📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست چهارم ، (27 تا 32)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٣٢ـ کوششی نیست که نتیجه ندهد :


در ایران گروهی هستند که کالاشان نومیدیست. همانکه سخنی از پیراستن توده شنوند و یا کوششی بینند نومیدی نشان داده چنین گویند : «این مردم نمی‌شوند».

بی‌هیچ سرمایه‌ای خود را «مصلح» می‌شمارند و بی‌هیچ کوشش و آزمایشی نومیدند و خود را پس کشیده‌اند.

در ایران چیزهایی است که در اصل خود بزرگ می‌بوده و اکنون بسیار کوچک شده. مثلاً «خان» زمانی بسیار بزرگ می‌بوده. زمانی در همه‌ی ایران یک خان بیشتر نتوانستی بود. ولی کم‌کم از ارج آن کاسته بجایی رسیده بود که بسته برخت می‌بود. کسی اگر عمامه بسر می‌گزاشت و جامه‌ی دراز می‌پوشید «شیخ» می‌بود و همانکه کلاه گزارده جامه‌ی کوتاه بتن می‌کرد «خان» می‌شد. مطربها و بوزینه‌گردانان همه خان می‌بودند. رسواییش بجایی رسد که آزادگان از آن بیزاری جستند و دولت قانونی گذرانیده نامها را از آن پاک گردانید. (1)

«دینار» نام سکه‌ای از زر می‌بوده که بحساب امروزی هر دیناری دست‌کم دویست ریال ارزش می‌داشته. ولی کم‌کم از ارزش آن کاسته در زمان ما بجایی رسیده بود که هر هزار دینار یک ریال می‌بود. واژه‌ی بدبخت دویست‌هزار بار کوچکتر از اصل خود شده بود.

از اینگونه فراوانست. داستان «اصلاح» یا پیراستن توده از آلودگیها نیز از آنهاست. این نیز هزارها بار کوچکتر گردیده تا بدینسان بدهانها افتاده.

هزارها کسان دعوای «مصلحی» می‌دارند. ولی اگر شما آنان را به بازپرس کشیده از هر کدام بپرسید : «اصلاح چیست؟.. دردها کدامست؟.. چاره‌ها چه باید بود؟..» ، یا چون می‌گویند : «این مردم نمی‌شوند» ، شما بپرسید : «چرا نمی‌شوند؟.. چه شده که دیگران بشوند و اینها نشوند؟..» ، بهیچ یک از اینها پاسخ درستی نخواهید شنید. زیرا اینها چیزهاییست که هیچگاه نیندیشیده‌اند.

اینها بسیار پست است و جز درخور ریشخند نیست. اینها را که می‌گویم من ننگم می‌آید.

در ایران هزار سالست گرفتاریها آغاز یافته و زمان بزمان بدتر گردیده و تاکنون جنبشی بنام چاره‌جویی رخ نداده. گفتن اینکه «این توده نیک نخواهد بود» بسیار بیجاست. سخنیست بسیار بیدلیل. چیزی که هست گرفتاری بسیار بزرگیست و چاره نیز کار آسانی نیست.

نخست سرمایه می‌خواست. بایستی آلودگیها و گرفتاریها شناخته گردد و سرچشمه‌ی آنها دانسته شود و چاره نیز از آن راه آغاز یابد.

دوم به باهَماد نیاز می‌داشت. می‌بایست گروهی از پاکدلان و نیکخواهان آهنگها یکی گردانند و دست بهم دهند و در راه کوشش گام بگام پیش روند.

بنیاد کار این دو چیز است و ما خشنودیم که هر دو را می‌داریم. خشنودیم که بنیاد کار آماده گردیده است.

سخن از آلودگیها و چاره‌های آنها بپایان رسید. ما نیز نشست را بپایان می‌رسانیم.


پانوشت :
1ـ اشاره به نکوهشیست که نخست بار شادروان دکتر محمود افشار در روزنامه‌اش ،‌ آینده ، از لقبها و عنوانها نمود و سپس در پیمان این گفتگو دنبال شد و آزادگانی زیر عنوان «من از خان و میرزا بیزارم» نامهاشان را می‌نوشتند و سرانجام دولت در مرداد سال 1314 بخشنامه‌ای در این زمینه بیرون داد و بکار بردن «عناوین و القاب» را غدغن کرد. ـ و


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 در پیرامون فلسفه‌ی یونانی (تکه‌ی سه از پنج)


میدان سخن را تنگتر سازیم : نکوهش ما از فلسفه بیشتر از جهت گفتگوهاییست که درباره‌ی آفریدگار و چگونگی آفرینش در آن کرده می‌شود از قبیل داستان عقول عشره و موضوع حُدوث و قدم و اینکه آیا علم خدا حضوری یا حصولیست و مانند اینها. یک رشته سخنان بیمایه و بی‌پایه‌ای که از افلاطون و دیگران سر زده بی‌آنکه دلیلی همراه خود داشته باشد کسانی آنها را حجت می‌گیرند و سالها مغزهای خود را می‌فرسایند.

اینان خودشان گمراه و تباهکارند و هر یک صدها کس دیگر را نیز گمراه و تباهکار می‌گردانند. از اینجاست که ما ناگزیریم ایشان را نکوهش نماییم و گمراهی آنان را نزد همه کس روشن گردانیم و برای آنکه مقصود خود را درست بازنماییم مقدمه‌هایی یاد کنیم :

نخست : تنها راهی که ما بشناختن خدا داریم اینجهانست و بس. اینکه کسانی دم از عشق و اِشراق و کشف و شهود زده‌اند جز لافهای بیپا و بیجایی نمی‌تواند بود. خرد از این لافها بیزار است. ما اینجهان را دیده و سنجیده چیزهایی را درمی‌یابیم و بس. راه دیگری هرگز بروی کسی باز نیست.

دوم : دلالت هر چیزی پایانی دارد که باید از آن پایان نگذشت. شما اگر در بیابانی جای پایی را بینید خواهید دریافت آدمیزاده‌ای از آنجا گذشته و از اندازه‌ی پا خواهید دانست خردسال یا سالخورده بوده. شاید هم بدانید که می‌دویده یا آرام راه می‌رفته. ولی هرگز نخواهید دریافت آن کس مرد یا زن بوده ، فارسی یا عربی سخن می‌گفته ، برای چه از آنجا می‌گذشته؟. اگر بخواهید از یک نشان پا این چیزها را نیز دریابید رشته‌ی خرد را از دست هِشته‌اید.

کسی هرگاه دودی را از دور ببیند خواهد دانست آتشی در آنجا روشن می‌باشد‌‌ و از انبوهی دود خواهد دریافت آتش بزرگی درکار است لیکن هیچگاه نخواهد دانست آن را که روشن نموده و چه مقصودی را از آن دارد. و اگر در این باره‌ها باندیشه پرداخت و از یک دودی آگاهیهای دور و درازی را جست نادانی خود را نشان خواهد داد.

درباره‌ی اینجهان نیز ما درمی‌یابیم آفریدگاری آن را آفریده و این آفریدگار یگانه و دانا و توانا و بی‌نیاز و جاویدانست و رشته‌ی کارها در دست اوست. ولی بیش از این چه درمی‌یابیم تا برسیم باینکه آیا علم خدا حصولیست یا حضوری یا برسیم بچگونگی آفرینش و افسانه‌هایی از آن برانیم؟! اینکه دانشمندان یونان گزافه‌بافیها در همین زمینه نموده‌اند آیا ما بیجا می‌کنیم زبان بنکوهش آنان باز می‌داریم؟!

