📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟
🖌 احمد کسروی
🔸 6ـ چه باید کرد؟.. (یک از پنج)
می‌دانم کسانی خواهند گفت : اینها قضاوتهاییست که شما می‌کنید ، مسئولین غائله را نشان می‌دهد. پس بگویید چاره چیست؟.. بگویید چه باید کرد؟..
می‌گویم : راه چاره بسته نیست. این دردی نیست که درمان نپذیرد. ولی بگفته‌ی امام علی‌‌بن‌ابیطالب (ع) «لا رأی لمن لا یطاع له امر» : کسی که اختیار در دستش نیست چه رأیی ازو توان پرسید.
چاره را می‌توان گفت. ولی اجرا کننده‌اش که باشد؟.. آیا آقای حکیمی و وزیرانش؟.. آیا اکثریت مجلس؟.. آیا حزب توده و حزب اراده‌ی ملی؟.. اینها باعث غائله شده‌اند ، چه توقع توان داشت که چاره هم با دست آنها باشد؟..
کسانی نوشتن این کتاب را بمن ایراد گرفته می‌گویند : این چه کاریست که شما کردید؟!.. همه‌ی دسته‌ها را از خود رنجانیدید. می‌گویم : راست می‌گویید. ولی خدا می‌داند که مرا با هیچ کس دشمنی نیست. اگرهم از کسانی رنجیده باشم در این نوشته‌ها برنجشها دخالت ندادم. باز خدا گواه است که من خودداری نتوانستم و این کتاب را نوشتم. بیم گزند و آسیب خاموشم نتوانست گرداند. توده‌ای که درمیان آن زندگی می‌کنم چنین روز بدی برایش پیش آمده ، نتوانستم خود را بگوشه‌ای کشم و همچون بسیاری از دیگران چشم براه حوادث دوزم. دور از مردمی دانستم که در چنین هنگامی دانسته‌های خود را نگویم. اگر این کتاب کوچکی که با شتاب نوشته شده مؤثر افتاد کاری کرده ، به بیست ملیون توده نیکی کرده‌ام ، اگر نیفتاد وجدانم را آسوده گردانیده‌ام.
باری اگر در این هنگام درمیان دولتها جنگی پیش آید بیکبار رشته از هم گسیخته خواهد شد ، و سرنوشت ایران روشن شدنش به پس از جنگ بازخواهد ماند. ولی اگر جنگ باین زودی رخ ندهد (چنانکه امید بسیار بآن است) اختیار بیکبار از دست نرفته است و ما خواهیم توانست باین گرفتاری چاره کنیم.
برای ایرانیان موقع آزمایش فرارسیده. امروز هنگامیست که شایستگی خود را نشان دهند. اینکه می‌پرسند چه کار باید کرد ، آنچه من می‌دانم باید در این هنگام غرضها را کنار گزاشت و از لجاجتها دست برداشت. آقا سید ضیاء ، حزب توده ، اکثریت و اقلیت ، روزنامه‌های دست چپ و دست راست ، باید گذشته را گذشته حساب کنند ، اهمیت غائله را بدیده گرفته درپی چاره باشند. باید دولتهای انگلیس و روس را بخود گزارده بمصالح کشور خود کوشند. آنها بدلسوزیهای ما نیاز ندارند. با حال امروزی صلاح آنها نیز در همینست که از ایران آوازهایی برنخیزد.
نخست کاری که باید کرد آنست که ما از رفتار دمکراتها در آذربایجان ناخشنودی نماییم. آری ناخشنودی نماییم و بیزاری نشان دهیم. ناخشنودی نماییم تا دیگران در گیلان و مازندران و یا در فارس و کرمان بآنها تأسی نجویند.
این دمکراتها کشور را به یک راه بن‌بست انداخته‌اند ، به یک راه انداخته‌اند که اگر تدبیرهایی اندیشیده نشود ، بیرون آمدن از آن جز با جنگ و خونریزی و یا تجزیه‌ی کشور صورت نخواهد گرفت. آنها تنها این خواسته‌اند که حرف خود را پیش برند. حرف خود را پیش برند و هرچه بادا باد. آنها هم که در تهران یا جاهای دیگر هواداری می‌کنند ، پایان کار را نیندیشیده‌اند. تنها درپی لجاجتند و یا از تمایلی که از نخست به یک سو داشته‌اند دست کشیدن نمی‌خواهند.
من می‌خواهم با این کسان ـ با این کسان که در تهران هواداری نشان می‌دهند قدری گفتگو کنم. می‌پرسم : آیا شما باستقلال ایران علاقه‌مندید؟!.. آیا دوست می‌دارید که ایران کشور مستقلی باشد و تاریخ خود را ادامه دهد؟!..
آیا با رفتاری که دمکراتهای آذربایجان کرده‌اند استقلال کشور پایدار خواهد ماند؟!.. پیشه‌وری حکومتی در آذربایجان پدید آورده ، اگر فردا حکومتی هم در فارس پدید آمد و آنها نیز مستقل گردیدند ، آیا با حکومت آذربایجان روابط حسنه خواهند داشت؟!.. آنها ترک و اینها فارس ، آنها متمایل به روس و اینها متمایل به انگلیس ، آیا با یکدیگر صمیمیت خواهند داشت؟!.. آیا بنام خشک ایران علاقه‌مند بوده با یکدیگر راه خواهند رفت؟!..
روزنامه‌های داریا و ایران ما و نجات ایران و رهبر که زبان بدشنام و بدگویی نمی‌آلایند و چون هواداریهای آشکار با حزب دمکرات کرده‌اند در مسئولیت با آنها شریک می‌باشند ، بسیار بجاست که باین پرسشهای ما پاسخ دهند. از روزنامه‌ی کیهان و دیگر روزنامه‌ها که به بیطرفی شناخته شده‌اند نیز خواهشمندم در این قضیه نظر خود را بنویسند.
خواهشمندم نویسندگان شخص مرا بدیده نگیرند. من دوست می‌دارم نامم بروزنامه‌ها نیفتد. هر ایرانی حق دارد در این هنگام نظر و عقیده‌ی خود را بگوید. شما مرا یک تن ایرانی بشناسید و بپرسشهایم پاسخ نویسید.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 6ـ چه باید کرد؟.. (یک از پنج)
می‌دانم کسانی خواهند گفت : اینها قضاوتهاییست که شما می‌کنید ، مسئولین غائله را نشان می‌دهد. پس بگویید چاره چیست؟.. بگویید چه باید کرد؟..
می‌گویم : راه چاره بسته نیست. این دردی نیست که درمان نپذیرد. ولی بگفته‌ی امام علی‌‌بن‌ابیطالب (ع) «لا رأی لمن لا یطاع له امر» : کسی که اختیار در دستش نیست چه رأیی ازو توان پرسید.
چاره را می‌توان گفت. ولی اجرا کننده‌اش که باشد؟.. آیا آقای حکیمی و وزیرانش؟.. آیا اکثریت مجلس؟.. آیا حزب توده و حزب اراده‌ی ملی؟.. اینها باعث غائله شده‌اند ، چه توقع توان داشت که چاره هم با دست آنها باشد؟..
کسانی نوشتن این کتاب را بمن ایراد گرفته می‌گویند : این چه کاریست که شما کردید؟!.. همه‌ی دسته‌ها را از خود رنجانیدید. می‌گویم : راست می‌گویید. ولی خدا می‌داند که مرا با هیچ کس دشمنی نیست. اگرهم از کسانی رنجیده باشم در این نوشته‌ها برنجشها دخالت ندادم. باز خدا گواه است که من خودداری نتوانستم و این کتاب را نوشتم. بیم گزند و آسیب خاموشم نتوانست گرداند. توده‌ای که درمیان آن زندگی می‌کنم چنین روز بدی برایش پیش آمده ، نتوانستم خود را بگوشه‌ای کشم و همچون بسیاری از دیگران چشم براه حوادث دوزم. دور از مردمی دانستم که در چنین هنگامی دانسته‌های خود را نگویم. اگر این کتاب کوچکی که با شتاب نوشته شده مؤثر افتاد کاری کرده ، به بیست ملیون توده نیکی کرده‌ام ، اگر نیفتاد وجدانم را آسوده گردانیده‌ام.
باری اگر در این هنگام درمیان دولتها جنگی پیش آید بیکبار رشته از هم گسیخته خواهد شد ، و سرنوشت ایران روشن شدنش به پس از جنگ بازخواهد ماند. ولی اگر جنگ باین زودی رخ ندهد (چنانکه امید بسیار بآن است) اختیار بیکبار از دست نرفته است و ما خواهیم توانست باین گرفتاری چاره کنیم.
برای ایرانیان موقع آزمایش فرارسیده. امروز هنگامیست که شایستگی خود را نشان دهند. اینکه می‌پرسند چه کار باید کرد ، آنچه من می‌دانم باید در این هنگام غرضها را کنار گزاشت و از لجاجتها دست برداشت. آقا سید ضیاء ، حزب توده ، اکثریت و اقلیت ، روزنامه‌های دست چپ و دست راست ، باید گذشته را گذشته حساب کنند ، اهمیت غائله را بدیده گرفته درپی چاره باشند. باید دولتهای انگلیس و روس را بخود گزارده بمصالح کشور خود کوشند. آنها بدلسوزیهای ما نیاز ندارند. با حال امروزی صلاح آنها نیز در همینست که از ایران آوازهایی برنخیزد.
نخست کاری که باید کرد آنست که ما از رفتار دمکراتها در آذربایجان ناخشنودی نماییم. آری ناخشنودی نماییم و بیزاری نشان دهیم. ناخشنودی نماییم تا دیگران در گیلان و مازندران و یا در فارس و کرمان بآنها تأسی نجویند.
این دمکراتها کشور را به یک راه بن‌بست انداخته‌اند ، به یک راه انداخته‌اند که اگر تدبیرهایی اندیشیده نشود ، بیرون آمدن از آن جز با جنگ و خونریزی و یا تجزیه‌ی کشور صورت نخواهد گرفت. آنها تنها این خواسته‌اند که حرف خود را پیش برند. حرف خود را پیش برند و هرچه بادا باد. آنها هم که در تهران یا جاهای دیگر هواداری می‌کنند ، پایان کار را نیندیشیده‌اند. تنها درپی لجاجتند و یا از تمایلی که از نخست به یک سو داشته‌اند دست کشیدن نمی‌خواهند.
من می‌خواهم با این کسان ـ با این کسان که در تهران هواداری نشان می‌دهند قدری گفتگو کنم. می‌پرسم : آیا شما باستقلال ایران علاقه‌مندید؟!.. آیا دوست می‌دارید که ایران کشور مستقلی باشد و تاریخ خود را ادامه دهد؟!..
آیا با رفتاری که دمکراتهای آذربایجان کرده‌اند استقلال کشور پایدار خواهد ماند؟!.. پیشه‌وری حکومتی در آذربایجان پدید آورده ، اگر فردا حکومتی هم در فارس پدید آمد و آنها نیز مستقل گردیدند ، آیا با حکومت آذربایجان روابط حسنه خواهند داشت؟!.. آنها ترک و اینها فارس ، آنها متمایل به روس و اینها متمایل به انگلیس ، آیا با یکدیگر صمیمیت خواهند داشت؟!.. آیا بنام خشک ایران علاقه‌مند بوده با یکدیگر راه خواهند رفت؟!..
روزنامه‌های داریا و ایران ما و نجات ایران و رهبر که زبان بدشنام و بدگویی نمی‌آلایند و چون هواداریهای آشکار با حزب دمکرات کرده‌اند در مسئولیت با آنها شریک می‌باشند ، بسیار بجاست که باین پرسشهای ما پاسخ دهند. از روزنامه‌ی کیهان و دیگر روزنامه‌ها که به بیطرفی شناخته شده‌اند نیز خواهشمندم در این قضیه نظر خود را بنویسند.
خواهشمندم نویسندگان شخص مرا بدیده نگیرند. من دوست می‌دارم نامم بروزنامه‌ها نیفتد. هر ایرانی حق دارد در این هنگام نظر و عقیده‌ی خود را بگوید. شما مرا یک تن ایرانی بشناسید و بپرسشهایم پاسخ نویسید.
👇
چنین انگارید کنفرانسی تشکیل گردیده و درباره‌ی پیشامد گفتگوهایی می‌رود و شما چون با جدیت از رفتار دمکراتها طرفداری نشان داده‌اید ، کسانی بشما ایراد گرفته این پرسشها را می‌کنند. من این کتاب را با خونسردی بسیار نوشته‌ام. با همه‌ی تأثری که داشته‌ام لگام قلم را رها نکرده‌ام. شما نیز با خونسردی پاسخهای ساده بدهید. من تا توانسته‌ام لحن علمی بکار برده‌ام و باحساسات دخالت نداده‌ام. شما نیز تنها درپی احساسات نباشید و حقایق را بدیده گیرید. بسیار بهتر است که این گفتگوها بمیان آید و اندیشه‌ها روشن شود و مردم از این گیجسری بیرون آیند.
