📖 در پیرامون فلسفه (بخش دوم)
🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان
🔸 نگاهی بفلسفه (تکه‌ی یک از دو)
در آغاز قرن دوم هجری درمیان مسلمانان اختلاف بزرگی حکمفرما بود. پیروان قیاس از یکسو و یاران حدیث از سوی دیگر بکین هم برخاستند و دمی از کشاکش فرونمی‌نشستند. منصور خلیفه‌ی عباسی آتش این اختلاف را دامن می‌زد چه از مردم مدینه (اهل حدیث) بسبب آنکه از فرمانش سرپیچیده و بامامتش نپذیرفته بودند دلتنگی داشت از اینرو از دسته‌ی عراق (اهل قیاس) پشتیبانی می‌کرد و سرور ایشان ابوحنیفه را گرامی می‌داشت. فقهای حجاز چون پیروان قیاس را پیروز یافتند بدستیاری پیشوای خود امام مالک آغاز همچشمی کردند و زبان ببدگویی باز نمودند از تکفیر نیز لب نبستند.
آتش جدال علمداران اسلام در روزگار مأمون تیزتر شد. این خلیفه مشرب اعتزال برگزید و پایبند تعصب شده در بارگاه خود مجلس بحث و مناظره‌ی باشکوه بیاراست ، ناموران معتزله را گرد آورد و بناگاه عنوان خلق قرآن را پیش کشید.
مأمون که خود پرده از روی این عقیده‌ی پوشیده برداشته بود درمیان اصحاب خبر و حدیث و فرقه‌ی معتزله رستاخیزی نابهنگام برپا کرد. بزرگان هر دو گروه درباره‌ی حُدوث و قدم کلام خداوند سخنها گفتند و پایه را از سخن‌پردازی بستیزه‌جویی رسانیدند.
اینگونه جدال مذهبی چون پیاپی در پیشرفت بود مسلمانان پاکدرون را باندیشه انداخت. دینسازی و دسته‌بندی برخی ایشان را ناگزیر کرد که بروش استدلال دست یازند و بنیاد دین اسلام را بروی دلایل علمی بگزارند از اینجا علم کلام رخ برگشود و نقل و ترجمه‌ی فلسفه و منطق یونان را انگیزه‌ای به از این فراهم نگردید. دیری نگذشت که جدالیان خود را نیازمند فلسفه‌ی یونان یافتند. بر روی خانه‌ی فکر مسلمانان کاخ ظاهرفریب فلسفه را بنیان نهادند. هر روز پیرایه‌ی دیگرش بستند و نقشی تازه بر او افزودند. رفته رفته برای بیان مقصود چون رهگذر را باریک دیدند در علم کلام نیز دست‌اندازی کردند و او را بسادگی و صفای نخستین بازنگذاشتند. دیگر مطالب فلسفی در کلام راه یافت و رنگ فلسفه‌ی مذهبی پذیرفت.
بگفته‌ی تاریخنویسان مأمون بپادشاه روم نامه کرد که در جمع کتابهای فلسفی نیک بنگرد و آنچه را که سودمند پندارد برای او بفرستد. پادشاه روم نخست درخواست مأمون را درخور قبول ندانست ولی یکی از خردمندان نصارا او را گفت بفرست و تشویش مدار چه اگر ورق پاره‌های این کتب در هر دیاری پراکنده گردد بنیان آیین مردم آنجا را سرنگون خواهد ساخت.
باری درخت فلسفه‌ی یونان در روزنه‌ی افکار ارباب طلب ریشه دوانید و شاخ و بال بگسترد. فلسفه‌جویان چون هنوز نوزاد و فلسفه ناتوان بود از افق فکر فیلسوفان یونان فراتر گام نمی‌گذاشتند و یارای تصرف در مطالب فلسفی نداشتند ولی آنگاه که پرورش یافت و نیرو برداشت بخشهای فلسفه را در زیر نظر دقت‌انگیز خود گرفتند و آزادانه اظهار رأی کردند برخی را نارسا پنداشتند. پاره‌ای را شایسته‌ی اصلاح دانستند بر بیشتر مذاهب فیلسوفان یونان پشت پا زدند. فارابی در فلسفه‌ی ارسطو روانی نو دمید شیخ اشراق پیرو افلاطون شد بوعلی افلاطون را از فضیلت دانش بی‌بهره انگاشت.
در آن زمان فلسفه در بستری هرچه ناهموارتر افتاد ، میدان پهناوری برای وارونه‌گویی باز شد ، دریافت ساده‌ی مسلمانی بر دندانه‌های چرخ تأویل سپرده گردید آنچه را یکی ریسید دیگری پشم کرد و خویشتن از نو رشتن گرفت. کار چون از اندیشه‌های پیچاپیچ گذشت به بیهوده‌سرایی انجامید. غزالی تهافت‌الفلاسفه نوشت ابن‌رشد بنگارش تهافت‌التهافت کمر بست. چندان خلافگویی و دودلی رو بافزونی نهاد که شناختن درست از نادرست دشوار نمود و گزافه‌بافی و پندار بآنجا کشید که درخت برومند فلسفه را میوه‌ای فریبنده ببار آمد.
در قرن ششم مرد نوینی پدیدار گشت که سخت سخن‌تراش و سفسطه‌جو بود در هوشیاری همتا نداشت در فنون جدل و مغالطه سرآمد بود بر میدان دانش هماره سپاه تردید می‌تاخت از اینرو امام المشککین نام گرفت. در تصرف موضوعهای فلسفی چنان زبردستی می‌نمود که دو طرف نقیض هر یک را بیاری برهان روشن می‌ساخت و مطالب عقلی را در کالبد مغالطه چنان نیکو می‌آراست که استاد را مجال گریز نمی‌ماند.
گویند اگر پس از وی روزگارْ خواجه نصیر را نمی‌پرورید آن مغالطه‌ها در مسائل حکمت و فلسفه جایگزین می‌گردید و فلسفه‌ی اسلامی را دگرگون می‌کرد.
🌸
🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان
🔸 نگاهی بفلسفه (تکه‌ی یک از دو)
در آغاز قرن دوم هجری درمیان مسلمانان اختلاف بزرگی حکمفرما بود. پیروان قیاس از یکسو و یاران حدیث از سوی دیگر بکین هم برخاستند و دمی از کشاکش فرونمی‌نشستند. منصور خلیفه‌ی عباسی آتش این اختلاف را دامن می‌زد چه از مردم مدینه (اهل حدیث) بسبب آنکه از فرمانش سرپیچیده و بامامتش نپذیرفته بودند دلتنگی داشت از اینرو از دسته‌ی عراق (اهل قیاس) پشتیبانی می‌کرد و سرور ایشان ابوحنیفه را گرامی می‌داشت. فقهای حجاز چون پیروان قیاس را پیروز یافتند بدستیاری پیشوای خود امام مالک آغاز همچشمی کردند و زبان ببدگویی باز نمودند از تکفیر نیز لب نبستند.
آتش جدال علمداران اسلام در روزگار مأمون تیزتر شد. این خلیفه مشرب اعتزال برگزید و پایبند تعصب شده در بارگاه خود مجلس بحث و مناظره‌ی باشکوه بیاراست ، ناموران معتزله را گرد آورد و بناگاه عنوان خلق قرآن را پیش کشید.
مأمون که خود پرده از روی این عقیده‌ی پوشیده برداشته بود درمیان اصحاب خبر و حدیث و فرقه‌ی معتزله رستاخیزی نابهنگام برپا کرد. بزرگان هر دو گروه درباره‌ی حُدوث و قدم کلام خداوند سخنها گفتند و پایه را از سخن‌پردازی بستیزه‌جویی رسانیدند.
اینگونه جدال مذهبی چون پیاپی در پیشرفت بود مسلمانان پاکدرون را باندیشه انداخت. دینسازی و دسته‌بندی برخی ایشان را ناگزیر کرد که بروش استدلال دست یازند و بنیاد دین اسلام را بروی دلایل علمی بگزارند از اینجا علم کلام رخ برگشود و نقل و ترجمه‌ی فلسفه و منطق یونان را انگیزه‌ای به از این فراهم نگردید. دیری نگذشت که جدالیان خود را نیازمند فلسفه‌ی یونان یافتند. بر روی خانه‌ی فکر مسلمانان کاخ ظاهرفریب فلسفه را بنیان نهادند. هر روز پیرایه‌ی دیگرش بستند و نقشی تازه بر او افزودند. رفته رفته برای بیان مقصود چون رهگذر را باریک دیدند در علم کلام نیز دست‌اندازی کردند و او را بسادگی و صفای نخستین بازنگذاشتند. دیگر مطالب فلسفی در کلام راه یافت و رنگ فلسفه‌ی مذهبی پذیرفت.
بگفته‌ی تاریخنویسان مأمون بپادشاه روم نامه کرد که در جمع کتابهای فلسفی نیک بنگرد و آنچه را که سودمند پندارد برای او بفرستد. پادشاه روم نخست درخواست مأمون را درخور قبول ندانست ولی یکی از خردمندان نصارا او را گفت بفرست و تشویش مدار چه اگر ورق پاره‌های این کتب در هر دیاری پراکنده گردد بنیان آیین مردم آنجا را سرنگون خواهد ساخت.
باری درخت فلسفه‌ی یونان در روزنه‌ی افکار ارباب طلب ریشه دوانید و شاخ و بال بگسترد. فلسفه‌جویان چون هنوز نوزاد و فلسفه ناتوان بود از افق فکر فیلسوفان یونان فراتر گام نمی‌گذاشتند و یارای تصرف در مطالب فلسفی نداشتند ولی آنگاه که پرورش یافت و نیرو برداشت بخشهای فلسفه را در زیر نظر دقت‌انگیز خود گرفتند و آزادانه اظهار رأی کردند برخی را نارسا پنداشتند. پاره‌ای را شایسته‌ی اصلاح دانستند بر بیشتر مذاهب فیلسوفان یونان پشت پا زدند. فارابی در فلسفه‌ی ارسطو روانی نو دمید شیخ اشراق پیرو افلاطون شد بوعلی افلاطون را از فضیلت دانش بی‌بهره انگاشت.
در آن زمان فلسفه در بستری هرچه ناهموارتر افتاد ، میدان پهناوری برای وارونه‌گویی باز شد ، دریافت ساده‌ی مسلمانی بر دندانه‌های چرخ تأویل سپرده گردید آنچه را یکی ریسید دیگری پشم کرد و خویشتن از نو رشتن گرفت. کار چون از اندیشه‌های پیچاپیچ گذشت به بیهوده‌سرایی انجامید. غزالی تهافت‌الفلاسفه نوشت ابن‌رشد بنگارش تهافت‌التهافت کمر بست. چندان خلافگویی و دودلی رو بافزونی نهاد که شناختن درست از نادرست دشوار نمود و گزافه‌بافی و پندار بآنجا کشید که درخت برومند فلسفه را میوه‌ای فریبنده ببار آمد.
در قرن ششم مرد نوینی پدیدار گشت که سخت سخن‌تراش و سفسطه‌جو بود در هوشیاری همتا نداشت در فنون جدل و مغالطه سرآمد بود بر میدان دانش هماره سپاه تردید می‌تاخت از اینرو امام المشککین نام گرفت. در تصرف موضوعهای فلسفی چنان زبردستی می‌نمود که دو طرف نقیض هر یک را بیاری برهان روشن می‌ساخت و مطالب عقلی را در کالبد مغالطه چنان نیکو می‌آراست که استاد را مجال گریز نمی‌ماند.
گویند اگر پس از وی روزگارْ خواجه نصیر را نمی‌پرورید آن مغالطه‌ها در مسائل حکمت و فلسفه جایگزین می‌گردید و فلسفه‌ی اسلامی را دگرگون می‌کرد.
🌸
📖 در پیرامون فلسفه (بخش دوم)
🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان
🔸 نگاهی بفلسفه (تکه‌ی دو از دو)
دین خدا زمانی دراز دستخوش فلسفه‌بافی تنی چند از هوسبازان چرب‌زبان بود اینان چه‌بسا که رهروان بی‌تمیز را در ورطه‌ی هولناک گمراهی افکندند و گنج دل خداپرستان را بباد تاراج دادند خود نیز تشنگانی بودند که از پی آب راه سراب می‌سپردند و جز بر رنج و فرسودگی خویش نمی‌افزودند. یکی دین را با فلسفه‌ی ناچسبیده دمساز می‌کند و بر پیکر دین جامه‌ی رنگارنگ فلسفه را فرومی‌پوشد. دیگری ریزه‌خواران بوعلی را سرزنش می‌کند و زبان بطعنه گشوده می‌گوید :
دل منور کن بانوار جلی چند باشی کاسه‌لیس بوعلی
سینه‌ی خود را برو صد چاک کن دل از این آلودگیها پاک کن
این چه ناسازگاری است؟
کسی هم می‌گوید من از دلبستگیهای جهان خراب وارستم و در گوشه‌ی خلوت نشستم و تنهایی برگزیدم فروغ عالم قدس بر سراچه‌ی دلم تابیدن گرفت تا بر محیط ماده چیره شدم آن مشکلی را که پیر عقل می‌نتوانست گشود به نیروی ذوق و حال برگشودم.
شیخ ما آنگاه که از حال کشف بخود می‌آید از آن سیر عرشی منتظران را جز این رهاوردی نمی‌آورد که برای اثبات اصالتِ ماهیت کتاب بر سر حریف می‌کوبد و پیرهن می‌درد.
برای حل معمای وجود ذوق و حال را دستاویز کردن دم از غیب زدن نیست؟!
آنکه بحلقه‌ی تصوف چسبید و خرقه‌ی ریا و بوق مَنتَشا را سرمایه کرد ریشه‌ی فکرش از اینجا آب نخورد؟ آنکه بر دریا زد و دامن تر نکرد در یک شب آن پیشوای پاک‌سرشت را با تن خاکی مهمان ناخوانده‌ی چهل میزبان نمود و بیچاره این را نمودار بزرگواریش پنداشت در عالم خلسه گرداگرد دیگ جوشان به پایکوبی و دست‌افشانی برخاست و پیر را از سر شوق آنجا آورد از سرچشمه‌ی آن رأی سخیف سیراب نگردید؟!