آیا زشتی ندارد یک فیلسوفی پیاپی پنداربافیها نماید؟! آیا گزافه‌ای درشت‌تر و زشت‌تر از افسانه‌ی «عقول عشره» چه باشد؟! موضوع «مُثُل» که افلاطون از پندار خود بیرون ریخته آیا کدام دلیل کوچکی بر درستی آن یاد نموده؟! آیا پستی نیست که یکی که در دوهزاروسیصد سال پیش گزافه‌هایی بافته کسانی امروز مغزهای خود را از بهر آن فرسوده گردانند؟!

و آنگاه هر جستجویی یا گفتگویی باید از بهر سودی باشد. آیا این جستجوها چه سودی از آن در دست خواهد بود؟! گیرم که دانستید علم خدا حضوریست نه حصولی ، آیا چه گرهی از کار زندگانیتان باز خواهد شد؟!

بارها گفته‌ایم آدمیان این در نهاد خود دارند که پی پندارهای بیجا روند و این کار سراپا زیان می‌باشد زیرا از کار زندگی بازمی‌مانند. زندگی بیابان بیمناکیست که باید شاهراهی در آن بدست آورد و بار خود را بمنزل رسانید ولی آدمیان چون سرخود باشند باین سو و آن سو می‌پیچند و پراکنده گردیده از شاهراه بازمی‌مانند.

کسی اگر نیکی می‌خواهد باید کاری کند که مردم را از پراکندگی و سرگشتگی بازدارد نه اینکه با گزافه‌های بیپایی سرگشتگی و پراکندگی را هرچه بیشتر گرداند.

کسانی می‌گویند : باید پی هر دانشی رفت. من هرگاه که این سخن را می‌شنوم بیاد آن مردی می‌افتم که می‌پرسید : «آیا کلاغها خواب می‌بینند؟» و بر سر این پرسش بیخردانه با این و آن پیکار[=مجادله] و پرخاش می‌کرد!

بسیار خوب! باید پی هر دانشی رفت! ولی راهش چیست؟! آیا از کوره‌راه پندار می‌توان دانش بدست آورد؟! آیا این پی دانش رفتن است که گزافه‌هایی را از خود ببافید و میانه‌ی مردم پراکنده سازید و مایه‌ی گمراهی و تباهکاری آنان گردید؟!

در پاره‌ای کتابها می‌خوانید اِخوانُ‌الصّفا چون فلسفه را دنبال می‌نمودند از ترس مسلمانان نهانی بآن کار می‌پرداختند و کتابهای خود را نیز نهانی نوشته بی‌نام نشر کرده‌اند. شاید این روضه‌خوانی دل شما را بدرد آورد. چه دانید که آن فلسفه که اِخوانُ‌الصّفا دنبال می‌نمودند جز یک رشته پندارهای بیهوده نبوده.


👇

فلسفه‌ی یونان در زمان مأمون عباسی میانه‌ی مسلمانان رواج گرفت و خود آن خلیفه هوادارش بود. ولی دیری نگذشت دیدند کسانی که بآن می‌پردازند به یک رشته سخنان پریشان و آشفته زبان باز می‌کنند. از آنسوی بیشتر ایشان رشته‌ی مردمی را از دست هِشته به هر زشتکاری گستاخی می‌نمایند. اینبود مسلمانان بدشمنی فلسفه برخاستند و کسانی را که بآن می‌پرداختند دنبال نمودند.

کسانی که هواداری از اِخوانُ‌الصّفا می‌کنند کتابهای ایشان را که در دست هست گرفته بخوانند. زشتی همین بس که اینان از فلسفه بدترین نابکاری را نتیجه می‌گیرند و چنین نابکاری را یک کار نیکی می‌ستایند. اینان اگر مردان بدکاره و نابکاری نبودند فلسفه را با نابکاری چه پیوستگی درمیانست؟! تفو بر چنین بدنهادان تفو! چنین کتابهایی را باید آتش زد و نشانی از آنها بازنگزاشت.


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست پنجم ، (33 تا 39)

🖌 احمد کسروی

در این نشست بپایه‌ی دوم از سه پایه‌ی سیاست پرداخته سخن از رفتار خودمان با دولتهای روس و انگلیس خواهیم راند. کسانی تنها این را سیاست می‌شناسند و سیاست را جز باین معنی نمی‌شمارند. ما با آنان همداستان نیستیم. ولی ما باین زمینه نیز ارج بسیار می‌گزاریم.

🔸 ٣٣ـ ما در این باره هم راهی روشن پیش گرفته‌ایم :


همه می‌دانیم امروز کارهای جهان در دست سه دولت بزرگ روس و انگلیس و آمریکاست و از این سه دولت دو تای نخست با ما همسایه‌اند. کشور ما درمیان خاکها و آبهای روس و انگلیس نهاده شده. گردش جهان و پیشامدهای تاریخی ، توده‌ی روس را از کنار دریای شمال ، و نژاد انگلیس را از آنسوی دریای مانش کشیده و آورده و از شمال و جنوب با ما همسایه گردانیده. از زمان فتحعلی‌شاه ایرانیان چشم باز کرده خود را در این تنگنا دیده‌اند.

اینست جای گفتگوست که رفتار ما با این دو دولت چه باشد؟.. چه راهی با این و آن پیش گیریم؟.. کدام را دوست و کدام را دشمن خود شماریم؟.. این دو دولت که باهم کشاکشهای بسیار می‌دارند و سیاستهاشان در این کشور برخورد پیدا کرده ، ما درمیانه چه کار کنیم؟.. چگونه خود را ایمن و آسوده گردانیم؟..

آنگاه از بیست و چند سال پیش ، درمیان این دو دولت ، در آیین و راه زندگانی نیز دوتیرگی پیدا شده. توده‌ی روس درفش سوسیالیزم و کمونیزم افراشته‌اند و حزبی که امروز بکشور پهناور روس فرمان می‌راند حزب کمونیست است. در حالی که در انگلیس حزبهای دیگر نیرومندترند و دولت انگلیس هوادار سرمایه‌داری می‌باشد. این زمینه‌ی دیگری برای نبردها و همچشمیهای ایشانست. ایرانیان در این دوتیرگیها چه حالی پیش گیرند؟.. بکدام سو گرایند؟..

جُستار[=مبحث] بسیار بزرگیست. جُستاریست که تاکنون در پیرامون آن ، از روی فهم و بینش ، سخن رانده نشده. من می‌خواهم ما آن را نیک بکاویم. می‌خواهم در پیرامونش آزادانه گفتگو کنیم. امروز در ایران تکانی هست. انبوهی از جوانان و دیگران دلبستگی بتوده و کشور می‌دارند. ولی در برابر این جُستار درمانده‌اند و برخی هم براه گمراهی افتاده‌اند.

