📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 6ـ چه باید کرد؟.. (پنج از پنج)


شنیدم دمکراتها در روزنامه‌هاشان نوشته‌اند آذربایجان از نخست «ملیت خاصی» داشته. اگر این سخن از آنهاست دلیل سوءنیت ایشانست. برای پیشرفت دادن بمقصود خود پا بروی حقایق می‌گزارند. نفاق میانه‌ی آذربایجان و دیگر ایرانیان می‌اندازند.

این سخن کجایش راستست؟!.. شما در تاریخ تا کجا پیش رفته‌اید؟!.. تاریخ ایران از آمدن آریاها باین پشته‌ی [فلات] میان آسیا آغاز می‌شود. نمی‌دانم سه‌هزار یا چهارهزار سال پیش بوده که سه تیره‌ی بزرگ از نژاد آری ـ بنامهای ماد و فارس و پارث ـ باین پشته‌ی میان آسیا آمده نشیمن گرفته‌اند : مادها در شمال ، فارسها در جنوب ، پارثها در شرق. این سه تیره از یک تبار بوده‌اند و زبانشان هم یکی بوده و از آن زمان در صحنه‌ی تاریخ آسیا از بازیگران مهم بوده‌اند و هر تیره‌ای بنوبت خود بنیاد پادشاهی ـ بلکه امپراتوری ـ گزارده‌اند. نخست مادها آن دولت بزرگ و نیرومند را فراهم آورده‌اند که دولت جنگجوی آسور را برانداخته. سپس فارسها دولت هخامنشی را بنیاد نهاده‌اند که کارهاشان مایه‌ی سرفرازی ایرانیهاست. سپس نوبت پارثها بوده که پس از اسکندر آن دولت جنگی اشکانی را بنیاد نهاده دست یونانیان را از ایران بازگردانیده‌اند.

این فهرستی از تاریخ باستان ایرانست. آذربایجان نیز قسمتی از این پشته است (پشته‌ی ایرانی) ، و مردمش نیز از نژاد ماد می‌باشند و همیشه در تاریخ ایرانی شناخته شده و با ایرانیان همدست و همگام بوده‌اند. پس کدام «ملیت خاصی» را داشته‌اند؟!..

من نمی‌دانم آنان «ملیت» به چه چیز می‌گویند. «ملیت» را نژاد و زبان و تاریخ پدید می‌آورد. آذربایجانیان نژاد و زبان و تاریخشان همیشه با ایرانیان یکی بوده. تنها زبانش از شش و هفت قرن پیش تغییر یافته. زبان ترکی در سایه‌ی درآمدن ایلهای ترک و چیرگی آنها و دیگر علتها که در اینجا فرصت گفتگو نیست در آنجا رواج یافته. ولی چنانکه گفته‌ام آذربایجانیها تا امروز هیچگاه ترکی را زبان خواندن و نوشتن نشناخته‌اند ، و بی‌آنکه کسی محرک باشد خودشان هیچگاه رابطه و علاقه‌ی خود را از زبان فارسی نبریده‌اند. هیچگاه بجدا بودن زبانشان وقعی نگذاشته‌اند. سیاستهایی که از بیرون خواسته است همان جدایی زبان را عنوان گرفته تفرقه بمیان آنها با دیگر ایرانیان بیندازد ، ناخرسندی نشان داده‌اند. این «ملیت» آذربایجانیهاست و من نمی‌دانم چگونه آن سخن را گفته‌اند؟!.. چه دلیلی بگفته‌ی خود آورده‌اند؟!..

آذری که لهجه‌ی ویژه‌ی آذربایجان بوده هنوز از آنجا ریشه‌کن نشده و در چند ده با آن زبان سخن گفته می‌شود. گذشته از آنکه بروی رودها و کوهها و آبادیها هزارها نام فارسی باقی مانده ، خود نام «آذربایجان» فارسیست. در همان تبریز نامهای بیشتر محله‌ها فارسیست : سرخاب ، چرنداب ، لیلاوا ، ویجویه ، مارالان ، بیلانکوه ، شاه‌آباد ، باغ‌میشه ، شِشگِلان ، پل‌سنگی ، خیابان ؛ همه فارسی است. سردرود ، گرمرود ، مهرانرود ، کارارود ، مایان ، سهند ، نهند ، مرند ، لیقوان ؛ همه فارسیست.

چون آنها گفته‌اند من ناچار شده پاسخ می‌نویسم. وگرنه باین حرفها چه نیاز است؟!.. من از اینها نیز چشم می‌پوشم. آذربایجانی از اول «ملیت خاصی» داشته. ولی چند هزار سال تاریخ خود را با ایران یکی گردانیده. در تاریخ این کشور کهن برای خود جایگاه والایی باز کرده ، آیا صلاح اوست که امروز خود را جدا گیرد؟!..

آنگاه آیا راضیست که ایران را دچار آشفتگیها و بهم‌خوردگیها گرداند؟!.. راضیست که این کشور را تکه تکه از هم جدا سازد؟!.. راضیست که تعیین سرنوشت ایران را بانجمنهای لندن و مسکو و واشینگتون اندازد؟!.. راضیست که جنگ ویران‌کن و نابودساز را باین کشور کشاند؟!.. اینها پرسشهاییست که برای پاسخش باید منتظر آینده گردید.


👇

دوباره می‌گویم : بیش از همه باید بمنطق و دلیل اهمیت داد و تا می‌توان جز از این راه پیش نرفت. نمی‌دانم در کدام روزنامه نوشته بود : «در این پیشامد امید بیشتر باحساسات میهن‌پرستی آذربایجانیانست» ، من نیز به همان عقیده‌ام. خود آذربایجانیها چه در آذربایجان و چه در تهران و دیگر جاها بهتر توانند برفع این غائله کمک کنند.

می‌بینم در روزنامه‌ها می‌نویسند دولت می‌خواهد عشایر جنوب را مسلح گرداند. نمی‌دانم بآن چه نیاز است؟!.. مگر بآرتش ایران چه آمده؟!.. مگر بجوانان غیرتمند چه آمده؟!..

شما نخست از در منطق و دلیل درآیید و این روشن گردانید که کاری که شده زیانمند بوده ، صلاح ایران در آن منظور نگردیده ، باستقلال ایران لطمه خواهد زد ، اختیار کشور ما را بدست بیگانگان خواهد داد ـ این را روشن گردانید ، از همان آذربایجان آوازها خواهد برخاست ، جوانان غیرتمند ایران بفداکاری آماده خواهند گردید. در این پیشامد آنچه هیچ جا ندارد دخالت عشایر است. آنگاه عشایر چه جنگی توانند کرد؟!.. در جنگهای امروزی از آنها چه تواند برخاست؟!..

من سخنم را بپایان می‌رسانم و آخرین گفته‌ام این می‌باشد : در این پیشامد بیش از همه ، منطق و دلیل و نیکخواهی و پاکدلی مؤثر تواند افتاد. بیش از همه ، فهم و غیرت و مردانگی خود ایرانیها گره از کار تواند گشود.