این سر از گریبان آن شیادی بیرون نیامد که با روی آشفته و موی پریشان ، جامه‌ی ژنده و کمر خمیده مردم گول را در بیغوله‌ی تاریک و تنگ خود خواند از درون زنده و نفس مرده همان نفس سرکشی که از غم بی‌آلتی افسرده است سخن راند ، خدا را در آستین چرکین خود نمود ، و ببهای دانه‌ی جوزی خرمن ایمان بیخبران را به یغما برد؟!
این خراباتی که به تن‌آسانی و خویشتنداری خو گرفته بود از دسترنج پیشه‌وران دیوآسای شکم را پرورید در عالم اسباب روزی بی‌سبب تمنا کرد و بر سنت خدا پرده کشید ، تن بکار ندادن و گرده ببار گران نفرسودن را نمونه‌ی همت بلند شمرد آیا بساط رهبانیت نگسترد؟ لارهبانیة فی‌الاسلام.
رشته‌جنبان اینگونه افکار آیین‌شکن و جگرخراش سخن‌سازانی بودند که در عزلت را بروی بیگانه و خویش گشودند توانگری و بی‌نیازی را در توکل و رضای مطلق دانستند ، روزی مقسوم را نه اندرخور تکاپو شمردند ، کلاه پشمینه‌ی درویش را با افسر خسروان برابر نکردند و گنج فقر و افتادگی را به شمشیر آبدار جهانگیران تسلیم ننمودند.
عجبا این دلسوختگان شوریده‌سر که با یک زبان خروشان مردم را از خوشیهای زندگانی عاریت بیزاری دادند چرا با زبان دیگر مژه‌ی چشم را پی سپر شاهد خوشخرام کردند! اینان عروس روزگار را سه‌طلاقه داده بودند که دلبر خانه‌کن را آلت لطف و رحمت محض خدا خواندند و خود را فارغ از غم رسوایی کردند؟
آن یک را درد دینداری بی‌آرام کرده بود که بی‌پروا گفت از آنکه نام من همه جا بشاهدبازی رفت چه غم دارم که این بجای خود پسندیده‌آیینی است.
اکنون شاهد جلف را بفرشته‌ی پرده‌نشین تعبیر آوردن ، باده‌گردان مست را ساقی چشمه‌ی کوثر دانستن ، می ارغوانی را انگبین بهشتی گفتن ، نمونه‌ی اعلی درجه‌ی دریده‌چشمی نیست؟
قرینه کجاست؟ آنجا که داستان عشقبازی را بدکه بازاری می‌آورد و سبزه‌ی خط می‌پسندد و بهواداری خوبرویان از زبان بدگویان هیچ نمی‌اندیشد!!
چرا گفتار راست و شیوه‌ی استوار و یکدلی درمیان برخی از پیشینیان سرنوشت عنقا را گرفته بود؟!
در ورقی گفتگو از آیات خداشناسی ، ستایش پیشوایان دین ، راز آفرینش ، توحیدگویی جنبندگان آفاق ، تسبیح مرغان خوشخوان ، و در ورق دیگر سخن از جام شراب ، باده‌ی ناب و چنگ رباب ، و لعبت عیار می‌رفت هرگز این بدان کی ماند؟.
پارسایی را با هواپرستی شاید آمیخت همچنانکه سنگ فلاخن را در پهلوی آبگینه جای می‌توان داد؟
آن فلسفه‌آموز قرن یازده که در پیشاپیش کتاب خود از یاوه‌سرایی صوفیه و هرزه‌بافی فلاسفه در خشم می‌افتد گناه لغزش مردم دوراندیش را بگردن آن دو می‌افکند از آن پس بخدا می نالد که از شر آن دو طایفه‌ی گمراه در پناه خود آسوده‌اش دارد در رد جماعت صوفیه رساله‌ا‌ی نیز تدوین می‌کند پس چرا چاشنی‌بخش کلام خود را عقاید صوفیان قرار می‌دهد و در وفق میان فلسفه و دین پافشاری می‌کند ، بر نردبان عشق چندان پله می‌بندد که مردم را از یادآوری شرم می‌آید.
آن کس که نیروی اعتقاد را به نیروی خرد استوار کرد دیگر چه حاجت که بر فروغ آن لب بخرده‌گیری بگشاید و پای اندیشه را بیهوده در سنگلاخ ژرف توجیه و تأویل گرفتار کند؟!
👇
🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان
🔸 نگاهی بفلسفه (تکه‌ی دو از دو)
دین خدا زمانی دراز دستخوش فلسفه‌بافی تنی چند از هوسبازان چرب‌زبان بود اینان چه‌بسا که رهروان بی‌تمیز را در ورطه‌ی هولناک گمراهی افکندند و گنج دل خداپرستان را بباد تاراج دادند خود نیز تشنگانی بودند که از پی آب راه سراب می‌سپردند و جز بر رنج و فرسودگی خویش نمی‌افزودند. یکی دین را با فلسفه‌ی ناچسبیده دمساز می‌کند و بر پیکر دین جامه‌ی رنگارنگ فلسفه را فرومی‌پوشد. دیگری ریزه‌خواران بوعلی را سرزنش می‌کند و زبان بطعنه گشوده می‌گوید :
دل منور کن بانوار جلی چند باشی کاسه‌لیس بوعلی
سینه‌ی خود را برو صد چاک کن دل از این آلودگیها پاک کن
این چه ناسازگاری است؟
کسی هم می‌گوید من از دلبستگیهای جهان خراب وارستم و در گوشه‌ی خلوت نشستم و تنهایی برگزیدم فروغ عالم قدس بر سراچه‌ی دلم تابیدن گرفت تا بر محیط ماده چیره شدم آن مشکلی را که پیر عقل می‌نتوانست گشود به نیروی ذوق و حال برگشودم.
شیخ ما آنگاه که از حال کشف بخود می‌آید از آن سیر عرشی منتظران را جز این رهاوردی نمی‌آورد که برای اثبات اصالتِ ماهیت کتاب بر سر حریف می‌کوبد و پیرهن می‌درد.
برای حل معمای وجود ذوق و حال را دستاویز کردن دم از غیب زدن نیست؟!
آنکه بحلقه‌ی تصوف چسبید و خرقه‌ی ریا و بوق مَنتَشا را سرمایه کرد ریشه‌ی فکرش از اینجا آب نخورد؟ آنکه بر دریا زد و دامن تر نکرد در یک شب آن پیشوای پاک‌سرشت را با تن خاکی مهمان ناخوانده‌ی چهل میزبان نمود و بیچاره این را نمودار بزرگواریش پنداشت در عالم خلسه گرداگرد دیگ جوشان به پایکوبی و دست‌افشانی برخاست و پیر را از سر شوق آنجا آورد از سرچشمه‌ی آن رأی سخیف سیراب نگردید؟!
این سر از گریبان آن شیادی بیرون نیامد که با روی آشفته و موی پریشان ، جامه‌ی ژنده و کمر خمیده مردم گول را در بیغوله‌ی تاریک و تنگ خود خواند از درون زنده و نفس مرده همان نفس سرکشی که از غم بی‌آلتی افسرده است سخن راند ، خدا را در آستین چرکین خود نمود ، و ببهای دانه‌ی جوزی خرمن ایمان بیخبران را به یغما برد؟!
این خراباتی که به تن‌آسانی و خویشتنداری خو گرفته بود از دسترنج پیشه‌وران دیوآسای شکم را پرورید در عالم اسباب روزی بی‌سبب تمنا کرد و بر سنت خدا پرده کشید ، تن بکار ندادن و گرده ببار گران نفرسودن را نمونه‌ی همت بلند شمرد آیا بساط رهبانیت نگسترد؟ لارهبانیة فی‌الاسلام.
رشته‌جنبان اینگونه افکار آیین‌شکن و جگرخراش سخن‌سازانی بودند که در عزلت را بروی بیگانه و خویش گشودند توانگری و بی‌نیازی را در توکل و رضای مطلق دانستند ، روزی مقسوم را نه اندرخور تکاپو شمردند ، کلاه پشمینه‌ی درویش را با افسر خسروان برابر نکردند و گنج فقر و افتادگی را به شمشیر آبدار جهانگیران تسلیم ننمودند.
عجبا این دلسوختگان شوریده‌سر که با یک زبان خروشان مردم را از خوشیهای زندگانی عاریت بیزاری دادند چرا با زبان دیگر مژه‌ی چشم را پی سپر شاهد خوشخرام کردند! اینان عروس روزگار را سه‌طلاقه داده بودند که دلبر خانه‌کن را آلت لطف و رحمت محض خدا خواندند و خود را فارغ از غم رسوایی کردند؟
آن یک را درد دینداری بی‌آرام کرده بود که بی‌پروا گفت از آنکه نام من همه جا بشاهدبازی رفت چه غم دارم که این بجای خود پسندیده‌آیینی است.
اکنون شاهد جلف را بفرشته‌ی پرده‌نشین تعبیر آوردن ، باده‌گردان مست را ساقی چشمه‌ی کوثر دانستن ، می ارغوانی را انگبین بهشتی گفتن ، نمونه‌ی اعلی درجه‌ی دریده‌چشمی نیست؟
قرینه کجاست؟ آنجا که داستان عشقبازی را بدکه بازاری می‌آورد و سبزه‌ی خط می‌پسندد و بهواداری خوبرویان از زبان بدگویان هیچ نمی‌اندیشد!!
چرا گفتار راست و شیوه‌ی استوار و یکدلی درمیان برخی از پیشینیان سرنوشت عنقا را گرفته بود؟!
در ورقی گفتگو از آیات خداشناسی ، ستایش پیشوایان دین ، راز آفرینش ، توحیدگویی جنبندگان آفاق ، تسبیح مرغان خوشخوان ، و در ورق دیگر سخن از جام شراب ، باده‌ی ناب و چنگ رباب ، و لعبت عیار می‌رفت هرگز این بدان کی ماند؟.
پارسایی را با هواپرستی شاید آمیخت همچنانکه سنگ فلاخن را در پهلوی آبگینه جای می‌توان داد؟
آن فلسفه‌آموز قرن یازده که در پیشاپیش کتاب خود از یاوه‌سرایی صوفیه و هرزه‌بافی فلاسفه در خشم می‌افتد گناه لغزش مردم دوراندیش را بگردن آن دو می‌افکند از آن پس بخدا می نالد که از شر آن دو طایفه‌ی گمراه در پناه خود آسوده‌اش دارد در رد جماعت صوفیه رساله‌ا‌ی نیز تدوین می‌کند پس چرا چاشنی‌بخش کلام خود را عقاید صوفیان قرار می‌دهد و در وفق میان فلسفه و دین پافشاری می‌کند ، بر نردبان عشق چندان پله می‌بندد که مردم را از یادآوری شرم می‌آید.
آن کس که نیروی اعتقاد را به نیروی خرد استوار کرد دیگر چه حاجت که بر فروغ آن لب بخرده‌گیری بگشاید و پای اندیشه را بیهوده در سنگلاخ ژرف توجیه و تأویل گرفتار کند؟!
👇
این مجملی که از آغاز سیر فلسفه‌ی اسلام و پیدایش فلسفه‌ی یونان نگاشته آمد در تأیید مقالتی است که دوست ارجمندم آقای مدرسی چاردهی بعنوان «فلسفه یا افسانه است» در مهنامه‌ی پیمان خامه‌رانی کرده و حق مقام را نیکو آورده است چه آقای مدرسی خود جوان بخرد و بینایی است که بشوق رستگاری چند سال در دیار عرب رنج غربت را بر جان خویش هموار کرد و در همه‌ی فنون ادب دستی برد فلسفه و حکمت و عرفان نیز بیاموخت ولی دامن نیالود و در دام فریب راهزنان دل گرفتار نیامد و یافته به نایافته نفروخت. این جوان پاکباز سرمایه‌ای اندوخت که راه را از بیراه بشناسد و زنگ گمراهی از دل بزداید نه گرانباری که خاطر را زیان بخشد و «تلبیس ابلیس شقی باشد».
امروز که برق جهان مادی دیده‌ی تنگ خامان را خیره کرده و خرمن همت آنان را پاک سوخته است وجود اینگونه جوانان روشندل نیکونهاد مایه‌ی امیدواری و شایان قدردانی است.
احمد طباطبایی
🌸
امروز که برق جهان مادی دیده‌ی تنگ خامان را خیره کرده و خرمن همت آنان را پاک سوخته است وجود اینگونه جوانان روشندل نیکونهاد مایه‌ی امیدواری و شایان قدردانی است.
احمد طباطبایی
🌸
سرمایه_اجتماعی_ایرانیان_بخشهای_یک_تا_هفت.pdf
2 MB
✴️ سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان ✴️
🔸 (شایندگی در چیست؟)
🔸 بخشهای یک تا هفت
🔹 بخش یکم : پیشرفت و پسرفت یک مردمی به چه عواملی بستگی دارد؟
🔹 بخش دوم : ارتباط سرمایه‌ی اجتماعی با دیگر نشانگرها
🔹 بخش سوم : «پراکندگی برای یک توده مرگست»
🔹 بخش چهارم : یک مردمی ، پیش از هر چیز نیازمند «آرمان مشترک»اند
🔹 بخش پنجم : چاره‌ی تفرقه و دسته‌بندیها چیست؟!.
🔹 بخش ششم : آسیبی که اختلاف عقیده به ایرانیان می‌زند
🔹 بخش هفتم : اتحاد ، نخستین گامِ کوشش
👈 فهرست بخشها
🌸
🔸 (شایندگی در چیست؟)
🔸 بخشهای یک تا هفت
🔹 بخش یکم : پیشرفت و پسرفت یک مردمی به چه عواملی بستگی دارد؟
🔹 بخش دوم : ارتباط سرمایه‌ی اجتماعی با دیگر نشانگرها
🔹 بخش سوم : «پراکندگی برای یک توده مرگست»
🔹 بخش چهارم : یک مردمی ، پیش از هر چیز نیازمند «آرمان مشترک»اند
🔹 بخش پنجم : چاره‌ی تفرقه و دسته‌بندیها چیست؟!.