آنان باور نمی‌کنند که ما بتوانیم با روس و انگلیس همسری کنیم و استقلال خود را نگه داریم. این را نشدنی می‌پندارند. اینست یک دسته گریبان بدست نومیدی داده کار را به پیشامدها واگزارده‌اند. یک دسته چاره‌ی دیگر ندیده دست بدامن ناله و زاری یازیده‌اند. یک دسته انگلیس را بهتر دانسته چنین می‌خواهند که ایرانیان پشت بسیاست آنان داده خود را از روسها نگه دارند. یک دسته وارونه‌ی آن را گرفته می‌خواهند این مردم به روسها گراییده دست انگلیس را از خود برتابند.

ما می‌گوییم : بهتر از اینها توان اندیشید ، بهتر از اینها راه توان یافت. اینها یا از نومیدی و یا از سستی و یا از سَهِشهای خامست. در چنین کار بزرگی باید بیش از همه فهم و خرد را راهنما گردانید و هرچه توان دوراندیش و باریک‌بین بود.

من در اینجا هم بگفته‌های پیش بازمی‌گردم. در اینجا هم می‌گویم : اگر ایرانیان خود را از آلودگیها پاک گردانند و رفتار و زیستشان از روی فهم و خرد باشد ، راه رفتن با روس و انگلیس بآنان سختی نخواهد داشت.


🌸

https://t.me/pakdini/22839
بخش دوم را بزودی در کانال خواهیم آورد.

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 در پیرامون فلسفه‌ی یونانی (تکه‌ی چهار از پنج)


آنچه مشت فلسفه‌ی یونانی را باز می‌کند بخش طبیعیات آن می‌باشد‌‌. چه آنان درباره‌ی آسمان و زمین و چیزها نیز بیکار ننشسته پنداربافیها کرده‌اند : زمین مرکز گیتی می‌باشد. گرد آن را چهار کره از خاک و آب و باد و آتش فراگرفته. پس از آن نه فلک همچون پوستهای پیاز تو هم فرورفته چنانکه پشت هر فلک پایینی با شکم فلک بالاتر بهم می‌ساید. در هر فلکی یک ستاره‌ی گردنده [=سیاره] جا گرفته. در فلک هشتم ستاره‌های دیگر میخکوب شده‌اند. فلک نهم ساده است و هیچ ستاره‌ای ندارد.

کنون از دانشمندان علم هیئت [= دانش ستاره‌شناسی] بپرسید ارزش این پندارها چیست؟.. داستان نه فلک که برای نظم گردش ستاره‌ها می‌انگاشتند بماند ، آیا برای «کره‌ی آتش» چه عذری داشتند؟! کسانی که در گزاف‌گویی تا این اندازه گستاخ بودند چه ارجی بگفته‌های آنان درباره‌ی راز آفرینش می‌توان پنداشت؟!

اگر طبیبی را ببینیم تب را در تن بیمار نمی‌فهمد و آماسی را که در سر و روی اوست فربهی می‌انگارد چگونه می‌توان گفته‌های او را درباره‌ی دردهای نهانی باور نمود؟!

افسانه‌ی «عقول عشره» که هزارها سال یکی از موضوعهای مهم بوده و در کتابها آن را با آب و تاب بسیاری شرح داده‌اند یک پایه‌ی آن همان فلکهای نه‌‌گانه‌ی پنداری بوده. این شگفتتر که امروز که آن فلکها از میان برخاسته و دروغ بودن آنها را هر کسی دانسته هنوز هم هزاران کسان مغزهای خود را با آن افسانه آکنده[=پر] دارند و هر زمان که گوش شنوایی پیدا کنند از سرودن آن خودداری نخواهند نمود. دریغا از نادانی!

«خدا نمی‌توانست جز خرد چیزی بیافریند اینبود خرد یکم را آفرید و او خرد دوم را با فلک یکم پدید آورد. این نیز خرد سوم را با فلک دوم بیرون داد. بدینسان تا ده خرد و نه فلک آفریده گردید ...» خدا را سپاس که رسوا شدید و کوس رسواییتان بر سر بازارها زده شد.

یک آهنگر روستایی چشمش به آیروپلانی [هواپیما] می‌افتد که پریدن و گردیدن آن را می‌بیند. شبانه بگوشه‌ای خزیده می‌خواهد با آن مایه‌ی بسیار کمی که از صنعت دارد و بدستیاری ابزارهایی که برای ساختن بیل و کلنگ و داس بکار می‌برد یک آیروپلانی بسازد و اگر نساخت باری راه ساختن آن را با اندیشه دریابد و گذشته از خویشتن بدیگران نیز یاد دهد.

این استاد آهنگر مایه‌ای که از علم دارد بیش از این نیست که می‌داند آهن در آتش نرم می‌شود و می‌توان آن را به هر شکلی انداخت. ابزارهای فنی‌ای که بکار می‌برد دم و کوره و سندان و کَلبَتَین و چکوچ است. از آنسوی آیروپلان‌ساز برای پدید آوردن یک آیروپلان و راه ‌انداختن آن یک رشته قاعده‌های مهم فنی را منظور نموده و صد ابزار شگفتی را بکار انداخته و اینها چیزهاییست که استاد آهنگر نامش را هم نشنیده پس چگونه او می‌تواند بزور انگار و پندار چگونگی آیروپلان‌سازی را بداند؟! آیا نه اینست که هر فرضی که نماید خطا بلکه مایه‌ی ریشخند خواهد بود و جز رسوایی نتیجه نخواهد داد؟!

اگر این روستایی رسواست رسواتر ازو آن نادانانیند که با اندک‌سرمایه‌ی آگاهی که دارند بشناختن آغاز آفرینش می‌کوشند و از پیش خود گزافه‌ها بلکه افسانه‌ها می‌بافند. ما این کسان را جز یکمشت نادان نمی‌توانیم شناخت ، گو که نام دانا بروی خود دارند.

مردی از آنان که عمر با فلسفه بسر داده روزی با من چنین می‌گفت : «فلسفه علم بحقایق اشیاء است فی‌المثل اگر عالم معدوم شود فیلسوف می‌تواند عالم دیگری نظیر آن بوجود آورد» ، از این سخن من بیاد آن داستانی افتادم که در بیست و سی سال پیش که تازه اتومبیل و آیروپلان فراوان شده بود مردی مدعی میشود ماشینی خواهد ساخت که در دشت همچون اتومبیل بوده و چون بکوهستان می‌رسد آیروپلان گردد و هرگاه بدریا رسید صورت کشتی بخود گیرد. مدتها این گزافه را می‌رانده گویا در خانه هم با آهن‌پاره‌هایی آزمایش می‌نموده. پس از دیری ازو می‌پرسند : پس آن ماشین چه شد؟.. می‌گوید : ساخته‌ام و همه چیزش درست شده. تنها یک عیبکی پیدا کرده و آن اینکه «حرکت نمی‌کند».

آقای فیلسوف هم جهان دیگری می‌سازد ولی تنها در پندار خویش! جهانی که درخور اندیشه‌ی کج خود باشد. کسانی که بکوچکترین کار زندگی شایستگی ندارند ببینید چه پندارهایی در مغز خود جا داده‌اند!

نپندارید که دانش‌پژوهی را نکوهش می‌نماییم و نمی‌خواهیم کسانی راز جهان را جستجو نمایند. ما را بر دانش‌پژوهی نکوهش نیست. می‌گوییم : جستجو را از راهش کنید و هر آنچه راه ندارد درباره‌ی آن بخاموشی گرایید و از پندار خود افسانه‌ها بیرون ندهید.