🌸

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 3ـ ملایان (تکه‌ی یک از دو)


از زمانی که ‌ایرانیان با تاریخ اروپا آشنا شدند ، واژه‌ی انکیزیسیون بیشتر برای بازجویی و محاکمه‌هایی که کلیسا در سرکوبِ دگراندیشان بکار می‌بُرد شناخته گردید. از اینسو در ایران هر زمان که ‌اندیشه‌ی نوی بمیان آمد ، ملایان با آن رفتاری مانند انکیزیسیون کردند. باین‌معنی که «تکفیر» همیشه چماقی در دستان ایشان بوده که بر سر مخالفان فرود می‌آوردند. اگر کشیشان دادگاههایی برپا گردانیده به الحاد رسیدگی می‌کردند ، ملایان بآن هم نیاز ندیده بیشتر هنگامها با تهمتهای بابی ‌و بهائی ، طبیعی و دهری ، لیبرال و طاغوتی ، نواندیشان و دگراندیشان را از میدان بدر کرده‌اند. شیوه‌ی ایشان بیشتر این بوده که به بهانه‌ای (راست یا دروغ) مردم عامی ‌را شورانده و ایشان را بخیابانها کشانده‌اند و سپس در شلوغی بدست شاگردان و مزدورانشان نقشه‌ی شوم خود را بکار بسته‌اند یا آنچه آشوب و وحشیگریست بکار برده‌اند تا چشمها را بترسانند و باج خود را بگیرند. چنین پیشامدهایی بسیار رخ داده و ملایانِ ایرانی در مردمفریبی ‌و دسیسه‌چینی و سنگدلی کم از کشیشان نداشته‌اند. کارشکنیهای ملایان در جنبش مشروطه ، کینه‌ورزیها و خونریزیهای ایشان از آزادیخواهان یکی از آن نمونه‌هاست.

راستی آنکه دخالت ملایان در کار کشورداری در ایران یکی از گرفتاریهای دیرین این توده بوده. باید دانست از زمان قاجاریان تاکنون (آری ، تاکنون!) دیده می‌شود که در این کشور یک پادشاهی بوده تاجدار که فرمانروای کشور او شمرده می‌شده ولی دیگرانی نیز بی‌آنکه نام فرمانروا بدارند به همچشمی با او می‌کوشیده‌اند. سخن ما اینجا از خانها و خانخانی نیست ، سخن ما از «علما» است که ایشان نیز یک پای فرمانروایی بوده و هر یک از ایشان به دلخواه خود مردم را به راهی می‌کشانده‌اند. بلکه اگر درپی ریشه باشیم راستی آنکه سخن از شیعیگریست. زیرا از روی آن کیش حکومت ازآنِ امامانست و چون آخرین ایشان ناپیداست فقها یا مجتهدان جانشینان اویند که حکومت تا «ظهور» او ازآنِ ایشانست. به همین عنوان ملایان «سهم امام» گرفته و می‌گیرند. در کار «صغیر» دست داشته‌اند ، زمینهای «مجهول‌المالک» را فروخته‌اند. به همین عنوان دولتها را ـ استبدادی یا دمکراسی ـ «غاصب» دانسته‌اند و مالیات دادن و سربازی رفتن را حرام شمارده‌اند. به همین عنوان میرزای قمی ساختمانهای دولتی را به فتحعلی‌شاه به اجاره می‌داده. (1) اینکه حکومت ازآن‌ِ ایشانست را آشکاره به زبان نمی‌آوردند و خمینی (شاید) نخستین کسی بود که آن را در کتابی بی‌پرده گردانید و با عنوان «ولایت فقیه» از آن یاد کرد. (با اینهمه او هم در نخستین سخنرانی‌های خود در تهران در سال 57 در زمینه‌ی مشروعیت حکومت شاه و شکل حکومت آینده ، به «قانون» (کدام قانون؟) ، «قوانین عقلی» و «حقوق بشر» تکیه می‌کرد و از حق حکومت علما یاد کردن نمی‌یارَست).

در هر حال انبوه مردم از یکسو از علما حرف‌شنوی داشتند و از سویی دیگر می‌بایست گوش به فرمان پادشاه دارند. هم مالیات به دولت پردازند و هم زکات و خمس و سهمِ امام به ملایان دهند. یک روستا بود و دو کدخدا.

توانایی کشورهای پیشرفته از نیروی یگانه‌ی دولتهای ایشان و همراهی مردمانشان با او و ناتوانی ایران یکی از علتهای مهمش همین فرمانروایی بی‌تاج و تخت ملایان و کشاکش «دو دولت» باهم و از آنسو سرگردانی مردم در این گیرودار بوده.

در آغاز جنبش مشروطه ، ملایان آن را پیشرفتی در کار خود در برابر دربار قاجاری می‌پنداشتند. لیکن رفته‌رفته که چگونگی مشروطه بهتر شناخته شد و مجلس بکار آغاز کرد و قانونها ترجمه یافت ، آن را بیکبار بزیان خود یافتند. در قانونهای مشروطه برای ملایان ، نه تنها میدان و جایگاهی بدیده گرفته نشده بود بلکه رشته‌ی کارهایی که بدست داشتند همچون مکتب‌ها ، محضرهای شرع (برای قضاوت و رفع اختلاف‌ها) ، عاقدی و سندنویسی و اینگونه کارها ، از دستشان گرفته می‌شد. اوقاف نیز در دستشان نمی‌مانْد که راهِ مفتخوری باز بماند. با رواج روزنامه‌ها انبوهی از مردم که پیشتر گوش به سخنان ایشان داشتند به روزنامه‌ها روی آوردند و این بازارشان را از گرمی انداخت. اینبود دشمنیها آغاز کردند. مشروطه‌خواهان را گاه طبیعی و کافر و گاه بابی ‌خواندند و پیاپی حُکمهای تکفیر بیرون دادند. دودستگی بمیان آوردند و خونریزیها براه ‌انداختند.


پانوشت :
1ـ کسروی ، در پاسخ بدخواهان ، ص11.


🌸

روی جلد کتاب ولایت فقیه

📖 کتاب در پاسخ حقیقتگو

🖌 کوشاد

🔸 یادداشت ویراینده (یک از یک)


کتابی که در دست دارید از رشته گفتارهایی زیر عنوان «خرده‌گيريهای حقيقتگو و پاسخهای آن» از مهنامه‌ی پیمان فراهم آمده است. نخستین شماره‌ی آن مهنامه را کسروی در یکم آذر سال 1312 بیرون داد.

پیمان «از گام نخست با يکايک گمراهيها ـ از اروپاييگری ، هايهوی ادبيّات ، مادّيگری ، صوفيگری ، خراباتيگری ، کيشهای گوناگون بيپا ـ نبرد کرد و در آن ميان به دين پرداخته معنی راست آن را بازنمود». این نبردها بدسته‌هایی از پیش‌افتادگان توده تلخ افتاد و برخی بدشمنیهایی برخاستند که از آن میان باید از شاعران و ادیبان ، هواداران پافشار زندگانی غربی ، صوفیان ، «حکما» ، «علما» و ملایان نام برد.

لیکن پیمان چنان می‌نوشت که دشمنانش ـ چه درمیان دولتیان و چه خوانندگان ـ مجال تندروی و بیباکی نیابند. زیرا نخست ، روشن می‌نوشت و آشکاره از همه می‌خواست که ایرادهاشان را بنویسند تا گفتگوهای تازه‌ای رود و جُستارها روشنی بیشتر یابد و دوم ، بخرده‌گیریها پاسخهای بُرنده و سزا می‌داد و راستی آنکه بسخن از هر سو درآمده جای تاریکی بازنمی‌گزارد و در نتیجه خردها را با خود همداستان می‌گردانید چنانکه اگرهم با او همراهی نمی‌کردند باری دلهاشان بکینه‌جویی نمی‌گرایید و اینست زبانشان بسته می‌ماند. تنها غوغاییان و شلتاقکاران خیره‌رو بودند که تا بسته شدن پیمان دست از آزار برنداشتند بلکه بشورانیدن عامیان نیز کوشیدند.

در آن سالها هر کسی که می‌خواست بآوازه و جایگاهی رسد می‌کوشید خود را بیدین وانماید. چنانکه کسانی در این راه تندرویها نموده و کار را به زباندرازیهای رسوا به دینها و پیامبران رسانده بودند. شعر زیر نمونه‌ای از آن می‌باشد :

جار زد آن جارچی مسخره کالدنیا مزرعة ‌الآخره

در چنین روزگاری پیمان با دلیری بیمانندی درفش «دین» برافراشت و با روشن گردانیدن ارج آموزاکهای دین از اینکه آنها پاره‌ای از رهگذر گمراهیهای مادّیگری و اروپاییگری و پاره‌ای دیگر بدست کیشها پایمال و نابود گردیده مردم را از بیپایی و نیز بیمگینی آن سه گمراهی آگاه گردانید.