شاید شما چیزهایی می‌دانید که ما ندانسته‌ایم. بهتر است دانسته‌هاتان بنویسید تا همه آگاه گردند.
گفته‌اند : مرد خردمند آنست که از هر زیانی سودی بردارد. ما نیز از این گرفتاری که برایمان پیش آمده بهتر است این سود را برداریم که قضایا را روشن گردانیم.
🌸
شاید شما چیزهایی می‌دانید که ما ندانسته‌ایم. بهتر است دانسته‌هاتان بنویسید تا همه آگاه گردند.
گفته‌اند : مرد خردمند آنست که از هر زیانی سودی بردارد. ما نیز از این گرفتاری که برایمان پیش آمده بهتر است این سود را برداریم که قضایا را روشن گردانیم.
🌸
📖 انکیزیسیون در ایران
🖌 نویساد (هیئت تحریریه)
🔸پیشگفتار : 1ـ درباره‌ی این کتاب (تکه‌ی یک از یک)
تجربیات کاری ، آگاهیها و دانشِ دامنه‌دار ، پژوهشهای ژرف در تاریخ و نتیجه‌گیریهای بیطرفانه و دانشورانه‌ی احمد کسروی ، او را بسرچشمه یا علت اصلی زبونی و درماندگیهای ایرانیان راه نمود. ریشه‌ی درد را شناخته دیرزمانی بدرمان و راهِ چاره اندیشید. و بدینسان بریشه‌ی درد و چاره‌ی آن پی برد و چنان راهی را بس ارجمند و خود را ناچار از کوشش یافت. لیکن هنگامی‌که سنگهای راهِ کوشش را یکایک بازمی‌شناخت ، راه را بس بیمگین و پرپیچ و خم و پیمودنِ آن را با جانفشانی همتراز می‌دید. سرانجام بر دودلیها چیره گردید و به برانداختن گمراهیها و «پراکنده‌اندیشیها» کمر بست. راهِ دراز و پر بیم ، او را نومید نگردانید و در همان آغازِ کار باین باور رسید که : «راه چه یک فرسنگ ، چه صد فرسنگ ؛ جز با رفتن بپایان نرسد» و با پیمانی که با خدا بست دل را استوار گردانید و راه را بر نومیدیها یکباره بربست : «مرا با خدا پیمانست که از پا ننشینم و این راه را بسر برم».
در سال 1324 اوضاع سیاسی کشور بیش از پیش درهم ریخته بود. کابینه‌های سست و زودگذرِ پیشین ، نخست‌وزیری صدر ـ آن آخوندِ کوردلِ بدنام ، تَرک و تحریمِ نمایندگانِ اقلیتْ مجلس را و کشاکش ایشان با اکثریت ، گستاخیها و مرزناشناسیهای روزافزونِ ارتجاع ، نبرد حزبهایی که هر یک هواداری از یک دولت بزرگ را پیشه‌ی خود گردانیده بودند ، اعلام خودمختاری در آذربایجان و سپس در کردستان ، ماندن ارتش شوروی در ایران ، همگی نمونه‌هایی از نابسامانیها و پریشانیهای کار کشور بود.
کسروی که با یک برنامه‌ی بِسامان (منظم) از دوازده سال پیش از آن کوششهایش را آغاز کرده و با گامهای سنجیده راهش را پیش می‌بُرد در آن سال با موضوعاتی روبرو شد که می‌بایست از پیمودن راهِ خود بازایستد و دیرزمانی بآنها بپردازد. پیش از این ، کسروی به یکایک کیشها و مسلکها که مایه‌ی پراکندگی ایرانیانست پرداخته و نوبت بمسیحیگری و یهودیگری رسیده بود. چون مسیحیگری را با یهودیگری پیوستگی درمیانست ، می‌خواست از تاریخچه‌ی یهودیگری آغاز کرده هم از آن سخن بمیان آورَد و هم زمینه را برای گفتگو از مسیحیگری آماده گرداند.
اینست کتابی بنام «مردم یهود» را آغاز کرده و 16 صفحه از آن را بچاپخانه فرستاده بود. در همین هنگام ، در کارِ نوشتنِ کتاب «انکیزیسیون[1] در ایران» نیز بود که پیشامد جدایی‌خواهی دمکراتهای آذربایجان (فرقه‌ی دمکرات) در بازپسین روزهای پائیزی ، آسمان تیره و بیمگین کشور را تیره‌تر و بیمگین‌تر گرداند.
بناچار او با شتاب بسیار ، کتاب «سرنوشت ایران چه خواهد بود؟» را «بقلم یک ایرانی» نوشته نامش را بعلتهایی که در کتاب آورده آشکار نگردانید. کتاب در روزهای نخست دیماه 1324 بدست مردم رسید. آن کتاب بدلهای حساسِ ایرانیانی که از آوای جدایی‌خواهی تار و افسرده گردیده بود ، فروغ و امیدی تازه بخشید. موضوع آذربایجان آن روزها حساسترین موضوع بود. از اینرو مجله‌ی خواندنیها نیز آن کتاب را در چند شماره تکه تکه چاپ کرد. چون از کتاب استقبال کم‌مانندی شد (در کمتر از سه ماه بچاپ دوم رسید) ، او که قولِ نشان دادنِ «راهِ چاره» را در کتابِ جداگانه‌ای داده بود بیدرنگ در همان ماه ، کتابِ «امروز چاره چیست؟» را با همان عنوانِ «بقلم یک ایرانی» بچاپ سپرد. سرانجام کتابِ «از سازمان ملل متحد چه نتیجه تواند بود؟» را با همان عنوانِ «بقلم یک ایرانی» نوشت که بخش دوم این کتاب بموضوع آذربایجان و شکایت ایران بشورای امنیت می‌پرداخت. این کتابها موضوع پیچیده و تاریک جدایی‌خواهی دمکراتها ، خواستِ نژادها و گروههای زبانی ، سود مردم و آینده‌ی ایران را بروشنی آورد و بسیاری از نویسندگان و سردبیران را با آن اندیشه‌ها همدل و هم‌آواز گردانید. بدینسان «افکار عمومی» آماده گردید تا کوششهای دمکراتها در آن موقعیت باریک ، بیطرفانه ارزیابی شود و نتیجه آن شد که کفه‌ی یکپارچگی و استقلال کشور سنگینی کرد و به روگردانی مردم و گروههای سیاسی از جدایی‌خواهان انجامید.
این گرفتاریها باعث شد که آن دو کتاب یاد شده ناانجام بماند. در همان کتابِ بازپسین (سازمان ملل) نوید می‌دهد که «انکیزیسیون در ایران» بزودی بچاپ خواهد رسید. افسوس که کشته شدن او گلهای امید بسیاری را پژمرده گرداند که ناانجام ماندنِ این کتاب تنها نمونه‌ی کوچکی از آنست. ...
کوتاهشده‌ی شرحی که درباره‌ی کتاب «انکیزیسیون در ایران» در ماهنامه‌های سال 1326 نوشته شده چنینست :
👇
🖌 نویساد (هیئت تحریریه)
🔸پیشگفتار : 1ـ درباره‌ی این کتاب (تکه‌ی یک از یک)
تجربیات کاری ، آگاهیها و دانشِ دامنه‌دار ، پژوهشهای ژرف در تاریخ و نتیجه‌گیریهای بیطرفانه و دانشورانه‌ی احمد کسروی ، او را بسرچشمه یا علت اصلی زبونی و درماندگیهای ایرانیان راه نمود. ریشه‌ی درد را شناخته دیرزمانی بدرمان و راهِ چاره اندیشید. و بدینسان بریشه‌ی درد و چاره‌ی آن پی برد و چنان راهی را بس ارجمند و خود را ناچار از کوشش یافت. لیکن هنگامی‌که سنگهای راهِ کوشش را یکایک بازمی‌شناخت ، راه را بس بیمگین و پرپیچ و خم و پیمودنِ آن را با جانفشانی همتراز می‌دید. سرانجام بر دودلیها چیره گردید و به برانداختن گمراهیها و «پراکنده‌اندیشیها» کمر بست. راهِ دراز و پر بیم ، او را نومید نگردانید و در همان آغازِ کار باین باور رسید که : «راه چه یک فرسنگ ، چه صد فرسنگ ؛ جز با رفتن بپایان نرسد» و با پیمانی که با خدا بست دل را استوار گردانید و راه را بر نومیدیها یکباره بربست : «مرا با خدا پیمانست که از پا ننشینم و این راه را بسر برم».
در سال 1324 اوضاع سیاسی کشور بیش از پیش درهم ریخته بود. کابینه‌های سست و زودگذرِ پیشین ، نخست‌وزیری صدر ـ آن آخوندِ کوردلِ بدنام ، تَرک و تحریمِ نمایندگانِ اقلیتْ مجلس را و کشاکش ایشان با اکثریت ، گستاخیها و مرزناشناسیهای روزافزونِ ارتجاع ، نبرد حزبهایی که هر یک هواداری از یک دولت بزرگ را پیشه‌ی خود گردانیده بودند ، اعلام خودمختاری در آذربایجان و سپس در کردستان ، ماندن ارتش شوروی در ایران ، همگی نمونه‌هایی از نابسامانیها و پریشانیهای کار کشور بود.
کسروی که با یک برنامه‌ی بِسامان (منظم) از دوازده سال پیش از آن کوششهایش را آغاز کرده و با گامهای سنجیده راهش را پیش می‌بُرد در آن سال با موضوعاتی روبرو شد که می‌بایست از پیمودن راهِ خود بازایستد و دیرزمانی بآنها بپردازد. پیش از این ، کسروی به یکایک کیشها و مسلکها که مایه‌ی پراکندگی ایرانیانست پرداخته و نوبت بمسیحیگری و یهودیگری رسیده بود. چون مسیحیگری را با یهودیگری پیوستگی درمیانست ، می‌خواست از تاریخچه‌ی یهودیگری آغاز کرده هم از آن سخن بمیان آورَد و هم زمینه را برای گفتگو از مسیحیگری آماده گرداند.
اینست کتابی بنام «مردم یهود» را آغاز کرده و 16 صفحه از آن را بچاپخانه فرستاده بود. در همین هنگام ، در کارِ نوشتنِ کتاب «انکیزیسیون[1] در ایران» نیز بود که پیشامد جدایی‌خواهی دمکراتهای آذربایجان (فرقه‌ی دمکرات) در بازپسین روزهای پائیزی ، آسمان تیره و بیمگین کشور را تیره‌تر و بیمگین‌تر گرداند.
بناچار او با شتاب بسیار ، کتاب «سرنوشت ایران چه خواهد بود؟» را «بقلم یک ایرانی» نوشته نامش را بعلتهایی که در کتاب آورده آشکار نگردانید. کتاب در روزهای نخست دیماه 1324 بدست مردم رسید. آن کتاب بدلهای حساسِ ایرانیانی که از آوای جدایی‌خواهی تار و افسرده گردیده بود ، فروغ و امیدی تازه بخشید. موضوع آذربایجان آن روزها حساسترین موضوع بود. از اینرو مجله‌ی خواندنیها نیز آن کتاب را در چند شماره تکه تکه چاپ کرد. چون از کتاب استقبال کم‌مانندی شد (در کمتر از سه ماه بچاپ دوم رسید) ، او که قولِ نشان دادنِ «راهِ چاره» را در کتابِ جداگانه‌ای داده بود بیدرنگ در همان ماه ، کتابِ «امروز چاره چیست؟» را با همان عنوانِ «بقلم یک ایرانی» بچاپ سپرد. سرانجام کتابِ «از سازمان ملل متحد چه نتیجه تواند بود؟» را با همان عنوانِ «بقلم یک ایرانی» نوشت که بخش دوم این کتاب بموضوع آذربایجان و شکایت ایران بشورای امنیت می‌پرداخت. این کتابها موضوع پیچیده و تاریک جدایی‌خواهی دمکراتها ، خواستِ نژادها و گروههای زبانی ، سود مردم و آینده‌ی ایران را بروشنی آورد و بسیاری از نویسندگان و سردبیران را با آن اندیشه‌ها همدل و هم‌آواز گردانید. بدینسان «افکار عمومی» آماده گردید تا کوششهای دمکراتها در آن موقعیت باریک ، بیطرفانه ارزیابی شود و نتیجه آن شد که کفه‌ی یکپارچگی و استقلال کشور سنگینی کرد و به روگردانی مردم و گروههای سیاسی از جدایی‌خواهان انجامید.