می‌گوییم : اگر پا دارید و راه روشنی پیدا کرده‌اید تا می‌توانید پیش روید! ولی هرگز با پای لنگ در تاریکی ندوید! بر اسب کور پندار نشسته در پرتگاه متازید!


👇

هر کاوش و جستجویی که بنیاد آن آزمایش و سنجش باشد ما را بر آن ایرادی نیست. داروین انگلیسی چون بنیاد کار خود را بر آزمایش و سنجش نهاده ما اگرهم بر پاره‌ای سخنانش خرده بگیریم بر کارش ایرادی نداریم. ولی کسانی که مایه‌ی کارشان پندار و گزافه‌بافیست و در زمینه‌ی خدا و آغاز آفرینش با نبودن هیچ راهی گفتگوها می‌رانند بر ایشان صد نکوهش داریم و جز یکمشت بیخردشان نمی‌شماریم.

کسانی نام حکمت را شنیده می‌پندارند راستی‌را علم مهمی می‌باشد‌‌. چه دانند که یک رشته از پوسیده‌ترین پندارها زیر این نام گرد آمده.

بدبخت آن جوانانی که با شوق بسیار بحوزه‌های درس می‌شتابند و پس از سالها عمر هدر کردن جز یک رشته عبارتها از کلی و جزیی و جوهر و عرض و نوع جنس و وجود و ماهیت و دور و تسلسل و حُدوث و قدم و مانند اینها در دست نخواهند داشت و از این عبارتها هرگز دانشی بدست نیاید و جز تیرگی مغز نفزاید!

همیشه صدها کسان لاف حکمت زده چنین وامی‌نمودند که دانش فراوانی اندوخته دارند و اگر روزی نیاز افتد «اثبات صانع» را با دلیلهای دندانشکن می‌توانند. پس امروز که سیل بیدینی از اروپا برخاسته کجایند آنان؟! کجایند تا بیرون جهند و کاری انجام دهند؟!

ولی اینان با آن زبان گنگ کاری نخواهند توانست. آن عبارتهای شوم که اینان دارند گرهی از کار نخواهد گشود. همان بهتر که بخاموشی گرایند و آبروی خود و دیگران را نریزند.

من بارها از فلسفه‌آموزان پرسیده‌ام سود فلسفه چیست؟ گفته‌اند : «اثبات صانع». می‌گوییم : شما اگر بیدینی را پیدا کنید که خدا را انکار دارد و بخواهد از راه فلسفه خدا را باو ثابت کنید باید او را قانع نمایید هشت نه سال در مدرسه درس فلسفه بخواند تا آن زمان زبان شما را بفهمد.

آیا از این راه می‌توان بجایی رسید؟! آیا ناروا نیست که خدا را که هر پیرزن روستایی می‌شناسد شما پس از سالها درس خواندن بشناسید؟! چنانکه در جای دیگری گفته‌ایم آیا این کار درست مانند آن نیست که کسی در را گزارده با نردبان از راه پشت‌بام بخانه درآید؟!


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست پنجم ، (33 تا 39)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٣٤ـ دسته‌ای باید توده را راه برد :


در این کشور نخست باید دسته‌ای باشند که رشته‌ی کارهای توده را بدست گیرند و از روی پروگرامی آن را راه برند. در یک کشور یا باید خود توده براه زندگانی بینا باشند و با همسایگان از روی فهم و بینش راه روند ، و یا دسته‌ای بینا و بافهم پیش افتاده آنان را راه برند. در کشوری که نه خود توده بیناست و نه دسته‌ی بینایی رشته‌ی کارها را در دست می‌دارد ، گفتگو از سیاست بسیار بیهوده است.

توده‌ی ایران با این بی‌سری و بی‌سامانی چه سیاستی توانند داشت؟!.. گرفتم که سیاستی بود ، گرداننده‌ی آن کیها خواهند بود؟!..

این کابینه‌ها که می‌آیند و می‌روند ، سیاستی راه توانند برد؟!.. ده تن وزیر که خودشان راهی (مسلکی) دنبال نمی‌کنند و هر یکی اندیشه‌هایش جدا از دیگرانست وآنگاه پشتشان بجایی گرم نیست و بدلخواه این و آن می‌آیند و می‌روند ، چه سیاستی پی توانند کرد؟!..

کارهای سیاسی تنها داشتن وزیر خارجه و نماینده فرستادن بکشورهای بیگانه و شرکت در انجمنهای «بین‌المللی» نیست. تنها با اینها گره از کارها نتوان گشود. باید دید یک دولت چه اندیشه‌هایی دنبال می‌کند و با هر یکی از همسایگان می‌خواهد چه رفتاری پیش گیرد.

همه می‌دانیم امروز ایران گرفتار چه دسته‌بندیهاست. در سایه‌ی نبودن سیاستی روشن و دولتی نیرومند گروهی به شوروی گراییده‌اند و گروهی بسود انگلیس می‌کوشند و دسته‌بندیهای بزرگی پدید آمده که آن خود مایه‌ی گرفتاریست. بویژه اگر رنجیدگی درمیانه‌ی دو دولت پدید آید که هرآینه این دودستگی در ایران به پیکار خواهد انجامید. (1) چنانکه میرزا مَلکم‌خان مثل زده امروز حال ایران حال یک کشتیست که در دریایی موج‌خیز افتاده و ناخدا و کشتیبانی هم نیست.

جای هیچ گفتگو نیست که باید در ایران یکی از سه کار باشد : یا دسته‌ی نیرومند شاینده‌ای با راهی روشن بروی کار آید و سررشته‌ی کشور را بدست گیرد و خردمندانه و دوراندیشانه آن را راه برد ، و یا همچون زمان رضاشاه دیکتاتوری برخیزد و با دلخواه خود ـ نیک یا بد ـ کارهایی کند ، و یا کشور همیشه دچار آشفتگی باشد و روزبروز بدتر گردد.

بیشتر ایرانیان گرفتار خودخواهیند و از سختترین کارهاست که به باهَمادی پیوندند. از سختترین کارهاست که هزار تن و دوهزار تن بافهم و دانش باهم یکی باشند. همان جوانان که برای استقلال ایران جوش می‌زنند هر یکی در آرزوست که پیشوا باشد. از پیشوا بودن به ده تن بیشتر خوشش می‌آید تا همدستی با هزار تن. اینان گرفتار هوسهای خود هستند و این جوشها و سَهِشها که نشان می‌دهند بیش از همه ، از روی هوسهاست.

این عیب بسیار بزرگی در آنهاست. این از ناتوانی روانهای ایشانست. بی‌شُوَند نیست که ما از فرهنگ آنهمه می‌نالیم. یکی از زیانهای بزرگ فرهنگ همینست که روانهای جوانان را ناتوان گردانیده بنیروی خودخواهی آنها بسیار می‌افزاید.

به هر حال مردمی که نمی‌توانند بهوسها و خودخواهیهای خود چیره درآیند و دسته‌ای از میان ایشان برنمی‌خیزد که سررشته‌ی کارهای کشور را بدست گیرد و از روی فهم و بینش توده را راه برد ، چنان مردمی حق گله از بدبختی نخواهند داشت.