از همان آغاز کار ، عصرهای پنجشنبه و روزهای یکم هر ماه نشستهایی در پیرامون جُستارهای پیمان در خانه‌ی دارنده‌ی آن برگزار می‌شد که تا سال 1324 همچنان دنبال می‌شد. در این نشستها آشنایان و خوانندگان پیمان بویژه آنان که ایرادی به نوشته‌ها داشتند می‌آمدند و گفتگوها می‌رفت. برخی از خوانندگان نیز از راه نامه‌نویسی با پیمان همبستگی داشتند.

لیکن جُستار دین ، کیشها و گمراهیهای کیشی گوشه‌ و کنارهای تاریک بسیار دارد که می‌بایست در فرصتهایی بآنها پرداخت و بروشنی آورد.

در سال پنجم بود که خواننده‌ای با نام ساخته‌ی «حقیقتگو» بخرده‌گیریهایی پرداخت و این زمینه‌ فراهم آورد تا پیمان درمیان پاسخ باو از راههای چندی بجُستار دین و کیش درآید و راستیهای بیشتری را در آن باره بازنماید.

در رشته گفتارهایی که خواهید خواند از آسیبهای چهارگانه‌ی کیشها ، از معنی راست دین و اینکه کیش از دین جداست ، سخن رانده می‌شود.

در آن سالها چون کیشها زبون دانش و مادّیگری گردیده قد برافراشتن نمی‌یارَست کسانی این نبرد با کیشها را بیهوده دانسته می‌پنداشتند پیشرفت دانشها سرانجام همه‌ی کیشها را خواهد برچید. این باور پس از شهریور 1320 هواداران بیشتری یافت زیرا حزبها میدان کوشش یافته و این زمان کسانی آن را براه دیگر انداخته چنین گفتند : کیشها و خرافات همه ریشه‌های اقتصادی دارد و همینکه اقتصاد درست شد آنها هم از میان خواهد رفت. زیرا اقتصاد است که «زیربنای» (عامل اصلی) تحولات جامعه می‌باشد و باورهای کیشی روبنا (فرعی) شمرده می‌گردد. اینگونه «تفسیرها» تا شورش سال 1357 نیز شنیده می‌شد.

پیمان در همین گفتارها (سال 1318) این جُستار را نیک شکافته نشان می‌دهد که این باور خطای بزرگی است : دانشها کیشها را سست می‌گرداند ولی زیان بلکه آسیب آنها همچنان بازمی‌ماند. ... آیا پیشامدهای تاریخی گواهِ راستی این باور نبود؟!

پافشاری کسروی در نبرد با کیشها را که تا بازپسین سال انتشار پیمان بلکه بازپسین سال زندگانی دنبال می‌کرد باید از شناخت ژرف او از آسیبهای دامنه‌دار کیشها دانست.

یک زمینه‌ی دیگر که هنوز هم درمیان مسلمانان هوادارانی دارد بازگردانیدن اسلام به اصل خود می‌باشد. در این کتاب این زمینه نیز چندان بگشادی شرح داده شده و از هر راهی بروشنی آن کوشیده شده که هیچ گوشه‌ی تاریکی بازنمانَد.

در این میان روگردانان از دین فراموش نشده و از آنها و زیانکاریهاشان نیز گفتگوها رفته.

به هر حال باید دانست سخنان این کتاب را در جاهای دیگر نتوان یافت. نویسنده با حوصله‌ی شگفت‌آور و با آوردن مثالهای روشنگرانه‌ی بیمانندی هر یک از زمینه‌ها را نیک شکافته و از تاریکی بیرون آورده.


👇

کسروی در نوشته‌هایش همیشه سخن از «زیربناها» دارد : از ریشه‌های درماندگی توده‌ی ایرانی ، آنچه ایرانیان و شرقیان برای رهایی از گرفتاریها و افتادن براه پیشرفت ، نیازمند دانستن آنهایند.

او پیوستگی میان جُستارهای بظاهر ناپیوسته را جلو چشم خواننده می‌آورد و برای هر سخن دلیلها یاد می‌کند. بدینسان حقایقی که پیشتر ناشناخته و نهان بود نمایان و دانسته می‌گردد. این شناخت با خیم خجسته‌ی «راستی‌پرستی» که در هر آدمی هست سازگار درآمده چندان دلکش و خوشایند می‌افتد که پذیرش آن حقایق را آسان می‌گرداند.

ما بیگمانیم خوانندگان از خواندن این کتاب اندیشه‌هاشان در زمینه‌ی دین و کیشها روشنی بسیار خواهد یافت. اینست انگیزه‌ی آنکه به پراکندنش برخاستیم.

مرداد 1398


🌸

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 3ـ ملایان (تکه‌ی دو از دو)


نادانیها و تیره‌دلیهای ایشان تنها در برابر مشروطه نبود. همان زورورزیهایی که کشیشان از خود نمودند ، اینها نیز در ایران بشیوه‌ی خود بکار می‌بستند. اینان هم با دانشها دشمنیها کردند. مثلاً با پیشرفت دانشها در ایران ، پیشروانی پیدا شدند که از گرد بودن زمین و گردش آن بگرد خورشید و از میکرب و علت بیماریها سخن بمیان آوردند. در برابرِ اینها ملایان چه کردند؟!.. آیا به بیدانشی خود اعتراف کردند؟!.. نه! هرگز ، ایشان همچون کشیشان سده‌های میانه بر این گمان بودند (و هنوز هم هستند) که همه‌چیز را می‌دانند و در هر زمینه‌ای باید اظهار نظر کنند ، آنچه وارونه‌ی دانسته‌های ایشانست کفرست. اگر کشیشان را جالینوسی در پزشکی بود ، ملایان هم «طب‌الرضا» و «طب‌الصادق» داشتند و بآسانی گردن بپزشکی نوین نمی‌گزاردند. اینبود هر که از ستاره‌شناسی نوین و میکرب‌شناسی و زیست‌شناسی و فیزیک و اینگونه دانشها سخنی می‌راند بیم تکفیر را نیز باید بجان می‌خرید.

همین بود حال بنیادگزاران دبستانها در ایران که با کارشکنیها و وحشیگریهای ملایان روبرو شدند. بازار تکفیر و حد زدن چنان گرم بود که کار بچیزهای پیش پا افتاده هم می‌کشید. مثلاً عینک زدن ، با قاشق و چنگال خوراک خوردن ، زبان خارجی («زبان سگ و گربه!») یاد گرفتن ، ترن سوار شدن ، گرمابه‌ی دوش و هر چیز تازه‌ای تا سالیان دراز نشانه‌ی فرنگی‌مآبی ‌و کفر بود.

ملایان در برابر آنها نخست از در ایستادگی می‌آمدند تا آنکه آنها چنان رواج می‌گرفت که بجای پیروی مردم از آنها ، آنها ناچار می‌شدند این بار از در آشتی درآمده پیروی از مردم کنند و برای هر یک «توجیهی» ببافند. بلکه دیده شده که در زمینه‌هایی همینکه رواجی از آن دیده‌اند ، دست از مردم‌آزاری کشیده و این بار از مردم پیشی نیز گرفته‌اند. این را در فرستادن فرزندانشان ـ چه دختر و چه پسر ـ بمدرسه و دانشگاه و خارج از کشور و یا بی‌چادر بخیابانها درآمدنِ زنان و دخترانشان هم توان دید.

پس از مشروطه چون راهِ دانشهای نوین باز شد و اینها را با دستگاهِ ملایان سازشی نبود ، سستی آن دستگاه بیشتر گردید. پس از همه ، مادّیگری و دشمنی آن با دینها که بدستیاری روزنامه‌ها پراکنده (نشر) می‌شد ، تیشه‌ها بدستگاه ‌ایشان نواخت.

