شما همین یک کار ساده (بازنمودن معنی درست دمکراسی) را ببینید که نزدیک به 120 سالست کسی به آن برنخاسته و بهتر بگوییم بزرگان کشور یا خود ندانسته یا پشت گوش انداخته‌اند. در حالی که این یکی از ساده‌ترین کارهاست که هر حزب راست و درستی می‌تواند به آن بپردازد و این کاستی را از میان بردارد. در جایی که چنین کار بنیادی روی زمین مانده ، همه سخن از «توسعه» می‌رانند.

ششم ، باید احزاب شکل قانونی بیابند. از بی‌معنی‌ترین کارها یکی اینست که در یک کشوری حزب نباشد. خواست ما حزب به معنی راست آنست که از یکسو مردم را راه برد و به آنها رشد سیاسی و بینش دهد و از سوی دیگر مردم آن را راه برند و بر کارهایش نظارت کنند.

باید حزبی باشد که اعضای آن گذشته از نیکنام و پاک بودن ، گرفتاریهای کشور و راه چاره به آنها را شناخته و بر سر آن دست یکی گردانیده تنها سود مردم و کشور را بدیده گرفته به چاره‌ی اینها بکوشد؟!.
باید یک حزب راست و درستی باشد ، آرمانهایش درخور پذیرفتن باشد و برنامه‌ی خود را از روز نخست آشکار بگوید و دیرزمانی به شرح آن بپردازد. خواست و رفتارهاش چنان شفاف باشد که مردم حزب را خوب بشناسند تا به نماینده یا نامزد او از همین راه اطمینان یابند و رای دهند.

امروز که جمعیت شهرها با صدهزارها و میلیونها شمارده می‌شود و از کارهای بسیار دشوار شناختن آدمهاست ، مردم یک نماینده‌ی مجلس را چگونه بشناسند و از پاکدامنی و کاردانی او بیگمان گردند؟! آیا نه آنست که باید نمایندگان را از راه حزب بشناسند و حزب ضامن رفتارهای آنان باشد؟! اگر نیک از کار درآیند به آبروی حزب بیفزایند و اگر بد درآیند از آبروی حزب بکاهند. این یکی از سودهای حزب است.

در جایی که چنان حزبی نیست ، اساساً انتخابات چه معنایی دارد؟! در جایی که نه حزب هست و نه رسانه‌های آزاد که پیشینه‌ی افراد و نیز برنامه‌ی نامزدها روشن باشد ، مردم به چه اطمینانی به کسی که «مستقل» به میدان آمده و برنامه‌اش را نمی‌دانند و خودش را نیک نمی‌شناسند رای دهند؟!

آن حزبهای یک‌شبه که چند تنی برای سودهای خود با برگزیدن نامی برپا کرده و زیر آن نام تا روز انتخابات بوده و سپس ناپدید می‌شدند مورد نظر ما نیست. هشتاد سال پیش گفته شده که حزبهایی که در ایران در چهل سال پس ازمشروطه پدیدار شده بیش از همه‌ی حزبهایی بوده که در چند صد سال دوره‌ی دمکراسی در انگلستان برپا شده. ببینید در این هشتاد سال چه شماری به آن حزبهای صوری افزوده شده. (3)

چنانکه در مورد دوم آمد در اینجا نیز باید اجازه‌ی برپا کردن حزب تنها به افراد پاکدامن و ایرانخواه داده شود. همین دو مورد آخر (معنی دمکراسی ، حزب و کوشش سیاسی از راه حزبها) را از این نظر مهم می‌دانیم که باری مردم با مفاهیم بنیادی دمکراسی آشنا شوند و چنین نباشد که یک ماکت دمکراسی را بجای اصل آن نشان دهند و به رخشان کشند.

دیگر سخنان بماند ، بیاییم درباره‌ی همین‌ها گفتگو کنیم. اینها شش قلم از خواستهای ما و کوتاهشده‌ی سخنانی بود که به انتخابات مربوط است. ما گذشته از دهها نوشتار درباره‌ی گرفتاریهای اندیشه‌ای که به آنها اشاره کردیم برای چاره به آنها در زمینه‌ی اقتصاد ، فرهنگ ، سیاست و راه زندگانی نوشتارهای بسیار داشته و در این کانال آورده‌ایم.

(دنباله‌ی این نوشتار فردا خواهد آمد)



پانوشتها (همه از ماست) :

1ـ شرح کامل در این باره را در کتاب «امروز چاره چیست؟» بخش چهارم بخوانید.

2ـ مشروطه جز بمعنی دمکراسی نیست ، چنانکه در همین کتاب ده بار بیشتر این معنی بکار رفته است. امروز کسانی مشروطه را شیوه‌ی کشورداری‌ای همچون انگلستان می‌پندارند که در آن پادشاه با سمت تشریفاتی هست ولی کارها در دست پارلمان می‌باشد. این غلط‌فهمی جز از راه تبلیغ رژیم پادشاهی پدید نیامده.

چنانکه در صفحه‌ی 36 و همین صفحه بروشنی بازنموده شده در مشروطه مردم نیازی به پادشاه ندارند. به این نتیجه رسیده‌اند که خودشان می‌توانند کشور را راه برند.

3ـ معنی درست حزب و شرح مفصلتر آن را در کتاب «امروز چاره چیست؟» بخوانید.


🌸

🔶 انتخابات ریاست جمهوری در سال 1403

🔸 کوشاد تلگرام

🔸 (سه از سه)


با چنین دیباچه‌ای به گفتگوی انتخابات بازگردیم. ما می‌پرسیم کدام یک از اینها را یک تن به تنهایی می‌تواند به انجام رساند؟! مثلاً همان شماره‌ی یک ، موضوع آزادی حجاب را بدیده گیرید. همین آقایان نامزدها هیچ یک نمی‌یارست در آن باره روشن سخن براند. مثلاً بگوید : من اگر به ریاست جمهوری برسم ، گشتهای ارشاد را برخواهم چید.

دومی را بدیده گیریم. آیا کدام یک از نامزدها خواهد یارست پرونده‌ی فاسدان را رو کند؟! این گذشته از آنست که باید کارنامه‌ی خودش پاک بوده و پرونده‌ای از فساد نداشته باشد. دوره‌ی احمدی‌نژاد فراموش نشده که با همین عنوان از مردم رای گرفت که فاسدان را بشناساند و دمادم هم ژست فاش کردن می‌گرفت و «بگم ، بگم؟» اش گوشها را پر کرده بود. ولی آیا کاری توانست؟!..

سومی را که شناسایی فرمانده و اعضای گروه فشار و پراکندن آنان و به دادگاه سپاردن بزهکاران است بدیده گیرید ، آیا این آقایان ، اگرچه دست بدست هم دهند ، می‌توانند کاری کنند؟!

دیگر کارها هم به همین سان است. از اینروست که ما هیچ امیدی به این کسان و این انتخابات نداریم. ما آن را نمایشی می‌دانیم. اساساً از دمکراسیِ ماکتی جز یک رشته نمایش و وانمودهای تصنعی انتظار نمی‌توان داشت.

آن قانون اساسی که همه گونه ایراد برآن وارد است بویژه با اصل پنجم (ولایت فقیه) و اصلهای پیوسته با آن جایی برای دمکراسی باز نگذاشته. از آنسو ، این انتخابات با نظارت استصوابی و رد صلاحیتِ فله‌ای دیگر نه انتخاب بلکه انتصاب است. آن مجلسی که خود به تنهایی نمی‌تواند قانون بگذارد و باید رای شورایی و مجمعی را پشتیبان خود داشته باشد و گذشته از اینها ، حکم حکومتی هم خلاف رایش صادر نشود ، این دیگر مجلس نمایندگان مردم نیست. این انجمنی است از نمایندگان همانها که سود خویش را جلوتر از سود و رفاه مردم می‌گیرند.

در چنین سیستمی رای دادن گرهی از زندگانی مردم نمی‌گشاید ولی گره بزرگی را از حکومت می‌گشاید ـ چنانکه خود بارها این را بزبان آورده‌اند.

اکنون از دیدگاه دیگری به این انتخابات که پس از پیشامدهای جانسوز سال 1401 برگزار می‌شود بنگریم. همه می‌دانند که شرکت نکردن در انتخابات یک پیامی به حکومت دارد. حکومتی که هر گونه آزادی را از مردم گرفته و انکیزیسیون ملایی براه انداخته و دمادم دگراندیشان را به زندان و طناب دار می‌سپارد ، و مردم را صالح به همه‌پرسی هم نمی‌داند ، مردم چه گفتگویی با او می‌توانند؟!. اینست با رفتار خود به او پیامهایی می‌دهند. از جمله‌ی آن پیامها اینهاست : «ما تو را به رسمیت نمی‌شناسیم» ، «تو به اعتماد ما خیانت کرده‌ای و این بخشودنی نیست» ، «پاسخ اعتراض مردم با گلوله و زندان نیست ، اینها جز ستمگری و وحشیگری نبوده و نیست».

اینها برخی از پیامهای شرکت نکردن در انتخابات است. مردم می‌کوشند این بار از این راه سخنانشان را به گوش حکومت و جهانیان برسانند.

ما می‌بینیم اگر در انتخابات شرکت شود این پیامهای مردم همچون دیگر حقوق ایشان پایمال خواهد شد و به گوش کسی نخواهد رسید. جهانیان هم از این مردم دمدمکی در شگفت خواهند شد. خواهند پرسید : این چگونه مردمیند که با آنهمه کشتاری که از ایشان شد ، هنوز پای صندوقهای رایی می‌روند که همان ستمگران برایشان ساخته‌اند؟!.