در این زمینه بسخن درازی نیاز نیست. اگر کار از روی فهم و خرد است و خواسته می‌شود این توده از بدبختیها رها گردد و از این تنگنا که درمیانه‌ی دو دولت بزرگ افتاده بیرون آید ، هرآینه باید دسته‌ای بافهم و بینش ، (دسته‌ای که از مردان پاکدل و دوراندیش و از جوانان خونگرم گردنفراز پدید آید) ، سررشته‌ی کارها را بدست گیرد و این توده را راه برد ، و این دسته یا باهَماد باید در زمینه‌ی رفتار با دولتهای همسایه دو چیز را پایه‌ی کارهای خود گرداند : یکی اینکه توده‌ی ایران برای خود زید و از هر باره دارای استقلال باشد. دیگری آنکه با روس و انگلیس نیکخواهی و دوستی کند و هر دو را یکسان گرفته کمترین گرایشی به یکسو نشان ندهد. این دو چیز بنیاد سیاست ایران باشد.

اینست راه رهایی ایران ، و من برای آنکه گفته‌ی خود را روشنتر گردانم بهتر می‌دانم درباره‌ی هر یکی از این دو چیز سخن رانم :


پانوشت :
1ـ این کتاب نخست بار در تیر 1324 بچاپ رسیده. هنوز آشوب دمکراتهای آذربایجان و جدایی‌خواهی آنها رخ نداده بود. ولی این پیش‌بینی بجا بوده زیرا می‌دانیم پیشه‌وری و همدستانش در آذر همان سال آواز خودمختاری سر دادند. ـ و


🌸

(همبسته با نوشتار بالا)
.

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 در پیرامون فلسفه‌ی یونانی (تکه‌ی پنج از پنج)


ما می‌دانیم کسانی که بفلسفه پرداخته عمر در آن راه تباه کرده‌اند از این گفته‌های ما رنجیده خواهند بود و چه‌بسا که پاره‌ای دوستان گرامی این رنجش را پیدا کنند. چیزی که هست ما نمی‌توانیم بپاس خشنودی این و آن از سخن خود بازمانیم. ما جز خشنودی خدا دربند چیزی نمی‌توانیم بود.

این فلسفه همواره تکیه‌گاه بدآموزان و مردم‌فریبان بوده و رخنه در بنیاد خرد انداخته. اینهمه کیشهای ناروا سرچشمه‌ی بیشتر آنها همین فلسفه می‌باشد. چگونه می‌توانیم زبان از نکوهش آن بازداریم؟!

چه بهتر که آنان حقشناسی نمایند و گفته‌های ما را با همه‌ی ناگواری بر خود هموار سازند و آن پندارهای بیهوده را بیش از این دنبال نکنند. و اینکه سالها رنج برده‌اند خوشبختانه نتیجه‌ی بسیار سودمندی را از آن می‌توانند برداشت. بدینسان که چون فلسفه‌ی یونانی را از نزدیک شناخته و بیهودگی و بی‌پایگی آن را از روی سنجش و بینش دریافته‌اند پاکدلانه بر گفته‌های ما گواهی دهند و از آنسوی دامن مردانگی بکمر زده آنچه را از پوچی و بی‌مغزی این کارگاه کهن می‌شناسند با زبان ساده بمردم بازنمایند و جوانان ناآزموده را که ندانسته آن را دنبال می‌کنند و عمر گرانمایه در آن راه تباه می‌سازند از چگونگی آگاه گردانند و از یک گرفتاری بزرگی بازشان دارند. این کوششی است که مزد آن را از خدا دریابند.

کسی که کوره‌راهی را ناشناخته پیش می‌گیرد و در بیابان گمراهی سرگردان شده صد رنج می‌برد تا خود را از آن سرگشتگی رها می‌گرداند چنین کسی اگر خواستار است سودی از رنج خود در دست کند چه بهتر که بکوشد و دیگران را از زیان آن راه آگاه گرداند و راهروان را از آسیبی که خود او دچار گردیده ایمن سازد. بدینسان سود بزرگی را از آن گمراهی خود برداشته و مزد بسزایی را بر آن کوششهای خود خواهد دریافت.

ولی اگر آن گمراهی را بروی خود نیاورَد و آنچه را از آن کوره‌راه شناخته پوشیده بدارد بلکه ستایشهایی از آن رانده مایه‌ی گمراهی و گرفتاری صدها کسان دیگر گردد چنین کسی بدترین زیانکار خواهد بود و گذشته از رنجهایی که برده گناه بزرگی را نیز بگردن خواهد داشت.

جوانانی که دست از آسایش و زندگی برداشته در کنج مدرسه بآرزوی دانش‌پژوهی با نان تهی می‌سازند ، کسانی که مایه‌ی تباهی عمر اینان می‌گردند خدا هرگز بر ایشان نخواهد بخشود.

مگر کسانی باین گفته‌های ما نگروند و بی‌پایگی و بیهودگی فلسفه‌ی یونان را از ما نپذیرند. بر اینانست که قلم برداشته آنچه می‌خواهند بنویسند! یکایک بنویسند یا دست بهم داده یکجا بنویسند! بنویسند تا بدانیم چه می‌گویند!

ما پشت بیاری خدا داده و این را گواه فیروزی و رستگاری خود می‌شماریم که هرچه می‌گوییم راست است و خرد آن را براست می‌دارد [=تصدیق می‌کند] . کسانی که این را نمی‌پذیرند اینک میدان آزمایش بروی ایشان باز است.


🌸

(همبسته با نوشتار بالا)
.

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست پنجم ، (33 تا 39)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٣٥ـ استقلال چیست؟..


درباره‌ی استقلال در ایران اندیشه‌های گمراهی هست و من ناچار خواهم شد در اینجا از زمینه‌ی گفتگو بیرون روم و سخن را از یک جای دور گرفته پیش آیم :

این تیره‌هایی که امروز در روی زمینند و هر کدام توده‌ای شده جدا از دیگران زندگی می‌کنند ، در نتیجه‌ی گردش جهان باین حال رسیده‌اند. مثلاً مردم فرانسه که زبان و نژاد جدا می‌دارند و جدا از دیگران زندگی می‌کنند تاریخ درازی می‌دارند و در نتیجه‌ی صدها پیشامدهای تاریخی بوده که چنان توده و کشوری پدید آمده.

تبار آدمیان یکیست. ولی گردش جهان آنها را تیره به تیره گردانیده و این جداییها را درمیان آنها پدید آورده. اکنون ببینیم ما باینها با چه دیده می‌نگریم؟.. باین جداییها چه معنایی می‌دهیم؟.. اینها زیانمند است یا سودمند؟.. باید برود یا بماند؟.. در این باره است که می‌خواهیم سخن رانیم.

در نگاه نخست چنین پیداست که این جداییها گرفتاریها پدید می‌آورد ، جنگها و خونریزیها از آن برمی‌خیزد. همین جنگ که پس از شش سال خونریزی و ویرانی تازه پایان یافته نتیجه‌ی آنها بوده. توده‌ها چون از هم جدایند هر یکی بدیگران برتری می‌فروشد و بآرزوی چیرگی می‌افتد و باهم نبرد و کشاکش می‌کنند و کار را بجنگ می‌رسانند.