🔹 بخش ششم : آسیبی که اختلاف عقیده به ایرانیان می‌زند
🔹 بخش هفتم : اتحاد ، نخستین گامِ کوشش
👈 فهرست بخشها
🌸
📖 در پیرامون فلسفه (بخش دوم)
🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان
🔸 سخنی چند درباره‌ی بدبینان (تکه‌ی یک از دو)
خوانندگان گرامی مهنامه‌ی پیمان ، بی‌شبهه ، باین موضوع برخورد نموده‌اند که دسته‌ای از فیلسوفان باسم بدبین خوانده می‌شوند ، و شاید کم و بیش این فکر برایشان دست داده است که اینان چه‌کاره‌اند و مقصودشان از یک رشته سخنان بیهوده و پوچ و سراپا زیان‌بخش و یاوه چیست؟
آیا از روی حق و واقع اینگونه مردمان دارای دانش و آزمایشهای مخصوصی درباره‌ی زندگانی نوع انسان بوده و از اینرو می‌توانند هر گونه اظهارنظری که دارند بنام فلسفه‌ی زندگی بهم ببافند؟.
جا دارد در این زمینه توجهی شایسته و بسزا نموده ، نخست شخصیت و صلاحیت اینان را وارسی کنیم که در نتیجه بشناسیم آیا حق دارند نسبت به یک موضوع بزرگ بیان عقیده ، آن هم عقیده‌ی سراسر زیان‌آور و وحشت‌افزا ، بنمایند ؟ سپس سخنانشان را جزء جزء در ترازوی خرد سنجیده ، وزن و ارزش آنها را بدست آوریم تا بفهمیم آیا درخور شنیدن و پذیرفتن هست یا نه؟
باید این نکته را درست انگاشت که تنها کسانی سزاوارند به راهنمایی مردمان برخاسته و بنشان دادن راه و روش زندگی ، و اظهار نظر در مسئله‌ی آفرینش جهان و رموز و اسرار گیتی سخن رانند که دارای پایه‌ی بلند و برجسته در دانش و شناسایی و آزمایشهای بسیار در کارهای وابسته بزندگانی باشند و نیز گفته‌های آنها از روی خیرخواهی و بیغرضی بوده ، و از اینها بالاتر بصلاح و سود دیگر کسان تمام شود ، بنابراین کسانی که بهیچ وجه از راه آفرینش و شناسایی آفریننده و آغاز و انجام کار جهان و نتیجه‌ی آن سررشته نداشته و بنابراین خود گمراه و نیازمند براهنما هستند ، بدون گفتگو شایستگی آن را ندارند که باین سودا برخاسته و سخنانی صرف از روی پندار بهم ببافند و بگوش مردم خوانند و یا بنام فلسفه‌ی زندگی ورق‌پاره‌هایی سیاه کرده و توده را با خواندن آنها تباهکار و سیاه‌روزگار گردانند!
کسی که از کشتیرانی و فن دریانوردی بی‌اطلاع و از این کار کمترین سررشته‌ای ندارد ، بگواهی خرد و وجدان ، حق نخواهد داشت سرنوشت شماره‌ای از آدمیان را بدست گرفته و خود را ناخدای کشتی بشناساند و سرانجام آنان را بدست امواج دریا بسپارد!. آنکه خوب و بد زندگانی و سود و زیان توده را از بیخ و بن نمی‌شناسد حق نخواهد داشت براهنمایی آنان بپا خاسته و در پایان کار ایشان را گمراه و بیچاره در وادی سرگردانی رها کند.
بیابانی فراخ و گشاد و در عین حال مخوف و وحشتناک فرض کنید ، و تصور نمایید دسته‌ای از کاروانیان با احتیاط به پیمودن آن بیابان مشغولند ، در این میان کسانی که بکلی از پیچ و خمهای راه بیخبر و از پستی و بلندی آن بی‌اطلاعند خود را پیش انداخته و با کمال خیره‌سری با اینکه خود نیازمند براهنما هستند کاروان‌سالار و بلد کاروان نشان دهند : اینست سرگذشت این فیلسوفان!
حقیقت امر اینست که از آغاز قرن نوزدهم ببعد ، یک دسته مردمان خودخواه و جاه‌طلب و خودپسندی پدید آمدند چون گیتی را بر وفق صلاح و پیشامد جهان را مطابق دلخواه خویش نشناختند زبان ببدگویی گشاده روزگار را بباد فحش و دشنام گرفته ، کار جهان را همه بی‌اصل و اساس دانسته و اوضاع گیتی را جمله چوب‌انداز و گزاف شمردند ، آدمیان را بیچاره و بدبخت گفته و پایان کار آنان را جز فساد و شر چیزی دیگر نیافتند ، عدالت و تقوا و پرهیزکاری و درستکاری را هیچ و پوچ شناخته و محبت و انسانیت و همه‌ی اخلاق خوب را منفی گرفته ، و بطور خلاصه با یک سلسله گفته‌های شوم دنیا را سراسر وحشت و تاریکی و زندگی را از آغاز تا انجام رنج و زحمت و یأس و ناکامی و ناامیدی ، و کار آدمیان را دور از مرحله‌ی نظم و انضباط و اصلاح ، و بکلی هرج و مرج شناسانیدند!
🌸
🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان
🔸 سخنی چند درباره‌ی بدبینان (تکه‌ی یک از دو)
خوانندگان گرامی مهنامه‌ی پیمان ، بی‌شبهه ، باین موضوع برخورد نموده‌اند که دسته‌ای از فیلسوفان باسم بدبین خوانده می‌شوند ، و شاید کم و بیش این فکر برایشان دست داده است که اینان چه‌کاره‌اند و مقصودشان از یک رشته سخنان بیهوده و پوچ و سراپا زیان‌بخش و یاوه چیست؟
آیا از روی حق و واقع اینگونه مردمان دارای دانش و آزمایشهای مخصوصی درباره‌ی زندگانی نوع انسان بوده و از اینرو می‌توانند هر گونه اظهارنظری که دارند بنام فلسفه‌ی زندگی بهم ببافند؟.
جا دارد در این زمینه توجهی شایسته و بسزا نموده ، نخست شخصیت و صلاحیت اینان را وارسی کنیم که در نتیجه بشناسیم آیا حق دارند نسبت به یک موضوع بزرگ بیان عقیده ، آن هم عقیده‌ی سراسر زیان‌آور و وحشت‌افزا ، بنمایند ؟ سپس سخنانشان را جزء جزء در ترازوی خرد سنجیده ، وزن و ارزش آنها را بدست آوریم تا بفهمیم آیا درخور شنیدن و پذیرفتن هست یا نه؟
باید این نکته را درست انگاشت که تنها کسانی سزاوارند به راهنمایی مردمان برخاسته و بنشان دادن راه و روش زندگی ، و اظهار نظر در مسئله‌ی آفرینش جهان و رموز و اسرار گیتی سخن رانند که دارای پایه‌ی بلند و برجسته در دانش و شناسایی و آزمایشهای بسیار در کارهای وابسته بزندگانی باشند و نیز گفته‌های آنها از روی خیرخواهی و بیغرضی بوده ، و از اینها بالاتر بصلاح و سود دیگر کسان تمام شود ، بنابراین کسانی که بهیچ وجه از راه آفرینش و شناسایی آفریننده و آغاز و انجام کار جهان و نتیجه‌ی آن سررشته نداشته و بنابراین خود گمراه و نیازمند براهنما هستند ، بدون گفتگو شایستگی آن را ندارند که باین سودا برخاسته و سخنانی صرف از روی پندار بهم ببافند و بگوش مردم خوانند و یا بنام فلسفه‌ی زندگی ورق‌پاره‌هایی سیاه کرده و توده را با خواندن آنها تباهکار و سیاه‌روزگار گردانند!
کسی که از کشتیرانی و فن دریانوردی بی‌اطلاع و از این کار کمترین سررشته‌ای ندارد ، بگواهی خرد و وجدان ، حق نخواهد داشت سرنوشت شماره‌ای از آدمیان را بدست گرفته و خود را ناخدای کشتی بشناساند و سرانجام آنان را بدست امواج دریا بسپارد!. آنکه خوب و بد زندگانی و سود و زیان توده را از بیخ و بن نمی‌شناسد حق نخواهد داشت براهنمایی آنان بپا خاسته و در پایان کار ایشان را گمراه و بیچاره در وادی سرگردانی رها کند.
بیابانی فراخ و گشاد و در عین حال مخوف و وحشتناک فرض کنید ، و تصور نمایید دسته‌ای از کاروانیان با احتیاط به پیمودن آن بیابان مشغولند ، در این میان کسانی که بکلی از پیچ و خمهای راه بیخبر و از پستی و بلندی آن بی‌اطلاعند خود را پیش انداخته و با کمال خیره‌سری با اینکه خود نیازمند براهنما هستند کاروان‌سالار و بلد کاروان نشان دهند : اینست سرگذشت این فیلسوفان!
حقیقت امر اینست که از آغاز قرن نوزدهم ببعد ، یک دسته مردمان خودخواه و جاه‌طلب و خودپسندی پدید آمدند چون گیتی را بر وفق صلاح و پیشامد جهان را مطابق دلخواه خویش نشناختند زبان ببدگویی گشاده روزگار را بباد فحش و دشنام گرفته ، کار جهان را همه بی‌اصل و اساس دانسته و اوضاع گیتی را جمله چوب‌انداز و گزاف شمردند ، آدمیان را بیچاره و بدبخت گفته و پایان کار آنان را جز فساد و شر چیزی دیگر نیافتند ، عدالت و تقوا و پرهیزکاری و درستکاری را هیچ و پوچ شناخته و محبت و انسانیت و همه‌ی اخلاق خوب را منفی گرفته ، و بطور خلاصه با یک سلسله گفته‌های شوم دنیا را سراسر وحشت و تاریکی و زندگی را از آغاز تا انجام رنج و زحمت و یأس و ناکامی و ناامیدی ، و کار آدمیان را دور از مرحله‌ی نظم و انضباط و اصلاح ، و بکلی هرج و مرج شناسانیدند!
🌸
📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟
🖌 احمد کسروی
🔸 یادداشتها
یادآوری
در جنگ جهانی دوم (١٣٢٤ ـ ١٣١٨ خورشیدی) که میهن ما ایران باشغال نیروهای متفقین (شوروی و انگلیس) درآمد ، در شمال ایران که زیر اشغال ارتش شوروی بود ، فرقه‌ی دمکرات آذربایجان پدید آمد.
در پاییز سال ١٣٢٤ خورشیدی ، این فرقه برای استان آذربایجان از دولت درخواست خودمختاری (استقلال داخلی) کرد ، و خود اسلحه بدست گرفته با استفاده از بودن ارتش بیگانه در آنجا همه‌ی سازمانهای کشوری و لشگری آذربایجان را بزور تحت اختیار گرفته مجلس ملی و حکومتی مستقل به نخست‌وزیری سید جعفر پیشه‌وری بوجود آورد.
شکی نبود که موافقت با درخواستهای فرقه‌ی دمکرات آذربایجان موجب از میان رفتن استقلال کشور و آغاز جنگهای داخلی با دخالت کشورهای رقیب و ایجاد بدبختی و تباهی برای مردم ایران بود.
شادروان احمد کسروی بنیادگزار و راهنمای جمعیت آزادگان که باهمیت این غائله و نتایج بسیار شوم آن بیش از همه بینش داشت ، برای جلوگیری از نیات دمکراتهای آذربایجان و راهنمایی دولت و ملت ایران مصمم شد و چون روزنامه‌ی پرچم (ارگان جمعیت آزادگان) از سوی دولت در توقیف بود ، عقاید خود را با نام مستعار (یک ایرانی) در دو کتاب «سرنوشت ایران چه خواهد بود؟» و «امروز چاره چیست؟» نوشت که بنظر خوانندگان گرامی می‌رسد. امید است در این موقعیت حساس کنونی که بار دیگر نغمه‌های هوسبازانه‌ی خودمختاری از آذربایجان و کردستان و خوزستان و بلوچستان و سایر نقاط ایران بگوش می‌رسد ، این دو کتاب باز هم راهنمای ملت ایران باشد.
غائله‌ی آذربایجان در آذرماه ١٣٢٥ خورشیدی با کوششهای دولت و ارتش ایران بنحوی که دلخواه نویسنده بود پایان پذیرفت ولی افسوس که کسروی تا آن زمان زنده نماند تا نتیجه‌ی راهنماییهای خود را ببیند.
آن شادروان بیستم اسفند ١٣٢٤ در حالی که نزد بازپرس دادگستری از عقاید خود دفاع می‌کرد ، بتحریک دشمنان کشور در کاخ دادگستری کشته شد.
باهَمادِ آزادگان
خواندن این کتاب به هر ایرانی واجبست
خواندن این کتاب به هر ایرانی واجبست. در این روز یکی از کارهای بسیار لازم آنست که قضایا روشن گردد و درباره‌ی پیشامد اتحاد نظری درمیان ایرانیان پدید آید تا بتوانند در چنین هنگامی موجودیتی از خود نشان دهند.
هر کسی که این کتاب را می‌خواند بهتر است دوستان و آشنایان خود را هم بخواندن آن وادارد. بهتر است در پیرامون آن مذاکره‌ها بعمل آید و مطالب بروشنی افزاید.
ما تا توانسته‌ایم بهای کتاب را ارزان گزارده‌ایم. با اینحال انبوهی از مردم استطاعت خرید آن را نخواهند داشت و یا تحمیلی بزندگانی تنگ آنها خواهد بود.
از این جهت بسیار بجاست که کسانی که استطاعت دارند چند نسخه بخرند و بکسانی که استطاعت ندارند از آشنایان و دوستان خود برسانند. این یک کار نیکیست که هم مایه‌ی خشنودی خدا بوده و هم برهایی کشور و توده از این گرفتاری و بدبختی کمک خواهد کرد.
ما در سایه‌ی تنگدستی بیش از چند هزار نسخه چاپ نکرده‌ایم ولی امیدواریم بتوانیم آن را چند بار تجدید طبع کنیم. امیدواریم بتوانیم در چنین موقعی یک کمک فکری به هم‌میهنان خود کرده باشیم.
چرا نام خود را ننوشته‌ام؟
در این کتاب نام خود را آشکار نساخته‌ام نه برای آنکه دانسته نشود که نوشته است. موضوع این کتاب در نشستی درمیان بیست و سی نفر بگفتگو گزارده شده و پس از آن بچاپش اقدام گردیده. پس یک کار نهانی نیست و چنین خواسته نشده که شناخته نشود از کجاست. در این کتاب مطلبی که کسی از نوشتن آن بترسد نبوده که نویسنده بخواهد خود را نشناساند.