روی کار آمدن رضاشاه و جلوگیری از نمایشهای بیخردانه‌ی کیشی ، از قمه زدن و زنجیر زدن و مانندهای آنها ، برداشته شدن چادر زنان و بدرونِ اجتماع درآمدن ایشان ، گشایش دبستانها و دبیرستانها و دانشگاه بروی دختران و پسران و محدود کردن ملایان ، ایشان را بگوشه‌نشینی یا بیرون آمدن از رخت ملایی واداشت.


🌸

رضاشاه

📖 کتاب در پاسخ حقیقتگو

🖌 احمد کسروی

🔸 درباره‌ی این کتاب (یک از یک)


در سال 1318 که سال پنجم مهنامه‌ی پیمان پراکنده می‌شد یکی از خوانندگانِ آن که آقای آزاده از چهارمحال اسپهان می‌بود نامه‌ای بدستینه‌ی[امضاء] عبدالوهاب حقیقتگو فرستاده خرده‌هایی بنوشته‌های ما گرفته بود. عنوان گفته‌های او این بود که نوشته‌های من با باورهایی که مسلمانان بویژه شیعیان درباره‌ی دین می‌دارند نمی‌سازد و معنایی که من به دین می‌دهم کسی دین را بآن معنی نشناخته است.

جای شگفت آن بود که همان آزاده یک سال پیش نامه‌ای نوشته بود در این زمینه که آیه‌های قرآن با دانشها نمی‌سازد و ایرادهای بسیار دارد. از جمله قرآن گفته است : «وَإِن مِّنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلَا فِیهَا نَذِیرٌ» (هیچ مردمی نبوده مگر از میان آنها پیغمبر برخاسته.) [1] ایراد گرفته بود که پس چرا در آمریکا پیغمبری نبوده تا مردم آنجا را از وحشیگری رها گرداند. از اینگونه هجده ایراد گرفته بود که من در نامه‌ای پاسخ دادم.

ولی اکنون مسلمان خشک شده آن نامه را نوشته بود. هرچه بود من نامه‌ی او را دستاویز گرفتم که سخنان گفتنی را بگویم و از شماره‌ی پنجم آغاز کرده گفتارهای پیاپی نوشتم.

چندی پیش برخی از یاران ـ آقای سلطانزاده ـ خواستار شدند که آنها را جداگانه برویه‌ی کتابی چاپ کنیم. اینبود شش گفتار را جدا گردانیده در این کتاب بچاپ رسانیدیم که هم خواهش یاران جای خود گیرد ، هم نمونه‌ای از گفتارهای پیمان در دست باشد. گفتار هفتم که در شماره‌ی 11 و 12 مهنامه بچاپ رسیده چون در زمینه‌ی اسلام و همبستگی آن با پاکدینی بوده و ما آن را در کتاب «در پیرامون اسلام» و در جاهای دیگر بگفتگو گزارده‌ایم در اینجا نیاوردیم.

احمد کسروی


پانوشت :
1ـ سوره‌ی فاطر (35) آیه‌ی 24.


🌸

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 4ـ بازگردانیدن ارتجاع (تکه‌ی یک از نه)


درآمدن سپاهیانِ کشورهای بیگانه بمیهن در شهریور1320 ، دخالت‌های ایشان در کارهای کشور و برافتادن رضاشاه ، دگرگونیهای مهمی‌ در اوضاع اجتماعی و سیاسی ایران پدید آورد. روزگار جنگ بود و چیرگی زورمندان : استقلال کشورهای ناتوان فدای سود کشورهای توانا می‌گردید. همینکه ترکش جنگ بگوشه‌ای از خاک کشور فرود آمد زبونی و ناتوانی آن پدیدار گردید : نابسامانیها و پریشانیها سراسر کشور را فراگرفت.

در زمان رضاشاه ‌ایرانیان از دیده‌ی امنیت ، شیوه‌ی زندگانی ، صنعت ، کشاورزی ، بنیادگزاری ادارات و رواجِ دانشها پیشرفتهای بسیاری کردند ولی هرچه بود خفقان دوران او جای انکار نبود. بیش از پانزده سال کسی را یارای انتقاد کردن از دولت نبود. خفقان چنان بود که بزبان آوردنِ واژه‌های «آزادی» (جز در عبارت آزادی زنان) ، «مشروطه» ، «طبقه» و «حزب» می‌توانست برای گوینده گرفتاری آفریند.

پس از پیشامدهای شهریور20 ، زبانها باز و قلمها آزاد گردید. مردم میدان تازه‌ای برای کوششهای سیاسی یافتند و حزبها یکی پس از دیگری سر برافراشتند و سخن از آزادی و دادگری راندند.

آزادی با خود امیدهای نوی آورد. آرمانهای خفته بیدار شدند و شورِ پیشرفت دلهای ایرانیان را فراگرفت. از خود پرسیدند : چه باید کرد تا زندگی بهتر گردد؟ می‌پرسیدند : چه شد که با آنهمه کوششها برای آزادی به آن نرسیدیم؟ پس خواستند بدانند که ‌اشتباهات گذشته چه‌ها بوده و علت بدبختیها چیست.

یافتن کوتاهیها و نارساییهای حکومتِ گذشته گرهی بود که تنها با جستجوهای دانشورانه باز توانستی شد. رنج کار دانشی را بخود هموار کردن از تربیت ویژه‌ای برمی‌خیزد. تربیتی که شکیبایی و پشتکار و داوری از روی خرد را جزوِ خویهای (عادات) آدمی ‌گرداند. در هر حال این گره با دستِ احساسات گشودنی نبود. افسوس که آنروز سررشته‌ی کارها در دست شور و احساسات بود.

جا داشت که کارهای نیک از بد جدا گردد : آنچه خواستِ آزادیخواهان و مشروطه‌طلبان بود و جلوتر زمینه‌هایش آماده شده بدست رضاشاه انجام گرفته و هرچه از اینگونه بود ، ارجمند شمرده پاسش دارند و دیکتاتوری و بیکاره گردانیدنِ مجلس و زورگوییهای دربار و مانندهای آن را خوار داشته بجلوگیری پردازند. لیکن زمان درازی نگذشت که کینه و احساسات ، دشمنی با دیکتاتوری را به دشمنی با دیکتاتور و هرچه منسوب باو بود تبدیل کرد. بیگمان دستهایی بود که بچنین حالِ خشمگینانه‌ای دامن می‌زد و خواسته می‌شد که بهمه‌ی کارهای رضاشاه با دیده‌ی توهین و دشمنی نگریسته گردد. زیرا اگر کار ببازرسی بیست سال گذشته می‌کشید ، کوس رسوایی کسان بسیاری که دستِ پنهانی در سیاست داشتند نیز نواخته می‌شد.

آنکه رفت مدافعی نداشت و اگر داشت غوغاییان مجال دفاع باو نمی‌دادند. کمتر کسی را کاری با حقیقت بود. دفاع از شاه رانده شده بماند ، کمتر کسی دفاع از تاریخ ایران را وظیفه‌ی خود دانست. در هر حال آیینِ نابخردی همه‌ی علتهای بدبختی را بپای آنکه نبود نوشت. چه خونسردی و دل‌آسودگی بهتر از این است که بجای پذیرفتن مسئولیتِ ناکامیهای گذشته ، کسانی را جُسته بیابند و همه‌ی کوتاهیها و گناهان را بگردنشان بیندازند و خود را آسوده گردانند؟!.