می‌خواهیم بگوییم شرکت در انتخابات ، سخنان بر حق مردم را درمیان غوغای رقابتهای انتخاباتی گم و خفه نمودن است. تأیید رفتارهای پست و ناجوانمردانه‌ی حکومت است. جری کردن آنست. فشنگ به تفنگ آنها گذاردن است.


👇

***

از آنسو ، موافقان شرکت در انتخابات نیز برآنند که اگر بفلان نامزد که به دیگران برتری دارد رای ندهیم ، یکی از آنهایی که شایستگی ندارند بر صندلی ریاست‌ جمهوری خواهد نشست. می‌خواهیم در اینجا به این سخن نیز بپردازیم.

ما می‌گوییم : به این سخن چند ایراد وارد است. نخست ، درچندین انتخابات گذشته این پیش آمده که همه آن را انتخاب میان بد و بدتر نامیده و مردم را از آینده‌شان ترسانیده‌اند. با همین ترس بر مردم غلبه کرده و به پای صندوقهای رای کشانیده‌اند. باید دانست که مردم رفته رفته دانستند که اینها راست نیست و رئیس‌جمهور در این دستگاه اختیارات فراوانی ندارد و دست و بالش در بسیار کارها بسته است.

دوم ، با چنین ترتیبی شما پیام اعتراض‌کنندگان ، ستم‌کشیدگان و خانواده‌هایشان را قربانی خواهید کرد. سوم ، این سخن در جایی درست بود که برنده‌ی انتخابات برنامه‌های سنجیده و عملی‌ای می‌داشت و می‌توانست آزادانه آنها را به اجرا بگذارد. در حالی که نامزدهای کنونی برای انتخابات آماده نبودند و برنامه‌ی سنجیده‌ای نداشتند زیرا تنها یک پیشامد ناگهانی آنها را به این میدان رقابت کشانید. از دیگر سو ، چنانکه گفته شد چارچوب تصمیم‌گیری در این حکومت چنان است که گفتیم : مادام آن دسته‌ای که دستی بالا دست دولت دارد هست و منافعش با سود مردم در تضاد می‌باشد فرق چندانی نمی‌کند کی بر سر کار باشد. آنها در گرفتن سود خود پافشارند و در برابر هر کسی که سود آنها را به خطر بیندازد خواهند ایستاد.

این سه دهه است آزموده شده. رئیس‌جمهور در این حکومت جز اندک استقلالی در تصمیمهایش ندارد. همینکه خواست تصمیمهایی بگیرد که کشور را از این حال درآورد و سود مردم را بدیده گیرد به او یادآور می‌شوند که «ذوب در ولایت فقیه» بوده است و نباید پایش را از گلیمش درازتر کند.

همه بیاد دارند در داستان احمدی‌نژاد و حیدر مصلحی وزیر اطلاعات که تازه از تصمیمهای کلیدی هم نبود به او فهماندند که از مرز خود گذشته. همان محمد خاتمی که در آغاز کارش خوش درخشید و می‌رفت در زمان او قانون مطبوعات تصویب شود ، با غرب گفتگوها برود ، رسانه‌ها آزاد باشند و آرزوهای دیگر مردم به نتیجه برسد ، دیدیم که به گفته‌ی خودش هر 19 روز یک توطئه برپا کردند تا بزمینش زنند و سخن مشهور او را بیاد دارند که گفت : «رئيس‌جمهوری كه تعبير و تفسير جديد میشود ، تداركچی دستگاههای ديگر است». از اینروست که می‌گوییم چون در این دستگاه دست و پای رئیس‌جمهور تا اندازه‌ی زیادی بسته است ، اینست فرق چندانی میان این و آن نمودار نمی‌شود.

شنیده شد یکی از نامزدها بی‌پرده خود را ذوب در ولایت فقیه خوانده و گفته کاری جز اجرای برنامه‌ی هفتم نخواهد داشت و درمیان سخن از کارهای آینده‌اش چنین گفته : «سیاستهای کلی رهبری مشخص است». همو گفته : اگر نتوانم تغییرات حداقلی را صورت دهم کنار می‌کشم! پیشینه‌ی این حکومت نشان می‌دهد این کسان اگر این را از ته دل نیز بگویند در این کار آزاد نیستند!.

آیا شرکت ما در چنین نمایشی تأیید ظاهرسازیهای آنان نیست؟! در برابر ستمدیدگان امروزی و آیندگان گناهکار و روسیاه نخواهیم بود؟! آیندگان درباره‌ی ما چه قضاوتی خواهند کرد؟!.


🌸

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 4ـ بازگردانیدن ارتجاع (تکه‌ی سه از نه)


بسخن خود بازگردیم. پس از افتادنِ رضاشاه و همزمان با کوششهای آزادیخواهان ، بدخواهانی فرصت یافته می‌خواستند هرچه بدست آمده بود ، از نیکیها و دانشها ، از رهگذر «رضاخانی بودن» ناستوده و بد نشان داده همه را بازگردانند. به ملایان میدان گذشته را بدهند و آنها را آزاد گزارند که سنگ راه آزادیخواهی گردند.

در این کار فراموشی توده نیز مؤثر بود : آن نسلی که دشمنی ملایان را با کشور و پیشرفت دیده و با گوشت و پوست دریافته بود درگذشته یا به روزگار پیری رسیده بود. از آنسو بیشتر جوانان ، چون از تاریخ و سیاهدلی‌هایی که از ملایان سر زده بود ناآگاه بودند ، اینبود به جست و خیزهای آنان نیز اهمیتی نمی‌دادند.

چندین سال پیش نویسنده‌ی آزادیخواه ، شادروان دکتر ناصر پاکدامن ، با همه‌ی دشواریهایی که دسترس بمنابع پژوهشی در این زمینه در اروپا داشته ، درباره‌ی کشته شدن احمد کسروی ، کتابی ‌بر پایه‌ی واقعیتهای بدست آمده از روزنامه‌ها و کتابها و گفته‌ی گواهان ، بنام «قتل کسروی» فراهم آورد.

باورها و داوریهای نویسنده بجای خود ، درستکاری او در گردآوری سندها و کوشش و رنجی که بکار برده بکتاب جایگاه والایی بخشیده و از اینرو جای ارجشناسی بسیار دارد. سندهای این کتاب گوشه‌ای از تحولات سالهای20 تا 24 ایران را روشن می‌سازد و نمونه‌ی نیکیست از یک کاوش باریک‌بینانه در چگونگی پدید آمدن دسیسه‌های سیاسی و نشان دادن دستهای پلید کارگردانان آنها. این کتاب سندهای ارزشمندی از بازگردانیدن ارتجاع بدست دولتهای بدخواه پس از رضاشاه دارد.

از روی سندهای آن کتاب ، خواست سیاست‌پیشگانِ بدخواه نه تنها بازآوردن ملایان و در نتیجه بازگردانیدن چادر و سینه‌زنی و زنجیرزنی و قمه‌زنی و مرده بکربلا بردن و دیگر نمایشهای ننگ‌آور شیعیگری ، بلکه بازگردانیدن و بی‌نتیجه گزاردن دیگر کارهای سودمندِ زمان رضاشاه نیز بوده. (بدانسان که امروز همان سیاست ننگ‌آور در کارست).

این نقشه‌های خائنانه گرچه در آن سالها با ژست مخالفت با دیکتاتوری و بازگردانیدنِ دمکراسی بکشور انجام می‌گیرد لیکن هدفهای دیگری دارد و نتیجه ‌این باید باشد که مردم نه تنها از دمکراسی بهره‌مند نگردند بلکه از نیکیهای دوره‌ی پیش نیز بازمانند. می‌خواهند ملایان را درمیان مردم بانفوذ وانمایند و به رخ آزادیخواهان کشند تا از یکسو میدان بآزادیخواهان تنگ گردد و از سویی کشور را دچار پسرفت و دو دستگیها گردانند که همچنان در گرفتاریها بماند و روی آرامش نبیند. روی آرامش و پیشرفت نبیند مبادا که رشته‌ی کارها از دستشان درآید و آن بهره‌مندیها و کامرواییها که می‌داشتند از دست برود یا اینکه کارهای گذشته‌شان به آشکار افتد و رسوا گردند.

نقشه‌ها با آزمودنِ چادر آغاز می‌گردد. در ظاهر بسر کردن چادر و هواداری از آن از سرِ «دینداری» است. جلو سختگیریهای گذشته را گرفتن هم بهانه‌ای دارد : «آزادیخواهی و بیزاری از دیکتاتوری». اینست به بهانه‌ی دینداری و آزادیخواهی ، پرچم ارتجاع افراشته می‌گردد تا ملایان و حاجیهای مقدس‌نما و دیگر پَسروان دریابند که هنگام آن رسیده که دل از بیمها بزدایند و بجای آن امیدها پرورند.

چادر نقطه‌ی آغازِ نقشه و دستاویز اصلی ملایان بود که می‌خواستند از حسِ ناموس‌خواهی مردان ایرانی بهره برند و بر اندیشه‌های آنان چیره گردیده میدانی برای خود باز کنند تا شاید آب رفته را بجوی بازگردانند.