این گرفتاریها باعث شد که آن دو کتاب یاد شده ناانجام بماند. در همان کتابِ بازپسین (سازمان ملل) نوید می‌دهد که «انکیزیسیون در ایران» بزودی بچاپ خواهد رسید. افسوس که کشته شدن او گلهای امید بسیاری را پژمرده گرداند که ناانجام ماندنِ این کتاب تنها نمونه‌ی کوچکی از آنست. ...
کوتاهشده‌ی شرحی که درباره‌ی کتاب «انکیزیسیون در ایران» در ماهنامه‌های سال 1326 نوشته شده چنینست :
👇
این کتاب که بیش از 40 سات [=صفحه] از آن نوشته و چاپ نشده چنانکه خودِ راهنما [کسروی] می‌گفت و از نوشته‌هایش پیداست همچون کتاب «دادگاه» خواستی بود و بسیاری از رازهای «کمپانی خیانت» که در آنجا نوشته نشده یا سربسته گفته شده بوده در این کتاب فاش و روشن خواستی گردید و یک رشته از بدخواهیهای این کمپانی بتوده‌ی ایرانی آفتابی خواستی شد. لیکن افسوس که با کشته شدن نویسنده‌اش با دست همان کمپانی این رازهای بزرگ با خود او بزیرِ خاک رفت و این کتاب همچنان ناانجام ماند. ...
پانوشت :
[1ـ] Inquisition
🌸
پانوشت :
[1ـ] Inquisition
🌸
📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟
🖌 احمد کسروی
🔸 6ـ چه باید کرد؟.. (دو از پنج)
شما نمی‌توانید نفوذ انگلیس را در ایران به رخ من کشید. چه من پاسخش دادم که ما باید بکوشیم و از هرچه نفوذ بیگانه است جلو گیریم. باز نمی‌توانید بدرفتاریهای دولت را به رخ من کشید. زیرا دولت هر قدر بدرفتار باشد ما نخواهیم توانست از استقلال چشم پوشیم. ما اگر از راهش درآییم می‌توانیم در ایران حکومتی برپا گردانیم که زیر نفوذ هیچ یک از دولتها نرود و با مردم نیز از روی قانون رفتار کند. این کار برای ما دشوار نیست. ناشدنی نیست.
مرا شگفت افتاده که داریا که از روزنامه‌های دست چپ است از روز نخست با دعاوی حزب دمکرات و با رفتار آنها همراهی نشان داده و هنوز هم می‌دهد و از فیروزی آنها شادمانی می‌نماید ، و در همان حال در این چند روزه گفتاری زیر عنوان «استقلال ایران در خطر است» نوشته و از رفتن استقلال این کشور اظهار بیم و نگرانی نموده. من نمی‌دانم این دو حس در یک کالبد چگونه باهم سازگار است؟!.. نمی‌دانم کسی که از رفتن استقلال کشور می‌ترسد چگونه با پیشامدهای آذربایجان همراهی می‌نماید؟!.. نمی‌دانم کسی که آن گفتارهای پرمغز را می‌نویسد و آن آگاهیهای دقیق را از جهان و سیاست در نوشته‌هایش می‌گنجاند ، چگونه نمی‌تواند نتیجه‌های قطعی و احتمالی رفتار آذربایجان را پیش‌بینی کند؟!..
نویسنده‌ی داریا اظهار تأسف می‌کند از اینکه در ایران کسانی هستند که طرفدار سیاست انگلیسها می‌باشند. من نیز متأسفم و همیشه متأسف بوده‌ام. ولی آیا چاره‌ی آن اینست که کسانی هم در ایران باشند و طرفداری از سیاست شوروی کنند؟!.. آیا اینست راه چاره؟!.. آیا این مثل آن نیست که کسی را که از پشت بام پرت می‌کنند ، التماس نماید که مرا از آنور پرت نکنید و از اینور پرت کنید؟!..
نویسنده‌ی داریا اظهار نگرانی می‌کند از اینکه سه وزیر خارجه در کنفرانس مسکو «موضوع ایران را از نقطه نظر حفظ منافع مشترک خود و رفع نگرانیهای سیاسی از یکدیگر مورد مطالعه قرار دهند» و اظهار نگرانی می‌کند که دوباره ایران دچار مناطق نفوذ گردد. می‌گویم با این رفتاری که پیش گرفته شده بیگمان نتیجه آن خواهد بود. شما غائله برپا می‌گردانید و آنگاه چشم می‌دارید که بیگانگان بنشینند و آن را از «نقطه نظر حفظ منافع اولاد داریوش» مورد بررسی گردانند. آیا چنین چیزی تواند بود؟!..
من دوست می‌دارم گفتگو شود و اینها همه روشن گردد. مدتهاست در روزنامه‌های ایران مسلکهای مبهمی انعکاس پیدا کرده. من دوست می‌دارم آنها از ابهام بیرون آید و مسلک هر کسی روشن گردد.
دمکراتها در آذربایجان قیام مسلح کرده‌اند که کارهاشان اگر از روی احساسات باشد ، تازه احساسات آذربایجانیگریست و چنانکه خودشان می‌گویند جز کوشش بمنافع آذربایجان در نظر آنها نیست ، و با اینحال کسانی که در تهران نشسته‌اند و آذربایجانی هم نبوده‌اند ، با آنها هم‌آوازی می‌کنند و در احساسات شرکت نشان می‌دهند. اینهاست که ما می‌خواهیم بدانیم عنوانش چیست؟!..
از داریا پرسش دیگری هم دارم : دو سال پیش روزنامه‌های ترکیه سخن از ترک بودن آذربایجانیان می‌راندند و این روزنامه بآنها پاسخها نوشت و از جمله کتاب «آذری یا زبان باستان آذربایجان» را به رخ آنها کشید. در حالی که آن گفتارهای روزنامه‌های ترکیه نتیجه‌ی عملی دربر نداشت و بارها پیش از آن نوشته و پاسخها شنیده بودند. ولی همان داریا در برابر تمسکی که دمکراتهای آذربایجان بزبان ترکی نموده‌اند و این رفتارشان در جدا گردانیدن آذربایجان از ایران بسیار مؤثر خواهد بود بیکبار خاموشی گزیده. من نمی‌دانم باین چه نامی توان داد؟!..
در یکی از روزنامه‌های تهران خواندم که دمکراتها ثابت می‌کنند که آذربایجانیها از اول دارای «ملیت خاصی» بوده‌اند و درباره‌ی آن اصرار می‌ورزند. این دعوای عجیبی است. عجیبتر از آن اینست که داریا و روزنامه‌های دیگر در برابرش خاموشی گزینند.
ایران ما و داریا از روزنامه‌هاییست که من دوست می‌دارم و با لذت می‌خوانم. این روزنامه‌ها گذشته از آنکه پرمغزند ، به ایرانیان طرز چیزنویسی یاد می‌دهند. بسیاری از نویسندگان می‌پندارند جز با دشنام و توهین نمی‌توان با کسی مناظره کرد. این روزنامه‌ها بطلان آن تصور را ثابت می‌کنند. «ایران ما» نیکی بگردن من دارد و با نویسندگانش دوستی داریم.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 6ـ چه باید کرد؟.. (دو از پنج)
شما نمی‌توانید نفوذ انگلیس را در ایران به رخ من کشید. چه من پاسخش دادم که ما باید بکوشیم و از هرچه نفوذ بیگانه است جلو گیریم. باز نمی‌توانید بدرفتاریهای دولت را به رخ من کشید. زیرا دولت هر قدر بدرفتار باشد ما نخواهیم توانست از استقلال چشم پوشیم. ما اگر از راهش درآییم می‌توانیم در ایران حکومتی برپا گردانیم که زیر نفوذ هیچ یک از دولتها نرود و با مردم نیز از روی قانون رفتار کند. این کار برای ما دشوار نیست. ناشدنی نیست.
مرا شگفت افتاده که داریا که از روزنامه‌های دست چپ است از روز نخست با دعاوی حزب دمکرات و با رفتار آنها همراهی نشان داده و هنوز هم می‌دهد و از فیروزی آنها شادمانی می‌نماید ، و در همان حال در این چند روزه گفتاری زیر عنوان «استقلال ایران در خطر است» نوشته و از رفتن استقلال این کشور اظهار بیم و نگرانی نموده. من نمی‌دانم این دو حس در یک کالبد چگونه باهم سازگار است؟!.. نمی‌دانم کسی که از رفتن استقلال کشور می‌ترسد چگونه با پیشامدهای آذربایجان همراهی می‌نماید؟!.. نمی‌دانم کسی که آن گفتارهای پرمغز را می‌نویسد و آن آگاهیهای دقیق را از جهان و سیاست در نوشته‌هایش می‌گنجاند ، چگونه نمی‌تواند نتیجه‌های قطعی و احتمالی رفتار آذربایجان را پیش‌بینی کند؟!..
نویسنده‌ی داریا اظهار تأسف می‌کند از اینکه در ایران کسانی هستند که طرفدار سیاست انگلیسها می‌باشند. من نیز متأسفم و همیشه متأسف بوده‌ام. ولی آیا چاره‌ی آن اینست که کسانی هم در ایران باشند و طرفداری از سیاست شوروی کنند؟!.. آیا اینست راه چاره؟!.. آیا این مثل آن نیست که کسی را که از پشت بام پرت می‌کنند ، التماس نماید که مرا از آنور پرت نکنید و از اینور پرت کنید؟!..
نویسنده‌ی داریا اظهار نگرانی می‌کند از اینکه سه وزیر خارجه در کنفرانس مسکو «موضوع ایران را از نقطه نظر حفظ منافع مشترک خود و رفع نگرانیهای سیاسی از یکدیگر مورد مطالعه قرار دهند» و اظهار نگرانی می‌کند که دوباره ایران دچار مناطق نفوذ گردد. می‌گویم با این رفتاری که پیش گرفته شده بیگمان نتیجه آن خواهد بود. شما غائله برپا می‌گردانید و آنگاه چشم می‌دارید که بیگانگان بنشینند و آن را از «نقطه نظر حفظ منافع اولاد داریوش» مورد بررسی گردانند. آیا چنین چیزی تواند بود؟!..
من دوست می‌دارم گفتگو شود و اینها همه روشن گردد. مدتهاست در روزنامه‌های ایران مسلکهای مبهمی انعکاس پیدا کرده. من دوست می‌دارم آنها از ابهام بیرون آید و مسلک هر کسی روشن گردد.
دمکراتها در آذربایجان قیام مسلح کرده‌اند که کارهاشان اگر از روی احساسات باشد ، تازه احساسات آذربایجانیگریست و چنانکه خودشان می‌گویند جز کوشش بمنافع آذربایجان در نظر آنها نیست ، و با اینحال کسانی که در تهران نشسته‌اند و آذربایجانی هم نبوده‌اند ، با آنها هم‌آوازی می‌کنند و در احساسات شرکت نشان می‌دهند. اینهاست که ما می‌خواهیم بدانیم عنوانش چیست؟!..
از داریا پرسش دیگری هم دارم : دو سال پیش روزنامه‌های ترکیه سخن از ترک بودن آذربایجانیان می‌راندند و این روزنامه بآنها پاسخها نوشت و از جمله کتاب «آذری یا زبان باستان آذربایجان» را به رخ آنها کشید. در حالی که آن گفتارهای روزنامه‌های ترکیه نتیجه‌ی عملی دربر نداشت و بارها پیش از آن نوشته و پاسخها شنیده بودند. ولی همان داریا در برابر تمسکی که دمکراتهای آذربایجان بزبان ترکی نموده‌اند و این رفتارشان در جدا گردانیدن آذربایجان از ایران بسیار مؤثر خواهد بود بیکبار خاموشی گزیده. من نمی‌دانم باین چه نامی توان داد؟!..
در یکی از روزنامه‌های تهران خواندم که دمکراتها ثابت می‌کنند که آذربایجانیها از اول دارای «ملیت خاصی» بوده‌اند و درباره‌ی آن اصرار می‌ورزند. این دعوای عجیبی است. عجیبتر از آن اینست که داریا و روزنامه‌های دیگر در برابرش خاموشی گزینند.
ایران ما و داریا از روزنامه‌هاییست که من دوست می‌دارم و با لذت می‌خوانم. این روزنامه‌ها گذشته از آنکه پرمغزند ، به ایرانیان طرز چیزنویسی یاد می‌دهند. بسیاری از نویسندگان می‌پندارند جز با دشنام و توهین نمی‌توان با کسی مناظره کرد. این روزنامه‌ها بطلان آن تصور را ثابت می‌کنند. «ایران ما» نیکی بگردن من دارد و با نویسندگانش دوستی داریم.