🌸

📖 کتاب در پاسخ حقیقتگو

🖌 احمد کسروی


در این ماه نگارش درازی از یکی از خوانندگان پیمان رسیده که اگرچه خود را پنهان داشته و نگارش را بنام حقیقتگو فرستاده و ما پیش از همه این ایراد را می‌گیریم که کسی که حقیقتگوست چرا خود را نشان ندهد و «آزادانه» سخن خود را نگوید؟!.. و از آنسوی اینگونه خرده‌گیریها در زمینه‌ی دین تاکنون فراوان رسیده و ما آنها را در پیمان نیاورده همین اندازه بخودشان نوشته‌ایم که نگارشهای ما را چه در پیمان و چه در «راه رستگاری» دوباره خوانند و نیک اندیشند و پاسخ خرده‌گیریهای خود را در آنها خواهند یافت ، با اینهمه چون می‌دانیم آقای حقیقتگو از خوانندگان دیرین پیمان است و نگارشهای ما را نیک خوانده وآنگاه او را باین خرده‌گیریها خودخواهی و رشک وانداشته از اینرو بنگارش او ارج گزارده در شماره‌های پیمان تکه تکه آورده و پاسخ خواهیم داد و اینک در اینجا یک تکه‌ی آن را می‌آوریم که پاسخ نگاریم ، و ما آرزومندیم کسان دیگر نیز باین پاسخها بسنده کنند و بار دیگر برای اینگونه خرده‌گیریها و پرسشها برنخیزند. حقیقتگو می‌نگارد :

🔸 1ـ خرده‌گیریها (یک از یک)

اولاً پوزش می‌خواهم از اینکه مطالب خود را به سبک مطلوب شما کاملاً نمی‌نویسم. زیرا که اگر آنطور می‌نوشتم ناچار بودم معنی را فدای لفظ بکنم ، آن هم خلاف شیوه‌ی شما است.

ثانیاً اگر مفصل یا مکرر بنگارم امید بخشش دارم چون که بهتر و کوتاهتر از این ، مطالب خود را بطوری که غرضم دانسته شود نمی‌توانم بنویسم. باری من یک نفر آدم گوشه‌گیری هستم که چندان آمیزش با مردم ندارم و خوشترین اوقات خود آن را می‌دانم که با خواندن کتاب یا نگارشات سودمند بسر برم ، اینست به هر وسیله بود از آغاز پیدایش پیمان همه‌ی شماره‌های آن را بدست آورده و خوانده‌ام. از شماره‌های اول آن خیلی خرسندم و شادان بوده و در همچو زمانی پیدایش یک همچو ماهنامه‌ای را که نخستین کلام و بیان او از دیانت باشد مغتنم دانستم. تا کم‌کم سالهای پس از آن که پاره‌ای مطالب را نگاشتید برخی اندیشه‌ها بدلم گذشته و بارها خواسته‌ام بشما یادآوری کرده بنویسم بجهاتی ننوشتم تا شماره‌ی سوم سال پنجم را که در این نزدیکی خواندم دل بدریا زده و این نامه را بشما می‌نویسم :

می‌خواستم در زمینه‌هایی که ایراد یا پرسشی دارم یکی یکی از شماره‌های پراکنده پیدا کرده و عین سخنان خودتان را بنویسم ولی برایم فراهم نبود لازم هم ندانستم چون آنچه نوشته‌اید فراموش نکرده‌اید. این است که یادآور می‌شوم هرچه بنویسم مقصودم مفهوم و خلاصه‌ی مطالب شما در یکجا و یا جاهای متعدد است نه اینکه عین کلام شما را آورده باشم. این را می‌پذیرم که خواست شما از نگارش و پراکنده کردن پیمان جز نیکخواهی توده نیست و راه بزرگی را در پیش گرفته‌اید ولی گفته‌هاتان را بی‌ایراد نمی‌بینم :

1ـ در زمینه‌ی دیانت آنچه از گفته‌های شما برمی‌آید گویا درباره‌ی دین عقیده‌ای‌ دارید که در ادیان گذشته و در این هزار سال و کسری که از اسلام می‌گذرد این عقیده سابقه نداشته. زیرا تنها چیزی را که با آنها موافق هستید در زمینه‌ی خداشناسی و هستی و دانایی و توانایی او و جاودان بودن روان است. در چندین جا آشکارا نوشته‌اید دین عبارت است از شناختن خدا و جاودان دانستن روان و باهم بنیکی و مهربانی زندگانی را بسر بردن. پاره‌ای جاها هم علاوه کرده‌اید براست پنداشتن فرستاده‌های او را.

2ـ در زمینه‌ی پیغمبری در شماره‌ی سوم سال سوم نوشته‌اید پیغمبر مردی است از میان دیگران ، خدا او را براهنمایی برمی‌انگیزد و خردمندان و پاکدلان را به یاری او وامی‌دارد ، این برانگیخته باید جز برستگاری جهان نکوشیده پراکندگی را از میان مردمان بردارد ، جز سخنان خردپذیر بر زبان نراند ، تا آخر آنچه نوشته‌اید.

👇

در شماره‌ی ششم سال سوم در زیر عنوان «پیمان و رستگاری» گفتار درازی نوشته‌اید که دین باید خردپذیر و راست باشد ، هر آنچه خرد نمی‌پذیرد از دین نیست و باید آن را دور انداخت ، جای دیگر آن می‌گویید دین نه چیزی است که کهنه و نو گردد ، جای دیگر از مفاسد امروزه‌ی جهان بویژه از اروپا سخن رانده و می‌گویید آیا باور می‌توان داشت که مردمان به یک رهنمای خدایی و به یک آیین آسمانی نیاز ندارند ، جای دیگر می‌گویید اسلام برخاست و بت‌پرستیها را برانداخت ، امروز کسی لات و مَنات را نمی‌پرستد ، کسی آتش را خدا نمی‌شمارد ، امروز جهان گرفتار بیراهیهای دیگر است ، اگر امروز بخواهیم دین دستور زندگی باشد باید با چیزهای دیگر نبرد نماییم ، تا آخر. در همین شماره‌ی سوم سال پنجم هم درباره‌ی‌ رسالت با شخصی گفتگو کرده‌اید و معنای رسالت را از او خواسته‌اید که گفته می‌نویسم می‌آورم و گمان کرده‌اید نخواهد آورد. جای دیگر نوشته‌اید پیمان یگانه‌راهنمای جهانیانست ، جاهایی نوشته‌اید سخنان ما آنچه گفته و بگوییم با دیگری ناسازگار درنمی‌آید و این علامت آنست که خدا پشتیبان ما است (این آیه را بمناسبت من می‌نویسم لَوْ کانَ مِنْ عِندِ غَیرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلَافًا کثِیرًا) [1] چندین جا نوشته‌اید دین شاهراهیست که همه در آن گرد آیند و این کیشها همه کوره‌راه است. در همین شماره‌ی اخیر (سوم) در ضمن اینکه یکی از شهرهای بیرون ایران هر ساله در ربیع‌الاول کتابی درباره‌ی اسلام و پیغمبر اسلام بیرون می‌دهند ، نوشته‌اید مگر از دین چیزی باقی مانده که نبرد با بیدینان کنند. باز در همین شماره جزء «سخنانی که فراموش نباید کرد» نوشته‌اید «مانند یهود نباشید که خدا را دست‌بسته می‌پندارند» ، جاهایی نوشته‌اید مگر خدا از جهانیان چشم پوشیده است که آنها را بحال خود گزارد. از اینهمه سخنان شما این برمی‌آید که هرگاه شخص خردمند بی‌آلایشی از میان توده برخاسته و آنها را بخداشناسی و جاودان بودن روان بخواند و آنچه بمردم می‌آموزد خود نیز بکار بندد و خویهای نیک و بد را بآنها بشناساند و بمقتضای زمانْ قانونی برای زندگانی آنها بگزارد هم او فرستاده‌ی خدا است و معنی رسالت همین است و جز این نیست و سخنان او نیز سخنان خداست. دیگر معجزه و وحی و عصمت و غیره لازم نیست. اینها آلایشهاییست که برسالت بسته‌اند. اینست آنچه نوشتم که شما در موضوع دیانت عقیده‌‌ای دارید و در آن منفرد هستید زیرا در اسلام این عقیده سابقه نداشته و نیز از تمام سخنان شما که پاره‌ای از آنها را نوشتم همچه برمی‌آید که امروز نیز مردم نهایت نیاز را بفرستاده و راهنما دارند ـ اینست آنچه که من فهمیده‌ام از سخنان شما.