من تنها این خواسته‌ام که نامم بروزنامه‌ها نیفتد. من نویسنده‌ی سیاسی نیستم و نمی‌خواهم باشم. من وظیفه‌ی دیگری برای خود دارم. این کتاب را بآن جهت نوشته‌ام که یک تن ایرانی هستم و به پیشامدهای ایران علاقه‌مندم. اینست نام خود را هم یک تن ایرانی شناسانیده‌ام.
در این کتاب من با شخص کسی کار نداشته‌ام که کسی هم با شخص من کار داشته باشد. مقصود مطالب کتابست که بجلو خوانندگان گزارده شده. آنها را بخوانند و اندیشه بکار برند و اگر سخنی دارند بنویسند و در روزنامه‌ای بچاپ رسانند. خود روزنامه‌ها نیز اگر ایرادی دارند یا بایرادهای من پاسخی اندیشیده‌اند بنویسند که مایه‌ی خشنودی خواهد گردید.
نویسنده‌ی کتاب
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 یادداشتها
یادآوری
در جنگ جهانی دوم (١٣٢٤ ـ ١٣١٨ خورشیدی) که میهن ما ایران باشغال نیروهای متفقین (شوروی و انگلیس) درآمد ، در شمال ایران که زیر اشغال ارتش شوروی بود ، فرقه‌ی دمکرات آذربایجان پدید آمد.
در پاییز سال ١٣٢٤ خورشیدی ، این فرقه برای استان آذربایجان از دولت درخواست خودمختاری (استقلال داخلی) کرد ، و خود اسلحه بدست گرفته با استفاده از بودن ارتش بیگانه در آنجا همه‌ی سازمانهای کشوری و لشگری آذربایجان را بزور تحت اختیار گرفته مجلس ملی و حکومتی مستقل به نخست‌وزیری سید جعفر پیشه‌وری بوجود آورد.
شکی نبود که موافقت با درخواستهای فرقه‌ی دمکرات آذربایجان موجب از میان رفتن استقلال کشور و آغاز جنگهای داخلی با دخالت کشورهای رقیب و ایجاد بدبختی و تباهی برای مردم ایران بود.
شادروان احمد کسروی بنیادگزار و راهنمای جمعیت آزادگان که باهمیت این غائله و نتایج بسیار شوم آن بیش از همه بینش داشت ، برای جلوگیری از نیات دمکراتهای آذربایجان و راهنمایی دولت و ملت ایران مصمم شد و چون روزنامه‌ی پرچم (ارگان جمعیت آزادگان) از سوی دولت در توقیف بود ، عقاید خود را با نام مستعار (یک ایرانی) در دو کتاب «سرنوشت ایران چه خواهد بود؟» و «امروز چاره چیست؟» نوشت که بنظر خوانندگان گرامی می‌رسد. امید است در این موقعیت حساس کنونی که بار دیگر نغمه‌های هوسبازانه‌ی خودمختاری از آذربایجان و کردستان و خوزستان و بلوچستان و سایر نقاط ایران بگوش می‌رسد ، این دو کتاب باز هم راهنمای ملت ایران باشد.
غائله‌ی آذربایجان در آذرماه ١٣٢٥ خورشیدی با کوششهای دولت و ارتش ایران بنحوی که دلخواه نویسنده بود پایان پذیرفت ولی افسوس که کسروی تا آن زمان زنده نماند تا نتیجه‌ی راهنماییهای خود را ببیند.
آن شادروان بیستم اسفند ١٣٢٤ در حالی که نزد بازپرس دادگستری از عقاید خود دفاع می‌کرد ، بتحریک دشمنان کشور در کاخ دادگستری کشته شد.
باهَمادِ آزادگان
خواندن این کتاب به هر ایرانی واجبست
خواندن این کتاب به هر ایرانی واجبست. در این روز یکی از کارهای بسیار لازم آنست که قضایا روشن گردد و درباره‌ی پیشامد اتحاد نظری درمیان ایرانیان پدید آید تا بتوانند در چنین هنگامی موجودیتی از خود نشان دهند.
هر کسی که این کتاب را می‌خواند بهتر است دوستان و آشنایان خود را هم بخواندن آن وادارد. بهتر است در پیرامون آن مذاکره‌ها بعمل آید و مطالب بروشنی افزاید.
ما تا توانسته‌ایم بهای کتاب را ارزان گزارده‌ایم. با اینحال انبوهی از مردم استطاعت خرید آن را نخواهند داشت و یا تحمیلی بزندگانی تنگ آنها خواهد بود.
از این جهت بسیار بجاست که کسانی که استطاعت دارند چند نسخه بخرند و بکسانی که استطاعت ندارند از آشنایان و دوستان خود برسانند. این یک کار نیکیست که هم مایه‌ی خشنودی خدا بوده و هم برهایی کشور و توده از این گرفتاری و بدبختی کمک خواهد کرد.
ما در سایه‌ی تنگدستی بیش از چند هزار نسخه چاپ نکرده‌ایم ولی امیدواریم بتوانیم آن را چند بار تجدید طبع کنیم. امیدواریم بتوانیم در چنین موقعی یک کمک فکری به هم‌میهنان خود کرده باشیم.
چرا نام خود را ننوشته‌ام؟
در این کتاب نام خود را آشکار نساخته‌ام نه برای آنکه دانسته نشود که نوشته است. موضوع این کتاب در نشستی درمیان بیست و سی نفر بگفتگو گزارده شده و پس از آن بچاپش اقدام گردیده. پس یک کار نهانی نیست و چنین خواسته نشده که شناخته نشود از کجاست. در این کتاب مطلبی که کسی از نوشتن آن بترسد نبوده که نویسنده بخواهد خود را نشناساند.
من تنها این خواسته‌ام که نامم بروزنامه‌ها نیفتد. من نویسنده‌ی سیاسی نیستم و نمی‌خواهم باشم. من وظیفه‌ی دیگری برای خود دارم. این کتاب را بآن جهت نوشته‌ام که یک تن ایرانی هستم و به پیشامدهای ایران علاقه‌مندم. اینست نام خود را هم یک تن ایرانی شناسانیده‌ام.
در این کتاب من با شخص کسی کار نداشته‌ام که کسی هم با شخص من کار داشته باشد. مقصود مطالب کتابست که بجلو خوانندگان گزارده شده. آنها را بخوانند و اندیشه بکار برند و اگر سخنی دارند بنویسند و در روزنامه‌ای بچاپ رسانند. خود روزنامه‌ها نیز اگر ایرادی دارند یا بایرادهای من پاسخی اندیشیده‌اند بنویسند که مایه‌ی خشنودی خواهد گردید.
نویسنده‌ی کتاب
🌸
📖 در پیرامون فلسفه (بخش دوم)
🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان
🔸 سخنی چند درباره‌ی بدبینان (تکه‌ی دو از دو)
از روی حق و انصاف سخنان اینان جز یک سلسله گزافه‌رانی و بیهوده‌گویی و خیالبافی و توهم چیز دیگری نبوده و نیست و شایستگی آن را ندارد که طرف اهمیت شود و با وجود این از آنجایی که بیشتر افراد از داشتن حس قضاوت و تعقل محروم هستند و یا قوه‌ی تخیل و وهم در آنان فزونی دارد ، پایبند گفته‌های بی‌اساس این فیلسوف‌نماها شده و بمفت آسایش خود را از دست می‌دهند و بفریب این سخنان بیهوده بزندگی بدبین شده و از انجام وظایف تحصیل کمال اخلاقی بازمی‌ایستند.
بعقیده‌ی من اگر جامعه از همان آغاز پیدایش سخنان اینان دارای تعقل و قضاوت کافی بوده و این گفته‌ها که همه بزیان و ضرر او تمام می‌شد بدور انداخته و گوینده‌ی آن را سزاوار سرزنش و توبیخ شناخته بود ، و از یکسوی کسانی بیخبر و نادان صاحبان این افکار مالیخولیایی را فیلسوف بزرگ! دانشمند یگانه! و امثال آن نخوانده و آثار و نوشته‌های ایشان را باسم بهترین شاهکار فلسفی! بزرگترین اثر علمی و ادبی نشناخته بودند ، از نشو و نمای این فکر باین وسیله جلوگیری بعمل آمده و امروز کوچکترین اثری از آن درمیان نبود.
شاید کسانی دم از طرفداری اینان زده و سخنان ایشان را همه راست شناسد. باین کسان می‌گوییم با فرض حقیقت داشتن این افکار ذکر اینها که جز باعث ملال و افزایش رنج درونی آدمی چیز دیگر نیست چه سودی خواهد داشت؟
اگر در سرزمینی یک ناخوشی عمومی پدید آید چه وظیفه بعهده‌ی پزشکان خواهد بود! بی‌شبهه آنها را که از فن طبابت بهره‌ای است دامن همت و مردانگی را بکمر زده و بدرمان درد مردم می‌پردازند حال اگر یک دسته که مدعی طبابت هستند در این میانه سخن آغاز کنند که : کار مردم تمام شده و این ناخوشی داروپذیر نیست ، و همه‌ی آدمیان محکوم بمرگ و نابودی هستند و اشخاصی که بدرمان ایشان برخاسته‌اند ابله و نادان و بیخبرند ، آیا گفته‌های این کسان چه صورتی خواهد داشت؟
این خود چه هنری است که به یک نفر رنگ‌پریده و زردچهره بگویند تو مرض سل داری ، اینک سل تو درجه‌ی دوم را طی می‌کند و در آینده‌ی نزدیکی نابود خواهی شد!
درست گفتگوهای این فیلسوفان مانند سخنان آن مدعیان طبابت درباره‌ی آن مرض عمومی و یا چون گفته‌ی این راجع بآدم رنگ‌پریده است! مردمانی در این گیتی پدید آمدند که برای کم کردن رنجهای آدمیان ، و پیدا نمودن راه رهایی و آسایش آنان از هیچ گونه فداکاری خودداری ننمودند ، و با بردباری براهنمایی و آشکار کردن حقیقت زندگانی و بیان وظیفه‌ی نوع خود از اقدام به هر گونه کاری بازنایستادند و به یک جمله آسایش خود را فدای تهیه‌ی آسایش توده نمودند ، آیا در برابر این دسته چه حق خواهند داشت کسانی با آن گفته‌های خیالی و هیچ و پوچ خود مردم را از زندگی سیر و بحیات بدبین و نسبت بنوع بدخواه و از اداء وظائف زندگانی و تحصیل اخلاق بربسته و از پیمودن راه کمال مطلوب انسانی بازدارند؟
آیا جنایتی بزرگتر و برتر از پراکندن این تخمهای هرز و زیان‌بخش در سرزمین دلهای ساده‌ی توده که آنان را بکلی در زندگی مأیوس نماید می‌توان سراغ نمود؟
با اندکی تأمل همه این مطالب را خواهند دریافت که کار جهان ، برغم گفته‌های بی‌اساس این فیلسوف‌نمایان ، سراپا از روی نظم و ترتیب و اتقان صنع است. زندگانی ، بشرط آنکه تابع دستور خرد باشد ، شیرین و گواراست ، و با پیروی از وظیفه‌ای که آفریدگار بحکم طبیعت در نهاد ما گذاشته می‌توان بآسایش و خوشی زندگانی را بسر برده و با خدمت بنوع و دارا بودن دیگر خویهای پسندیده از بهترین و بالاترین لذتی را که ممکن است بهره‌مند شد. آری با کمی دقت و توجه می‌توان خود را از زیر نفوذ و تأثیر جمله‌های درشت و زننده و در عین حال دور از حقیقت این مردمان گمراه که غولان راه آدمیت شناخته می‌شوند ، بیرون آورده و با رعایت اصول اخلاقی خوشی و آسایش تن و روان خود را بدست آورد.
تهران ، ابوالفضل حاذقی. شهریور 1315
🌸
🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان
🔸 سخنی چند درباره‌ی بدبینان (تکه‌ی دو از دو)
از روی حق و انصاف سخنان اینان جز یک سلسله گزافه‌رانی و بیهوده‌گویی و خیالبافی و توهم چیز دیگری نبوده و نیست و شایستگی آن را ندارد که طرف اهمیت شود و با وجود این از آنجایی که بیشتر افراد از داشتن حس قضاوت و تعقل محروم هستند و یا قوه‌ی تخیل و وهم در آنان فزونی دارد ، پایبند گفته‌های بی‌اساس این فیلسوف‌نماها شده و بمفت آسایش خود را از دست می‌دهند و بفریب این سخنان بیهوده بزندگی بدبین شده و از انجام وظایف تحصیل کمال اخلاقی بازمی‌ایستند.
بعقیده‌ی من اگر جامعه از همان آغاز پیدایش سخنان اینان دارای تعقل و قضاوت کافی بوده و این گفته‌ها که همه بزیان و ضرر او تمام می‌شد بدور انداخته و گوینده‌ی آن را سزاوار سرزنش و توبیخ شناخته بود ، و از یکسوی کسانی بیخبر و نادان صاحبان این افکار مالیخولیایی را فیلسوف بزرگ! دانشمند یگانه! و امثال آن نخوانده و آثار و نوشته‌های ایشان را باسم بهترین شاهکار فلسفی! بزرگترین اثر علمی و ادبی نشناخته بودند ، از نشو و نمای این فکر باین وسیله جلوگیری بعمل آمده و امروز کوچکترین اثری از آن درمیان نبود.
شاید کسانی دم از طرفداری اینان زده و سخنان ایشان را همه راست شناسد. باین کسان می‌گوییم با فرض حقیقت داشتن این افکار ذکر اینها که جز باعث ملال و افزایش رنج درونی آدمی چیز دیگر نیست چه سودی خواهد داشت؟
اگر در سرزمینی یک ناخوشی عمومی پدید آید چه وظیفه بعهده‌ی پزشکان خواهد بود! بی‌شبهه آنها را که از فن طبابت بهره‌ای است دامن همت و مردانگی را بکمر زده و بدرمان درد مردم می‌پردازند حال اگر یک دسته که مدعی طبابت هستند در این میانه سخن آغاز کنند که : کار مردم تمام شده و این ناخوشی داروپذیر نیست ، و همه‌ی آدمیان محکوم بمرگ و نابودی هستند و اشخاصی که بدرمان ایشان برخاسته‌اند ابله و نادان و بیخبرند ، آیا گفته‌های این کسان چه صورتی خواهد داشت؟
این خود چه هنری است که به یک نفر رنگ‌پریده و زردچهره بگویند تو مرض سل داری ، اینک سل تو درجه‌ی دوم را طی می‌کند و در آینده‌ی نزدیکی نابود خواهی شد!