👇
با همه‌ی اینها نمی‌توانم در این هنگام از خرده‌گیری بآنها خودداری نمایم. مسلک آنها را در این هنگام زیانمند می‌بینم.
باری در این هنگام ، نخست گام همانست که از سوی توده اظهار احساسات شود. ایرانیان باید نشان دهند که زنده‌اند و بکشور خود علاقه‌مندند ، استقلال کشور خود را می‌خواهند. نمی‌خواهند بنشینند تا دیگران درباره‌شان هر تصمیمی گرفتند گردن گزارند. این خودش بسیار مؤثر است. سرنوشت ایران بسته به اینست.
باز می‌گویم : برای ایرانیان روز آزمایش فرارسیده. امروز نوبت خردمندان و غیرتمندانست که پا پیش گزارند و خود را از خطرهای بزرگی که در پیش است برهانند.
🌸
باری در این هنگام ، نخست گام همانست که از سوی توده اظهار احساسات شود. ایرانیان باید نشان دهند که زنده‌اند و بکشور خود علاقه‌مندند ، استقلال کشور خود را می‌خواهند. نمی‌خواهند بنشینند تا دیگران درباره‌شان هر تصمیمی گرفتند گردن گزارند. این خودش بسیار مؤثر است. سرنوشت ایران بسته به اینست.
باز می‌گویم : برای ایرانیان روز آزمایش فرارسیده. امروز نوبت خردمندان و غیرتمندانست که پا پیش گزارند و خود را از خطرهای بزرگی که در پیش است برهانند.
🌸
📖 انکیزیسیون در ایران
🖌 نویساد (هیئت تحریریه)
🔸پیشگفتار : 2ـ اَنکیزیسیون (تکه‌ی یک از سه)
در ریشه بمعنی با پرس‌وجو سر از کاری درآوردن می‌باشد. پرس‌وجو یا بازجویی در دستگاه کشیشان در سده‌های میانه نه تنها برای شناسایی بلکه برای سرکوبی دگراندیشان بکار می‌رفت. در آغاز سده‌های میانه ، دستگاه کلیساهای کاتولیک بس استوار گردیده و نیرویی بسیاری یافته بود. در آن روزگار اندیشه‌ها و کردارهای چندی بود که از دیدگاه آن دستگاه ، بیدینی و «الحاد» بشمار می‌رفت. با پیدایش نشانه‌های الحاد و بدعت ، پاپ گریگوری نهم در سال 1231 م. برای بازداشت و محاکمه‌ی «از دین برگشتگان» ، دادگاهِ بازجویی باورهای کیشی برپا گردانید که بنام «اَنکیزیسیون» شناخته شد.
انکیزیسیون منتظر شکایتی نمی‌مانْد تا بکار پردازد بلکه وظیفه داشت خود ، ملحدان و بدعت‌گزاران را بیابد. انکیزیسیون مراحلی داشت. بیشتر به فردی که باو گمانِ از دین برگشتگی می‌رفت فرصت اعتراف و آمرزش‌خواهی داده می‌شد. کسی که چنین نمی‌کرد به نزد بازجو می‌رفت و با گواهِ گواهان یا بی‌آن ، بازجویی و محاکمه می‌شد. شکنجه نیز مجاز بود.
بفرد گناهکار ممکن بود کیفرهای گوناگونی همچون نماز و روزه‌ی اجباری ، بازداشت داراییها و زندان (حتا تا پایان عمر) داده شود. متهمی که از باور و سخن خود بازنمی‌گشت یا آنها که پس از محکومیت و پشیمانی نمودن به الحاد بازمی‌گشتند ممکن بود دستگاهِ کلیسا فرمانِ کشتنشان دهد.
شناخته شده‌ترین انکیزیسیونها در ایتالیا ، فرانسه و اسپانیا و در مستعمره‌هاشان بود. اسپانیا انکیزیسیون سختگیرتری داشت. در دوره‌ی یکی از کشیشان (1) شمارِ کسانی که بدستورِ انکیزیسیونِ او سوزانده شدند کمابیش 2000 تن بودند.
الحاد از دیده‌ی انکیزیسیون رختهای رنگارنگی بتن داشت : از دین برگشتن (مثلاً مسلمانان و یهودیانی که مسیحی شده ولی بمسیحیگری وفادار نمی‌ماندند) ، کیمیاگری ، افسونگری ، جادوگری ، انحراف جنسی ، چندهمسری ، دشنام و ناسزا بمقدساتِ مسیحیگری ، رباخواری ، بدعت (همچون پروتستان بودن) و مانند اینها.
بجاست پرسیده شود : چه شد که کلیسا بچنین دستگاهی نیاز دید؟!
پاسخ کوتاه آنکه ، مسیحیگری در دو سه قرن نخستین ، گسترش کندی داشت. سپس که اندک‌نیرویی گرفت توانست بت‌پرستان آلوده‌اندیش ، تیره‌بخت و رنجکشِ آن روزگار را از چنگال پندارهای بیمگین و «روحهای پلید» و شیطان‌زدگی ، جن و افسون ، نگرانیهایی که همیشه در دلهاشان از سوی خدایانِ خُرد و کلان می‌داشتند و می‌بایست پیاپی قربانیها و نذرها برای خشنودیشان گزارند ، رهایی بخشد و از ایشان مردمی پاک ، دلسوز و دلیر تربیت کرد که باهم برادرانه و یگانه راه می‌رفتند. در این دوره کلیسا در تبلیغ مسیحیگری و نگاه داشتن سامان زندگانیِ مسیحیان پیشرفتهای بسیار کرد. چنانکه امپراتوری روم از ایشان هراسناک گردیده کمر به براندازیشان بست. همین امپراتوران دستگاهی همچون انکیزیسیون کلیسایی داشتند که برای شناختن مسیحیان و سرکوب ایشان بکار می‌رفت. لیکن کار بوارونه‌ی گمان امپراتوران پیش رفت و هرچه خونِ بیشتری از ایشان بزمین ریخت پایداری و تناوری مسیحیگری فزونتر گردید.
پانوشت :
1ـ بنام تُماسِ تُرکمادا (Tomás de Torquemada)
🌸
🖌 نویساد (هیئت تحریریه)
🔸پیشگفتار : 2ـ اَنکیزیسیون (تکه‌ی یک از سه)
در ریشه بمعنی با پرس‌وجو سر از کاری درآوردن می‌باشد. پرس‌وجو یا بازجویی در دستگاه کشیشان در سده‌های میانه نه تنها برای شناسایی بلکه برای سرکوبی دگراندیشان بکار می‌رفت. در آغاز سده‌های میانه ، دستگاه کلیساهای کاتولیک بس استوار گردیده و نیرویی بسیاری یافته بود. در آن روزگار اندیشه‌ها و کردارهای چندی بود که از دیدگاه آن دستگاه ، بیدینی و «الحاد» بشمار می‌رفت. با پیدایش نشانه‌های الحاد و بدعت ، پاپ گریگوری نهم در سال 1231 م. برای بازداشت و محاکمه‌ی «از دین برگشتگان» ، دادگاهِ بازجویی باورهای کیشی برپا گردانید که بنام «اَنکیزیسیون» شناخته شد.
انکیزیسیون منتظر شکایتی نمی‌مانْد تا بکار پردازد بلکه وظیفه داشت خود ، ملحدان و بدعت‌گزاران را بیابد. انکیزیسیون مراحلی داشت. بیشتر به فردی که باو گمانِ از دین برگشتگی می‌رفت فرصت اعتراف و آمرزش‌خواهی داده می‌شد. کسی که چنین نمی‌کرد به نزد بازجو می‌رفت و با گواهِ گواهان یا بی‌آن ، بازجویی و محاکمه می‌شد. شکنجه نیز مجاز بود.
بفرد گناهکار ممکن بود کیفرهای گوناگونی همچون نماز و روزه‌ی اجباری ، بازداشت داراییها و زندان (حتا تا پایان عمر) داده شود. متهمی که از باور و سخن خود بازنمی‌گشت یا آنها که پس از محکومیت و پشیمانی نمودن به الحاد بازمی‌گشتند ممکن بود دستگاهِ کلیسا فرمانِ کشتنشان دهد.
شناخته شده‌ترین انکیزیسیونها در ایتالیا ، فرانسه و اسپانیا و در مستعمره‌هاشان بود. اسپانیا انکیزیسیون سختگیرتری داشت. در دوره‌ی یکی از کشیشان (1) شمارِ کسانی که بدستورِ انکیزیسیونِ او سوزانده شدند کمابیش 2000 تن بودند.
الحاد از دیده‌ی انکیزیسیون رختهای رنگارنگی بتن داشت : از دین برگشتن (مثلاً مسلمانان و یهودیانی که مسیحی شده ولی بمسیحیگری وفادار نمی‌ماندند) ، کیمیاگری ، افسونگری ، جادوگری ، انحراف جنسی ، چندهمسری ، دشنام و ناسزا بمقدساتِ مسیحیگری ، رباخواری ، بدعت (همچون پروتستان بودن) و مانند اینها.
بجاست پرسیده شود : چه شد که کلیسا بچنین دستگاهی نیاز دید؟!
پاسخ کوتاه آنکه ، مسیحیگری در دو سه قرن نخستین ، گسترش کندی داشت. سپس که اندک‌نیرویی گرفت توانست بت‌پرستان آلوده‌اندیش ، تیره‌بخت و رنجکشِ آن روزگار را از چنگال پندارهای بیمگین و «روحهای پلید» و شیطان‌زدگی ، جن و افسون ، نگرانیهایی که همیشه در دلهاشان از سوی خدایانِ خُرد و کلان می‌داشتند و می‌بایست پیاپی قربانیها و نذرها برای خشنودیشان گزارند ، رهایی بخشد و از ایشان مردمی پاک ، دلسوز و دلیر تربیت کرد که باهم برادرانه و یگانه راه می‌رفتند. در این دوره کلیسا در تبلیغ مسیحیگری و نگاه داشتن سامان زندگانیِ مسیحیان پیشرفتهای بسیار کرد. چنانکه امپراتوری روم از ایشان هراسناک گردیده کمر به براندازیشان بست. همین امپراتوران دستگاهی همچون انکیزیسیون کلیسایی داشتند که برای شناختن مسیحیان و سرکوب ایشان بکار می‌رفت. لیکن کار بوارونه‌ی گمان امپراتوران پیش رفت و هرچه خونِ بیشتری از ایشان بزمین ریخت پایداری و تناوری مسیحیگری فزونتر گردید.
پانوشت :
1ـ بنام تُماسِ تُرکمادا (Tomás de Torquemada)
🌸
📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟
🖌 احمد کسروی
🔸 6ـ چه باید کرد؟.. (سه از پنج)
من می‌شنوم بسیاری از جوانان می‌گویند : ما از این هیئت حاکمه خیری ندیدیم ، بگزار هرچه می‌خواهد باشد. ولی این عجز است ، این گردن به بدبختی گزاردنست. اگر هیئت حاکمه بد است شما فرصت خواهید داشت آنها را اصلاح کنید. ولی اگر ایران تکه تکه شد و استقلالتان از میان رفت و یا جنگی پیش آمد و شهرها و آبادیها زیر بمباران واقع شد بیکبار رشته از دستتان دررفته است و دیگر چاره‌ای نخواهید توانست.
وضعیست پیش آمده : در آذربایجان آن حادثه رخ داده ، دولتها دخالت کرده‌اند و گفتگو بکنفرانس مسکو افتاده ، در مازندران و گیلان و خراسان آمادگیها می‌رود ، در جنوب عکس‌العمل رخ داده تکانهایی در نهان پیدا شده ، در تهران دولت جز ناتوانی نشان نمی‌دهد ، بیم تجزیه‌ی ایران درمیانست ، استقلال کشور در خطر افتاده.
وضعیست که در برابر ما عرض اندام نموده. چه کار باید کرد؟!.. آیا باید نشست و منتظر حوادث شد؟!.. آیا این از عقل و غیرت دور نیست؟!.. اگر شما بنشینید و منتظر حوادث باشید جهانیان بشما با چه دیده‌ای خواهند نگریست؟!..
زینهار ای ایرانیان ، ننشینید و منتظر حوادث نباشید!.. زینهار تکانی بخود دهید و بچاره پردازید!.. نگویید چاره‌ای نیست. اگر غرضها را کنار گزارید و عقل و فهم را راهنمای خود سازید راه چاره باز است. رنجشی که از هیئت حاکمه دارید شما را گمراه نگرداند ، پرده‌ی خشم جلو چشم شما را نگیرد ، همت نمایید و از پیشامد استفاده کرده هیئت حاکمه را نیز اصلاح کنید.