پانوشت :
1ـ سوره‌ی نساء (4) ، آیه‌ی 82 : اگر از نزد کسی جز خدا بود ، در آن ناسازگاری بسیار مى‌یافتند.


🌸

🔶 انتخابات ریاست جمهوری در سال 1403

🔸 کوشاد تلگرام

🔸 (یک از سه)


در حالی که کشور را « تب انتخابات» فراگرفته خوانندگانی در شگفتند که ما هیچ سخنی در آن باره نمی‌گوییم. بجای آن ، گفتارهای پیاپی از حقایق زندگانی و باورهای زیانمندی که مغزها را آکنده می‌آوریم. ولی با حالی که پدیدآمده ، ما را سزا نیست خاموشی گزینیم و اینست در این باره سخنانی را بمیان می‌آوریم.

نخست باید توجه داشت که سخن امروزِ ما درباره‌ی انتخابات ریاست جمهوری 1403 و اینکه آیا سودمند است یا نه ، پس از پیشامدهای سالهای آخر است که نشان داد حکومت ملایان هیچیک از نیکیها از جمله حق اعتراض کردن بلکه حق زنده بودن مردم را برسمیت نمی‌شناسد. به قانونهایی که خود تصویب کرده نیز پایبند نیست. تنها از روی آنچه از مغزهای تیره‌شان می‌تراود رفتار می‌کند و بس.

این دو سه چیز در کارنامه‌ی او بسیار برجسته است : یکم ، آماده است همه چیز را قربانی حکومت خود بکند و در این راه دروغ و دغل که جای خود دارد ، از ریختن خون بیگناهان نیز دریغ ندارد. دوم ، سخت آزمند ، سودجو و پول‌پرست است. خود و همدستانش را آزاد می‌شمارد تا به هر رفتاری که از آن پول و برخورداریها بدستشان آید بر‌خیزند ـ هرچند صد بدی از آن نمایان گردد : کشور دچار پسرفت شود ، خاندانها صد آسیب بینند ، محیط زیست نابود شود ، اعتماد مردم از دست رود ، آبروی کشور در جهان ریخته گردد ، مردم زیر فشار تحریمها خرد شوند ، رسواییهای تاریخی ببار آید و صد مانند اینها. سوم ، مردم را به دو دسته‌ی خودی و ناخودی بخش کرده : خودیها به هر کاری آزادند ولی برای ناخودیها از هیچ گونه سختگیری و فشار دریغ ندارد. یک کلمه باید گفت : سودهای خودشان جلوتر از مردم و آسایش آنها می‌باشد.

پیش از این رسواییهاشان تا به این اندازه بی‌پرده نشده بود. از جمله اختلاسهایی که در سالهای آخر به آشکار افتاد یا اعتراضهای اخیر مردم در سال 1401 ـ اینها رخ نداده بود تا دژخیمی و پستی رفتارهاشان نیک آفتابی شود. پیش از اینها هنوز برخی امیدها می‌رفت (از جمله پیمان‌بندی با کشورهای بزرگ بر سر داستان انرژی هسته‌ای ـ برجام) و مردم را این امید بود که شاید انتخابات و روی کار آمدن یک دولت تازه بتواند تغییراتی در زندگانی ایرانیان پدید آورد. لیکن سپس دانسته شد که همان کارهای نیک را نیز دسته‌ای در حکومت برنمی‌تابد و کارشکنیها بمیان آورده است.

از همینجا این نکته که در دوره‌ی محمد خاتمی تازه از تاریکی درآمده بود ، بیکبار به آشکار افتاد و همه دانستند دولتی که راهش جدا از آن دسته‌هاست هر خواستی را نمی‌تواند پیش بَرَد. راستی آنکه کس یا کسانی از حکومت ، در بالا دست دولت جا دارند که تصمیم کارهای کلیدی را آنها می‌گیرند و چنین نیست که رئیس‌جمهور بتواند به آن کارها برخیزد ـ هرچند مجلس تصویب کرده باشد.

از اینجا مردم را این اندیشه پیش آمد که انتخابات سودی بحال مردم ندارد ، سودش تنها بحال حکومت است که می‌کوشد به مخالفانش و نیز جهانیان بفهماند که او را خواهان و هوادار فراوانست و «مشروعیت» دارد. اینست به انتخابات پشت کردند و چنانکه همگی می‌دانیم در دو سه انتخابات آخری درصد مشارکت مردم بسیار پایین بود.

می‌دانیم دسته‌ای با بی‌سود بودن انتخابات همداستان نیستند و چنین دلیل می‌آورند : بسته به اینکه چه کسی رئیس‌جمهور شود ، انتخابات می‌تواند برای مردم سودمند باشد و برآنند که مردم دست از تحریم انتخابات بردارند.

در این باره ما اندیشه‌هایی داریم که در زیر بکوتاهی یاد می‌کنیم.

ما کوششهای راست سیاسی آن را می‌دانیم که به گرفتاریهای کشور بویژه گرفتاریهای ریشه‌دار بپردازد و برای از میان برداشتن آنها برنامه و پیش‌دیدگی داشته باشد. نه آنکه تنها به نوید و شعار دادن بپردازد و سخنان بی‌پا براند.

کسانی خواهند پرسید : گرفتاریهای کشور کدامست؟!.. ما در کانال در این باره تاکنون صد نوشتار بیشتر آورده نشان داده‌ایم که ایرانیان افتاده‌ی اندیشه‌های پست و بیهوده‌ی خود می‌باشند. و تا آن اندیشه‌ها و بدآموزیها درمیانست ایرانیان از نیکیهای جهان بلکه از نیکیهای کشورشان نیز نمی‌توانند بهره‌یاب شوند.

همین هفته‌های آخر در نوشتاری (بنام «سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان» در سیزده بخش) یک اجمالی از گرفتاریهای کشور و راه چاره به آنها بمیان آورده‌ایم. لیکن در اینجا به آنها نخواهیم پرداخت زیرا بر این باوریم که چاره‌ی آنها از دست فلان ملا و بهمان رئیس دولت برنمی‌آید.


«گرفتاریهای این توده چیز ساده‌ای نیست.

از بی‌پروایی[=بی‌توجهی] پادشاهان برنخاسته و چیزی که با دست پادشاهان یا وزیران چاره پذیرد نیست.

گرفتاریهای ریشه‌داریست و بچاره‌ی ریشه‌داری نیاز دارد.

سرچشمه‌ی گرفتاریهای ایران آن باورها و اندیشه‌هاست که بنامهای مذهب ، عرفان ، فلسفه ، اخلاق ، ادبیات در مغزها جا داده شده.

👇

این گرفتاری برای ایرانیان از هزار سال پیش رو آورده و زمان بزمان بیشتر و بدتر گردیده تا بحال امروزی رسیده». (انکیزیسیون در ایران ، ص 21 ، 1324)


اینست ما به آنها نپرداخته توجه خود را به گرفتاریهای ساده‌تری می‌دهیم که باری حزبها توانند چاره کنند. در زیر چند نمونه‌ای فهرست‌وار یاد می‌کنیم.

نخست ، از چادر و حجاب باید گفت. این را بیشتر مردم می‌دانند. امروز در هیچیک از کشورهای مسلمان (جز ایران و افغانستان پس از چیرگی طالبان) حجاب و چادر ناچاری نیست. جای پرسش است : آیا آنها از مسلمانی دور گردیده‌ و گناه می‌کنند و تنها دو کشور ایران و افغانستان مسلمانند؟!.