در کتاب یاد شده از این دستاویز مهم ارتجاع سخنها رفته. گذشته از آن ، در کتاب «واقعه‌ی کشف حجاب ، اسناد منتشر نشده از واقعه‌ی کشف حجاب در عصر رضاخان» (مؤسسه‌ی پژوهش و مطالعات فرهنگی / سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی‌ ، 1371، گردآورده‌ی مرتضا جعفری و دو تن دیگر) در صفحه‌های 81 و 82 سندهایی (نامه‌هایی) آمده که بروشنی نشان می‌دهد محمدعلی فروغی «از روزی که مصدر خدمت شده» (شهریور 1320) نیمه‌آشکاره ببازگردانیدنِ چادر می‌کوشیده.

پس از آن نقشِ آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی در پیشبرد این خواست شوم آشکار می‌گردد.



▫️ پانوشتها :

1ـ محمدعلی فروغی (ذکاءالملک) یکی از کهنه‌‌سیاست‌پیشگان قاجار بود. چند بار نمایندگی مجلس ، ریاست دیوانعالی تمیز ، وزارتهای عدلیه ، مالیه و خارجه را داشته است. دو دوره نیز نخست‌وزیر رضاشاه و بارها به وزارت و سفارت و ریاست فرهنگستان و دیگر جایگاهها در حکومت او رسیده بود. استعفانامه‌ی رضاشاه را او نوشت و نخستین نخست‌وزیر محمدرضاشاه گردید. پرونده‌ی زندگانی این مرد آکنده از بدخواهی با ایرانیانست. (برای شناختنِ او : نک. کسروی ، دادگاه 1357 ص 55 تا 58. همچنین نک. جواد بهنامی ‌کازرونی ، فروغی از نگاهی دیگر ، روزنامه‌ی شرق ، 28/5/85)

2ـ پاکدامن ، ناصر ، قتل کسروی 1380 ، انتشارات فروغ ، آلمان ص 81 تا 83.


🌸

دکتر ناصر پاکدامن (نویسنده‌ی کتاب «قتل کسروی»)

محمدعلی فروغی (ذکاءالملک)

📖 کتاب در پاسخ حقیقتگو

🖌 احمد کسروی

🔸 3ـ کیش جدا و دین جداست (یک از یک)


بارها گفته‌ایم اینان معنی دین را نمی‌شناسند ، و دین را این می‌دانند که کسی با زبان به هستی خدا و راستگویی پیغمبران و بجهان دیگر و دوزخ و بهشت خَستُوان [1] باشد و کسانی را نیز از مردگان دست‌‌اندرکارهای خدا شناسد و مهر آنان را به دل سپارد و پرستشها و نیایشهایی نیز بجا آورد و بس. چنین کسی دیندار است ، اگر شاعر یاوه‌گو بود گو باشد ، فیلسوف پندارباف بود گو باشد ، بمردم ستم کرد گو بکند ، گردن به یوغ بیگانگان گزاشت گو بگزارد ، افزار دست آنان شد گو شود ، در یک توده ده تن همدل و همدست نبودند نباشند ، صدمیلیونها مردم زبون مشتی بیگانه گردیدند بگردند ، غیرت و مردانگی از میان رفت برود ... اینست معنایی که اینان به دین می‌دهند ، و هرگاه شما بپرسید : آخر سود این دین چیست و چه نتیجه‌ای از آن در دست تواند بود؟!.. در پاسخ به یک رشته سخنان بیهوده‌ی دیگری برخیزند. نه تنها اینان ، همگی دیگران از مسیحی و جهود و زردشتی ، دین را باین معنی می‌شناسند.

در اینجا من بیاد داستانی می‌افتم که چندی پیش در تاریخ پیدایش آمریکا خوانده‌ام. بدینسان که چون کلمبوس [2] ، آمریکا را پیدا کرد و مردم اسپانیا بجزیره‌هایی از آن دست یافته نشمین گرفتند اینان دست ستم بر بومیان کهن باز کرده از گزند و آزار بازنمی‌ایستادند. چنانکه در جزیره‌ی کوبا یکی از فرمانروایان آنجا را دستگیر کرده خواستند با شکنجه او را بکشند و چون او را به تیری بستند کشیش اسپانیا که برای رواج دین مسیح همراه شهرگشایان بآمریکا رفته بود پا جلو گزارده بدستگیر بیچاره چنین گفت : «تو اکنون زیر شکنجه و آزار خواهی مرد و خوشیهای اینجهان را بدورد خواهی گفت ، باری در این دم واپسین دین مسیح را بپذیر که در آنجهان در بهشت باشی و خوشیهای جاویدان یابی». مرد آمریکایی سخن کشیش را گوش داده و اندکی اندیشیده چنین گفت : «در بهشتی که می‌گویی آیا در آنجا مردم اسپانیا نیز خواهند بود؟!..» کشیش پاسخ داد : «بیگمان همه‌ی کسانی که نیکوکارند در بهشت خواهند بود» گفت : «اینان را که من می‌شناسم باید از نیکوانشان هم دوری گزید. در جایی که اینان باشند مرا آرزوی رفتن بآنجا نیست» این گفت و تن بشکنجه سپرد و چشم از جهان پوشید.

در این داستان اگر نیک اندیشید آن کشیش به بیدینی نزدیکتر از این آمریکایی دُژآگاه [3] بیابانی بوده. چه او دین را این می‌دانسته که کسی نام مسیح را بشنود و با زبان بفرزند خدا بودن او خَستُوان گردد و بپاداش این کار خود در آنجهان به بهشت رود و بس. آیا این دینست؟!.. آیا چه سودی از چنین دینی تواند بود؟!. دینی که عنوانش اینست : آدم در بهشت گندم خورد ، و گناهکار شد ، و فرزندان او گناهکار زایند ، و بکفّاره نیاز می‌دارند ، و خدا از بس جهان را دوست می‌داشت یگانه فرزند خود را فرستاد ، تا کفّاره‌ی گناهان ایشان شود ، و اینست هر کسی باید او را بشناسد و باو بگرود تا رستگاری یابد و در آنجهان به بهشت رود ـ جمله‌هایی که پی هم می‌آید هر یکی جز درخور ریشخند نیست.

اگر او معنی درست دین را دانستی بایستی پیش از همه همشهریان خود را که بدانسان ستمگری می‌نمودند بیدین شناسد و نخست بآنان پردازد. درباره‌ی مرد آمریکایی نیز این بداند که کسی که یک عمر با بت‌پرستی و بیدینی بسر برده و اکنون واپسین دم زندگانی اوست دیگر وی را از دین چندان سودی نتواند بود و می‌باید بحال خود گزاشت.

پاسخی که مرد آمریکایی بکشیش داده بسیار عامیانه است. لیکن چنان پیشنهاد را جز چنین پاسخ نشایستی.

دین بمعنی درست خود شاهراهیست که مردمان در آن گرد آیند. بدانسان که در بیابان بس بزرگی اگر شاهراهی باز نباشد راهروان که بآنجا رسند هر کدام رو بسوی دیگری کنند و پراکنده و گمراه گردند ، در زندگانی نیز اگر راهی باز نباشد مردمان هر دسته‌ای پندارهای دیگری پیش گیرند و از هم پراکنند و اینست که باید راهی درمیان باشد و همانا آن راه است که دین نامیده می‌شود.

این معنی درست دین است ، ولی اینان بیکبار از آن ناآگاهند و ما گاهی از اینان سخنانی می‌شنویم که نمی‌دانیم چه پاسخی بآنها دهیم. مثلاً ما می‌گوییم : از آلودگی دین ، جوانان و دانشمندان همه از آن بیزار شده‌اند و امروز انبوه مردم بیدین می‌باشند ، آنان پاسخ می‌دهند : «نه! اینان فطرتاً دیندارند نهایت از آن اعراض کرده‌اند». این سخن را کسی می‌گوید که خود را از پیشوایان می‌انگارد. این بدان می‌ماند که کسی در زمستان سردی آتش در اتاق خود روشن نکند و میهمانان را در سرما گزارد و چنین گوید : «آتش که در طبیعت هست نهایت ما در اتاق خود نمی‌داریم». کسی نمی‌پرسد : اگر این اندازه‌ دینداری بس بودی دیگر برخاستن پیغمبران و آنهمه کوششها را چه خواستی؟!..

👇

اینها از پاسخ نگارشهای حقیقتگو بیرونست و کنون بپاسخ آنها می‌پردازیم : حقیقتگو می‌نویسد پیمان چون از شماره‌های نخستین هواداری از دین می‌نمود او شادمان گردیده ولی سپس نگارشهای ما مایه‌ی رنجیدگی او شده ، این رفتاریست که بیشتر کسان با ما می‌دارند. تا سخنان ما بسود ایشان است خشنودی می‌نمایند و همینکه سخنی را بزیان خود می‌یابند می‌رنجند و در این هنگام است که از همه‌ چیز چشم می‌پوشند و بگله و بدگویی می‌پردازند.

ما از نخست درفش دین برافراشتیم و در زمانی که انبوه مردمان از آن روگردان بودند و همگی نومیدی می‌نمودند ما بهواداری برخاستیم و بخواست خدا و به یاری او گامهای بس بزرگی را در این راه برداشتیم ، و کنون نیز یگانه آرزوی ماست که نام خدا در جهان بلند گردد و جهانیان از روی دین زیست کنند و اینهمه کوششها را از بهر آن بگردن گرفته‌ایم. لیکن ما از گام نخست چشم بکیشهای بیپای کنونی نداشتیم و نبایستی داریم. ما دین را از بهر خشنودی خدا و برای پیشرفت کار جهانیان می‌خواهیم ، و این کیشها سراپا مایه‌ی پسرفت زندگانیست و خدا از آنها بیزار می‌باشد.