آری وضع گذشته قابل دوام نیست. در آینده یکی از شروط بقای ایران اجرای اصلاحاتست. یک گام بزرگ در راه چاره همینست که اصلاحات آغاز شود. شما اینها را هم در نظر بگیرید.
در اینجا فرصت نیست که من نظر خود را درباره‌ی اصلاح ایران بتفصیل بنویسم. شاید در آینده کتاب دیگری از روی فرصت در این زمینه بچاپ رسانم. در اینجا مجبورم فهرست‌وار چند نکته را یادآوری کنم :
١) در ایران امروز باید یک جمعیت ایرانی پدید آید ، جمعیتی که در جریان کارها و در چگونگی سیاست مؤثر افتد. جمعیتی که جز حزب توده و حزب اراده‌ی ملی باشد. بآنها توهین نمی‌کنم. مقصودم بمیان نیامدن کینه‌های گذشته است. باید نیکخواهان و غیرتمندان گام پیش گزارند و در این موقع فداکارانه کوششهایی بکار برند.
در این باره جای تردید یا گفتگو نیست. به یک چنین جمعیتی بسیار نیاز هست. ولی یک جمعیت هنگامی پدید آید که اندیشه‌ها یکی گردد و راه روشنی برای کوشش و اقدام گشاده شود. تنها علاقه‌مندی به ایران کافی نیست. باید دانسته شود که چگونه می‌خواهند ایران راه برده شود؟.. چگونه می‌خواهند کشتی شکسته‌ی کشور از گردابی که افتاده بیرون آید؟..
باز می‌گویم : در ایران از علل مهم بدبختی روشن نبودن فهمها و پراکنده بودن اندیشه‌هاست. از اینرو چنانکه گفتیم بسیار بجاست که در این هنگام گفتگوها بمیان آید و اندیشه‌ها تا هر اندازه که تواند بود روشن گردد.
ببینیم ما چه می‌خواهیم؟.. باین پیشامد با چه نظری می‌نگریم؟.. برای آینده چه آرزو داریم؟.. اینها دانسته شود و زمینه روشن باشد. با این شرطست که یک جمعیت مفید تشکیل تواند یافت. وگرنه گروهی که اندیشه‌هاشان یکی نیست و راه روشنی برای کوشش در پیش رو ندارند ، از اجتماع آنها جز قال و قیل پدید نخواهد آمد و شماره‌شان هرچه بیشتر باشد آشفتگیشان بیشتر خواهد بود.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 6ـ چه باید کرد؟.. (سه از پنج)
من می‌شنوم بسیاری از جوانان می‌گویند : ما از این هیئت حاکمه خیری ندیدیم ، بگزار هرچه می‌خواهد باشد. ولی این عجز است ، این گردن به بدبختی گزاردنست. اگر هیئت حاکمه بد است شما فرصت خواهید داشت آنها را اصلاح کنید. ولی اگر ایران تکه تکه شد و استقلالتان از میان رفت و یا جنگی پیش آمد و شهرها و آبادیها زیر بمباران واقع شد بیکبار رشته از دستتان دررفته است و دیگر چاره‌ای نخواهید توانست.
وضعیست پیش آمده : در آذربایجان آن حادثه رخ داده ، دولتها دخالت کرده‌اند و گفتگو بکنفرانس مسکو افتاده ، در مازندران و گیلان و خراسان آمادگیها می‌رود ، در جنوب عکس‌العمل رخ داده تکانهایی در نهان پیدا شده ، در تهران دولت جز ناتوانی نشان نمی‌دهد ، بیم تجزیه‌ی ایران درمیانست ، استقلال کشور در خطر افتاده.
وضعیست که در برابر ما عرض اندام نموده. چه کار باید کرد؟!.. آیا باید نشست و منتظر حوادث شد؟!.. آیا این از عقل و غیرت دور نیست؟!.. اگر شما بنشینید و منتظر حوادث باشید جهانیان بشما با چه دیده‌ای خواهند نگریست؟!..
زینهار ای ایرانیان ، ننشینید و منتظر حوادث نباشید!.. زینهار تکانی بخود دهید و بچاره پردازید!.. نگویید چاره‌ای نیست. اگر غرضها را کنار گزارید و عقل و فهم را راهنمای خود سازید راه چاره باز است. رنجشی که از هیئت حاکمه دارید شما را گمراه نگرداند ، پرده‌ی خشم جلو چشم شما را نگیرد ، همت نمایید و از پیشامد استفاده کرده هیئت حاکمه را نیز اصلاح کنید.
آری وضع گذشته قابل دوام نیست. در آینده یکی از شروط بقای ایران اجرای اصلاحاتست. یک گام بزرگ در راه چاره همینست که اصلاحات آغاز شود. شما اینها را هم در نظر بگیرید.
در اینجا فرصت نیست که من نظر خود را درباره‌ی اصلاح ایران بتفصیل بنویسم. شاید در آینده کتاب دیگری از روی فرصت در این زمینه بچاپ رسانم. در اینجا مجبورم فهرست‌وار چند نکته را یادآوری کنم :
١) در ایران امروز باید یک جمعیت ایرانی پدید آید ، جمعیتی که در جریان کارها و در چگونگی سیاست مؤثر افتد. جمعیتی که جز حزب توده و حزب اراده‌ی ملی باشد. بآنها توهین نمی‌کنم. مقصودم بمیان نیامدن کینه‌های گذشته است. باید نیکخواهان و غیرتمندان گام پیش گزارند و در این موقع فداکارانه کوششهایی بکار برند.
در این باره جای تردید یا گفتگو نیست. به یک چنین جمعیتی بسیار نیاز هست. ولی یک جمعیت هنگامی پدید آید که اندیشه‌ها یکی گردد و راه روشنی برای کوشش و اقدام گشاده شود. تنها علاقه‌مندی به ایران کافی نیست. باید دانسته شود که چگونه می‌خواهند ایران راه برده شود؟.. چگونه می‌خواهند کشتی شکسته‌ی کشور از گردابی که افتاده بیرون آید؟..
باز می‌گویم : در ایران از علل مهم بدبختی روشن نبودن فهمها و پراکنده بودن اندیشه‌هاست. از اینرو چنانکه گفتیم بسیار بجاست که در این هنگام گفتگوها بمیان آید و اندیشه‌ها تا هر اندازه که تواند بود روشن گردد.
ببینیم ما چه می‌خواهیم؟.. باین پیشامد با چه نظری می‌نگریم؟.. برای آینده چه آرزو داریم؟.. اینها دانسته شود و زمینه روشن باشد. با این شرطست که یک جمعیت مفید تشکیل تواند یافت. وگرنه گروهی که اندیشه‌هاشان یکی نیست و راه روشنی برای کوشش در پیش رو ندارند ، از اجتماع آنها جز قال و قیل پدید نخواهد آمد و شماره‌شان هرچه بیشتر باشد آشفتگیشان بیشتر خواهد بود.
🌸
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
📖 انکیزیسیون در ایران
🖌 نویساد (هیئت تحریریه)
🔸پیشگفتار : 2ـ اَنکیزیسیون (تکه‌ی دو از سه)
سپس دوره‌ای دیگر آغاز شد که کلیسا بس نیرومند گردید چنانکه جز مردم ، بر پادشاهان نیز چیره درآمد و از پشتیبانی سپاهیان بهره‌مند شد. پولها و زمینهای بسیاری را دارا گردید. چون دیگر از آن سادگی و پاکی قرنهای نخستین درآمده بود ، بیش از رستگاری مردم در اندیشه‌ی نگاهداری و افزودن بشکوهش بود.
بدینسان کلیسا (نه مسیحیگری) به نبردگاه جاه‌طلبان و زراندوزان مبدل گردید که در راه رسیدن بخواستهاشان ، از کنار آمدن با آیینهای بت‌پرستی (برای مردمفریبی) ، ستیز با همکیشان ، رشوه‌دهی ، دسیسه‌چینی و حتا جنایت دریغ نکردند. (1)
کلیسا آموزشگاههایی داشت که در آنها علوم الهی یا آموزاکهای (2) ویژه‌ی کشیشان (اِسکولاستیک) (3) آموخته می‌شد و اینها چیزی نبود جز موشکافیهای بیهوده در انجیلها و نوشته‌های کیشی ، و بحثهای بی‌پایان در پیرامونِ «تثلیث» و جایگاهِ مریم ، «لاهوت» و «ناسوتِ» مریم و عیسا ، نر یا ماده بودنِ فرشتگان ، از جنسِ آدمی یا خدا بودنِ مسیح و اینگونه چیزها.
در قرن نهم میلادی که مسلمانان ، فلسفه و دانش باستان را ترجمه کرده در دانشگاههای خود بدرس دادن پرداختند ، اروپاییانِ کنجکاو و جویای دانش ، گروه گروه بسوی دانشگاههای عربِ اسپانیا روانه شدند :
دانشگاههای شهر سویل و تولدو و کوردو (4) (قُرطبه) مراکز فرهنگی بزرگی شده بودند که جوانان فرانسوی و آلمانی و انگلیسی بآنها هجوم می‌کردند و آنجا ... آثار بُقراط ، ارسطو ، اقلیدس ، بطلمیوس ، جالینوس و غیره مطالعه می‌شد و بر نیمکت این دانشگاهها عرب و اسپانیولی ، مسلمان و مسیحی ، پهلوی یکدیگر می‌نشستند و هنگام بازگشت بکشورهای خود مطالب مفیدی را که آموخته بودند منتشر می‌کردند و یا بنوبه‌ی خود مکاتب و مدارس جدیدی باز می‌کردند. در نتیجه در این کشورها علوم و معارف یونانی نیز در جوار انضباط اسکولاستیک شروع بنمو و پیشرفت کرد. بخصوص در ایتالیا افکار جدید بیش از همه انتشار یافت. ... اسکولاستیک در اینجا قدرت چندانی بدست نیاورد و از قرن دهم ببعد دانشمندانی که در مدارس و مکاتب عرب درس خوانده بودند ... دانشکده‌ی حقوق و طب افتتاح کردند. (5)
در آن روزگار دستگاه فلکهای بطلمیوسی ، شناخته شده‌ترین ستاره‌شناسی بود و دقیقترین نتیجه‌ها را بدست می‌داد. در ریاضیات بویژه هندسه ، جز اقلیدس کسی بآن دامنه‌داری و دقت کتابی فراهم نیاورده بود. ستاره‌شناسی بطلمیوسی و هندسه‌ی اقلیدسی نه چیزهایی بود که با اندیشه‌ی کلیسا ناسازگار درآید. پس کلیسا را با آنها نبردی نبود و خود هوادار آنان درآمد. لیکن اندیشه‌های ارسطو و دیگران پروای (توجه) دیگری می‌طلبید.
جهان‌بینی ارسطویی و دیگر اندیشه‌های فلسفی یونانی با آنکه با آموزاکهای کلیسا ناسازگار بود ولی کشیشانی پیدا شدند که با تأویلهایی این ناسازگاریها را از سرِ راه برداشتند. جالینوس که بیست جلد کتاب بزرگ در پزشکی از خود بجا گزارده بود ، ایشان تنها آن بخشهایی که به علوم الهی نزدیکی داشت نگاه داشته یاد می‌دادند.
چون متنهای اصلی کتابهای یونانی را در دست نداشتند و خواندن بعربی دشوار می‌نمود لازم شد که آنها را بزبان لاتینی ترجمه کنند. ... از بدبختی ... هنگام وارد کردن نوشته‌های ذیقیمت ، متأسفانه ارسطو نیز خود را داخل کرد. ... دیالکتیک استادانه‌ی فیلسوف پرقدرتِ یونانی با اصول اساسی مذهب مسیح درباره‌ی خدا ، خلقت ، ابدیتِ روح و غیره اختلاف اساسی داشت لذا کلیسا تصمیم بنابودیش گرفت و آن را کفر و الحاد و خوانندگانِ آن را کافر و زندیق نامید (1231م.). ... اما یکی از روحانیون بنام آلبرت کبیر (1280ـ1196) نظریه‌ی بدیع و استادانه‌ای داد : بجای مبارزه با ارسطو بهتر نیست که با او آشتی کنیم و او را جزو همدستان و متفقین خود قرار دهیم؟ ...
سن تُماس (1274ـ1224) کسی بود که این کار را انجام داد. ... او مدتی مشغول مطالعه در کتابهای ارسطو گردید و موفق شد که آن را با کتاب مقدس متوافق و منطبق کند. [جز او کسان دیگری نیز بسازگار نمودن اندیشه‌ی ارسطویی و آموزاکهای کلیسایی پرداختند.]
