این دو دسته باید بکدام یک نزدیکتر رویم؟.. و چون پرسش ارجداریست می‌خواهم امروز در این نشست درباره‌ی آن بگفتگو پردازیم.

نخست باید دانست جنبشهایی که در جهان بعنوان دمکراسی یا سوسیالیزم یا کمونیزم رخ داده برای چاره‌ی دردها بوده. مثلاً هنگامی جهان گرفتار پادشاهان خودکام ستمگر می‌بوده ، نیکخواهان برای جلوگیری از آن جنبش مشروطه یا دمکراسی را پدید آورده‌اند. سپس چون از یکسو دولتها نیرومند بوده بآرزوی کشورگشایی بجنگ برمی‌خاستند و جهان را ناآسوده می‌گردانیدند و از یکسو در سایه‌ی ماشینها و کارخانه‌ها سرمایه‌داران بزرگ پیدا شده میدان زندگی را بکارگران و رنجبران سخت گردانیده بودند ، برای چاره‌ی آنها جنبش سوسیالیزم را بمیان آورده‌اند. همین حال را داشته کمونیزم.

پس اینها چاره‌ی دردهاست. اکنون نکته در آنست که در همه جای جهان دردها یکی نیست و چاره‌ها نیز یکی نتواند بود. مثلاً در ایران ما گرفتاریهامان جز از آنهاست که توده‌های اروپایی داشته‌اند و اینست بسیار خامیست که ما بخواهیم از هر باره باروپاییها پیروی کنیم. پیروی از اروپاییها ما را بجایی نخواهد رسانید.

ما نباید بیندیشیم که بکدام یک از روس و انگلیس نزدیکتر شویم. باید بیندیشیم که دردهای ما چیست و چاره از چه راه تواند بود.

در ایران باین چیزها پروا نمی‌نمایند و همانکه جنبشی در اروپا به یک نامی پدید آمد و دسته‌ای پیدا شد در اینجا ماننده‌سازی کرده چیزی بآن نام می‌سازند. گاهی این چیز چندان خامست که مایه‌ی خنده و ریشخند می‌شود. مثلاً هنگامی که آلمانیها در اوج نیرومندی خود می‌بودند در ایران کسانی آهنگ ساختن حزب ناسیونال سوسیالیست می‌داشتند و بسیار آرزو می‌کشیدند که از اینجا نیز جهودان را بیرون کنند. بسیاری از جوانان ستایش از فاشیستی می‌کردند و بارها می‌دیدم بنزد من آمده می‌گویند : «مشروطه کهنه شده ، باید آن را از میان برداشت». مردان بزرگی حزب می‌سازند تنها برای آنکه وزیر شوند یا بنمایندگی مجلس رسند. اینها مایه‌ی افسوسست. اینها نمونه‌هایی از درماندگی این توده است.

اینها کارهای آن کسانیست که راه زندگانی را با دیده‌ی بینا نمی‌پیمایند. ولی ما که می‌خواهیم کارهامان از روی بینش باشد باید پیروی از آنها نکنیم. ما باید دردها را بدیده گرفته بچاره‌ی آنها کوشیم. مثلاً درباره‌ی خودکامگی (استبداد) ما با اروپاییان همدرد می‌بودیم. بلکه خودکامگی در کشورهای شرقی سختتر از اروپا می‌بود. از اینرو ما پیروی نمودیم و مشروطه یا دمکراسی را گرفته در کشور خود روان گردانیدیم. لیکن درباره‌ی سرمایه هنوز گرفتاری ما باندازه‌ی اروپا نیست و ما پیش از آن ، گرفتاریهای بسیار بزرگتر می‌داریم که در اروپا نبوده و پیداست که در این باره راه ما با اروپا یکی نتواند بود.


🌸

(همبسته با نوشتار بالا)
.