پانوشتها :
1ـ خَستُویدن (xastovidan) = اعتراف کردن. خَستُوان = مقر ، معترف.
2ـ Columbus ، تلفظ درست نام دریانوردی که آمریکا را پیدا کرد.
3ـ دُژآگاه = کسی که آگاهیهایش ناراست و خود فرهنگ‌نادیده و ناتراشیده باشد.


🌸

🔶 باز درباره‌ی انتخابات ریاست جمهوری در سال 1403

🔸 کوشاد تلگرام

🔸 (یک از یک)

چون در این روزها درباره‌ی شرکت کردن یا نکردن در انتخابات و سودهای هر یک از آنها سخنان متضادی بر زبانها می‌رود و ما نیز نوشتاری نوشتیم که بخش پایانی آن امروز ساعت 30 : 13 در کانال آمد ، می‌خواهیم نکته‌هایی را که هنوز تاریک است با این نوشته به روشنی آوریم.

نخست باید دانست که این حکومت به مرگ گرفته تا ما به تب خشنود باشیم. چنانکه گفته‌ایم یک دمکراسیِ فلج و فشل به مردم داده‌اند و هر چند سال یک بار مردم را با فریبهایی به پای صندوقها می‌کشند تا به جهانیان بفهمانند که هواداران ما پرشمارند. ولی آیا از این ماکتِ دمکراسی ، دمکراسی برمی‌آید؟! اگر وانتی که یک چرخ ندارد و از سه تای دیگر هم یکی پنچر است بتواند بار برد ، از این حکومت هم دمکراسی تواند برآید.

کسانی که از انتخابات نومیدند و شرکت در آن را تحریم کرده‌اند ، به چه علت بوده؟! آیا نه آن آنست که (برای مثال) دیده‌اند رئیس‌جمهور بنی‌صدر با گرفتن 11 میلیون رای (از کل 14 میلیون) ، همینکه یک دسته از هوادارانِ حکومت ، بودن چنان کسی را بسودشان ندانستند با غوغا برانگیختن و هوچیگری همه‌ی آن رایها را پوچ گردانیدند و کم مانده بود او را بکُشند؟! آیا ندیدند محمد خاتمی با داشتن 20 میلیون رای (نزدیک به 70 درصد رایها) همینکه خواست کارهایی بسود مردم کند به گفته‌ی خودش هر 19 روز یک دسیسه برایش فراهم کردند؟! حسن روحانی را ندیدند که گره کوری را که تا آن روز باز نشده بود با «برجام» باز کرد ولی همان دسته‌ی دسیسه‌سازِ سودجو از هر راهی کارشکنی در کارش کردند؟!

آیا بنی‌صدر حریف آن دسته شد؟! ، آیا محمد خاتمی توانست آن 13 اسکله‌ی قاچاق را ببندد؟! آیا حسن روحانی توانست جلو رد صلاحیتهای فله‌ای شورای نگهبان و فیلتر کردن اینترنت را بگیرد؟! آیا احمدی‌نژاد توانست مصلحی را از کار بردارد؟!

پس ببینید بیجهت نیست مردم از این دستگاهی که ننگ دمکراسیهای جهانست نومیدند. اینکه ما ـ بویژه با آزمایشهایی که حکومت تاکنون پس داده و به شناخته شدن بهتر او انجامیده ـ با شرکت در انتخابات مخالفت نشان دادیم از سر لجبازی نیست بلکه ما برآنیم که این راه ، نه دمکراسی بلکه گمراهی است و نباید به میدان فریبکاری 46 ساله‌ی حکومت درآییم. چنانکه او می‌خواهد با سرگرم گرداندن ما زمان بخرد ، بازیچه‌ی او نشویم. بلکه با شرکت نکردن در آن و تشویق دیگران به شرکت نکردن دو کار را به انجام رسانیم.

یکم ، به حکومت بفهمانیم که تشت رسواییشان از بام فروافتاده و بانگش را همه شنیده‌اند و ما دیگر فریب او را نخواهیم خورد. آن سودی را که می‌خواهند از رهگذر شرکت مردم در انتخابات ببرند از آنان دریغ می‌کنیم تا خود را زورمند به هر زورگویی ندانند. 46 سال زمان کوتاهی نیست یک عمرست. دوم ، راه دمکراسی به معنی راستِ آن را چنانکه در نوشتارهامان در این باره نوشته‌ایم دنبال می‌کنیم. تا جایی که مردم بدانند این دستگاه چه اندازه از آن پرت افتاده و چیزی جز یک دیکتاتوری فربه با رخت تنگ دمکراسی نیست.

اگر ما به بازی ملایان درآییم ، مردم را از راه درست دمکراسی دور گردانیده‌ایم. آنها نیز فریب خورده خواهند پنداشت آنچه حکومت بما می‌نماید براستی دمکراسی است. وانتی با سه چرخ که یکی از آنها نیز پنچر است ؛ واقعاً می‌تواند بار برد.

ما درباره‌ی گرفتاریهای کشور و نیز اصلاحات سیاسی سخنان بسیاری رانده‌ایم و اینک برای یادآوری سه مورد از بنیادی‌ترین آنها را که به دمکراسی ارتباط مستقیم دارد در زیر می‌آوریم.

1ـ دانستن معنی راست دمکراسی و شناختن موانع آن و مبارزه با آنها.
2ـ کوشش به دانستن معنی راست میهن‌پرستی و شناخت موانع آن و نبرد با آنها.
3ـ شناخت معنی راست حزب و کوشش برای تحقق رسمی حزبهای واقعی.

بجای سرگرم شدن به نمایشهای دمکراسی که حکومت هر چندگاه براه می‌اندازد ، با کوشیدن به اینها سود بسیار خواهیم برد.
.

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 4ـ بازگردانیدن ارتجاع (تکه‌ی چهار از نه)


نخستین سند که مشت فروغی را باز می‌کند نامه‌ی فرمانداری یزد است بوزارت کشور. در 23/7/20 (یک ماه پس از برافتادن رضاشاه و گمارده شدن او بنخست‌وزیری) نامه‌ای بامضای «جمعی از زنان یزد» بمجلس شورای ملی می‌رسد. این نامه از رفتار پاسبانان شکایت می‌کند که در زمان رضاشاه چادر از سر زنان می‌کشیدند و آزار هم دریغ نمی‌کردند و هنوز هم رفتارشان همانست. در پایان خواستارِ «آزادی حجاب» می‌شود.

مجلس نامه را بوزارت کشور می‌فرستد و او از فرمانداری یزد جویا می‌شود. فرماندار از شهربانی می‌پرسد و سپس در20/9/20 بوزارت کشور چنین پاسخ می‌دهد :

«اولاً آنچه ‌این فرمانداری تجسس و تفحص نمود ، دادخواست‌دهندگان معلوم و شناخته نشدند» و در هر حال اعتراض ایشان برفتار مأموران سابق است کارکنان فعلی دیگر چنان نمی‌کنند و بعد هم اضافه می‌کند که «تصور می‌رود دادخواست تقدیمی ‌بقلم یکی از روضه‌خوانهای سابق باشد که بزبان زنان یزد نوشته است ...» (1)


چنانکه ‌این سند را با سند پایین یکجا بدیده گیریم درمی‌یابیم که «بشهربانی سفارش کردم که متعرض کسی نشوند» سخن راستی بوده از دهان مردی ناراست. ولی چرا چنین سفارشی کرده؟! باهم ببینیم.

دومین سند نامه‌ایست از فروغی ، چهار ماه پس از رفتن رضاشاه ، در پاسخ بنامه‌ی حاج ‌سید ابوالقاسم کاشانی که گویا کسانی از دست پاسبانان که چادر از سر زنانِ چادری می‌کشیدند باو شکایت برده‌اند و او هم آن را بنخست‌وزیر رسانیده. اینست پاسخ فروغی :

پاسخ حضرت آقای نخست‌وزیر به حضرت حجت‌الاسلام آیت‌الله‌ آقای حاج ‌سید ابوالقاسم کاشانی دامت اقباله تاریخ 19/10/20 نخست‌وزیر عرض می‌شود.

نامه‌ی شریف بتاریخ 19/10/20 وصول یافت. اینجانب از روزی که مصدر خدمت شدم ، در این باب بشهربانی سفارش کردم که متعرض کسی نشوند و از قراری که شهربانی اظهار می‌دارد بهمین دستور رفتار می‌شود. اینکه شاکیان نوشته‌اند پاسبانها در کوچه‌های خلوت متعرض زنها می‌شوند بعید بنظر می‌آید ، زیرا که در کوچه‌های خلوت پاسبان گماشته نشده است.

در هر حال بجای اینکه شکایت کلی کنند ، خوبست اگر واقعاً موردی پیدا می‌شود که کسی بزنی تعرض کند ، بشهربانی یا خود اینجانب اطلاع بدهند تا اقدام لازم بشود.

با تجدید عوالم خلوص محمدعلی فروغی (2)


ظاهراً فروغی می‌خواهد بفهماند که من آن فرمانروای پیشین نیستم ، پیشتر در این زمینه «تعرض»‌هایی می‌شده (چادر از سر زنان کشیده می‌شده) ولی از روزی که من سر کار آمده‌ام جلو تعرضها را گرفته‌ام. زیرکیها و بدخواهیهایی در این نامه بکار رفته و باشد که در نگاه نخست بچشم نیاید.