درست گفتگوهای این فیلسوفان مانند سخنان آن مدعیان طبابت درباره‌ی آن مرض عمومی و یا چون گفته‌ی این راجع بآدم رنگ‌پریده است! مردمانی در این گیتی پدید آمدند که برای کم کردن رنجهای آدمیان ، و پیدا نمودن راه رهایی و آسایش آنان از هیچ گونه فداکاری خودداری ننمودند ، و با بردباری براهنمایی و آشکار کردن حقیقت زندگانی و بیان وظیفه‌ی نوع خود از اقدام به هر گونه کاری بازنایستادند و به یک جمله آسایش خود را فدای تهیه‌ی آسایش توده نمودند ، آیا در برابر این دسته چه حق خواهند داشت کسانی با آن گفته‌های خیالی و هیچ و پوچ خود مردم را از زندگی سیر و بحیات بدبین و نسبت بنوع بدخواه و از اداء وظائف زندگانی و تحصیل اخلاق بربسته و از پیمودن راه کمال مطلوب انسانی بازدارند؟
آیا جنایتی بزرگتر و برتر از پراکندن این تخمهای هرز و زیان‌بخش در سرزمین دلهای ساده‌ی توده که آنان را بکلی در زندگی مأیوس نماید می‌توان سراغ نمود؟
با اندکی تأمل همه این مطالب را خواهند دریافت که کار جهان ، برغم گفته‌های بی‌اساس این فیلسوف‌نمایان ، سراپا از روی نظم و ترتیب و اتقان صنع است. زندگانی ، بشرط آنکه تابع دستور خرد باشد ، شیرین و گواراست ، و با پیروی از وظیفه‌ای که آفریدگار بحکم طبیعت در نهاد ما گذاشته می‌توان بآسایش و خوشی زندگانی را بسر برده و با خدمت بنوع و دارا بودن دیگر خویهای پسندیده از بهترین و بالاترین لذتی را که ممکن است بهره‌مند شد. آری با کمی دقت و توجه می‌توان خود را از زیر نفوذ و تأثیر جمله‌های درشت و زننده و در عین حال دور از حقیقت این مردمان گمراه که غولان راه آدمیت شناخته می‌شوند ، بیرون آورده و با رعایت اصول اخلاقی خوشی و آسایش تن و روان خود را بدست آورد.
تهران ، ابوالفضل حاذقی. شهریور 1315
🌸
📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟
🖌 احمد کسروی
🔸 [دیباچه]
خدایا بنام تو و در زینهار تو
برای ایران روز بدی پیش آمده ، روز بسیار بدی. من در تاریخ ایران از هزار سال باین طرف ، روزی را که از امروز بدتر باشد پیدا نمی‌کنم. حادثه‌ی شوم مغول را بنظر آورده می‌بینم این روزهای سیاهی که در برابر ماست کمتر از آن نخواهد بود.
لشکریان مغول از آن سر کشور درآمده از این سر بیرون می‌رفتند و هر شهری را که می‌خواستند تاراج می‌کردند و در هر کجا که می‌خواستند دست بکشتار گشاده بزنان و بچگان هم ابقا نمی‌کردند. امروز هم اگر جنگی درمیان شمال و جنوب درگیرد و بدخالت همسایه‌ها انجامد یا رشته‌ی امنیت گسیخته شده آشفتگی در کشور رخ دهد ، خدا می‌داند تا چه اندازه مردم بیگناه نابود شده چه اندازه شهرها ویران خواهد گردید. خدا می‌داند چه بدبختیها باین مردم رو خواهد آورد. کسی چه داند که سرگذشت شهرهای ایران بدتر از شهرهای آلمان نخواهد بود.
من هیچگاه آرزو نداشتم که در جریانات سیاسی ، یا بهتر گویم در کشاکشهای احزاب ، دخالت کنم. آن را شایسته‌ی خود و خود را شایسته‌ی آن نمی‌دانستم. ولی با حال امروزی جای خاموشی نیست. با این پیشامدها نمی‌توان گوشه‌ای گرفت و نشست و چشم براه حوادث دوخت.
همه می‌دانیم که این گرفتاری را برای ما کشاکش حزب توده و آقای سید ضیاءالدین طباطبایی پدید آورده. این بدبختی را آنها تدارک دیده‌اند. بیست‌ملیون مردم بآتشی که آقایان افروخته‌اند می‌سوزند.
پس ببینیم گفتگوی آنها چیست؟.. بر سر چه کشاکش می‌کنند؟.. چرا کشور را باین روز گرفتاری انداخته‌اند؟..
ببینیم بالاخره چه می‌خواهند؟.. بر سر چه کشور را آلوده‌ی خون می‌گردانند؟.. چه پدرکشتگی با هم دارند؟..
ببینیم اکنون چاره‌ی این گرفتاری چیست؟.. در برابر چنین پیشامد هراس‌انگیز چه باید کرد؟..
پر روشن است که در این چند سال در ایران نیروهای بسیاری در کار بوده و در ایجاد این حادثه عوامل چندی مؤثر افتاده : دولت شوروی ، دولت انگلیس ، آقا سید ضیاء الدین ، حزب توده ، اقلیت و اکثریت مجلس ، دولتهایی که آمده و رفته ، بالاخره جمعیت دمکرات آذربایجان ـ همه‌ی اینها در پیشامد تأثیر داشته.
من دولتهای انگلیس و روس را بکنار می‌گزارم. زیرا آنها هر یکی دولت بزرگیست و برای نگهداری خود سیاست بسیار دامنه‌داری را دنبال می‌کند ، و ما از آنها گله نتوانیم داشت که چرا فلان نظر را درباره‌ی کشور ما داشته‌اند یا چرا فلان تصمیم را گرفته‌اند. ما باید گله از خودمان کنیم که زیر بار تحمیلات آنها رفته‌ایم.
به هر حال در این موقع که رشته‌ی روابط دو دولت تیره شده در حال گسیختن است ، سزا نمی‌شمارم که من هم بسخنانی درباره‌ی آنها پردازم و خدا نکرده بگسیخته شدن آن رشته کمک کنم.
ما را این بهتر که از خود سخن رانیم و خودمان را اصلاح کنیم. از قدیم گفته‌اند : در خانه‌ات را استوار ببند تا از همسایگانت گله‌مند نباشی.
این آتشی که در ایران افروخته شده و نزدیک بزبانه کشیدنست ، ما باید منشأ آن را دسته‌بندیها و کشاکشهای داخلی ایران بدانیم و از آنها گله‌مند باشیم. من در این کتاب از یکایک آنهایی که در برافروختن این آتش دست داشته‌اند سخن خواهم راند و اندازه‌ی دخالت و مسئولیت هر کدام را روشن خواهم گردانید.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 [دیباچه]
خدایا بنام تو و در زینهار تو
برای ایران روز بدی پیش آمده ، روز بسیار بدی. من در تاریخ ایران از هزار سال باین طرف ، روزی را که از امروز بدتر باشد پیدا نمی‌کنم. حادثه‌ی شوم مغول را بنظر آورده می‌بینم این روزهای سیاهی که در برابر ماست کمتر از آن نخواهد بود.
لشکریان مغول از آن سر کشور درآمده از این سر بیرون می‌رفتند و هر شهری را که می‌خواستند تاراج می‌کردند و در هر کجا که می‌خواستند دست بکشتار گشاده بزنان و بچگان هم ابقا نمی‌کردند. امروز هم اگر جنگی درمیان شمال و جنوب درگیرد و بدخالت همسایه‌ها انجامد یا رشته‌ی امنیت گسیخته شده آشفتگی در کشور رخ دهد ، خدا می‌داند تا چه اندازه مردم بیگناه نابود شده چه اندازه شهرها ویران خواهد گردید. خدا می‌داند چه بدبختیها باین مردم رو خواهد آورد. کسی چه داند که سرگذشت شهرهای ایران بدتر از شهرهای آلمان نخواهد بود.
من هیچگاه آرزو نداشتم که در جریانات سیاسی ، یا بهتر گویم در کشاکشهای احزاب ، دخالت کنم. آن را شایسته‌ی خود و خود را شایسته‌ی آن نمی‌دانستم. ولی با حال امروزی جای خاموشی نیست. با این پیشامدها نمی‌توان گوشه‌ای گرفت و نشست و چشم براه حوادث دوخت.
همه می‌دانیم که این گرفتاری را برای ما کشاکش حزب توده و آقای سید ضیاءالدین طباطبایی پدید آورده. این بدبختی را آنها تدارک دیده‌اند. بیست‌ملیون مردم بآتشی که آقایان افروخته‌اند می‌سوزند.
پس ببینیم گفتگوی آنها چیست؟.. بر سر چه کشاکش می‌کنند؟.. چرا کشور را باین روز گرفتاری انداخته‌اند؟..
ببینیم بالاخره چه می‌خواهند؟.. بر سر چه کشور را آلوده‌ی خون می‌گردانند؟.. چه پدرکشتگی با هم دارند؟..
ببینیم اکنون چاره‌ی این گرفتاری چیست؟.. در برابر چنین پیشامد هراس‌انگیز چه باید کرد؟..
پر روشن است که در این چند سال در ایران نیروهای بسیاری در کار بوده و در ایجاد این حادثه عوامل چندی مؤثر افتاده : دولت شوروی ، دولت انگلیس ، آقا سید ضیاء الدین ، حزب توده ، اقلیت و اکثریت مجلس ، دولتهایی که آمده و رفته ، بالاخره جمعیت دمکرات آذربایجان ـ همه‌ی اینها در پیشامد تأثیر داشته.
من دولتهای انگلیس و روس را بکنار می‌گزارم. زیرا آنها هر یکی دولت بزرگیست و برای نگهداری خود سیاست بسیار دامنه‌داری را دنبال می‌کند ، و ما از آنها گله نتوانیم داشت که چرا فلان نظر را درباره‌ی کشور ما داشته‌اند یا چرا فلان تصمیم را گرفته‌اند. ما باید گله از خودمان کنیم که زیر بار تحمیلات آنها رفته‌ایم.
به هر حال در این موقع که رشته‌ی روابط دو دولت تیره شده در حال گسیختن است ، سزا نمی‌شمارم که من هم بسخنانی درباره‌ی آنها پردازم و خدا نکرده بگسیخته شدن آن رشته کمک کنم.
ما را این بهتر که از خود سخن رانیم و خودمان را اصلاح کنیم. از قدیم گفته‌اند : در خانه‌ات را استوار ببند تا از همسایگانت گله‌مند نباشی.
این آتشی که در ایران افروخته شده و نزدیک بزبانه کشیدنست ، ما باید منشأ آن را دسته‌بندیها و کشاکشهای داخلی ایران بدانیم و از آنها گله‌مند باشیم. من در این کتاب از یکایک آنهایی که در برافروختن این آتش دست داشته‌اند سخن خواهم راند و اندازه‌ی دخالت و مسئولیت هر کدام را روشن خواهم گردانید.
🌸
📖 در پیرامون فلسفه (بخش دوم)
🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان
🔸 من و پیمان یا اندیشه‌های من (تکه‌ی یک از سه)
من از کسانی هستم که پیمان را از شماره‌ی اول آن خوانده‌ام و کمتر گفتاریست که چندین دفعه از نظر نگذرانده‌ام. در این مدت آزموده‌ام مطلبی را که در یک گفتاری از پیمان می‌خوانم و بنظرم اندکی عجیب می‌آید و در دل خود تردیدی درباره‌ی آن پیدا می‌کنم دیری نمی‌گذرد که در زندگانی روزانه‌ی خود و در برخوردهایی که با مردم و عادات و رفتار مردم پیش می‌آید صحت گفته‌های پیمان را مشهود می‌یابم که تو گویی شاهد از غیب می‌رسد از اینجا قانع شده‌ام این نگارشها از روی احاطه‌ی خاصی بعمل می‌آید.
باز آزموده‌ام گاهی که در خواندن یک مقاله اشکالی بنظرم می‌آید و خاطرم را مشغول می‌دارد می‌بینم خود نویسنده در طی همان مقاله یا سپس در جای دیگری آن اشکال را پیش‌بینی کرده و بپاسخ مبادرت نموده است و این دلیل دیگر بر احاطه‌ی تمام نویسنده‌ی گفتارهای پیمان می‌باشد.
با اینحال از چندی پیش یک رشته اشکالهایی در قلب من پیدا شده که چون هر یکی دارای اهمیت دیگریست بیجا نمی‌دانم بذکر آنها پردازم و البته مقصودم خودنمایی یا انتقاد نیست بلکه بیش از همه این قصد را دارم که از نویسنده‌ی پیمان در آن باره نگارشهایی تراوش نماید و مطالب واضح گردد و بهترین دلیل این مطلب آنکه من با معاشرتهای نزدیکی که با دارنده‌ی پیمان دارم می‌توانستم این زمینه را با گفتگوی زبانی طی کنم.
چیزی که هست در آن صورت تنها خود من بهره از گفتگو می‌بردم و نتیجه‌ی مطلوب بدست نمی‌آمد این است با موافقت خود دارنده‌ی مهنامه قرار را بنوشتن گزاردم لیکن برای آنکه دانسته شود این تصدی من به یادآوری پاره‌ای مطالب از روی بصیرت و تعمق است بهتر می‌دانم در مقدمه شرحی از مطالعات خود را درباره‌ی مسائل پیمان برشته‌ی نگارش بیاورم و این کار دو فایده‌ی دیگری را دربر دارد : یکی آنکه یادآوریهای من مبتنی بجهاتی است که در ضمن این مقدمه معلوم خواهد شد ، دومی آنکه پیمان خوانندگان خود را مکلف می‌داند که گواهی پاکدلانه درباره‌ی نگارشهای آن دریغ نگویند و انصاف را هر خواننده چنین تکلیفی را در گردن دارد اینست من در این ضمن آن دین خود را نیز ادا خواهم کرد.
اول نکته‌ای که در نظر من جلوه‌گر شده و می‌خواهم در اینجا بنگارم اینست که پیمان را در خارج با موضوعهایی مخالف می‌شناسند در حالی که اگر نظر بواقع داشته باشیم خود پیمان نمونه‌ی کامل این موضوعهاست. مطلب خود را شرح دهیم : اشخاصی پیمان را مخالف ادبیات شهرت می‌دهند و حقیقت اینست که پیمان ادبیات را بمعنی صحیح خود می‌گیرد و خود آن نمونه‌ی کاملی از همان ادبیات می‌باشد ...