از اینجاست سوسیالیستها که دشمن جنگند برای جلوگیری از آن ، آرزو می‌کنند که کشورها و مرزها از میان رود و همه‌ی توده‌ها یکی باشند. این اندیشه‌ی آنهاست.

ولی اگر نیک اندیشیم این جداییها زیانمند نیست ، بلکه اگر کارها از راهش پیش رود ، سودها نیز دارد. ما در یک کشور هم برای آسانی کارها بخشها پدید می‌آوریم. مثلاً ایران یک کشور است و مردم ایران یک توده‌اند. در همان حال ما آن را بچند استان و شهرستان بخش کرده‌ایم که به هر استان و شهرستانی ، استاندار یا فرماندار جداگانه می‌فرستیم و اداره‌های جداگانه برپا می‌گردانیم. در یک کوی که هزار خانواده می‌نشینند ، ما بهتر دانسته‌ایم که هر خانواده‌ای در خانه‌ی جدایی نشیند و در کارهای خانواده‌ای آزاد و جداسر[=مستقل] باشد. این را نه تنها زیانمند ندانسته سودمند و بایا نیز شناخته‌ایم.

اگر روزی آرزوی سوسیالیستها برآورده شود و سراسر جهان یک کشور گردد و دارای یک حکومت باشد ، باز باید بخشها پدید آورده شود و هر یکی از کشورهای کنونی بخش جدایی بوده و هر توده‌ای در کارهای درونی خود آزاد و جداسر باشد.
پس این کشورها و توده‌ها که پدید آمده و هست زیانمند نیست. حال آنها حال خانه‌ها و خانواده‌هاست. آنچه زیانمند است و بجنگ و خونریزی می‌انجامد ، همچشمیها و کشاکشهاست که توده‌ها می‌نمایند و کوششی که باید کرد درباره‌ی این کشاکشهاست.

امروز بهترین راه برای نیکی جهان آنست که کشورها چنانکه هست باشد و هر توده‌ای در کارهای خود آزاد باشد. هر توده‌ای کارهای خود را بهتر و دلسوزانه‌تر انجام توانند داد. از آنسو در بیرون درمیان توده‌ها همبستگیها باشد و قانونها درمیان ایشان روان گردد. هم آزادی هر توده‌ای در کارهای ویژه‌ی خود نیک است و باید بود و هم این همبستگیهای بیرونی در کارهای همگانی جهان. درست داستان خانواده‌ها و کویست.

«استقلال» که می‌گوییم باین معنیست. استقلال آنست که هر توده‌ای برای خود زندگی کند نه برای دیگران ، و در سامان دادن بکارهای زندگانی و کوشیدن بآبادی کشور خود آزاد و جداسر باشد. استقلال یک چیز پنداری نیست و نتیجه‌های بسیاری را درپی دارد. استقلال در اینجا با آزادی به یک معنیست.

ما از زمان برده‌داری دور شده‌ایم. ولی معنی برده را می‌دانیم و از حال بردگان آگاهیم. در زندگانی میانه‌ی آزاد و برده جدایی بسیار می‌بود. یک مرد آزاد بهر خود می‌زیسته و درپی سود و زیان خود می‌بوده. ولی یک برده بهر دیگری می‌زیسته و آزاد نمی‌بوده که درپی سود و زیان خود باشد و خوشی و آسایش خود را دنبال کند. در زندگانی توده‌ای ، جدایی میانه‌ی استقلال داشتن و نداشتن به همان اندازه است.


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 گذشته و اکنون (تکه‌ی یک از دو)


هر موضوعی را که ما در پیمان عنوان می‌کنیم به یک دسته‌ای برخورد می‌کند. ما نیز پیش از نوشتن چنان برخورد را می‌دانیم. ولی چه باید کرد؟.. آیا می‌توان از ترس رنجش این و آن از سخن خود بازایستاد؟!

چه بهتر كه اين كسان حقشناسي كنند و از ما رنجيده نگردند. اين خود مردانگيست كه كسي سخني را كه مي‌شنود پاكدلانه آن را در ترازوي حقشناسي بسنجد و چون اندازه‌ي ارزش آن را دريافت از پذيرفتن بازنايستد و از كينه و هوس خود را دور دارد. و اگر ايرادهايي بانديشه‌اش رسيد آن را دليرانه بازنمايد و پاسخ بخواهد. اينست راه حقشناسي و مردانگي.

ولي بسا مي‌بينيم كساني نگارشهاي ما را كه مي‌خوانند نه آن توانايي را دارند كه از انگارها و پندارهاي بيپاي خود درگذرند و از در حقشناسي درآيند و نه آن اندازه دليرند كه ايرادهاي خود را بنگارند. همچون كسان درمانده تنها بگله و نكوهش و بدگويي بسنده مي‌نمايند. اينان بيچاره‌اند. اينان درمانده‌اند! كساني با اين سستي و ناتواني چه كاري از پيش توانند برد؟!

ما بارها مي‌بينيم نامه‌هايي پر از گله و بدگويي مي‌رسد ولي نويسنده‌اش آن دليري را ندارد كه نام خود را آشكار سازد و تنها بامضاي ناشناسي بسنده مي‌نمايد. ما پيش از هر كاري دلمان بحال نويسندگاني مي‌سوزد كه نه ياراي ننهفتن دارند و نه زبان گفتن و ناگزيريم هيچ گونه پاسخي باينگونه نامه‌ها ننگاريم.

از شگفتيهاست كه پارسال گفتاري در يكي از مجله‌ها با امضاي ناشناس بزيان پيمان نگارش يافت ولي سپس دانستيم نويسنده‌ي آن يكي از آشنايانست كه هر هفته دو سه بار با دارنده‌ي پيمان روبرو مي‌شود و نوازشهاي گرم دوستانه آشكار مي‌سازد و اين مرد كه بهواداري اين ياوه‌گو و آن بيهوده‌باف دل از كينه‌ي پيمان پر داشته در اين مدت هيچگاه گله‌اي يا رنجشي از خود بيرون نداده و هرگز زبان بر پرسش هم باز نكرده. آيا چنين كسي بيچاره نمي‌باشد؟!

اينگونه رفتار جز از سستي برنمي‌خيزد و ما آن را بر ايرانيان پسنديده نمي‌داريم و اينست دوباره مي‌گوييم كساني كه از گفته‌هاي ما مي‌رنجند يا حقشناسي كرده از رنجش بگذرند و يا ايرادهايي كه دارند آشكار نوشته پاسخ خواهند و اگر هيچ يك از اين دو را نكردند باري بخاموشي گرايند.

گفتاری را که درباره‌ی فلسفه در شماره‌ی گذشته نوشتیم بسیاری از دانشوران نه تنها آن را براست داشته‌اند از اینکه پیمان بچنان نگارشی برخاسته خرسندی نیز نموده‌اند. ولی کسانی بگله برخاسته‌اند و چنین پیداست که اینان همینکه اندکی از گفتار را خوانده و آن را در نکوهش فلسفه یافته‌اند از دلتنگی همه‌ی آن را خواندن نیارسته‌اند. مثلاً چنین گله می‌نمایند : «شما اگر ایرادی بپاره‌ای بخشهای فلسفه دارید نباید همه‌ی فلسفه را نکوهش نمایید». با آنکه ما آشکاره نوشته‌ایم که فلسفه معنای پهناوری دارد و ما هر فلسفه را نکوهش نمی‌نماییم. هم نگاشته‌ایم معنای نخستینِ فلسفه «جهان را با دیده‌ی بیناتری دیدن و از هر چیزی براستین آن پرداختن» می‌باشد که این معنا بسیار نیکوست.