چنانکه مشی سیاسی دوران رضاشاه و پیشامدهای بعدی ، بویژه بازگشتِ آقاحسین قمی ‌بایران را که یک سال و نیم دیگر پیش آمد (و در پایین بآن خواهیم پرداخت) باهم یکجا بدیده گیریم ، پرسشهای زیر خواه ناخواه باندیشه می‌آید :

نخست جای پرسشست که ‌این دولتمرد ، محمدعلی فروغی ، پایبند چیست؟! آیا پایبند دمکراسی و مخالف دیکتاتوریست؟!. اگر چنانست ، چگونه او یکی از ستونهای «دوره‌ی دیکتاتوری» و از نزدیکترین یاران رضاشاه بوده ، بیست بار (کم یا بیش) بوزیری و نخست‌وزیری رسیده و مقامهای مهم دیگری باو سپرده شده؟!. و اگر هوادار دمکراسی نبوده در آنحال ، اکنون که «دوره‌ی دمکراسی» نامیده می‌شود ، چگونه سررشته‌ی کارها را بدست گرفته؟! چنین کاری بآسانی چگونه تواند بود؟! آیا این یک بام و دو هوا نیست؟! دوم ، آیا نخست‌وزیری با چهل و اند سال پیشینه‌ی کار سیاسی ، آن اندازه نادانست که زیان چنین نوشته‌ای را در آن هنگام نداند؟! سوم ، رضاشاه افتاده و پسرش جای او را گرفته ، آیا قانونهای کشور هم دگرگون گردیده؟! آیا او می‌تواند بسر خود قانون را نادیده گیرد؟! گیریم که قانونی در سایه‌ی خودکامگی گزارده شده ، آیا نه آنست که ‌این مجلس است که تواند آن قانون را بازگرداند؟! اگر او براستی خواهان دمکراسیست ، آیا نه آنست که او و وزیرانش باید تصمیمهای مجلس را بکار بندند؟! چهارم ، آیا جلو قانون‌شکنی را گرفتن «تعرض» است که او این عبارت را بکار می‌برد؟! پنجم ، آیا این سیاستگر همان نیست که در سخنرانی نخست‌وزیریش در مجلس (روز ششم شهریور 1320) برنامه‌ی دولتش را «ادامه‌ی اصلاحات گذشته» خواند؟! (3)

👇

در این نامه آنچه دیده نمی‌شود این معنیهاست. او بکاشانی می‌توانست این مضمون را بنویسد که پاسبانان وظیفه دارند جلو قانون‌شکنی را بگیرند ولی بانزاکت. و اگر تعرض یا بیدادگری کنند خودشان بجرم قانون‌شکنی کیفر خواهند دید و اگر چنین موردی دیده شود ، حتماً بآن رسیدگی خواهد شد و رعایت قانون و اجرای آن وظیفه‌ی منست. شما نیز اکنون که تنها نیستید و پناهگاه گروهی از مردم گردیده‌اید این رعایت بشما واجبترست. حضرت حجت‌الاسلام باید این معنی را بپناه‌جویانشان یادآوری کرده از ایشان بخواهند کاری خلاف قانون نکنند و اگر خواهان آزادی چادرند ، این باید از راه قانونیش که همانا مجلس شورای ملیست انجام گیرد.

ولی این مضمون کجا و آن نامه کجا ! در آن نامه آنچه نیست هواداری از قانونست. بلکه در آن هرچه هست بدخواهی و فریبکاریست. آیا دمکراسی چشم پوشیدن از اجرای قانونهاست؟! اگر نخست‌وزیر «دوره‌ی دمکراسی» اینها را می‌نوشت و نامه‌اش بدست دیگران می‌افتاد ، آیا جز ارج نهادن بقانون چیز دیگری از آن برداشت می‌شد؟!. اگر اینها را بویژه با سخنرانی رادیویی فروغی که در آن ستایشگر دمکراسی می‌گردد ، یکجا بدیده گیریم ، دوروییها و بدخواهیهای او آشکارتر می‌گردد.

فروغی می‌توانست بیفزاید : حضرت حجت‌الاسلام در 16 سال گذشته چگونه در انجام فرایض کوتاهی کرده و کمترین بانگی از ایشان برنمی‌خاست و اکنون چه شده که «تعرض»‌ها بدینسان دلشان را بدرد آورده؟! آیا در آن زمان کسی از ایشان دادخواهی نمی‌کرده؟!

البته روشنست که فروغی چرا این دو جمله‌ی آخری را نمی‌توانسته بنویسد (بماند که نمی‌خواسته بنویسد). اگر می‌نوشت آیا آن سخنان به نخست‌وزیر «دوره‌ی دمکراسی» ، بخودش ، بازنمی‌گردید؟!

ششم ، پس از همه‌ی اینها آن تجلیل‌ها چه جایی دارد؟! در 16 سال گذشته کسی از ملایان و مجتهدان یارای مخالفت با قانونها و روان گردیدنِ شیوه‌های تازه را نداشته. بزرگترین مجتهد آن زمان که آقاحسین قمی ‌(رضوی) بود و از مشهد بتهران آمد تا از رضاشاه درخواست بازگردانیدنِ چادر کند و چنانکه گفته‌اند (4) به پیرامونیانش گفته بوده : «اول از او درخواست می‌کنم که از برنامه‌های غیراسلامی ‌دست بردارد و اگر موافقت نکرد خفه‌اش می‌کنم»! رضاشاه پروایی باو نکرد و او نیز گزارده بعراق رفت.


پانوشتها :
1ـ پیشین ، ص 81 و 82.
2ـ پیشین ، ص 82.
3ـ عاقلی ، دکتر باقر ، روزشمار تاریخ ایران ، جلد یکم ، ص 330.
4ـ عنصر فضیلت و تقوا ، ص 43 بنقل از پورامینی ، محمدباقر ، آیت‌الله العظمی‌ حاج‌ آقاحسین قمی ‌، پایگاه اینترنتی.


🌸

📖 کتاب در پاسخ حقیقتگو

🖌 احمد کسروی

🔸 4ـ نخستین آسیب کیشها پراکندگیست که بمیان مردم انداخته (یک از یک)


ما تاکنون بارها زیان این کیشها را شمرده‌ایم و در اینجا برای آخرین بار روشنتر و گشاده‌تر می‌نگاریم تا آقای حقیقتگو بداند که ما در چه راهیم و برای جهان چه می‌خواهیم ، و او و همراهانش در چه راهند و از بهر جهانیان چه می‌خواهند.

نخستین آسیب کیشها پراکندگیست که بمیان مردم انداخته. امروز در شرق شما به هر کشور کوچکی که رَوید ده و اند کیش جداگانه در آن رواج می‌دارد. دین باید نخستین نتیجه‌ی آن همدستی مردمان و یگانگی آنان باشد. اینها بیکبار وارونه کرده‌اند و مردمان را از هم پراکنده‌اند. برای یک توده چه آسیبی بدتر از این تواند بود؟!.. [1]

کسانی خواهند گفت : در گوهر[=اصل] دین پراکندگی نبوده. می‌گویم شما را با گوهر دین چه کار است و کی بآن دسترس می‌دارید؟!.. شما از امروز و از گرفتاریهای امروزی گفتگو دارید. اگر یک چیزی در هزار و دوهزار سال پیش نیک بوده امروز باید با بدیهای آن ساخت؟!.. آیا این بِدان نمی‌ماند که راهروی با یک اتومبیل شکسته‌ای بسازد و با صد سختی آن را راه برد و عنوانش این باشد که در درستی و تازگیش اتومبیلِ تندرو نیکی بوده؟!..

این نازیدن اینان بگوهر و آغاز اسلام داستانش اینست که مرد بزرگی در زمان باستانی برخاسته و به یاری مردمانی سرای پاکیزه و بزرگی بنیاد نهاده و باغی برای آن ساخته و دیوارهای بس استوار و بلندی در پیرامون آن کشیده و شمشیر بدستشان داده که هر بیگانه‌ای که خواست از در درآید یا از فراز دیوار سر برآورد با شمشیر بمغزش کوبند. سالها آن سرا پاکیزه و استوار مانده لیکن کم‌کم مردم آن سست گردیده و دست از نگهداری آن برداشته‌اند و پشت یک دیوار آن را فلسفه گرفته و لجنزارها پدید آورده و کم‌کم دیوار را از میان برداشته و لجنزار را تا میان باغ پیش آورده. پشت دیوار دیگرش را صوفیگری گرفته و یک شوره‌زار بیکرانه پدید آورده و آن نیز دیوار را از میان برداشته. همچنین خراباتیگری و مادّیگری هر کدام دیوار دیگری را برانداخته و دیگر مرزی یا سدی برای آن بازنمانده. از میان باغ نیز آنچه بوده گورستان گردیده و از خانه‌ها آنچه نیفتاده لانه‌ی مار و مور شده و سراسر آن میدانگاه خرس و گرگ گردیده. اکنون در چنین سرایی کسانی می‌نشینند و با همه‌ی خواریها و شرمساریها می‌سازند و همینکه کسی زبان باز می‌کند که این چه جاییست که شما در آن زیست می‌کنید؟!.. با روی خندان و پیشانی باز جلو آمده چنین می‌گویند : «ها ! می‌دانی اینجا را که بنیاد گزارده؟!.. اینجا نخست که چنین نبوده.» این گفته بستایش از بنیادگزار و حالی که در هزار سال پیش خانه را بوده می‌پردازند و دست ببغل برده نقشه‌ی نخستین سرای را بیرون آورده نشان می‌دهند. این شگفت که با چنین حال و چنین خانه پافشاری می‌نمایند که دیگر کسی دست بهیچ جای آن نزند و درپی آبادیش نباشد و همچنان بماند و روزبروز بدتر گردد و با اینحال همیشه یک سرای وَرجاوَندی[مقدس] شمرده شود و مردمان همه پرستش و ستایش کنند! روزگار باین نادانی می‌خندد!