همان اشخاص پیمان را مخالف فلسفه نیز می‌شناسند. در این باب نیز واقع اینست که پیمان با حقیقت فلسفه مخالفت ندارد و بارها آن را ذکر نموده در اینجا نیز عبارتهای خود مهنامه را می‌آورم :
«یونانیان کسی را فیلسوف می‌نامیدند که جهان را با چشم بیناتری بیند و در هر چیزی درپی راستین آن باشد از جمله سقراط از اینگونه فیلسوفان بوده ما را نیز نکوهشی بر اینگونه فلسفه یا فیلسوف نیست و همواره آرزومندیم از این دانایان در جهان فراوان باشند».
با این صراحت عبارت پیمان را مخالف فلسفه شمردن کمال بی‌انصافیست. اینکه پیمان نکوهشهایی می‌کند از خیالبافیهاییست که بنام فلسفه کرده می‌شود ، در این باره نیز انصاف را حق با مهنامه‌ی ماست. یکی از کسانی که خود را استاد فلسفه می‌شناسند از انتقادهایی که پیمان بر فلسفه‌ی یونان کرده عصبانی بوده و چون با من صحبت کرد گفتم بهتر است جواب بنویسید. اول می‌گفت اگر بنویسیم چاپ نمی‌کنند بعد که من تعهد کردم نوشته‌ی او در پیمان چاپ شود و او بصدد اقدام آمد یک هفته جدیت می‌کرد ولی بالاخره بعجز خود اقرار نمود. (1)
پانوشت :
1ـ این نکته را هم ما خودمان می‌افزاییم که در این هنگام که زبان پیراسته می‌شود و باید شیوه‌ی نوینی پیش گرفته شود نگارشهای پیمان بهترین نمونه‌ی آن می‌باشد. (پیمان)
🌸
🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان
🔸 من و پیمان یا اندیشه‌های من (تکه‌ی یک از سه)
من از کسانی هستم که پیمان را از شماره‌ی اول آن خوانده‌ام و کمتر گفتاریست که چندین دفعه از نظر نگذرانده‌ام. در این مدت آزموده‌ام مطلبی را که در یک گفتاری از پیمان می‌خوانم و بنظرم اندکی عجیب می‌آید و در دل خود تردیدی درباره‌ی آن پیدا می‌کنم دیری نمی‌گذرد که در زندگانی روزانه‌ی خود و در برخوردهایی که با مردم و عادات و رفتار مردم پیش می‌آید صحت گفته‌های پیمان را مشهود می‌یابم که تو گویی شاهد از غیب می‌رسد از اینجا قانع شده‌ام این نگارشها از روی احاطه‌ی خاصی بعمل می‌آید.
باز آزموده‌ام گاهی که در خواندن یک مقاله اشکالی بنظرم می‌آید و خاطرم را مشغول می‌دارد می‌بینم خود نویسنده در طی همان مقاله یا سپس در جای دیگری آن اشکال را پیش‌بینی کرده و بپاسخ مبادرت نموده است و این دلیل دیگر بر احاطه‌ی تمام نویسنده‌ی گفتارهای پیمان می‌باشد.
با اینحال از چندی پیش یک رشته اشکالهایی در قلب من پیدا شده که چون هر یکی دارای اهمیت دیگریست بیجا نمی‌دانم بذکر آنها پردازم و البته مقصودم خودنمایی یا انتقاد نیست بلکه بیش از همه این قصد را دارم که از نویسنده‌ی پیمان در آن باره نگارشهایی تراوش نماید و مطالب واضح گردد و بهترین دلیل این مطلب آنکه من با معاشرتهای نزدیکی که با دارنده‌ی پیمان دارم می‌توانستم این زمینه را با گفتگوی زبانی طی کنم.
چیزی که هست در آن صورت تنها خود من بهره از گفتگو می‌بردم و نتیجه‌ی مطلوب بدست نمی‌آمد این است با موافقت خود دارنده‌ی مهنامه قرار را بنوشتن گزاردم لیکن برای آنکه دانسته شود این تصدی من به یادآوری پاره‌ای مطالب از روی بصیرت و تعمق است بهتر می‌دانم در مقدمه شرحی از مطالعات خود را درباره‌ی مسائل پیمان برشته‌ی نگارش بیاورم و این کار دو فایده‌ی دیگری را دربر دارد : یکی آنکه یادآوریهای من مبتنی بجهاتی است که در ضمن این مقدمه معلوم خواهد شد ، دومی آنکه پیمان خوانندگان خود را مکلف می‌داند که گواهی پاکدلانه درباره‌ی نگارشهای آن دریغ نگویند و انصاف را هر خواننده چنین تکلیفی را در گردن دارد اینست من در این ضمن آن دین خود را نیز ادا خواهم کرد.
اول نکته‌ای که در نظر من جلوه‌گر شده و می‌خواهم در اینجا بنگارم اینست که پیمان را در خارج با موضوعهایی مخالف می‌شناسند در حالی که اگر نظر بواقع داشته باشیم خود پیمان نمونه‌ی کامل این موضوعهاست. مطلب خود را شرح دهیم : اشخاصی پیمان را مخالف ادبیات شهرت می‌دهند و حقیقت اینست که پیمان ادبیات را بمعنی صحیح خود می‌گیرد و خود آن نمونه‌ی کاملی از همان ادبیات می‌باشد ...
همان اشخاص پیمان را مخالف فلسفه نیز می‌شناسند. در این باب نیز واقع اینست که پیمان با حقیقت فلسفه مخالفت ندارد و بارها آن را ذکر نموده در اینجا نیز عبارتهای خود مهنامه را می‌آورم :
«یونانیان کسی را فیلسوف می‌نامیدند که جهان را با چشم بیناتری بیند و در هر چیزی درپی راستین آن باشد از جمله سقراط از اینگونه فیلسوفان بوده ما را نیز نکوهشی بر اینگونه فلسفه یا فیلسوف نیست و همواره آرزومندیم از این دانایان در جهان فراوان باشند».
با این صراحت عبارت پیمان را مخالف فلسفه شمردن کمال بی‌انصافیست. اینکه پیمان نکوهشهایی می‌کند از خیالبافیهاییست که بنام فلسفه کرده می‌شود ، در این باره نیز انصاف را حق با مهنامه‌ی ماست. یکی از کسانی که خود را استاد فلسفه می‌شناسند از انتقادهایی که پیمان بر فلسفه‌ی یونان کرده عصبانی بوده و چون با من صحبت کرد گفتم بهتر است جواب بنویسید. اول می‌گفت اگر بنویسیم چاپ نمی‌کنند بعد که من تعهد کردم نوشته‌ی او در پیمان چاپ شود و او بصدد اقدام آمد یک هفته جدیت می‌کرد ولی بالاخره بعجز خود اقرار نمود. (1)
پانوشت :
1ـ این نکته را هم ما خودمان می‌افزاییم که در این هنگام که زبان پیراسته می‌شود و باید شیوه‌ی نوینی پیش گرفته شود نگارشهای پیمان بهترین نمونه‌ی آن می‌باشد. (پیمان)
🌸
📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟
🖌 احمد کسروی
🔸 ١ـ آقا سید ضیاءالدین : (یک از دو)
اول باید بگویم من تاکنون آقا سید ضیاء را ندیده‌ام و صورتاً یکدیگر را نمی‌شناسیم. پدرش آقا سید علی را یک بار دیده بودم و از خانواده‌اش کمی آگاهی دارم. ولی با خود او آشنا نبوده برخوردی هم پیدا نکرده‌ام. پس رنجشی درمیانه‌ی من و او نیست و من اگر ایرادها بکارهای او گیرم جز از نظر علاقه‌مندی بمصالح اجتماعی ایران نیست و قضاوتم کاملاً بیطرفانه است.
درباره‌ی آقا سید ضیاء حرف بسیار است. گفته می‌شود در جوانی هنگامی که روزنامه‌ی شرق را می‌نوشته هواداری از سیاست خفه‌کننده‌ی روس تزاری نموده. هنگامی که روزنامه‌ی رعد را منتشر می‌کرده مدافع جدی قرارداد سال ١٩١٩ بوده مقالات مفصل در مورد آن بچاپ رسانیده. آنگاه آقا سید ضیاء عامل اصلی کودتای سال ١٢٩٩ بوده است.
ولی من در اینجا بآن کارها نمی‌پردازم ، زیرا که نمی‌خواهم از مقصود خود دور افتم. آنها بیست و چند سال پیش از این بوده. چه‌بسا کسانی که در جوانی بکارهایی برخیزند و سپس پشیمان گردیده برای جبران کارهای نیکی را پیش گیرند. آنگاه درباره‌ی کودتا سخن بسیار است. از کجا که آن بزیان ایران بوده؟!..
به هر حال ما نمی‌خواهیم حساب تمام عمرش را از آقا سید ضیاء الدین بگیریم. در اینجا مورد نظر آن اعمالیست که در این چند سال ازو دیده شده و در این پیشامد مستقیماً مؤثر بوده است.
در سال ١٣٢٢ که آقا سید ضیاء از فلسطین به ایران آمد و روزنامه‌های حزب توده ببدگویی سخت ازو برخاستند و هایهویی برپا شد که پیدا بود او برای مقصدی آمده ، در همان هنگام آقا سید ضیاء کتابچه‌ای بنام «شعائر ملی» بچاپ رسانیده نشر کرد. این کتابچه را من آن زمان خواندم. اکنون هم در زیر دست دارم.
در این کتابچه آقا سید ضیاء کوشیده است تمام اصلاحاتی را که در زمان رضاشاه رخ داده بود ، تقبیح کند و درباره‌ی هر یکی سخنانی گفته است :
رخت و کلاه یکسان که هیچ کس منکر نیکی آن نتواند بود ، آقا سید ضیاء منکرش شده و آن وقت چون خودش با کلاه‌پوستی به ایران بازگشته بود برای آن محسناتی ذکر کرده و چند صفحه را پر از فلسفه‌ی کلاه‌پوستی گردانیده.
عمارتهای چند طبقه که در تهران ساخته شده و تکانی که در طرز معماری و خانه‌سازی در این کشور پدید آمده آقا سید ضیاء نپسندیده و ایرادهایی بآن هم گرفته است.
به سنگ کیلو و سیستم متریک که ما از فرانسه گرفته‌ایم ، آقا سید ضیاء خرده گرفته. می‌گوید : چه شده که انگلیسها با آن نزدیکی به فرانسه آن را نگرفته‌اند و شما با این دوری گرفته‌اید.
تغییر الفبا که یکی از آرزوهای شصت و هفتاد ساله‌ی نیکخواهان این کشور است و جای گفتگو در پیرامونش نیست ، آقا سید ضیاء آن را هم نمی‌پسندد و در برابر واضحات باستدلالات زورکی می‌پردازد.
اصلاح زبان فارسی و بیرون کردن کلمات بیگانه از آن که نیز از آرزوهای دیرین ایرانیان بوده ، آقا سید ضیاء بآن هم تعرض می‌کند و با نداشتن مطالعه در آن زمینه بسخنرانی می‌پردازد.
رویهم‌رفته اندیشه‌ی آقا سید ضیاء اینست که ایران باید بدانسان که تا بیست و چند سال پیش بوده ، باشد و همیشه با آن حال بماند و هیچگاه آرزوی پیشرفت و اصلاحات نکند ، و اگر گامهایی در راه اصلاحات برداشته است آنها را هم بازپس گردد. این نظر اوست و به یک رشته استدلالات برمی‌خیزد که مسلم است مقصودش اقناع خوانندگان و پیشرفت دادن بمقصود خود می‌باشد.
من می‌پرسم : چرا؟!.. چرا باید کسی درباره‌ی توده و کشور خود دارای چنین نظری باشد؟!.. پیشرفت یکی از نوامیس کونست. توده‌های جهان همه در پیشرفتند ، چرا باید ایران در همانجا که هست بایستد و یک گام هم برندارد؟!.. این چه فلسفه‌ای دارد؟!.. چه رازی در آن می‌باشد؟!..
کسانی که آقا سید ضیاء را «عامل ارتجاع» می‌خوانند دروغ نمی‌گویند. من گفته‌های آنها را تصدیق می‌کنم. گذشته از رفتار و کردار ، این کتابچه معرف اندیشه‌ها و آرزوهای آقا سید ضیاست.
یکی از کارهای آقا سید ضیاء در این دو سال چه در مجلس و چه در بیرون ، طرفداری از ایلات بوده. یک روز در مجلس جمله‌هایی گفته است که من فراموش نکرده‌ام : «از مسلح شدن آنها همه نگران هستند ، بنده بروحیه‌ی عشایر سابقه دارم و از این قضیه دلتنگ و نگران نیستم. زیرا وقتی که بدانند در مرکز حکومت دارند اسلحه را کنار خواهند گذاشت و از نظریه‌ی مجلس و دولت قانونی پیروی خواهند کرد.»
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 ١ـ آقا سید ضیاءالدین : (یک از دو)
اول باید بگویم من تاکنون آقا سید ضیاء را ندیده‌ام و صورتاً یکدیگر را نمی‌شناسیم. پدرش آقا سید علی را یک بار دیده بودم و از خانواده‌اش کمی آگاهی دارم. ولی با خود او آشنا نبوده برخوردی هم پیدا نکرده‌ام. پس رنجشی درمیانه‌ی من و او نیست و من اگر ایرادها بکارهای او گیرم جز از نظر علاقه‌مندی بمصالح اجتماعی ایران نیست و قضاوتم کاملاً بیطرفانه است.
درباره‌ی آقا سید ضیاء حرف بسیار است. گفته می‌شود در جوانی هنگامی که روزنامه‌ی شرق را می‌نوشته هواداری از سیاست خفه‌کننده‌ی روس تزاری نموده. هنگامی که روزنامه‌ی رعد را منتشر می‌کرده مدافع جدی قرارداد سال ١٩١٩ بوده مقالات مفصل در مورد آن بچاپ رسانیده. آنگاه آقا سید ضیاء عامل اصلی کودتای سال ١٢٩٩ بوده است.