گذشته از آن ، چنانکه در کتاب «خواهران و دختران ما» آمده ، در قرآن هیچ سخنی در این باره نیست.

همچنین باید پرسید : قانون برای مردمست یا مردم برای قانون؟!. حکومت ملایان می‌پندارد مردم برای قانونند. اینست با آنکه ده‌هزاران و صدهزاران کسان به ناچاری بودن حجاب اعتراض می‌کنند ، پاسخ آنان را با زندان و گلوله می‌دهد. از این دُژخیمی ننگینتر چه باشد؟!.. ولی اگر قانون برای مردمست ، این چگونه با خرد می‌سازد که مردمی را بزور قانون وادار به کاری کرد که هیچ سودی نیز از آن برنمی‌آید ـ تنها با این دروغ که در اسلام بوده یا به این عنوان که قانونی برای ناچاری بودن آن تصویب شده؟!. یک قانونی بویژه که چهل سال پیش گذارده شده ، بسیار محتملست که نادرست باشد. باید بار دیگر با توجه به ناخشنودی مردم ، بازنگری گردد. لیکن نه با این نمایندگانی که شورای نگهبان دست‌چین کرده ، بلکه با روشی مناسب همچون همه‌پرسی.

دوم ، رسیدگی به پرونده‌های فساد افرادی که دخالت در کارهای دولتی دارند یا به کوششهای سیاسی می‌پردازند.

ما برآنیم که کسانی که به این گونه کارها می‌پردازند باید صلاحیت داشته باشند. از دیده‌ی شرافت و خوشنامی و ایراندوستی پرونده‌ی پاکی داشته باشند. مثلاً آنچه بسیار بی‌معنیست آنکه فلان کس پرونده‌ی رشوه یا اختلاس (که تبرئه نشده) داشته و همچنان نامزد نمایندگی مجلس یا ریاست جمهوری گردد. ولی این بررسی را نه شورای نگهبان بلکه باید قضات خوشنام و پاکدامن دادگستری انجام دهند.

سوم ، باید سررشته‌ و فرمانده گروههای فشار شناخته شده و اختیار از آنها گرفته شود. باید نظم و امنیت شهرها جز به نیروهای انتظامی با رخت رسمی به دیگری سپارده نشود. چون حکومت آنها را «آتش به اختیار» دانسته ، یک دولتی که بخواهد با آنان از در چشم‌پوشی درآید و جلوشان را نگیرد یکی از این دو حال را دارد : یا گمان دارد شترسواری دولا دولا می‌شود که پیشتر ثابت شده نمی‌شود ، یا اینکه خودش با گروههای فشار همراه و در پستی و ننگینی چنین رفتاری با حکومت شریک است. در این حال باید شاهد دوباره‌ی خونریزیهایی همچون کوی دانشگاه (1378) یا جنبش مهسا (1401) باشیم.

(دنباله‌ی این نوشتار فردا خواهد آمد)


🌸

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 4ـ بازگردانیدن ارتجاع (تکه‌ی دو از نه)


درمیانِ کارهای نیک رضاشاه مهمترینِ آنها ایمن گردانیدنِ کشورست. زیرا این نخستین چیزیست که از یک حکومت و فرمانروا خواسته می‌شود. پیش از او ایمنی از کشور برخاسته بود و مردمی ‌که گزندهای ناایمنی را دیده بودند هوادار کسی شدند که توانست با کاردانی بسیار کشور را ایمن گرداند.

با اینهمه و با نیکیهای دیگر آن شاه ، او بدیهایی هم داشت و جا دارد در این پیشگفتار که سخن از انکیزیسیونست از انکیزیسیون زمان او نیز سخن بمیان آید. رضاشاه سود خود را در دیکتاتوری می‌دید. این بی‌پروایی بمشروطه و پارلمان ، بکشور زیان بزرگی رساند. خویهای پستی مانندِ چاپلوسی و دورویی بار دیگر همچون زمان پادشاهانِ قاجار رویید و بالید. یکی از میوه‌های پلید دیکتاتوری همانا انکیزیسیونست. از نخستین سالهای پادشاهی او ، خفقان کشور را فراگرفت و سپس سازمان یافت. یکی از پایه‌های انکیزیسیون ، وزارت فرهنگ و دیگری شهربانی بود. این دو ، نمایندگانی در «اداره‌ی سانسور» داشتند که در 1313 آغاز بکار کرده و از سال بعد بسختگیریهایی در زمینه‌ی انتشار کتاب و روزنامه‌ها دست گشود. در زمان او روزنامه‌های بسیاری بسته شدند و آزادیخواهانی دستگیر و زندانی گردیدند. برخی هم همچون شادروان دکتر اَرانی جان باختند.

با همه‌ی زیانهایی که دیکتاتوری و انکیزیسیونِ زمان او برای مردم داشت باز کارهای بزرگی که زمینه‌هایش پیش از رضاشاه آماده شده بود بدست او انجام گرفت. کسروی هر دو سوی داستان را بدیده دارد :

یکی از کارهای نیکی که باید در ایران انجام گیرد آنست که کسی یا کسانی با یک نظر پاک و بیغرضی کارهای رضاشاه پهلوی را بگفتگو و جستجو گزارند و نیک و بد همه را روشن گردانند. مردم درباره‌ی او از حقیقت بسیار دورند و نیکیها و بدیهای او را نمی‌دانند. زیرا آنچه در زمان خودش بود هر کاری می‌کرد چه در روزنامه‌ها و چه در مجلس شورا و چه در جاهای دیگر مورد ستایش می‌گردید و کسی زبان بخرده‌گیری نمی‌توانست گشود و آنچه اکنونست بی‌انصافانه از نیکیهای او نیز چشم‌پوشی می‌نمایند و پیاپی بشکایت و بدگویی می‌پردازند. بخصوص کسانی که در زمان او بزندان افتاده یا آسیب دیگری دیده‌اند که خودداری نمی‌توانند و از شکایت بازنمی‌ایستند.

ولی ما آرزومندیم این کسان رنجش و احساسات خود را در موضوع دخالت ندهند و درباره‌ی شاه گذشته چنانکه بدیها را بدیده می‌گیرند از نیکیها هم چشم نپوشند. نویسنده خود از کسانی هستم که از دیکتاتوری رضاشاه آسیب دیده‌ام. آشنایانم داستان بیرون آمدن مرا از عدلیه می‌دانند و جز خدا کسی نمی‌داند که آن داستان چه زیانهایی را بزندگانی من زد. گذشته از آنکه در زمان سرشهربانی بودن آیرُم در نتیجه‌ی یک بدگمانی بیجا نُه روز مرا در شهربانی نگه داشتند و همه‌ی کتابها و نوشته‌هایم را باداره‌ی آگاهی آورده و صفحه بصفحه جستجو کردند که بسیاری از آنها از میان رفت.

با اینحال من بخود حق نمی‌دهم در گفتگو از کارهای رضاشاه باین رنجش و آزردگی دخالت دهم. (1)


کسروی در همانجا با آنکه رضاشاه را برای پایمال گردانیدن مشروطه و قانونها ، سختگیری بآزادیخواهان و خفقان و دیگر بدیها نکوهش می‌کند درباره‌ی او بکوتاهی چنین داوری می‌کند :

رضاشاه به ایران نیکیهای بسیار کرد. خانخانی را از میان برداشت. بیست سال کشور را ایمن و آسوده راه برد ، بآبادی تهران و دیگر جاها کوشید ، بانک ملی بنیاد نهاد ، نظام وظیفه اجرا کرد ، بمردم رخت یکسان پوشانید [1307] ، زنان را از چادر و پیچه بیرون آورد[1314]. اینها هر یکی در حدود خود کارهای بزرگ و سودمندی است که باید بنام آن پادشاه در تاریخ بماند.