کسی نمی‌گوید : استوار و پاکی بنیاد اسلام بشما چه؟!.. شما را از آن چه بهره‌ای هست؟!. شما با صد آلودگی که امروز دارید چگونه می‌توانید بآن نازید؟!. زمانی که ما می‌گوییم : می‌باید از گذشته چشم پوشید و باکنون و آینده پرداخت بکسانی ناگوار می‌افتد. می‌گویم : آیا این بیخردی نیست که یک دسته مردم در سختترین زمان تنگدستی و درماندگی همه بتوانگری و فیروزبختی نیاکان و گذشتگان ده قرن پیش خود پردازند و بیاد آنها گرفتاریهای خود را فراموش کنند؟! آیا شما باین چه پاسخی می‌دهید؟!.. آیا این چه لذتیست که شما از بدبختی توده‌ی خود می‌برید؟!..

داستان پراکندگی تنها این نیست که کیشهای گوناگون پدید آمده. اگر شما تنها یک کیش را بگیرید خواهید دید صد کس دعوای پیشوایی در آن می‌دارند و هر کدام دستگاه جدا چیده و هر یکی صد یا هزار کس را بگِرد خود آورده‌اند ، و اینان باآنکه از یک کیشند هیچگاه دست یکی نکنند و سخن یکی نگردانند و در سختترین روز کشور جز در اندیشه‌ی سالوسی و فریبکاری نباشند و چون در [کتاب] «راه رستگاری» در این باره سخن فراوان رانده‌ایم در اینجا بهمین اندازه بس می‌کنیم.


پانوشت :
1ـ هنوز در قرن بیست و یکم این یک پتیاره‌ی بیمناکیست که بر سر آنچه دین نیست (کیشها) و سودی برای جهانیان ندارد ، میان تیره‌های آدمیان کشاکشها درمی‌گیرد ، خونهایی بناروا ریخته می‌گردد و خانمانها می‌سوزد و هزاران زشتکاری دیگر از این گمراهیها برمی‌خیزد. پیشامدهای سوریه ، لبنان ، عراق ، بحرین ، یمن ، مصر ، ترکیه ، ایران ، پاکستان ، هندوستان ، چین ، میانمار ، ایرلند و دیگر جاهای جهان هر یک گواهی بر زیان کیشها و پراکندگیهایی است که از این رهگذر پیش آمده.



🌸

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 4ـ بازگردانیدن ارتجاع (تکه‌ی پنج از نه)


اکنون چه پیش آمده که نخست‌وزیر هر دو پهلَوی در برابر کاشانی چنین فروتنی می‌کند؟! این کاشانی کیست که نخست‌وزیر نامدار بدینسان ازو تجلیل می‌کند؟ آیا اساساً او در آن هنگام چندان شناخته بوده که نخست‌وزیر در برابرش فروتنی کند؟! آیا این فروغیست که پاینامِ «آیت‌الله» را در آن زمانِ حساس برای نخستین بار بزبانها انداخته و از این کار خواستی داشته یا پیش از آن هم به‌ آیت‌اللهی شناخته بوده؟!. این را ندانسته‌ایم ولی زندگینامه‌ی او و سندهای دیگر و نامه‌ی رئیس شهربانی که در پایین می‌آید ما را بدگمان می‌کند که شاید این هم از دسیسه‌های فروغی بوده. این عامیانند که از روی این پاینامها برای کسان ، جایگاهی بالاتر و پایینتر بدیده می‌گیرند. فریبکاران نیز همیشه از این سست‌روانی مردم بهره برده تا کسانی را در دیده‌ی ایشان بزرگ گردانند و بخواستهای خود رسند. در اینجا بدگمانی ما نیز تنها از این رهگذرست وگرنه خِرد از حجت‌الاسلام و آیت‌الله و اینگونه لقبها همگی بیزارست.

بجاست در اینجا داستانی را یاد کنیم :

روچیلد خاندانیست جهود و ملیونر. تا جنگ دوم بنگاهشان در آلمان بوده ولی در پاریس و لندن و استانبول و دیگر جاها شاخه‌ها می‌داشتند. گفته شده یک بازرگان جهود در استانبول تهیدست و بی‌ارج میبوده ، بازرگانان خوارش می‌داشته و با او خرید و فروش نمی‌کرده‌اند. روزی این بازرگان بنزد روچیلدِ آنجا رفته و از حال خود گله کرده. روچیلد دست برده که چکی بنام او نویسد. گفته من از شما پول نمی‌خواهم. من روزها در گمرک هستم ، بازرگانان دیگر نیز آنجا می‌باشند. شما هنگامی که بگمرک می‌آیید و من و دیگران می‌ایستیم و سلام می‌دهیم ، شما سلام مرا با مهربانی بگیرید و آنگاه ‌ایستاده دست دهید و حال‌پرسی کنید. سه بار که ‌این رفتار را کنید کار من راه افتاده است. روچیلد می‌پذیرد و همان رفتار را می‌کند و این باعث آن می‌شود که بازرگانان رو بآن بازرگان جهود می‌آورند و آرزومندِ دوستی او می‌شوند و با خواهش و دلخواه خرید و فروش با او می‌کنند و چند سال نمی‌گذرد که او نیز ملیونر می‌گردد.


فروغی نیز همین سیاست را بکار برده. او بروانشناسی توده و بناتوانی روانهای ایرانیان آگاه بوده و نیک می‌دانسته که نتیجه‌ی «تأییدِ ضمنی» او از کاشانی چه خواهد بود.

کاشانی که به اعتبار کوشش‌های پدرش در مخالفت با بریتانیا در عراق شهرتی یافته بود از حدود بیست سالگی تا بیست‌وپنج سالگی در نجف درس خوانده و چنانکه گفته شده بدرجه‌ی اجتهاد رسیده و در حدود سی‌وپنج سالگی بایران می‌آید. در 1304 بنمایندگی مجلس مؤسسان برگزیده شده بپادشاهی رضاشاه رأی می‌دهد. بگواهی رئیس دفتر رضاشاه ، تا پیش از تاجگزاری ، دست‌کم بیست بار با «حضرت اشرف» دیدار کرده و یکی از میانجیان رضاشاه با ملایان بوده. دکتر محمود شروین که از شمار سرسپردگان و کارگزاران کاشانی در سال‌های پس از شهریور بیست بود ، می‌نویسد که کاشانی باو گفته که انگیزه‌ی او در پشتیبانی از پادشاهی رضاشاه «حفظ حیثیت جامعه‌ی روحانیت بوده است»! از آن پس هیچ نشانی از کوششِ سیاسی از او نیست. تنها می‌شنویم در 1318 (که «هیتلر ستایی» بایران هم رسیده بود و مسلمانان از نادانی باو امیدها می‌بستند) همراه با گروهی از امیران ارتش رضاشاه ، آشکاره به پشتیبانی از آلمان پرداخته.

آیا در آن زمانِ حساس ، ملایی (یا مجتهدی) را با چنین پیشینه‌ای با یک رشته لقبها تجلیل کردن و «عوالم خلوص» باو ارمغان داشتن ، جز آنچه گفته شد معنایی می‌داشته؟! آیا این میدان دادن باو و مخالفت با سیاست 16 ساله‌ی تضعیفِ ملایان نیست؟! اگر آن سیاست را نیک نمی‌دانسته در دستگاه پیشین چه می‌کرده و اگر نیک می‌دانسته اکنون چرا بوارونه‌ی آن می‌کوشد؟! مگر او نبود که برنامه‌‌ی دولتش را در مجلس «ادامه‌ی اصلاحات پیشین» یاد کرده بود؟!

هواداران آیت‌الله کاشانی این نامه را تکثیر می‌کنند و در اختیار مردمان می‌گذارند تا اگر مأموری ببهانه‌ی حجاب و پوشاک مزاحم ایشان شد بگویند که دست بردارید که حکم نخست‌وزیر بر اینست که شهربانی متعرض کسی نشود و حتا خواسته است که موارد تعرض را برای پیگیری و مؤاخذه بخود ایشان اطلاع دهند.


بدینسان مأموران شهربانی درمی‌مانند که چه کنند : از یکسو مقررات لباس متحدالشکل که تا آن زمان بمدت سیزده سال و برداشته شدن چادر شش سال اجرا شده بود و از سوی دیگر این نامه‌ی نخست‌وزیر ، محمدعلی فروغی که بآرامی ‌آنها را زیر پا می‌گزارْد. کمی‌ پایینتر خواهیم دید نتیجه‌ای را که از آن نامه خواسته می‌شده.

نامه‌ی محرمانه‌ی رئیس شهربانی بوزارت کشور در 19/11/20 گویای بسیار چیزهاست. از این نامه دانسته می‌شود که کاشانی تا چه ‌اندازه شناخته شده بوده و کارهایش با چه دیده‌ای نگریسته می‌شده.