دیگری می‌نویسد : «امروز که چراغ فلسفه خاموش گردیده دیگر جای آن نبود شما بدگویی از آن نمایید». ما نمی‌دانیم چه شده که چراغ فلسفه خاموش شده و آیا مقصود از این سخن چیست؟.. فلسفه‌ای که ما نکوهش می‌نماییم هزار سال مایه‌ی سرگردانی مردم بوده و با آنکه بی‌پایگی بخش عمده‌ی آن امروز روشن گردیده هنوز هزارها کتاب درباره‌ی آن در دست می‌باشد و هنوز ملیونها کسان مغز خود را فرسوده‌ی آن می‌دارند.

ما می‌خواهیم آن سخنان گزافه‌آمیزی که بنام فلسفه یا عرفان بافته شده که نه پایه‌ای از خرد دارد و نه سودی از آن در دست توان کرد و با اینهمه در سراسر شرق رواج گردیده ـ این سخنان از میان برداشته شود و بیش از این مایه‌ی گرفتاری مردم نباشد. ما را چه چراغ فلسفه خاموش گردیده یا نگردیده.

هم دیگری می‌گوید : «شما تا فلسفه‌ی یونان را از آغاز تا انجام نخوانید و درنیابید چگونه می‌توانید خرده بر آن گیرید؟..» این خود نمونه‌ایست که برادران ما از بس هوای فلسفه را در سر دارند از شنیدن گفته‌های ما خود را باخته بایرادهای دور از خرد نیز می‌پردازند. آیا این راست است که ما تا کتابی را از آغاز تا انجام نخوانیم نکوهش بر آن نخواهیم توانست؟.. مثلاً اگر کسی سه جلد کتاب سه تفنگدار را تا بپایانش نرساند خرده بر آن نمی‌تواند گرفت؟! یا اگر کسی سراسر رُمانهای اروپا را نخواند نکوهش از رُمان‌نویسی نمی‌تواند نمود؟!

نکوهشهایی که ما از بت‌پرستی داریم آیا بت‌پرستی را تا به کنه آن آزموده و کتابهای بت‌پرستی را سراسر خوانده و شنیده‌ایم؟! خرده‌گیریها که بر کشیشهای قرنهای دیرین می‌نماییم و کشاکشهای ایشان را درباره‌ی مسیح و سرشت خدایی آن با تلخ‌ترین زبانی ملامت می‌کنیم آیا همه‌ی کتابهای کلیسا را در این زمینه از دیده گذرانیده‌ایم؟!


👇

چه زشت است که آدمی درباره‌ی سخن راست به پیکار برخیزد و از ناگزیری به یک رشته ایرادهای سست و خنکی دست بیازد. چه بسیار چیزهایی که ما نزدیکش نرفته‌ایم و با اینهمه زیان آن را می‌شناسیم و زبان از نکوهش آن بازنمی‌داریم! درباره‌ی فلسفه نیز ما همینکه می‌بینیم فیلسوفان یونان بنیاد گفتگو را بر گمان و انگار نهاده‌اند و در زمینه‌هایی که راهی بآنها باز نبوده بسخنرانی پرداخته و از روی گزافه سخنان دور و درازی بیرون ریخته‌اند از همین جا پی بخطای ایشان برده بنکوهش می‌پردازیم و هرگز نیاز بخواندن همه‌ی فلسفه‌ی یونان نداریم. (1)


پانوشت :
1ـ این ایراد را پس از کشته شدن نویسنده بسخنان او درباره‌ی فلسفه‌ی مادّی نیز گرفته‌اند و گردآورنده خود اینجا و آنجا دیده‌ام. باید گفت : بزرگا خردمندا ! او با آنکه فلسفه‌ی مادّی را سراسر نخوانده ولی بیپایی آن را نشان دادن توانسته. اگر سخنان او ایرادی دارد شما آن را بگویید. چه کار دارید که خوانده یا نخوانده؟!


🌸

(همبسته با نوشتار بالا)
.

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست پنجم ، (33 تا 39)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٣٦ـ گمراهیهای سیاسی :


چنانکه گفتیم دسته‌هایی در ایران هستند که رهایی ایرانیان را از این گرفتاریها که می‌دارند جز در گراییدن به یکی از دو دولت نمی‌شناسند که گروهی به انگلیس و گروهی به روس گراییده‌اند. اینان یک دسته از روس بیمناکند و برای نگهداری ایران پشتیبانی انگلیس را بایا می‌شمارند. یک دسته‌ی دیگر سرچشمه‌ی بدبختیهای ایران را رفتار انگلیس دانسته برای رهایی از آنها بهواداری روس نیاز می‌بینند. گاهی کسانی هم بی‌باکی نموده دم از پیوستن می‌زنند. بارها شنیده شده : «ما اگر زیردست انگلیس باشیم چه خواهد بود؟!..» ، «ما اگر به روسها پیوندیم چه زیان خواهد داشت؟!..» ، «استقلال چیست؟!.. اینها همه خیال است!..».

ولی اینها گمراهیهای سیاسیست. این اندیشه‌ها ناستوده و خامست و ایرادهایی بآنها توان گرفت :
نخست ـ استقلال گرانبهاتر از آنست که اینان شناخته‌اند. اینان بگفته‌ی خودشان استقلال را چیزی پنداری و تفننی می‌شمارند که اگر بود بوده نبود نبوده. ولی چنین نیست و استقلال دارای نتیجه‌های بسیاریست.

دوم ـ سرچشمه‌ی گرفتاریهای ایران آلودگیهای خود توده است ، و این آلودگیها نه چیزیست که با گراییدن به روس یا انگلیس چاره شود. این آلودگیها چاره‌اش جز با دست خودمان نتواند بود و ما باید آزاد باشیم تا بتوانیم باین دردها چاره کنیم. گرایش به یکی از دو دولت میدان آزادی را بما تنگتر خواهد گردانید.

سوم ـ با حال کنونیِ جهان و با پیمانهای دوستی که درمیانه‌ی دولتهاست ، نشدنیست که یکی از دو دولت ، بزیان آن دیگر ، پشتیبانی آشکار بما کند و یا بپاس دلخواه ما پیمان دوستی خود را با آن یکی بهم زند. از این گرایشها جز آن نتیجه نخواهد بود که ما را افزار کار گردانند و بسود خود باین سو و آن سو چرخانند.

چهارم ـ با این دسته‌بندیها که در این کشور است ، اگر یک دسته بخواهند باین دولت گرایند ، دسته‌های دیگر بنام همچشمی بدولت دیگر خواهند گرایید. و این گذشته از اینکه آشفتگی را در کشور بیشتر خواهد گردانید مایه‌ی رنج همان دولتها خواهد بود و هرآینه آنان ما را خوار خواهند شمرد و پاسی بما نخواهند گزاشت.