ولی من در اینجا بآن کارها نمی‌پردازم ، زیرا که نمی‌خواهم از مقصود خود دور افتم. آنها بیست و چند سال پیش از این بوده. چه‌بسا کسانی که در جوانی بکارهایی برخیزند و سپس پشیمان گردیده برای جبران کارهای نیکی را پیش گیرند. آنگاه درباره‌ی کودتا سخن بسیار است. از کجا که آن بزیان ایران بوده؟!..
به هر حال ما نمی‌خواهیم حساب تمام عمرش را از آقا سید ضیاء الدین بگیریم. در اینجا مورد نظر آن اعمالیست که در این چند سال ازو دیده شده و در این پیشامد مستقیماً مؤثر بوده است.
در سال ١٣٢٢ که آقا سید ضیاء از فلسطین به ایران آمد و روزنامه‌های حزب توده ببدگویی سخت ازو برخاستند و هایهویی برپا شد که پیدا بود او برای مقصدی آمده ، در همان هنگام آقا سید ضیاء کتابچه‌ای بنام «شعائر ملی» بچاپ رسانیده نشر کرد. این کتابچه را من آن زمان خواندم. اکنون هم در زیر دست دارم.
در این کتابچه آقا سید ضیاء کوشیده است تمام اصلاحاتی را که در زمان رضاشاه رخ داده بود ، تقبیح کند و درباره‌ی هر یکی سخنانی گفته است :
رخت و کلاه یکسان که هیچ کس منکر نیکی آن نتواند بود ، آقا سید ضیاء منکرش شده و آن وقت چون خودش با کلاه‌پوستی به ایران بازگشته بود برای آن محسناتی ذکر کرده و چند صفحه را پر از فلسفه‌ی کلاه‌پوستی گردانیده.
عمارتهای چند طبقه که در تهران ساخته شده و تکانی که در طرز معماری و خانه‌سازی در این کشور پدید آمده آقا سید ضیاء نپسندیده و ایرادهایی بآن هم گرفته است.
به سنگ کیلو و سیستم متریک که ما از فرانسه گرفته‌ایم ، آقا سید ضیاء خرده گرفته. می‌گوید : چه شده که انگلیسها با آن نزدیکی به فرانسه آن را نگرفته‌اند و شما با این دوری گرفته‌اید.
تغییر الفبا که یکی از آرزوهای شصت و هفتاد ساله‌ی نیکخواهان این کشور است و جای گفتگو در پیرامونش نیست ، آقا سید ضیاء آن را هم نمی‌پسندد و در برابر واضحات باستدلالات زورکی می‌پردازد.
اصلاح زبان فارسی و بیرون کردن کلمات بیگانه از آن که نیز از آرزوهای دیرین ایرانیان بوده ، آقا سید ضیاء بآن هم تعرض می‌کند و با نداشتن مطالعه در آن زمینه بسخنرانی می‌پردازد.
رویهم‌رفته اندیشه‌ی آقا سید ضیاء اینست که ایران باید بدانسان که تا بیست و چند سال پیش بوده ، باشد و همیشه با آن حال بماند و هیچگاه آرزوی پیشرفت و اصلاحات نکند ، و اگر گامهایی در راه اصلاحات برداشته است آنها را هم بازپس گردد. این نظر اوست و به یک رشته استدلالات برمی‌خیزد که مسلم است مقصودش اقناع خوانندگان و پیشرفت دادن بمقصود خود می‌باشد.
من می‌پرسم : چرا؟!.. چرا باید کسی درباره‌ی توده و کشور خود دارای چنین نظری باشد؟!.. پیشرفت یکی از نوامیس کونست. توده‌های جهان همه در پیشرفتند ، چرا باید ایران در همانجا که هست بایستد و یک گام هم برندارد؟!.. این چه فلسفه‌ای دارد؟!.. چه رازی در آن می‌باشد؟!..
کسانی که آقا سید ضیاء را «عامل ارتجاع» می‌خوانند دروغ نمی‌گویند. من گفته‌های آنها را تصدیق می‌کنم. گذشته از رفتار و کردار ، این کتابچه معرف اندیشه‌ها و آرزوهای آقا سید ضیاست.
یکی از کارهای آقا سید ضیاء در این دو سال چه در مجلس و چه در بیرون ، طرفداری از ایلات بوده. یک روز در مجلس جمله‌هایی گفته است که من فراموش نکرده‌ام : «از مسلح شدن آنها همه نگران هستند ، بنده بروحیه‌ی عشایر سابقه دارم و از این قضیه دلتنگ و نگران نیستم. زیرا وقتی که بدانند در مرکز حکومت دارند اسلحه را کنار خواهند گذاشت و از نظریه‌ی مجلس و دولت قانونی پیروی خواهند کرد.»
👇
اینهاست جمله‌های آقا سید ضیاء. اول باید دانست که زندگانی ایلاتی یادگار دوره‌هاییست که تمدن پیش نرفته بوده و این ایلات که در کشور ما هستند ، بیگانگان آن را دلیل می‌گیرند که تمدن در این کشور بسیار پست است. دوم ما خودمان می‌دانیم که این ایلات که در کشور ما هستند تابع نظامات نمی‌باشند ، پابند قوانین نیستند ، ادارات درمیان آنها تأسیس نیافته و با حال کنونیشان تأسیس نتواند یافت. آنها خود را جز تابع ایلخانی و ایل‌بیگی نمی‌شناسند. افراد ایل صد درصد بیسوادند. با آن زندگانی که دارند دبستان درمیان ایشان باز نمی‌توان کرد و بر فرض باز شدن نتیجه نمی‌توان گرفت. سوم این ایلات آفت بزرگی برای امنیت این کشور هستند که هر زمان که دولت مرکزی ناتوان گردید ، آنها سر برافراشته بازار چپاول و تاخت و تاز را گرم می‌سازند. خودشان که کشاورزی نمی‌کنند و بآبادی زمینها نمی‌پردازند مانع دیگران نیز هستند. تاکنون چقدر خونها که ریخته شده. چه جنگهایی که درمیان ایلات و آرتشهای دولت رفته است.
اگر پاره‌ای ایلات نیک بوده‌اند و گاهی خدمت بدولت و کشور کرده‌اند ، آن دلیل نخواهد بود که ما از همه‌ی ایلها و از زندگانی ایلاتی طرفداری کنیم.
اینها چیزهاییست که باربران سبزه‌میدان تهران هم می‌دانند. جای شگفت است که آقا سید ضیاء نداند و بآن آشکاری و پافشاری از ایلات هواداری کند. آیا اینها جز هواداری از ارتجاع معنای دیگری دارد؟!..
🌸
اگر پاره‌ای ایلات نیک بوده‌اند و گاهی خدمت بدولت و کشور کرده‌اند ، آن دلیل نخواهد بود که ما از همه‌ی ایلها و از زندگانی ایلاتی طرفداری کنیم.
اینها چیزهاییست که باربران سبزه‌میدان تهران هم می‌دانند. جای شگفت است که آقا سید ضیاء نداند و بآن آشکاری و پافشاری از ایلات هواداری کند. آیا اینها جز هواداری از ارتجاع معنای دیگری دارد؟!..
🌸
سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان بخش8.pdf
525 KB
📘 سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان
🔹 شایندگی از چیست؟
🔹 بخش هشتم : موانع اتحاد در ایران
🖌 نویساد
👈 فهرست بخشها
💐🌸🌹
🔹 شایندگی از چیست؟
🔹 بخش هشتم : موانع اتحاد در ایران
🖌 نویساد
👈 فهرست بخشها
💐🌸🌹
📖 در پیرامون فلسفه (بخش دوم)
🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان
🔸 من و پیمان یا اندیشه‌های من (تکه‌ی دو از سه)
این نکته را در اینجا بپایان رسانیده بزمینه‌ی مهمتری می‌پردازم : پیمان در این چند سال بچندین موضوع بسیار مهمی پرداخته بعضی از اینها چندان بزرگست که من قادر نیستم درجه‌ی اهمیت آن را در اینجا توضیح دهم همین مقدار می‌گویم این سنخ فکرها در جهان امروزی سابقه ندارد گذشته از خود فکر طرز بیان و اجرای آن بیمانند است. در اینجا است که باید اذعان بمقام این مهنامه نماییم و من این مبحث را از آن جهت دنبال می‌کنم که بدانم عقیده‌ی دیگران چیست.
مثلاً دین یکی از چیزهاییست که پیمان بآن اهمیت داده است من باین سخن وارد نمی‌شوم که دین در دنیا چه حالی دارد و چه اختلالی از وضع کنونی آن در زندگانی بشر تولید می‌گردد. این را هم خود پیمان بهتر از من توضیح داده پیمان دین را برای بشر ضروری می‌شمارد ولی می‌گوید : «دین باید خردپذیر باشد و با دانش سازگار بیاید». این سخن را تاکنون کسی نگفته است از قرنها که تفرقه درمیان دین و عقل و علم افتاده دسته‌ی انبوهی (رجال دین) بلجاجت و تعصب عقل و علم را بحساب نگرفته و هیچگاه در صدد آن نبودند که اعتنایی بایرادها و اعتراضها بکنند و هیچگاه فکر نتیجه‌ی آخری را نمی‌کردند یک دسته‌ی انبوه دیگری (رجال علم) بیکبار دین را رها کرده و چنین تصور می‌کردند که دین جز نتیجه‌ی جهالت بشر نیست و بگفته‌ی آقای امامی (شماره‌ی 3 سال سوم) دین را با علم دو دشمن محارب دانسته و مبارزه را با مغلوبیت آخرین دین خاتمه یافته تصور می‌نمودند یک دسته‌ی سومی که از یک طرف با دین بیعلاقه نیستند و از طرف دیگر غلبه‌ی علم را مشهود می‌دیدند درمیانه مذبذب مانده چنین می‌گفتند دین در جای خود و علم در جای خود و تناقض این جمله را نمی‌فهمیدند.
درمیان این ضلالت و حیرت پیمان بآواز رسا می‌گوید : دین باید با خرد و دانش سازگار باشد. بعبارت دیگر دین را برای بشر ضروری دانسته لیکن جز دین راستین نمی‌خواهد. این را می‌گوید و بلافاصله باجرا مبادرت می‌کند.
قدم اول دین اثبات صانع است. پیش از آنکه پیمان در این باره وارد شود این کار بی‌اندازه مشکل بنظر می‌آمد. امروز با این انتشار علوم طبیعی و با رواج مادیگری و با تزلزل خاطرها تمام اساسها بهم خورده و یک کسی از کدام طریق می‌تواند اثبات صانع نماید؟ روزی که پیمان باین گفتگو شروع می‌کرد اغلب هواداران آن ناامید بودند. هستند کسانی که منصفانه اقرار دارند که در آن روز درباره‌ی پیمان بدگمان بودند و چون خودشان اعتقاد جازم بصانع نداشتند تصور می‌کردند پیمان از عهده‌ی اثبات آن بیرون نمی‌آید. امروز نیز منصفانه اقرار دارند که دلایل پیمان ایشان را قانع ساخته و بوجود آفریدگار معتقد گردیده‌اند.
🌸
🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان
🔸 من و پیمان یا اندیشه‌های من (تکه‌ی دو از سه)
این نکته را در اینجا بپایان رسانیده بزمینه‌ی مهمتری می‌پردازم : پیمان در این چند سال بچندین موضوع بسیار مهمی پرداخته بعضی از اینها چندان بزرگست که من قادر نیستم درجه‌ی اهمیت آن را در اینجا توضیح دهم همین مقدار می‌گویم این سنخ فکرها در جهان امروزی سابقه ندارد گذشته از خود فکر طرز بیان و اجرای آن بیمانند است. در اینجا است که باید اذعان بمقام این مهنامه نماییم و من این مبحث را از آن جهت دنبال می‌کنم که بدانم عقیده‌ی دیگران چیست.
مثلاً دین یکی از چیزهاییست که پیمان بآن اهمیت داده است من باین سخن وارد نمی‌شوم که دین در دنیا چه حالی دارد و چه اختلالی از وضع کنونی آن در زندگانی بشر تولید می‌گردد. این را هم خود پیمان بهتر از من توضیح داده پیمان دین را برای بشر ضروری می‌شمارد ولی می‌گوید : «دین باید خردپذیر باشد و با دانش سازگار بیاید». این سخن را تاکنون کسی نگفته است از قرنها که تفرقه درمیان دین و عقل و علم افتاده دسته‌ی انبوهی (رجال دین) بلجاجت و تعصب عقل و علم را بحساب نگرفته و هیچگاه در صدد آن نبودند که اعتنایی بایرادها و اعتراضها بکنند و هیچگاه فکر نتیجه‌ی آخری را نمی‌کردند یک دسته‌ی انبوه دیگری (رجال علم) بیکبار دین را رها کرده و چنین تصور می‌کردند که دین جز نتیجه‌ی جهالت بشر نیست و بگفته‌ی آقای امامی (شماره‌ی 3 سال سوم) دین را با علم دو دشمن محارب دانسته و مبارزه را با مغلوبیت آخرین دین خاتمه یافته تصور می‌نمودند یک دسته‌ی سومی که از یک طرف با دین بیعلاقه نیستند و از طرف دیگر غلبه‌ی علم را مشهود می‌دیدند درمیانه مذبذب مانده چنین می‌گفتند دین در جای خود و علم در جای خود و تناقض این جمله را نمی‌فهمیدند.
درمیان این ضلالت و حیرت پیمان بآواز رسا می‌گوید : دین باید با خرد و دانش سازگار باشد. بعبارت دیگر دین را برای بشر ضروری دانسته لیکن جز دین راستین نمی‌خواهد. این را می‌گوید و بلافاصله باجرا مبادرت می‌کند.
قدم اول دین اثبات صانع است. پیش از آنکه پیمان در این باره وارد شود این کار بی‌اندازه مشکل بنظر می‌آمد. امروز با این انتشار علوم طبیعی و با رواج مادیگری و با تزلزل خاطرها تمام اساسها بهم خورده و یک کسی از کدام طریق می‌تواند اثبات صانع نماید؟ روزی که پیمان باین گفتگو شروع می‌کرد اغلب هواداران آن ناامید بودند. هستند کسانی که منصفانه اقرار دارند که در آن روز درباره‌ی پیمان بدگمان بودند و چون خودشان اعتقاد جازم بصانع نداشتند تصور می‌کردند پیمان از عهده‌ی اثبات آن بیرون نمی‌آید. امروز نیز منصفانه اقرار دارند که دلایل پیمان ایشان را قانع ساخته و بوجود آفریدگار معتقد گردیده‌اند.