بدینسان ارسطو نیز در سلک بزرگان کلیسا درآمد. ... روحانیون و طلاب علوم بر اثر این تغییر سر را از روی متون مختلف بلند نکردند و توجه بیشتری بطبیعت مبذول نداشتند. ... علم تکانی نخورد فقط طریقه‌ای جانشین طریقه‌ی دیگر شد و شاید این خطرناکتر بود زیرا جاذبه‌ای داشت که هم اهل منطق و هم متمایلین بدین حنیف مسیح را قانع می‌کرد.
👇
🖌 نویساد (هیئت تحریریه)
🔸پیشگفتار : 2ـ اَنکیزیسیون (تکه‌ی دو از سه)
سپس دوره‌ای دیگر آغاز شد که کلیسا بس نیرومند گردید چنانکه جز مردم ، بر پادشاهان نیز چیره درآمد و از پشتیبانی سپاهیان بهره‌مند شد. پولها و زمینهای بسیاری را دارا گردید. چون دیگر از آن سادگی و پاکی قرنهای نخستین درآمده بود ، بیش از رستگاری مردم در اندیشه‌ی نگاهداری و افزودن بشکوهش بود.
بدینسان کلیسا (نه مسیحیگری) به نبردگاه جاه‌طلبان و زراندوزان مبدل گردید که در راه رسیدن بخواستهاشان ، از کنار آمدن با آیینهای بت‌پرستی (برای مردمفریبی) ، ستیز با همکیشان ، رشوه‌دهی ، دسیسه‌چینی و حتا جنایت دریغ نکردند. (1)
کلیسا آموزشگاههایی داشت که در آنها علوم الهی یا آموزاکهای (2) ویژه‌ی کشیشان (اِسکولاستیک) (3) آموخته می‌شد و اینها چیزی نبود جز موشکافیهای بیهوده در انجیلها و نوشته‌های کیشی ، و بحثهای بی‌پایان در پیرامونِ «تثلیث» و جایگاهِ مریم ، «لاهوت» و «ناسوتِ» مریم و عیسا ، نر یا ماده بودنِ فرشتگان ، از جنسِ آدمی یا خدا بودنِ مسیح و اینگونه چیزها.
در قرن نهم میلادی که مسلمانان ، فلسفه و دانش باستان را ترجمه کرده در دانشگاههای خود بدرس دادن پرداختند ، اروپاییانِ کنجکاو و جویای دانش ، گروه گروه بسوی دانشگاههای عربِ اسپانیا روانه شدند :
دانشگاههای شهر سویل و تولدو و کوردو (4) (قُرطبه) مراکز فرهنگی بزرگی شده بودند که جوانان فرانسوی و آلمانی و انگلیسی بآنها هجوم می‌کردند و آنجا ... آثار بُقراط ، ارسطو ، اقلیدس ، بطلمیوس ، جالینوس و غیره مطالعه می‌شد و بر نیمکت این دانشگاهها عرب و اسپانیولی ، مسلمان و مسیحی ، پهلوی یکدیگر می‌نشستند و هنگام بازگشت بکشورهای خود مطالب مفیدی را که آموخته بودند منتشر می‌کردند و یا بنوبه‌ی خود مکاتب و مدارس جدیدی باز می‌کردند. در نتیجه در این کشورها علوم و معارف یونانی نیز در جوار انضباط اسکولاستیک شروع بنمو و پیشرفت کرد. بخصوص در ایتالیا افکار جدید بیش از همه انتشار یافت. ... اسکولاستیک در اینجا قدرت چندانی بدست نیاورد و از قرن دهم ببعد دانشمندانی که در مدارس و مکاتب عرب درس خوانده بودند ... دانشکده‌ی حقوق و طب افتتاح کردند. (5)
در آن روزگار دستگاه فلکهای بطلمیوسی ، شناخته شده‌ترین ستاره‌شناسی بود و دقیقترین نتیجه‌ها را بدست می‌داد. در ریاضیات بویژه هندسه ، جز اقلیدس کسی بآن دامنه‌داری و دقت کتابی فراهم نیاورده بود. ستاره‌شناسی بطلمیوسی و هندسه‌ی اقلیدسی نه چیزهایی بود که با اندیشه‌ی کلیسا ناسازگار درآید. پس کلیسا را با آنها نبردی نبود و خود هوادار آنان درآمد. لیکن اندیشه‌های ارسطو و دیگران پروای (توجه) دیگری می‌طلبید.
جهان‌بینی ارسطویی و دیگر اندیشه‌های فلسفی یونانی با آنکه با آموزاکهای کلیسا ناسازگار بود ولی کشیشانی پیدا شدند که با تأویلهایی این ناسازگاریها را از سرِ راه برداشتند. جالینوس که بیست جلد کتاب بزرگ در پزشکی از خود بجا گزارده بود ، ایشان تنها آن بخشهایی که به علوم الهی نزدیکی داشت نگاه داشته یاد می‌دادند.
چون متنهای اصلی کتابهای یونانی را در دست نداشتند و خواندن بعربی دشوار می‌نمود لازم شد که آنها را بزبان لاتینی ترجمه کنند. ... از بدبختی ... هنگام وارد کردن نوشته‌های ذیقیمت ، متأسفانه ارسطو نیز خود را داخل کرد. ... دیالکتیک استادانه‌ی فیلسوف پرقدرتِ یونانی با اصول اساسی مذهب مسیح درباره‌ی خدا ، خلقت ، ابدیتِ روح و غیره اختلاف اساسی داشت لذا کلیسا تصمیم بنابودیش گرفت و آن را کفر و الحاد و خوانندگانِ آن را کافر و زندیق نامید (1231م.). ... اما یکی از روحانیون بنام آلبرت کبیر (1280ـ1196) نظریه‌ی بدیع و استادانه‌ای داد : بجای مبارزه با ارسطو بهتر نیست که با او آشتی کنیم و او را جزو همدستان و متفقین خود قرار دهیم؟ ...
سن تُماس (1274ـ1224) کسی بود که این کار را انجام داد. ... او مدتی مشغول مطالعه در کتابهای ارسطو گردید و موفق شد که آن را با کتاب مقدس متوافق و منطبق کند. [جز او کسان دیگری نیز بسازگار نمودن اندیشه‌ی ارسطویی و آموزاکهای کلیسایی پرداختند.]
بدینسان ارسطو نیز در سلک بزرگان کلیسا درآمد. ... روحانیون و طلاب علوم بر اثر این تغییر سر را از روی متون مختلف بلند نکردند و توجه بیشتری بطبیعت مبذول نداشتند. ... علم تکانی نخورد فقط طریقه‌ای جانشین طریقه‌ی دیگر شد و شاید این خطرناکتر بود زیرا جاذبه‌ای داشت که هم اهل منطق و هم متمایلین بدین حنیف مسیح را قانع می‌کرد.
👇
... تصور این مطلب برای ما دشوارست که چگونه اشخاصی ... توانستند مدت پانصد سال چنین فلسفه‌ای را ثابت و پابرجا نگه دارند و باور نکردنیست که دانشمندانِ آنروز برای اطلاع بر احوال نباتات بجای آنکه آن نبات را بر سر راه خود بیابند و درباره‌ی آن تحقیق کنند ترجیح می‌دادند که وصف آن را در کتاب ارسطو بخوانند و نیز بجای آنکه چشمان خود را بسوی آسمان باز کنند و رنگین‌کمان را مشاهده نمایند مطالعه‌ی وصف آن را در یکی از کتابهای ارسطو ترجیح می‌دادند. ... بدترین چیزهای عهد عتیق را برای آموختن و حفظ کردن انتخاب کرده بودند : فصاحت و بلاغت فریب دهنده‌ی ارسطو ، تاریخ‌ها و داستانهای کودکانه‌ی پلین (Pline یا بلینوس) ، هیئت بطلمیوس و حتا از کتابهای جالینوس که دارای مطالب مفید بود فقط نکات ماوراءالطبیعه‌ی ... آن را اختیار کردند. گفته‌ی این دانشمندان بمنزله‌ی قانون بود و می‌بایست کورکورانه از آنان اطاعت کرد تا دچار مأمورین شکنجه و عقاب و تهمت دستگاه تفتیش عقاید[انکیزیسیون] نگردید. (6)
بدینسان از یکسو پندارهای ارسطو و فلسفه‌ی یونانی که با مسیحیگری سازگار گردیده بود و از سوی دیگر نوشته‌های جالینوس ، بطلمیوس و اقلیدس گنجینه‌ی دانشِ کلیسا بشمار آمد و رفته‌رفته هاله‌ی تقدس گرد آنها را فراگرفت.
پانوشتها :
1ـ در زمینه‌ی نبرد برای زر و جاه در کلیسا همچنین نک. لوییس ویلیام هلزی هال ، تاریخ و فلسفه‌ی علم ، 1369 ص 132 تا 136.
2ـ آموزاک = آنچه آموزند ، تعلیمات.
3ـ Scholasticism
4ـ Seville , Toledo , Cordova
5ـ پی‌یر روسو ، تاریخ علوم ، 1344 ص 125 تا 128.
6ـ پی‌یر روسو ، پیشین ، ص 129 تا 131.
🌸
بدینسان از یکسو پندارهای ارسطو و فلسفه‌ی یونانی که با مسیحیگری سازگار گردیده بود و از سوی دیگر نوشته‌های جالینوس ، بطلمیوس و اقلیدس گنجینه‌ی دانشِ کلیسا بشمار آمد و رفته‌رفته هاله‌ی تقدس گرد آنها را فراگرفت.
پانوشتها :
1ـ در زمینه‌ی نبرد برای زر و جاه در کلیسا همچنین نک. لوییس ویلیام هلزی هال ، تاریخ و فلسفه‌ی علم ، 1369 ص 132 تا 136.
2ـ آموزاک = آنچه آموزند ، تعلیمات.
3ـ Scholasticism
4ـ Seville , Toledo , Cordova
5ـ پی‌یر روسو ، تاریخ علوم ، 1344 ص 125 تا 128.
6ـ پی‌یر روسو ، پیشین ، ص 129 تا 131.
🌸
📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟
🖌 احمد کسروی
🔸 6ـ چه باید کرد؟.. (چهار از پنج)
٢) باید در ایران تغییراتی پیش آید و اصلاحاتی رخ دهد و در گام نخست دو رشته اصلاحات بسیار لازم است :
نخست اصلاحات سیاسی. باین‌معنی باید در ایران در زمینه‌ی سیاست تصمیمی اتخاذ گردد که رفع نگرانی دولتها بعمل آید. باید هر یکی از انگلیس و شوروی اطمینان پیدا کند که در ایران توطئه‌ای یا کوششی بسود یک طرف و بزیان طرف دیگر بعمل نخواهد آمد. ایران با این موقعیتش که درمیان دو دولت واقع شده مسلماً باید سیاستش بیطرفی باشد. کشور باید مستقل باشد و ایرانیان برای خود زندگی کنند ، ولی در همان حال چه به انگلیس و چه به شوروی ، همسایه‌ی نیکخواه و بی‌آزار باشند.
دوم اصلاحات اجتماعی. آشفتگی وضع کشور ، سختی زندگی برای بیشتر خانواده‌ها ، ذلت و تهیدستی کارگران و رنجکشان ، اجحاف انبارداران و سرمایه‌داران ، بدی وضع کشاورزان ، ویرانه بودن روستاها ، بدی وضع ادارات ، رواج رشوه و اختلاس ، پیچیده بودن قانونها ، و همچنان صد عنوان دیگری که می‌توان شمرد ، مردم را خشمناک گردانیده و جوانان را دچار نومیدی ساخته است. ارتجاع که در این چند سال رخ داده دلهای غیرتمندان را پر از درد گردانیده.
اگر کسانی علاقه‌مند به بقای ایران می‌باشند ، باید در این دو رشته اصلاحات ، علاقه نشان دهند و در گام نخست باینها پردازند و با تمام توانایی جدیت نشان دهند.
اینهاست اجمال آنچه من درباره‌ی چاره‌ی پیشامد می‌دانم. باز می‌گویم در این هنگام که در خراسان و مازندران و گیلان ، در نهان و آشکار ، کوششهایی می‌رود و از سوی دیگر در کنفرانس مسکو گفتگو از این پیشامدها می‌شود ، خاموشی نتیجه‌ی بدی را دربر تواند داشت.
مقصودم هیجان و آشوب نیست. بلکه اظهار علاقه‌مندیست که یکدل و یکزبان بعمل آید. می‌توان چیزها نوشت و پراکند ، می‌توان با زبان روزنامه‌ها احساسات خود را نشان داد.