👇

طبق گزارش کلانتری بخش 6 ، موقعی که مأمورین از اشخاصی که کلاه‌پوستی بر سر داشته‌اند جلوگیری نموده‌اند شخصی بنام علی‌اصغر بنکدار عکس نامه‌ای که از دفتر جناب آقای نخست‌وزیر صادر شده و از قرار معلوم در پاسخ نامه‌ی آقای سید ابوالقاسم کاشانی بوده است ارائه و اظهار داشته «بموجب این کارت و کلمه که نوشته شده «بخود اینجانب مراجعه گردد» مجاز باستعمال کلاه‌پوستی هستم». رئیس شهربانی سپس اضافه می‌نماید که «از قرار اطلاعی که رسیده است آقای سید ابوالقاسم با حضور عده‌ای از اشخاص متفرقه که همه‌روزه معمولاً در خانه‌ی او جمع می‌شوند که بکلی از صلاحیت او خارج بوده و این قبیل اقدامات را نیز صرفاً برای تظاهر و عوامفریبی ‌اعمال می‌دارد چنانچه یکی از اقداماتی را که نموده است عکس برداشتن از نامه‌ی جناب آقای نخست‌وزیر و دادن آن باشخاص و تشویق اشخاص بمخالفت با مقررات کشور می‌باشد. (تأکیدها از ماست.)


وزیر کشور (کاظمی) هم پاسخ می‌دهد (27/12/20) که

«مقررات مربوط بلباس متحدالشکل مطابق سابق است و هیچگونه تغییری در مواد آن داده نشده است ... منتها رفتار مأمورین باید خیلی با نزاکت بوده چادر از سر زنها برندارند ... باید ... با مردم از روی حسن سلوک و نزاکت رفتار شود» ...


چون در این مدت کابینه دیگر شده و وزیری کشور از امیراحمدی به کاظمی گذشته بوده ، پاسخِ نامه بیش از یک ماه بدرازا می‌کشد.

آن نامه پس از یک سال همچنان دست بدست می‌گردد.


چنانکه دیده می‌شود ، این رئیس شهربانیست که جز دانسته‌ها و دریافته‌های خود را نمی‌نویسد. در حالی که در نوشتن نامه ، نخست‌وزیر و وزیر کشور هر دو بنیرنگ دست می‌یازند. زیرا مقررات تغییری نکرده بود و ایشان می‌بایست بقانونها پایبند بمانند و چون نمی‌خواهند قانون‌شکنی خود را بآشکار آورند ، اینست زیرکانه می‌خواهند مأموران را تبدیل به «مجسمه» کنند. ایشان می‌دانستند که مأموران بزنی چادری ، جز پند دادن هر کارِ دیگری کنند می‌توان آن را «بی‌نزاکتی» معنی کرد. همچنین می‌دانستند ، زنی که خواهان بسر کردنِ چادر است و این را دانسته که مأموران حق ندارند «بی‌نزاکتی» کنند (تنها باید پند دهند) ، در قانون‌شکنی دمی‌ درنگ نخواهد کرد؟! آیا می‌توان این دو تن را مردان ساده‌ای پنداشت که ‌اینها را درنمی‌یافتند؟! در آن نامه «مأموران حق ندارند بی‌نزاکتی کنند» یعنی : قانونشکنان ، بدانید مأموران تفنگشان خالیست! این موضوعیست که باید بگوش همه برسد! در زمان رضاشاه ‌این قانون با بی‌نزاکتی روان می‌گردیده ، ایشان می‌خواهند با نزاکت روانش گردانند!


پانوشتها :
1ـ کسروی ، در پیرامون ادبیات ، چاپ رشدیه ، 2536 ، ص151.
2ـ امینی ، محمد ، از نوری تا خمینی ، پیشگفتاری بر چالش دین و دولت در ایران معاصر ، آبان 1382 ، پایگاه اینترنتی آینده‌نگر :
www.ayandehnegar.org
3ـ کسروی ، در پیرامون اسلام ، 1348 ، ص 18.
4ـ امینی ، محمد ، فدائیان اسلام و سودای حکومت اسلامی ‌، بخش دوم ، 1384 ، پایگاه اینترنتی آینده‌نگر.
5ـ پاکدامن ، یاد شده ، ص 82.
6ـ جعفری ، مرتضا ، واقعه‌ی کشف حجاب (پیشین) ص 403 ، به نقل از پاکدامن (پیشین) ص 83.
7ـ کاظمی در زمان رضاشاه در وزارت خارجه و راه جایگاههایی داشت. بویژه چند بار وزیر خارجه گردید و سپس به استانداری آذربایجان و سفارت افغانستان و ترکیه رسید.
8ـ جعفری ، پیشین ص 405.
9ـ پاکدامن ، یاد شده ص 84.


🌸

آیت‌الله کاشانی

📖 کتاب در پاسخ حقیقتگو

🖌 احمد کسروی

🔸 5 ـ دومین آسیب کیشها ناسازگاری‌ایست که با خرد و دانش دارد (یک از یک)


دومین آسیب آنها ناسازگاری‌ایست که با خرد و دانش دارد. دین بمعنی درست خود باید با خرد دریافته شود و خود آموزگار خردها باشد [1] . دین را همیشه برانگیختگانی بنیاد گزارند. ولی به هر حال باید خردپذیر باشد و با دانشها که از راه آزمایش بدست آمده و خرد آنها را پذیرفته ناسازگار نباشد. ولی شما این کیشها را بسنجید که همگی پر از چیزهای خردناپذیر است.

ترسایان کارهایی را بنام مسیح یاد می‌کنند و آنها را بنیاد دین خود گرفته‌اند که هیچ یکی را خرد و دانش نمی‌پذیرد. شما اگر از کشیشی بپرسید اینکه در انجیل می‌گوید عیسا دیوها (جن) را از تن‌های بیماران بیرون می‌راند آیا دانشهای امروزی با چه دیده در آن می‌نگرد؟!.. پس از گفتگو و دست و پا زدن آخرین پاسخش این خواهد بود که بگوید : «خرد چیز دیگر است و ایمان چیز دیگر».

در قرآن از زبان پیغمبر اسلام چندین جا می‌گوید : «من از ناپیدا آگاه نیستم» [2] شما کتابها را ببینید که صدها داستان ناپیداگویی بنام او یاد کرده‌اند [3] . زمانی که او برخاست بهانه‌جویان نزدش آمده پیاپی کارهای نَیارَستنی (معجزه) می‌خواستند [4] و آن پاکمرد در پاسخ همگی می‌گفت : «من یک فرستاده‌ام و اینها کار خداست». [5] یا می‌گفت : «آیا بس نمی‌کند که کتابی برای شما فرستاده شده؟!..» [6] قرآن پر از این پاسخهاست و در هیچ جا شما پیدا نخواهید کرد که پاسخ دهد : «فلان نیارَستنی را برای شما می‌آورم». با اینهمه شما کتابها را بخوانید که چندین صد نیارَستنی بنام او یاد کرده‌اند و آنها را دلیل راستگویی او گرفته‌اند. کنون اگر کسی از روی دانش و تاریخ دروغ بودن این چیزها را بدست آورد آیا جز اینست که در همه‌ چیز دین دچار بدگمانی خواهد شد؟

پیغمبری یا فرستادگی از خدا بمعنی درست خود یکی از رازهای بس شگفت طبیعت می‌باشد و اینان بدینسان رویه‌ی عامیانه بآن داده و زبان ریشخند بیفرهنگان را بر فرستادگان خدا باز کرده‌اند. روی نادانی سیاه بادا !

در اینجا نکته‌ای هست که می‌باید روشن گردانیم : هنگامی که مردمان گرفتار بت‌پرستی می‌بودند و از داستان آفرینش و آفریدگار آگاهی درستی نمی‌داشتند از اینکه زندگی را با مرگ ، و روشنی را با تاریکی ، و دادگری را با ستمگری ، و باران را با تگرگ ، و نیک را با بد توأم می‌دیدند چنین می‌پنداشتند در جهان دو نیروی آخشیج[=ضد] هم ـ یکی نیکخواه و یکی بدخواه ـ دست‌اندرکار است و اینان همواره باهم در نبردند و این پندار نزد هر گروهی رویه‌ی دیگری بخود می‌گرفت. چنانکه نزد ایرانیان باستان (پیش از پیدایش شَت زردشت) داستان یزدان و اهریمن پیدا شده که همه‌ی نیکیها را از یزدان و همه‌ی بدیها را از اهریمن می‌شمارده‌اند. یک دسته آن را بقالب دیگری انداخته چنین انگاشته‌اند که اینجهانِ گذرنده با هرچه در آنست پدیدآورده‌ی اهریمن و در دست اوست و آنجهانِ پایدار با هرچه در آنست پدیدآورده‌ی یزدان و در دست او می‌باشد. همینست که اینجهان را خوار می‌داشته‌اند و از نکوهش بازنمی‌ایستاده‌اند و دامن درچیدن از آن را مایه‌ی خشنودی خدا می‌پنداشته‌اند.

شما چون نیک سنجید این بیهوده‌پندار کهن با بیشتر کیشها درآمیخته و هر کدام از آنها بیش یا کم بهره‌ای برگرفته ، و در همگی آنها اینجهان یا بهتر بگویم طبیعت را خوار می‌دارند و آن را دستگاهی در برابر خدا و دستگاه او می‌شمارند و بکارهای آن ارج ننهاده همیشه از خدا کارهای بیرون از طبیعت چشم می‌دارند. یکی از گمراهیها که سخت ریشه دوانیده همین است.