🌸
📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟
🖌 احمد کسروی
🔸 ١ـ آقا سید ضیاءالدین : (دو از دو)
یک گفتگوی دیگر که با آقا سید ضیاء باید کرد آنست که او چه در این کتاب و چه در جاهای دیگر نام اسلام را بمیان می‌آورد و گفتارها و کردارهای خود را بآن دین منتسب می‌سازد. این ایراد دیگری باوست. زیرا بدیهیست که چه آقا سید ضیاء و چه طرف مقابل او ، جز درپی یک رشته مقاصد سیاسی خود نیستند و علاقه‌ای به دین اسلام درمیان نیست. نه آقا سید ضیاء می‌خواهد که دین اسلام را پایدارتر گرداند و نه حزب توده علاقه‌مند است که اسلام را براندازد.
پس برای چیست که نام اسلام بمیان می‌آید؟!.. آیا نه آنست که آقا سید ضیاء می‌خواهد اسلام را وسیله‌ی پیشرفت مقاصد سیاسی خود گرداند؟!.. آیا نه آنست که این توهین بزرگیست که از ناحیه‌ی او باسلام وارد می‌شود؟!.. یک دین مقدسی را آنقدر کوچک می‌گیرند که افزار دست خود می‌گردانند!. من چون بیطرفانه قضاوت می‌کنم ناچارم اینها را بگویم.
اساساً اسلام با حالی که دارد و مسلمانان امروز پست‌تر و کم‌قدرتر از ملل دیگر هستند ، جای هیچ طرفداری از آن نیست. اگر مقصود اصلاح مسلمین و برگردانیدن آنها باسلام اولیه است آن هم کار یک سیاستمدار نیست. پس گفتگو از اسلام به چه مقصود است؟!..
شاید آقا سید ضیاء و همفکران او بگویند : «مقصود ما از طرفداری که باسلام می‌کنیم جلوگیری از رواج و پیشرفت کمونیستی است». (چنانکه گاهی کسانی این را بزبان می‌آورند).
می‌گویم : اولاً کمونیستی یا سوسیالیستی را مردان نیکخواهی بنیاد گزارده‌اند و اساس آن مراعات حال کارگران و رنجبران و بیچیزانست و شما نبایستی با اساس آن مخالف باشید ، و اگر در بعضی مواد آن و یا در طرز اجرایش ایرادهایی بنظرتان می‌رسد بایستی در آن باره بگفتگو وارد شوید و با دلایل نظریه‌ی خود را روشن گردانید.
ثانیاً این مذاهب متعدده‌ی امروزی که جانشین اسلام گردیده از بس پایه‌اش متزلزل و ارکانش سست است دارای نیرویی که بتواند جلوگیری از کمونیستی یا از هر نظریه‌ی علمی یا اجتماعی کند ، نیست.
کمونیستی که یک نظریه‌ی اجتماعیست و مخالفت صریح با ادیان ندارد بماند. این مذاهب از مادیگری که مبنایش بانکار خدا و عالم آخرتست و تضاد صریح با اساس ادیان دارد جلوگیری نمی‌توانند کرد. در اروپا و آمریکا سالیان دراز است که علوم طبیعی و فلسفه‌ی مادی رواج گرفته. کشیشها می‌روند و در دانشگاهها آن علوم و فلسفه را درس می‌خوانند و رتبه‌های علمی (از دکتری و پروفسوری و مانند اینها) می‌گیرند ، و در همانحال می‌آیند و وارد کلیسا می‌شوند و انجیل را باز کرده بمردم موعظه می‌کنند و منافاتی درمیان دو کار نمی‌بینند. این جز نتیجه‌ی سستی آن عقاید و از نیرو افتادن آنها نیست.
در عالم اسلام نیز همانست. سالهاست کتابهای سلامه موسا و شِبلی شُمِیل و دیگران در فلسفه‌ی مادی ، در زبان عربی چاپ شده و در مصر و عراق و ایران و هند و دیگر جاها انتشار یافته و ملاها ، بخصوص متجددین ، آنها را خوانده‌اند و استفاده کرده‌اند و بصدد معارضه نیامده‌اند. نتیجه‌ی آنها این شده که عقاید مذهبی در دلهاشان هرچه سست‌تر گردد و هرچه موهونتر باشد.
به هر حال امید آنکه بدستیاری مذاهب جلوگیری از کمونیستی کنید بیجاست. اگر کسی در آرزوی جلوگیری از کمونیستی است باید سخنانی پایه‌دارتر و والاتر از گفته‌های کمونیستها بگوید و ایرادهایی را که به مبادی کمونیستی توان گرفت با دلایل روشن گرداند. از این راه است که می‌توان بنتیجه‌ای رسید.
این مذاهب کمونیستی را سست و بی‌اثر تواند گردانید ولی از پیشرفت آن جلو نتواند گرفت. باین‌معنی اگر در ایران تبلیغات کمونیستی بشود ، مسلمانان بعنوان آنکه مسلمان می‌باشند از گرویدن بآن خودداری نخواهند کرد. ولی با این عقاید درهمی که در مغزهای خود آکنده‌اند ، اگر مبادی کمونیستی را هم فراگیرند ، اینها را با آنها درهم آمیخته یک معجون تهوع‌آوری پدید خواهند آورد (چنانکه همین رفتار را با مشروطه کردند و آن را گرفتند و بحال تهوع‌آوری انداختند).
روزی یکی می‌گفت : چون دولت شوروی دین را ممنوع گردانیده ما منظورمان آنست که با تثبیت اسلام از نفوذ سیاسی آن دولت در ایران بکاهیم. گفتم : در این باره هم دولت شوروی از شما جلو افتاد : علیزاده شیخ‌السلام قفقاز به ایران آمد و همچون یک شیعه‌ی خالص و متعصب بزیارت قم و مشهد رفت و به ایرانیان فهمانید که دولت شوروی دیگر جلوگیری از دین نمی‌کند.
مطلب را خلاصه کنیم : تمسک باسلام در کشاکشهای سیاسی جز توهین بآن دین نیست و بهیچ نتیجه‌ی سودمندی از این راه امیدوار نتوان بود.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 ١ـ آقا سید ضیاءالدین : (دو از دو)
یک گفتگوی دیگر که با آقا سید ضیاء باید کرد آنست که او چه در این کتاب و چه در جاهای دیگر نام اسلام را بمیان می‌آورد و گفتارها و کردارهای خود را بآن دین منتسب می‌سازد. این ایراد دیگری باوست. زیرا بدیهیست که چه آقا سید ضیاء و چه طرف مقابل او ، جز درپی یک رشته مقاصد سیاسی خود نیستند و علاقه‌ای به دین اسلام درمیان نیست. نه آقا سید ضیاء می‌خواهد که دین اسلام را پایدارتر گرداند و نه حزب توده علاقه‌مند است که اسلام را براندازد.
پس برای چیست که نام اسلام بمیان می‌آید؟!.. آیا نه آنست که آقا سید ضیاء می‌خواهد اسلام را وسیله‌ی پیشرفت مقاصد سیاسی خود گرداند؟!.. آیا نه آنست که این توهین بزرگیست که از ناحیه‌ی او باسلام وارد می‌شود؟!.. یک دین مقدسی را آنقدر کوچک می‌گیرند که افزار دست خود می‌گردانند!. من چون بیطرفانه قضاوت می‌کنم ناچارم اینها را بگویم.
اساساً اسلام با حالی که دارد و مسلمانان امروز پست‌تر و کم‌قدرتر از ملل دیگر هستند ، جای هیچ طرفداری از آن نیست. اگر مقصود اصلاح مسلمین و برگردانیدن آنها باسلام اولیه است آن هم کار یک سیاستمدار نیست. پس گفتگو از اسلام به چه مقصود است؟!..
شاید آقا سید ضیاء و همفکران او بگویند : «مقصود ما از طرفداری که باسلام می‌کنیم جلوگیری از رواج و پیشرفت کمونیستی است». (چنانکه گاهی کسانی این را بزبان می‌آورند).
می‌گویم : اولاً کمونیستی یا سوسیالیستی را مردان نیکخواهی بنیاد گزارده‌اند و اساس آن مراعات حال کارگران و رنجبران و بیچیزانست و شما نبایستی با اساس آن مخالف باشید ، و اگر در بعضی مواد آن و یا در طرز اجرایش ایرادهایی بنظرتان می‌رسد بایستی در آن باره بگفتگو وارد شوید و با دلایل نظریه‌ی خود را روشن گردانید.
ثانیاً این مذاهب متعدده‌ی امروزی که جانشین اسلام گردیده از بس پایه‌اش متزلزل و ارکانش سست است دارای نیرویی که بتواند جلوگیری از کمونیستی یا از هر نظریه‌ی علمی یا اجتماعی کند ، نیست.
کمونیستی که یک نظریه‌ی اجتماعیست و مخالفت صریح با ادیان ندارد بماند. این مذاهب از مادیگری که مبنایش بانکار خدا و عالم آخرتست و تضاد صریح با اساس ادیان دارد جلوگیری نمی‌توانند کرد. در اروپا و آمریکا سالیان دراز است که علوم طبیعی و فلسفه‌ی مادی رواج گرفته. کشیشها می‌روند و در دانشگاهها آن علوم و فلسفه را درس می‌خوانند و رتبه‌های علمی (از دکتری و پروفسوری و مانند اینها) می‌گیرند ، و در همانحال می‌آیند و وارد کلیسا می‌شوند و انجیل را باز کرده بمردم موعظه می‌کنند و منافاتی درمیان دو کار نمی‌بینند. این جز نتیجه‌ی سستی آن عقاید و از نیرو افتادن آنها نیست.
در عالم اسلام نیز همانست. سالهاست کتابهای سلامه موسا و شِبلی شُمِیل و دیگران در فلسفه‌ی مادی ، در زبان عربی چاپ شده و در مصر و عراق و ایران و هند و دیگر جاها انتشار یافته و ملاها ، بخصوص متجددین ، آنها را خوانده‌اند و استفاده کرده‌اند و بصدد معارضه نیامده‌اند. نتیجه‌ی آنها این شده که عقاید مذهبی در دلهاشان هرچه سست‌تر گردد و هرچه موهونتر باشد.
به هر حال امید آنکه بدستیاری مذاهب جلوگیری از کمونیستی کنید بیجاست. اگر کسی در آرزوی جلوگیری از کمونیستی است باید سخنانی پایه‌دارتر و والاتر از گفته‌های کمونیستها بگوید و ایرادهایی را که به مبادی کمونیستی توان گرفت با دلایل روشن گرداند. از این راه است که می‌توان بنتیجه‌ای رسید.
این مذاهب کمونیستی را سست و بی‌اثر تواند گردانید ولی از پیشرفت آن جلو نتواند گرفت. باین‌معنی اگر در ایران تبلیغات کمونیستی بشود ، مسلمانان بعنوان آنکه مسلمان می‌باشند از گرویدن بآن خودداری نخواهند کرد. ولی با این عقاید درهمی که در مغزهای خود آکنده‌اند ، اگر مبادی کمونیستی را هم فراگیرند ، اینها را با آنها درهم آمیخته یک معجون تهوع‌آوری پدید خواهند آورد (چنانکه همین رفتار را با مشروطه کردند و آن را گرفتند و بحال تهوع‌آوری انداختند).
روزی یکی می‌گفت : چون دولت شوروی دین را ممنوع گردانیده ما منظورمان آنست که با تثبیت اسلام از نفوذ سیاسی آن دولت در ایران بکاهیم. گفتم : در این باره هم دولت شوروی از شما جلو افتاد : علیزاده شیخ‌السلام قفقاز به ایران آمد و همچون یک شیعه‌ی خالص و متعصب بزیارت قم و مشهد رفت و به ایرانیان فهمانید که دولت شوروی دیگر جلوگیری از دین نمی‌کند.
مطلب را خلاصه کنیم : تمسک باسلام در کشاکشهای سیاسی جز توهین بآن دین نیست و بهیچ نتیجه‌ی سودمندی از این راه امیدوار نتوان بود.
👇
یک ایراد دیگر بآقا سید ضیاء تعرضات توهین‌آمیزیست که در روزنامه‌های منتسب باو درباره‌ی دولت شوروی دیده می‌شود. ما حق داریم بدولت شوروی درباره‌ی دخالتهایی که مأمورین آن دولت در کارهای داخلی می‌کنند اعتراض کنیم. این حق ماست و من بآقا سید ضیاء در این باره نه تنها ایراد نمی‌گیرم شهامتی را که بخرج داده‌اند تقدیر می‌کنم. این کشور مال ماست و باید بنگهداری آن علاقه‌مند باشیم. ما هرچه ناتوان باشیم از ما ناتوانترها هم در جهان هستند و خود را اداره می‌کنند.
ایراد من در این زمینه نیست ، در آن زمینه است که گاهی دیده‌ام روزنامه‌ی هور یا دیگری از روزنامه‌های آقا سید ضیاء تعرضات خارج از موضوع می‌کنند. (مثلاً آرتش سرخ در برلن گاوها را غارت کرده یا بدخترها تعرضی نموده). اینها بروزنامه‌ی هور چه ربط دارد؟!.. آیا سزاست که ما بیهوده تعرضاتی کنیم و کار را بجنگ و خونریزی رسانیم و باعث نابودی هزارها مردم بیگناه گردیم؟!..
عجالتاً درباره‌ی آقا سید ضیاء باین اندازه بس می‌کنم و سپس اگر جایش بود باز ایرادهایی بایشان خواهم گرفت.
🌸
ایراد من در این زمینه نیست ، در آن زمینه است که گاهی دیده‌ام روزنامه‌ی هور یا دیگری از روزنامه‌های آقا سید ضیاء تعرضات خارج از موضوع می‌کنند. (مثلاً آرتش سرخ در برلن گاوها را غارت کرده یا بدخترها تعرضی نموده). اینها بروزنامه‌ی هور چه ربط دارد؟!.. آیا سزاست که ما بیهوده تعرضاتی کنیم و کار را بجنگ و خونریزی رسانیم و باعث نابودی هزارها مردم بیگناه گردیم؟!..
عجالتاً درباره‌ی آقا سید ضیاء باین اندازه بس می‌کنم و سپس اگر جایش بود باز ایرادهایی بایشان خواهم گرفت.
🌸