روزنامه‌ی «ایران ما» نوشته است : «باید یک دولت انقلابی تشکیل شود» ، من چون گفتارش را نخوانده‌ام نمی‌دانم مقصود او از دولت انقلابی چیست؟!.. به هر حال این نکته بسیار مهم است که برای انقلاب هم نقشه و زمینه باید بود. انقلاب چیست؟!.. انقلاب آن است که یک دسته برای راه بردن کشور خود و چاره کردن بگرفتاریهای آن موادی را بنظر گیرند ، و خودشان در پیرامون آنها با یکدیگر هم‌عقیده بوده دیگران را نیز موافق سازند ، و آنگاه دست بهم داده رشته‌ی حکومت را بدست آورند و آن مواد را بموقع اجرا گزارند.
انقلاب بدون اینکه اندیشه‌ها یکی گردد و زمینه آماده شود جز هرج و مرج نتیجه نتواند داد. بویژه در این هنگام که دودستگی در ایران فرمانرواست و کینه‌ها در دلها همچون آب بروی آتش جوش می‌زند.
من با شما هم‌عقیده‌ام. وضع گذشته قابل دوام نبوده و دوباره نمی‌توان آن را گرفت و پیش رفت. البته باید تبدیلاتی در اوضاع رخ دهد. ولی باید از روی فهم و اندیشه باشد. نخست گفتگو کنیم که چه می‌خواهیم و چه کارها خواهیم کرد و پس از آن بکوشیم که دولتی برای انقلاب ، برای تبدیلات ، پدید آوریم.
آمدیم بر سر دمکراتها ، آیا با آنها چه شود؟.. چه رفتاری پیش گرفته گردد؟..
بعقیده‌ی من باید با آنها نیز نخست از راه منطق پیش آییم. کاریست شده ، سود و زیانش را با دلیل روشن گردانیم ، ببینیم چه می‌گویند و تا چه اندازه حاضرند گردن بمنطق گزارند.
این خود بحثیست که توده‌ی آذربایجان باین پیشامد چه می‌گویند؟.. با چه دیده‌ای می‌نگرند؟.. آیا خشنودی می‌دهند که از ایران جدا باشند؟..
باین پرسشها هم امروز پاسخی نتوان گرفت. نه تنها از آن راه که (چنانکه گفته می‌شود) مردم باظهار عقیده آزاد نیستند ، بلکه از این راه هم که چون پیشامد تقریباً بی‌مقدمه رخ داده هنوز بیشتر مردم بهت‌زده‌اند و اندیشه‌ها در حال عادی نیست. آنگاه نه تنها مردم عادی ، بسیاری از همان دمکراتها هم ، نتیجه‌های بعدی کار خود را نمی‌دانند. اقدامیست که بعنوان آزادیخواهی یا مبارزه با نفوذ انگلیس کرده‌اند بی‌آنکه پایانش را بسنجند ، بی‌آنکه حقیقتش را دریابند ـ گذشته از آنکه کینه‌ها و خشمها نیز مؤثر بوده.
در جایی که روزنامه‌نویسها در تهران مغلوب کینه‌ها و خشمها گردیده‌اند و ما می‌بینیم که چگونه دور از منطق چیزها می‌نویسند ، از دیگران چه شگفتست؟!..
پس از همه‌ی اینها ، بودن و نبودن آرتش شوروی در آذربایجان بسیار مؤثر است. باید دید آرتش شوروی کی می‌روند ، باید منتظر رفتن آنها شد.
اینست باین زودی نتوان نظر مردم را دانست. نخست باید گفتگوها بمیان آید و زیانهای این پیشامد که در نظر من بسیار است توضیح داده شود. من گمان نمی‌کنم آذربایجانیان خرسندی خواهند داد که باعث رفتن استقلال ایران باشند. غیرت و مردانگی آذربایجان باین راضی نخواهد شد.
آذربایجانیان زنده‌کننده‌ی ایرانند. چگونه اکنون بنابودی آن خرسندی خواهند داد؟!..
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 6ـ چه باید کرد؟.. (چهار از پنج)
٢) باید در ایران تغییراتی پیش آید و اصلاحاتی رخ دهد و در گام نخست دو رشته اصلاحات بسیار لازم است :
نخست اصلاحات سیاسی. باین‌معنی باید در ایران در زمینه‌ی سیاست تصمیمی اتخاذ گردد که رفع نگرانی دولتها بعمل آید. باید هر یکی از انگلیس و شوروی اطمینان پیدا کند که در ایران توطئه‌ای یا کوششی بسود یک طرف و بزیان طرف دیگر بعمل نخواهد آمد. ایران با این موقعیتش که درمیان دو دولت واقع شده مسلماً باید سیاستش بیطرفی باشد. کشور باید مستقل باشد و ایرانیان برای خود زندگی کنند ، ولی در همان حال چه به انگلیس و چه به شوروی ، همسایه‌ی نیکخواه و بی‌آزار باشند.
دوم اصلاحات اجتماعی. آشفتگی وضع کشور ، سختی زندگی برای بیشتر خانواده‌ها ، ذلت و تهیدستی کارگران و رنجکشان ، اجحاف انبارداران و سرمایه‌داران ، بدی وضع کشاورزان ، ویرانه بودن روستاها ، بدی وضع ادارات ، رواج رشوه و اختلاس ، پیچیده بودن قانونها ، و همچنان صد عنوان دیگری که می‌توان شمرد ، مردم را خشمناک گردانیده و جوانان را دچار نومیدی ساخته است. ارتجاع که در این چند سال رخ داده دلهای غیرتمندان را پر از درد گردانیده.
اگر کسانی علاقه‌مند به بقای ایران می‌باشند ، باید در این دو رشته اصلاحات ، علاقه نشان دهند و در گام نخست باینها پردازند و با تمام توانایی جدیت نشان دهند.
اینهاست اجمال آنچه من درباره‌ی چاره‌ی پیشامد می‌دانم. باز می‌گویم در این هنگام که در خراسان و مازندران و گیلان ، در نهان و آشکار ، کوششهایی می‌رود و از سوی دیگر در کنفرانس مسکو گفتگو از این پیشامدها می‌شود ، خاموشی نتیجه‌ی بدی را دربر تواند داشت.
مقصودم هیجان و آشوب نیست. بلکه اظهار علاقه‌مندیست که یکدل و یکزبان بعمل آید. می‌توان چیزها نوشت و پراکند ، می‌توان با زبان روزنامه‌ها احساسات خود را نشان داد.
روزنامه‌ی «ایران ما» نوشته است : «باید یک دولت انقلابی تشکیل شود» ، من چون گفتارش را نخوانده‌ام نمی‌دانم مقصود او از دولت انقلابی چیست؟!.. به هر حال این نکته بسیار مهم است که برای انقلاب هم نقشه و زمینه باید بود. انقلاب چیست؟!.. انقلاب آن است که یک دسته برای راه بردن کشور خود و چاره کردن بگرفتاریهای آن موادی را بنظر گیرند ، و خودشان در پیرامون آنها با یکدیگر هم‌عقیده بوده دیگران را نیز موافق سازند ، و آنگاه دست بهم داده رشته‌ی حکومت را بدست آورند و آن مواد را بموقع اجرا گزارند.
انقلاب بدون اینکه اندیشه‌ها یکی گردد و زمینه آماده شود جز هرج و مرج نتیجه نتواند داد. بویژه در این هنگام که دودستگی در ایران فرمانرواست و کینه‌ها در دلها همچون آب بروی آتش جوش می‌زند.
من با شما هم‌عقیده‌ام. وضع گذشته قابل دوام نبوده و دوباره نمی‌توان آن را گرفت و پیش رفت. البته باید تبدیلاتی در اوضاع رخ دهد. ولی باید از روی فهم و اندیشه باشد. نخست گفتگو کنیم که چه می‌خواهیم و چه کارها خواهیم کرد و پس از آن بکوشیم که دولتی برای انقلاب ، برای تبدیلات ، پدید آوریم.
آمدیم بر سر دمکراتها ، آیا با آنها چه شود؟.. چه رفتاری پیش گرفته گردد؟..
بعقیده‌ی من باید با آنها نیز نخست از راه منطق پیش آییم. کاریست شده ، سود و زیانش را با دلیل روشن گردانیم ، ببینیم چه می‌گویند و تا چه اندازه حاضرند گردن بمنطق گزارند.
این خود بحثیست که توده‌ی آذربایجان باین پیشامد چه می‌گویند؟.. با چه دیده‌ای می‌نگرند؟.. آیا خشنودی می‌دهند که از ایران جدا باشند؟..
باین پرسشها هم امروز پاسخی نتوان گرفت. نه تنها از آن راه که (چنانکه گفته می‌شود) مردم باظهار عقیده آزاد نیستند ، بلکه از این راه هم که چون پیشامد تقریباً بی‌مقدمه رخ داده هنوز بیشتر مردم بهت‌زده‌اند و اندیشه‌ها در حال عادی نیست. آنگاه نه تنها مردم عادی ، بسیاری از همان دمکراتها هم ، نتیجه‌های بعدی کار خود را نمی‌دانند. اقدامیست که بعنوان آزادیخواهی یا مبارزه با نفوذ انگلیس کرده‌اند بی‌آنکه پایانش را بسنجند ، بی‌آنکه حقیقتش را دریابند ـ گذشته از آنکه کینه‌ها و خشمها نیز مؤثر بوده.
در جایی که روزنامه‌نویسها در تهران مغلوب کینه‌ها و خشمها گردیده‌اند و ما می‌بینیم که چگونه دور از منطق چیزها می‌نویسند ، از دیگران چه شگفتست؟!..
پس از همه‌ی اینها ، بودن و نبودن آرتش شوروی در آذربایجان بسیار مؤثر است. باید دید آرتش شوروی کی می‌روند ، باید منتظر رفتن آنها شد.
اینست باین زودی نتوان نظر مردم را دانست. نخست باید گفتگوها بمیان آید و زیانهای این پیشامد که در نظر من بسیار است توضیح داده شود. من گمان نمی‌کنم آذربایجانیان خرسندی خواهند داد که باعث رفتن استقلال ایران باشند. غیرت و مردانگی آذربایجان باین راضی نخواهد شد.
آذربایجانیان زنده‌کننده‌ی ایرانند. چگونه اکنون بنابودی آن خرسندی خواهند داد؟!..
🌸
📖 انکیزیسیون در ایران
🖌 نویساد (هیئت تحریریه)
🔸پیشگفتار : 2ـ اَنکیزیسیون (تکه‌ی سه از سه)
کلیسا هیچ اندیشه‌ای را که نتیجه‌اش جز فراهم آمدنِ توشه‌ی آخرت چیز دیگری باشد دیندارانه و ثواب نمی‌دانست. اینست ، با میراثِ گذشتگان نیز چنان رفتار می‌کرد که به همان نتیجه انجامد. نیروی کلیسا ، در چیرگی بر باورهای مردم بود و این تنها بشرطی ادامه می‌یافت که کلیسا رشته‌ی اندیشه‌های مردم را از دست ندهد. دارایی ، شکوه و نیروی دستگاه کشیشان در گرو پیروی بی‌چون و چرای همگان از کلیسا بود و هر اندیشه‌ی نوی می‌توانست مایه‌ی جدایی گروهی از مردم از دستگاه کلیسایی گردد. پس باین موضوع حساسیت بیشتری نشان می‌داد. (1)
دانشمندان همیشه سخنان نوی داشتند و سخنانِ نو می‌توانسته گروهی را از پیرامون کلیسا بپراکند. پس کم‌کم بآنها نیز اتهامهایی زدند و سرانجام کنجکاوی دانشی نیز در رده‌ی گناهان بزرگ بشمار آمد. اینست ، دانشمندان تا برچیده شدن آن دستگاهِ شوم ، پیاپی قربانی راستی‌پژوهی خود می‌گردیدند.
چون جستجو و بحث دانشی الحاد بشمار آمد ، مردمِ کنجکاو و خواهان دانستن را راهی جز نگاه کردن بطبیعت بازنماند و این بسود آدمیان بسر آمد : دانشمندان براه درست خود افتادند و با چشم دوختن به پدیده‌های طبیعی یافتند آنچه را که با خواندن کتابهای باستان و بحث بیهوده هرگز نمی‌توانستند یافت. از «بررسی و آزمایش» در طبیعت نتیجه‌های پربهایی بدست آمد و مردم کنجکاو به ارج آنها پی بردند. کوشش دانشمندان در این راه به یافته‌هایی انجامید که با پنداشته‌های ارسطو و فلسفه‌ی یونان نه آنکه یکسان درنمی‌آمد بلکه بیکباره بوارونه‌ی آنها بود. یافته‌های ایشان از راهِ بررسی و آزمایش بدست می‌آمد در حالی که گفته‌های فیلسوفانِ باستان بیشتر بافته‌های پندار ایشان بود. برای مثال ارسطو ، باور داشت که شمارِ دندانهای زن کمتر از آنِ مرد است. با آنکه دو بار دست بزناشویی زد ، یک بار دهانِ بانو ارسطو را برای بررسی باز نکرد تا ببیند پنداشته‌اش درست است یا نه. (2)
چنین می‌نماید که در اینجا کلیسا بدو لغزش دچار آمده : نخست ، پنداشته‌های ارسطو را با آنکه مخالف مسیحیگری دریافته بدرآمیختن آنها با آموزاکهای دینی خشنودی نموده. این لغزش نه تنها از آن جهت مهمست که پنداشته‌های ارسطو جلوگیر اندیشه و پژوهش دانشی بوده بلکه از این جهت نیز مهمست که یک چیزِ متضادی را بآموزشهای کلیسا درآمیخته و در نتیجه از نیروی آموزاکهای مسیحیگری کاسته کشیشان و شاگردان هر دو را گیج و سرگردان گردانیده.