مردم بیدانش عامی بآنچه که همیشه ببینند و آشنا گردند ارج چندانی نگزارند و همواره در برابر چیزهای کمیاب و ناهمیشگی است که باندیشه پردازند و شگُفتگی نمایند و آن را از توانایی خدا شمارند. اینکه بهاران درختها گل کند و از آن گلها میوه پدید آید چون همیشگی است کمتر ارج بآن گزارند ولی اگر درختی در پاییز هم گل کرد و میوه داد آن را چیز بس شگفتی انگارند و یاد توانایی خدا کنند.



پانوشتها :

1ـ درباره‌ی معنی راست خرد بنگرید بکتاب «در پیرامون خرد».

2ـ لَا أَعْلَمُ الْغَیبَ (پیمان) [سوره‌ی انعام (6) ، آیه‌ی 50 ؛ سوره‌ی هود (11) ، آیه‌ی 31 ، سوره‌ی اعراف (7) ، آیه‌ی 188]

3ـ برای نمونه نگاه کنید به بحارالانوار ، ج 52 ، ص 190 و ج 77 ، ص 369.

4ـ بنگرید بکتاب «تاریخ محمد» ، گفتار «22ـ درخواست قریش».

5ـ «قُلْ إِنَّمَا الْآیاتُ عِندَ اللَّهِ وَإِنَّمَا أَنَا نَذِیرٌ مُّبِینٌ» (پیمان) [سوره‌ی عنکبوت (29) ، آیه‌ی 50] و «سُبْحَانَ رَبِّی هَلْ كُنتُ إِلَّا بَشَرًا رَّسُولًا» [سوره‌ی اسراء (17) آیه‌ی 93]

6ـ أَوَلَمْ یكْفِهِمْ أَنَّا أَنزَلْنَا عَلَیكَ الْكِتَابَ. (پیمان) [سوره‌ی عنکبوت (29) ، آیه‌ی 51]


🌸

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 4ـ بازگردانیدن ارتجاع (تکه‌ی شش از نه)


با بدیده گرفتن سند نخست آشکار می‌گردد که دسیسه‌ی پایمال کردن قانونهای «برداشتن چادر» و «رخت یکسان» از همان ماه نخستِ افتادنِ رضاشاه آغاز شده بوده. سپس همدلی و همکاری دولت با هواخواهانِ چادر در سند‌های دیگر روشنتر می‌گردد. (1) یک سال و نیم این زیرکی‌نمودنها ، برای زمینه‌سازی بازگشت چادر دنبال می‌شود ولی نکته‌ی تکان‌دهنده ‌اینست که ‌این کوششها نتیجه‌ی خواسته شده را نمی‌دهد و مردم بدلخواه بچادر بازنمی‌گردند.

فروغی آن مرد بدخواه کهنه‌کار که پس از سوم شهریور نخستین کابینه را او پدید آورد چون در کار خود استوار گردید ... برای بازگشتن ملایان و روضه‌خوانان و زنجیرزنان و قمه‌زنان و گُل‌ِمولاها زمینه چیده در نشست نخستی که روزنامه‌نویسان را پذیرفته بود چنین گفت : «باید بمسئله‌ی دین هم اهمیت داد. در بیست سال گذشته یکی هم دین از میان رفت». نزدیک باین سخنانی گفت که از فردای آن روز برخی از روزنامه‌های مزدور بمقاله‌نویسی از دین برخاستند. در همان روزها بود که برای رادیوی ایران که افزاری در راه آن سیاست شوم شده بود آخوند یاوه‌گویی را مزدور گرفتند.

بهتر است ما آن سخن فروغی را بشکافیم و براز درون او پی بریم. دین درمیان ایرانیان چیست؟!. چه چیزهاست که در این کشور دین شناخته می‌شود؟. همه می‌دانیم که دین در ایران پیروی از ملایان کردن ، روضه‌خوانی برپا گردانیدن ، در ماههای محرم و صفر دسته‌های زنجیرزن و قمه‌زن راه ‌انداختن ، بزیارت کربلا و مشهد رفتن ، لاشه‌های گندیده‌ی مردگان را بار کردن و بقم و نجف فرستادن ... است.

آری دین در ایران اینهاست. این چیزیست که همه می‌دانیم. فروغی نیز خواستش اینها می‌بود. در زمان رضاشاه نیز تنها از این بازیچه‌های بیخردانه جلوگیری می‌شد. وگرنه از نماز و روزه و مسجد و کارهای دیگر که جلوگیری نمی‌شد.

فروغی می‌خواست همان بازیچه‌های ریشخندآور بازگردد و سخنش معنایی جز این نمی‌داشت. این هم دیدیم که همانها را بازگردانیدند و خواست خود را پیش بردند.

شنیدنی‌تر آنکه ملایان در آغاز کار گمان نمی‌بردند که باز میدان یابند و بمیدان‌داری پردازند و در چنان اندیشه‌ای نمی‌بودند. بگفته‌ی خودشان «دوره‌ی روحانیت را خاتمه یافته» می‌پنداشتند. ولی دولت یا بهتر گویم : فروغی و همدستان او ، بایشان فهمانیدند. اینبود آنان که رخت دیگر گردانیده بودند دوباره بعمامه و عبا بازگشتند. آنان که بگوشه‌ای خزیده بودند بیرون آمدند. بار دیگر با قانونها و دانشها و همه‌ی نیکیها نبرد آغاز کردند. بار دیگر آخوندبچه‌ها و سیدبچه‌ها که چغاله‌ی گدایی و مفتخوری هستند در خیابانها پدیدار شدند.

آقاحسین رضوی[قمی] که در پیشامد «رفع حجاب» بتهران آمده بود تا رضاشاه را ببیند و ازو خواهشی درباره‌ی برداشته نشدن حجاب کند و رضاشاه پروایی نکرد و بنزد خود راه نداد و او نیز ایران را گزاشت و بنجف رفت ، در این هنگام شنیده شد که بایران می‌آید. رادیوی ایران ، آن دستگاه شوم که در دست کمپانی خیانت افزار بُرنده‌ای گردیده ، تا مرز ایران بپیشواز او شتافت : «حضرت آیت‌الله ... با ملتزمین حضور از مرز ایران گذشته وارد قصر شیرین شدند». «حضرت آیت‌الله ... وارد کرمانشاه شدند. اهالی با تجلیل بسیار پیشواز کردند». بدینسان بجلو آقا افتاد و گام بگام او را پیش آورد تا با «تجلیل و تعظیم مؤمنین و علاقه‌مندان به دین» بتهران رسانید. تو گویی آقا قهرمان استالینگراد بوده و از جنگْ فیروزمندانه بازمی‌گردد که رادیوی ایران بدینسان خودکشی می‌کند و راه برای او باز می‌کند. ...

ما تنها این را می‌پنداشتیم. ولی دیده شد داستان بآن سادگی نیست. خواست دیگری بزرگتر از آن درمیانست : زنهای ایران باید دوباره بچادر و روبند بازگردند.

چادر و روبندِ زنها که مایه‌ی ریشخند همه‌ی جهانیان بوده و پس از کوششهای بسیار از سوی آزادیخواهان ، در زمان رضاشاه برداشته شده بود ، کمپانی خیانت این را نمی‌پسندید. نمی‌پسندید که زنهای ایران همپای زنان جهان باشند و با روی باز بیرون آیند. اینبود همانکه رضاشاه افتاد وزیران ما یکی از کارهاشان آن بود که جلو سختگیری را گرفتند و برخی ملایان را واداشتند که در این مسجد و آن مسجد سخن از «حرمت رفع حجاب» راندند. ولی اینها کاری از پیش نبرده بیش از آن نتیجه نداد که برخی پیره‌زنان از جهان برگشته چادر بسر کردند و گاهی در خیابانها پدیدار شدند.

این اندازه بس نمی‌بود. بایستی چاره‌ی دیگر کنند. بایستی تکان بزرگی دهند که باری بیشتر زنان بچادر و روبند ، بلکه بچاقچور نیز بازگردند و بازمانده نیز از ترسِ ریشخند و دشنام بیرون نتوانند آمد. بایستی آقاحسین رضوی ، «قهرمان رفع حجاب» را با آن زمینه‌سازیهای رادیو ، بایران آورند که با دست او این کارها انجام گیرد.

👇

اینبود آقا که آمد دیده شد با یک «لحن رسمی» درخواستهایی از دولت کرد و دولت نیز در نشست رسمی‌ خود آن را بگفتگو گزاشت و درخواستهای آقا را که یکی از آنها آزاد بودن زنان در روگرفتن و دیگری بازگشتن «اوقاف» بخورندگان پیشین بود پذیرفت. (2)


این درخواستها در تابستان 1322 رسمیت یافت. یعنی دو سال کوشش بکار رفت تا برای ملایان و دستگاهشان زمینه‌ای فراهم شود. این نکته ناگفته نماند که سازمانها ، روزنامه‌ها و حزبهایی در برابر این قانون‌شکنیها و هواداری از پسرفت واکنشهایی نشان می‌دادند و باعتراضهایی می‌پرداختند (3) لیکن با شمارِ اندک و توانِ کم و نبودِ باهمی‌ (اتحاد) راه بجایی نبُرد و در برابر یاوریهای سیل‌آسای دولت ناتوان ماند.


پانوشتها :
1ـ پیشین ، ص 83 و 84.
2ـ کسروی ، دادگاه 1357 ص 52 تا 54.
3ـ پاکدامن ، یاد شده ، ص 84 و 85 ، 88 و 89.


🌸

سید حسین طباطبایی قمی (آقاحسین قمی (رضوی))