یک جمله بگویم : این رفتارها بسیار بیم‌آور است و چه‌بسا که روزهای بسیار تیره و سیاهی را برای این توده پدید آورد. کشوری همچون ایران را که مانند ظرف شکسته‌ایست بمیان کشاکشهای دو دولت بزرگ انداختن بسیار دور از خرد است. آنان بگمان خود می‌خواهند دخالت بیگانگان را کمتر گردانند. ولی رفتارهاشان نتیجه‌ی وارونه داده دخالت بیگانگان را هرچه بیشتر تواند گردانید.

آن نومیدیها که می‌نمایند و آن بهانه‌ها که می‌آورند بسیار بیپاست. نخست این غلطست که ما همه‌ی بدیها را از سیاست انگلیس بدانیم. غلطست که از دولت روس آنهمه بترسیم. اینها اندیشه‌های آن کسانیست که درباره‌ی توده و گرفتاریهای آن نیک نیندیشیده آنها را نفهمیده‌اند. سخنی را که چند بار گفتم باز می‌گویم : سرچشمه‌ی بدیها بیش از همه آلودگیهای خود توده است و باید بیش از همه اینها را بدیده گرفت. دوم گرفتم که بهانه‌هاشان راستست. آیا چاره‌ی سیاست انگلیس گراییدن به روس ، و چاره‌ی ترس از روس پناهیدن به انگلیس می‌باشد؟!.. آیا فهم و خرد چنین کاری را سزا می‌شمارد؟!..

روزی به یکی گفتم : داستان شما با این رفتارتان داستان کسیست که خود را کشته و چنین نوشته بود : «فلان خویشاوند با من دشمنست ، قصد جانم دارد. من از ترسِ جان ، خودم را کشتم».


🌸

(همبسته با نوشتار بالا)
.

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 گذشته و اکنون (تکه‌ی دو از دو)


این سخن بسیار نابجاست که به هر چیزی که ما ایراد می‌گیریم و عیبهای آن را می‌شمریم چنین می‌گویند :

«همه‌ی آن که بد نیست شما اگر ایرادی بپاره‌ای قسمتهای آن دارید نباید همه‌اش را نکوهش نمایید» یا می‌گویند : «گفته‌های شما درست است ولی باید نیک را از بد جدا کرد». می‌گوییم : شما اگر یارای آن را داشتید که نیک از بد بازشناسید چرا تاکنون این کار را نکرده‌اید؟! چرا نیکها را از بدها جدا نساخته‌اید؟! هر چیزی را تا ما ایراد نگرفته‌ایم بآسمان برمی‌دارید و لاف و گزاف از اندازه بیرون می‌سازید و چون ما ایراد گرفتیم آن زمان هم از تنگی حوصله و سستی خرد نمی‌توانید بیکبار از عقیده‌ی خود برگردید و دست بدامن این عذرها می‌زنید. بیمار را چه که در کار پزشک دخالت نماید؟..

چیزی که نیک را با بد توأم دارد باید سراسر آن را بد دانست و دور انداخت. نیک آن می‌باشد که همه‌ی آن نیک باشد و زیانی از آن نزاید. (1) شما هشت و نه سال درس فلسفه می‌گویید و پندارهای کهنه‌ی دوهزار ساله را که بگفته‌ی خودتان نیک را با بد توأم دارد در مغز جوانان بدبخت جایگیر می‌سازید دیگر کی مجال خواهد بود تا نیک از بد جدا کرده شود؟! آیا هشت سال دیگر هم در این راه صرف خواهد شد؟!.

همیشه این سخن را بروی ما می‌کشند : «پیمان تند می‌رود» می‌گوییم : «ما تند نمی‌رویم. شما کند می‌آیید و نمی‌توانید بما برسید. ما هیچ گونه پایبندی نداریم و راه را بآسانی می‌پیماییم و پیش می‌رویم ولی شما پایبندها دارید و از راه بازمی‌مانید. آن پایبندها را پاره نموده و خرد را راهنمای خود ساخته راه پیمایید. آن زمان با ما همگام خواهید بود. کسی که فریفته‌ی نام ارسطوست او را با ما همراهی نخواهد بود».

این شگفتتر که یکی نامه نوشته چنین می‌گوید : «زمانهای گذشته دیگر نخواهد برگشت. بزرگانی که در آن زمانها بودند کسی امثال ایشان را نخواهد دید. کو مثل آخوند ملاصدرا ، کو مانند لاهیجی...؟!» این جمله نمونه‌ای از گفته‌های نامه‌نگار است و از این یک نمونه می‌توان دانست که چه دلیلهایی را در برابر گفته‌های ما دارد.

این گرفتاری دامنگیر بسیار کسانست که همیشه زمانهای گذشته را بهتر می‌شمارند و مردان پیشین را بر هم‌روزگاران خود برتری می‌نهند و این از آنجاست که نامهای کسان را هرچه بیشتر می‌شنوند در دلهای خود جای بزرگتری برای آنان باز می‌کنند. از اینجاست کسی هرچه دیرین‌تر است نزد اینان بزرگتر است.

شاید هم گاهی چنین بوده که گذشته بهتر بوده ولی در زمان ما چنین گمانی درست نمی‌باشد. اگر راستی را بخواهیم از هزار سال پیش شرق را زمانی بهتر از زمان ما نبوده. نپندارید سخن ناسنجیده می‌گویم و یا گفته‌های خود را در جای دیگری فراموش کرده‌ام. در زمانهای گذشته پاره‌ای نیکیها درمیان بوده که امروز نیست ولی رویهم‌رفته این زمان ما بیمانند می‌باشد.

منظورم نه نیرومندی دولت و ایمنی کشور و از میان برخاستن خانخانی و اینگونه موضوعهاست که در برابر چشمها باشد و هر کسی آن را می‌داند بلکه نیکیهای دیگریست که جز از اینها می‌باشد. کسانی اگر تاریخ ایران را در زمان مغول و دوره‌های پس از آن خوانده‌اند می‌دانند گذشته از گسیختن رشته‌ی استقلال و چیرگی دشمنان خونخوار ، زبونی گریبانگیر خود ایرانیان گردیده و خردها و فهمها بی‌اندازه پستی داشته است. کتابهایی را که از آن زمانها یادگار مانده بگیرید و بخوانید تا بدانید چه نارواییها در کار بوده و دانشمندان و پیشوایان به چه نگارشهایی برمی‌خاسته‌اند.

خواهید گفت دوره‌ی گرفتاری بوده. ما هم از آن زمان می‌گذریم و از تیمور خونخوار و زمان او نیز سخن نمی‌رانیم و از آن زبونیها و بیهوده‌کاریها که روی داده چشم می‌پوشیم. آیا در زمان صفویان که دوره‌ی درخشان ایرانست خردها پست نبوده؟.. اگر نبوده پس آنهمه بدعتهای دینی چه بوده؟ آنهمه دروغبافیها چه علتی داشته؟.

از همه‌ی اینها می‌گذریم. دیروز زمان قاجاریان چه بوده و آیا یادگارهایی که از آن زمان بازمانده چیست؟.. آیا مردم آن زمان بهتر از زمان ما بودند؟! آری زمانه کی مانند مردان آن دوره را خواهد دید!
ما نمی‌خواهیم سخن را ببدگویی از این و آن بکشانیم وگرنه نام چند تن از حکیمان (!) گذشته را بویژه از زمان مغول و دوره‌ی قاجار در اینجا می‌آوردیم.


👇