لغزش دوم اینکه کلیسا بنام پیشوایی اجازه‌ی دخالت در هر زمینهای از جمله دانشها را بخود می‌داده و دانشها را بیرون از زمینه‌ی دین ندانسته با دانشمندانی که از راهِ آزمایش و جستجو پنداشته‌های فیلسوفان باستان را نادرست می‌یافتند ، به نبرد برمی‌خاسته.
همین دو لغزش ، توأم با آلودگیهای کلیسا که میدانگاه نام‌آوری و پول‌اندوزی شده بود ، آن را براه انکیزیسیون انداخت.
اکنون می‌توان پرسید : انکیزیسیون چگونه از میان رفت؟!.. پاسخ کوتاه باین پرسش در زیر آمده :
اینجا گامِ بلند را راستی‌پژوهی ، آن خیمِ والا و ارجمندِ آدمی برداشت. باین‌معنی : با آنکه دانشمندان می‌دانستند که بزبان آوردن یافته‌ها و اندیشه‌هاشان ، به پیشواز بیمها و شکنجه‌ها رفتنست ، لیکن بسیاری از ایشان روا ندیدند که حقایق یا راستیها نادانسته بماند و جای آنها را پندارهای باستانی گرفته مردمان در نادانیها همچنان بمانند. اینبود باک از بیمها نکردند و بانتشار باورهاشان پرداختند. در چنین حالی دانشمندان بسیاری ، بگناه بازنمودنِ باورشان بحُکم کلیسا بکیفرهایی محکوم شدند. جُردانو برونو (3) و کسان دیگری زنده در آتش سوختند ولی کلیسا نتوانست از شناخته گردیدن و منتشر شدنِ ستاره‌شناسی کپرنیکی جلو گیرد ، چنانکه جلو فروریختن پندارهای ارسطویی و برچیده شدنِ فلکهای بطلمیوسی را نیز نتوانست بگیرد. تنها نتیجه‌ای که از انکیزیسیون بدست آمد دیر و کند گردیدن انتشارِ یافته‌های نو بود.
انکیزیسیون گالیلئو گالیلی (4) را نکشت ولی خاموشش گردانید. با اینهمه باورهای او بتندی منتشر شد و سرانجام همه (و نیز کشیشان) پذیرفتند که زمین می‌گردد. یافته‌های دانشمندان سه دیوار از چهار دیواری دانش کلیسا را که ارسطو و جالینوس و بطلمیوس و اقلیدس بودند پیاپی برانداخته بود. این تنها هندسه‌ی اقلیدسی بود که پایداری می‌کرد. بماند که مارتین لوتر و پیروانش در همین دوران با راه انداختن جنبشِ پروتستانی لرزه‌ی دیگری بر کلیسا و علوم الهی آن انداخته بودند.
👇
🖌 نویساد (هیئت تحریریه)
🔸پیشگفتار : 2ـ اَنکیزیسیون (تکه‌ی سه از سه)
کلیسا هیچ اندیشه‌ای را که نتیجه‌اش جز فراهم آمدنِ توشه‌ی آخرت چیز دیگری باشد دیندارانه و ثواب نمی‌دانست. اینست ، با میراثِ گذشتگان نیز چنان رفتار می‌کرد که به همان نتیجه انجامد. نیروی کلیسا ، در چیرگی بر باورهای مردم بود و این تنها بشرطی ادامه می‌یافت که کلیسا رشته‌ی اندیشه‌های مردم را از دست ندهد. دارایی ، شکوه و نیروی دستگاه کشیشان در گرو پیروی بی‌چون و چرای همگان از کلیسا بود و هر اندیشه‌ی نوی می‌توانست مایه‌ی جدایی گروهی از مردم از دستگاه کلیسایی گردد. پس باین موضوع حساسیت بیشتری نشان می‌داد. (1)
دانشمندان همیشه سخنان نوی داشتند و سخنانِ نو می‌توانسته گروهی را از پیرامون کلیسا بپراکند. پس کم‌کم بآنها نیز اتهامهایی زدند و سرانجام کنجکاوی دانشی نیز در رده‌ی گناهان بزرگ بشمار آمد. اینست ، دانشمندان تا برچیده شدن آن دستگاهِ شوم ، پیاپی قربانی راستی‌پژوهی خود می‌گردیدند.
چون جستجو و بحث دانشی الحاد بشمار آمد ، مردمِ کنجکاو و خواهان دانستن را راهی جز نگاه کردن بطبیعت بازنماند و این بسود آدمیان بسر آمد : دانشمندان براه درست خود افتادند و با چشم دوختن به پدیده‌های طبیعی یافتند آنچه را که با خواندن کتابهای باستان و بحث بیهوده هرگز نمی‌توانستند یافت. از «بررسی و آزمایش» در طبیعت نتیجه‌های پربهایی بدست آمد و مردم کنجکاو به ارج آنها پی بردند. کوشش دانشمندان در این راه به یافته‌هایی انجامید که با پنداشته‌های ارسطو و فلسفه‌ی یونان نه آنکه یکسان درنمی‌آمد بلکه بیکباره بوارونه‌ی آنها بود. یافته‌های ایشان از راهِ بررسی و آزمایش بدست می‌آمد در حالی که گفته‌های فیلسوفانِ باستان بیشتر بافته‌های پندار ایشان بود. برای مثال ارسطو ، باور داشت که شمارِ دندانهای زن کمتر از آنِ مرد است. با آنکه دو بار دست بزناشویی زد ، یک بار دهانِ بانو ارسطو را برای بررسی باز نکرد تا ببیند پنداشته‌اش درست است یا نه. (2)
چنین می‌نماید که در اینجا کلیسا بدو لغزش دچار آمده : نخست ، پنداشته‌های ارسطو را با آنکه مخالف مسیحیگری دریافته بدرآمیختن آنها با آموزاکهای دینی خشنودی نموده. این لغزش نه تنها از آن جهت مهمست که پنداشته‌های ارسطو جلوگیر اندیشه و پژوهش دانشی بوده بلکه از این جهت نیز مهمست که یک چیزِ متضادی را بآموزشهای کلیسا درآمیخته و در نتیجه از نیروی آموزاکهای مسیحیگری کاسته کشیشان و شاگردان هر دو را گیج و سرگردان گردانیده.
لغزش دوم اینکه کلیسا بنام پیشوایی اجازه‌ی دخالت در هر زمینهای از جمله دانشها را بخود می‌داده و دانشها را بیرون از زمینه‌ی دین ندانسته با دانشمندانی که از راهِ آزمایش و جستجو پنداشته‌های فیلسوفان باستان را نادرست می‌یافتند ، به نبرد برمی‌خاسته.
همین دو لغزش ، توأم با آلودگیهای کلیسا که میدانگاه نام‌آوری و پول‌اندوزی شده بود ، آن را براه انکیزیسیون انداخت.
اکنون می‌توان پرسید : انکیزیسیون چگونه از میان رفت؟!.. پاسخ کوتاه باین پرسش در زیر آمده :
اینجا گامِ بلند را راستی‌پژوهی ، آن خیمِ والا و ارجمندِ آدمی برداشت. باین‌معنی : با آنکه دانشمندان می‌دانستند که بزبان آوردن یافته‌ها و اندیشه‌هاشان ، به پیشواز بیمها و شکنجه‌ها رفتنست ، لیکن بسیاری از ایشان روا ندیدند که حقایق یا راستیها نادانسته بماند و جای آنها را پندارهای باستانی گرفته مردمان در نادانیها همچنان بمانند. اینبود باک از بیمها نکردند و بانتشار باورهاشان پرداختند. در چنین حالی دانشمندان بسیاری ، بگناه بازنمودنِ باورشان بحُکم کلیسا بکیفرهایی محکوم شدند. جُردانو برونو (3) و کسان دیگری زنده در آتش سوختند ولی کلیسا نتوانست از شناخته گردیدن و منتشر شدنِ ستاره‌شناسی کپرنیکی جلو گیرد ، چنانکه جلو فروریختن پندارهای ارسطویی و برچیده شدنِ فلکهای بطلمیوسی را نیز نتوانست بگیرد. تنها نتیجه‌ای که از انکیزیسیون بدست آمد دیر و کند گردیدن انتشارِ یافته‌های نو بود.
انکیزیسیون گالیلئو گالیلی (4) را نکشت ولی خاموشش گردانید. با اینهمه باورهای او بتندی منتشر شد و سرانجام همه (و نیز کشیشان) پذیرفتند که زمین می‌گردد. یافته‌های دانشمندان سه دیوار از چهار دیواری دانش کلیسا را که ارسطو و جالینوس و بطلمیوس و اقلیدس بودند پیاپی برانداخته بود. این تنها هندسه‌ی اقلیدسی بود که پایداری می‌کرد. بماند که مارتین لوتر و پیروانش در همین دوران با راه انداختن جنبشِ پروتستانی لرزه‌ی دیگری بر کلیسا و علوم الهی آن انداخته بودند.
👇
این خود چیستان شگفتیست که چگونه آنهمه چیرگی که کلیسا را بود : شحنه و جلاد ، شکنجه و زندان ، تبعید و بازداشتِ دارایی ، درون آب جوش انداختن ، سرها را بروی سندان با پتک کوفتن ، در آتش سوزاندن و صدها بیدادگری دیگر در برابر یافته‌های دانشمندان ـ که در آغاز جز اندک‌سخنانِ تازه‌ای نبود ـ تاب آوردن نتوانست و سرانجام این دستگاهِ پلیدِ کلیسا بود که ناچار شد سپر اندازد.
این نیرومندی و کارایی آن خیمِ ارجمند آدمی یعنی راستی‌پژوهی را بروشنی نشان می‌دهد : آن خیمی که هم دانشمندان را بنبرد با کلیسا برمی‌انگیخت و هم مردمانی که از گفته‌ی دانشمندان آگاه می‌شدند را بپیروی از دانش و دوری جستن از کشیشانِ پندارپرست وامیداشت.
آن دستگاه دوزخی نزدیک به شش سده برپا بود و جز لکه‌های ننگ و مایه‌ی سرافکندگی برای کلیسا و کشیشان ، چیزی بیادگار نگزارد. انکیزیسیون در اسپانیا تا سال 1834 م. برپا بود و آنگاه از کار افتاد.
پانوشتها :
1ـ جالبست باین مانندگی توجه کنیم : ملایان ما هم آتش‌بازی و جشن نوروز و بازیهایی همچون تخته نرد و شطرنج را مجاز ندانسته حرام کرده‌اند. چرا؟!..
2ـ برتراند راسل ، تأثیر علم بر اجتماع ، 1343 ص 20.
3ـ Giordano Bruno
4ـ Galileo Galilei
🌸
این نیرومندی و کارایی آن خیمِ ارجمند آدمی یعنی راستی‌پژوهی را بروشنی نشان می‌دهد : آن خیمی که هم دانشمندان را بنبرد با کلیسا برمی‌انگیخت و هم مردمانی که از گفته‌ی دانشمندان آگاه می‌شدند را بپیروی از دانش و دوری جستن از کشیشانِ پندارپرست وامیداشت.
آن دستگاه دوزخی نزدیک به شش سده برپا بود و جز لکه‌های ننگ و مایه‌ی سرافکندگی برای کلیسا و کشیشان ، چیزی بیادگار نگزارد. انکیزیسیون در اسپانیا تا سال 1834 م. برپا بود و آنگاه از کار افتاد.
پانوشتها :
1ـ جالبست باین مانندگی توجه کنیم : ملایان ما هم آتش‌بازی و جشن نوروز و بازیهایی همچون تخته نرد و شطرنج را مجاز ندانسته حرام کرده‌اند. چرا؟!..
2ـ برتراند راسل ، تأثیر علم بر اجتماع ، 1343 ص 20.
3ـ Giordano Bruno
4ـ Galileo Galilei
🌸