اگر کسانی سمتقو و اقبال‌السلطنه و شیخ ‌خزعل و جهانشاه‌خان و امیرعشایر و بسیار امثال اینان را که بودند و هر یکی در یک گوشه‌ی مملکت فرمانروایی می‌کردند فراموش ننموده‌اند معنی این گفته‌ها را بهتر خواهند فهمید. (2)

من آگاهیهایی می‌دارم که در آخرهای دوره‌ی چهارم یا پنجم ، چند تنی از وزیران کمسیونی کرده‌اند در این زمینه که «مجلس مایه‌ی دردسری برای دولت شده ، در سیاست دخالت می‌کند ، احساسات نشان می‌دهد ، طرحهای پیشنهادی دولت را بیچون و چرا نمی‌پذیرد. باید اندیشه‌ای کرد و جلو گرفت». پس از سکالش و گفتگو چنین نقشه کشیده‌اند که «انتخابات در اختیار والیها و حاکمها باشد و کسانی را انتخاب کنند که فضول نباشند و اداره‌ی آگاهی بشایستگی آنان گواهی دهد». این نقشه را کشیده باین بس نکرده شاهکار دیگری بمیان آورده‌اند و آن اینکه «در هر دوره چند تنی از کسانِ بدنام را بنمایندگان قاتی کنند که مجلس نه تنها افزار بیکاره‌ای گردد ، آبرویش نیز رود و از دیده‌ها افتد». اینبوده که در همان دور ، تا آنجا که من دانسته‌ام یک دلخک خراسانی و یک دنبک‌زن تهرانی را بمیان نمایندگان آورده‌اند.


👇

کسانی که در این کمسیونِ خیانت بوده‌اند ، من نام سه تن را شناخته‌ام که چون هر سه مرده‌اند نامهاشان نمی‌برم. این نقشه را آنها کشیده‌اند و رضاشاه نیز پسندیده و روان گردانیده. رضاشاه در بیشتر کارها افزار دست اینان بوده. داستانی هم یاد می‌کنم برای آنکه شما بدانید دسته‌ی بدخواهان چه کارها کرده‌اند :

همان رضاشاه سفری بفارس کرده بوده. چون انتخابات نزدیک می‌شده والی فارس (که نامش هم می‌دانم و نمی‌گویم) در جلو شاه چنین عنوان می‌کند : «اهالی فارس از تصمیم اعلیحضرت باینکه نمایندگان با نظر دولت انتخاب شوند بسیار ممنونند. ولی درخواستی که از خاکپای همایونی می‌کنند آنست که اعلیحضرت اجازه فرمایند نمایندگان از خودِ اهالی باشند». شاه می‌گوید : «بسیار خوب ، با مسئولیت خودتان چند نفری را معین کنید».

آقای والی همین را دستاویز ساخته چند تنی را که خود می‌خواسته برمی‌گزیند. دو تن از آنان که من شناختم بازرگانان بسیار پولدار می‌بودند و هر کدام نزدیک به هفتاد سال می‌داشتند. چنانکه گفته می‌شد هر کدام پول گزافی داده و نمایندگی را خریده و شرط «ضمن‌العقدی» شده بود که «فضولی» ننمایند. (3)


آری ، اینها از بدیهای رضاشاه (و سیاستمداران زمانِ او) است و نه چیزهایی که بتوان از آنها چشم پوشید. لیکن کارهای بزرگی هم که بدست او انجام گرفته نه چیزهاییست که فراموش شود. با آنکه در این هشتاد و اند سال آگاهیهای دیگری از تاریخ آن دوره بدست آمده که پیشتر بآنها دسترس نمی‌بود لیکن با اینحال گویا بدانسان که کسروی آرزو می‌کرده هنوز باید کسی یا کسانی دست بکار شوند و پیشامدهای تاریخی آن دوره را نیک بکاوند و «با یک نظر پاک و بیغرضی» جستجو و داوری کنند.


پانوشتها :
1ـ پرچم روزانه ، شماره‌ی 129 ، گفتار «درباره‌ی رضاشاه پهلوی و کارهای زمان آن شاه».
2ـ همانجا.
3ـ کسروی ، یکم دیماه 1323 ، ص 12 و 13.


🌸

دکتر تقی اَرانی

📖 کتاب در پاسخ حقیقتگو

🖌 احمد کسروی

🔸 2ـ کیشهایی که امروز هست همه گمراهیست (یک از یک)


تا اینجاست سخن حقیقتگو. چنانکه گفتیم اینگونه پرسشها و خرده‌گیریها در پیرامون دین فراوان رسیده. از روزی که کتاب «راه رستگاری» را بیرون داده‌ایم پیاپی اینگونه پرسشها می‌رسد ، و ما پرهیز می‌داریم که آنها را در پیمان چاپ کنیم و بپاسخی پردازیم. چه می‌دانیم که هر چیزی که بسخن‌بازی افتاد بجایی نرسد.

ما در این راه که می‌کوشیم سه سخن بیشتر نمی‌داریم. زیرا می‌گوییم : این پراکندگیها شرق را پایمال ساخته و می‌باید بچاره‌ی آنها کوشید. می‌گوییم : چاره جز راستیها (حقایق) را بدست آوردن و همگی آنها را پذیرفتن نیست. می‌گوییم : براستیها جز براهنمایی خرد نتوان رسید.

این سه سخنیست که ما می‌گوییم و هر کس از خِرد و غیرت بهره دارد باید اینها را پذیرد و با ما همراه گردد و جای هیچ گفتگوی دیگر نیست.

لیکن چه باید گفت بکسانی که هیچگاه در این زمینه‌ها نباشند و آزادی و سرفرازی توده‌ها و پیشرفت کار زندگانی ، و آسایش و خرسندی مردم و اینگونه عنوانها در نزد آنان دارای ارجی نیست. یکمشت درماندگانی که سخنانی را که شنیده و یا خوانده‌اند در دلهای خود جا داده‌اند و از هیچ راهی نمی‌خواهند دست از آنها بردارند و همه ‌چیز را فدای این نادانیهای خود می‌سازند. خیره‌رویانی که همینکه سخنی را با دانسته‌های خود ناسازگار دیدند برآشوبند و بیفرهنگانه به پیکار برخیزند و اگر ده بار خطاشان روشن گردد شکست بخود راه ندهند. ناسپاسانی که هر زمان که با ما به پیکار برمی‌خیزند می‌بینیم سخنانی را که هرگز نمی‌دانستند و از پیمان یاد گرفته‌اند به رخ ما می‌کشند و هیچ بروی خود نمی‌آورند.


🌸

🔶 انتخابات ریاست جمهوری در سال 1403

🔸 کوشاد تلگرام

🔸 (دو از سه)


چهارم ، درباره‌ی شوراهای روستایی ، شهری و استانی باید اصول 100 تا 106 قانون اساسی بازنوشته شود بدینسان که شوراها جز نظارت و اعتراض به تصمیم‌گیری وزارتخانه‌ها ، حق برخی اقدامات اصلاحی نیز داشته باشند. گذشته از اینها هر استانی بتواند یک سهم از مالیات آنجا را برای مصالح خود صرف کند. (1)

این جز بیدادگری نیست که هیچ سهمی از مالیات استانها به مردم آنجا داده نشده و مالیات‌دهندگان هیچ دخالتی در خرج شدن آن نداشته باشند. این را هر کسی می‌فهمد که چنین رفتاری ستمگرانه و سرچشمه‌ی دشمنیهاست ـ مگر آزمندِ پولپرست که به عواقب آن توجه ندارد.

پنجم ، باید دمکراسی را از ماکت آن جدا گردانید و به معنی درست آن شناخت. اینکه کشوری قانون اساسی داشته باشد یا انتخابات برگزار کند ، مجلس داشته و قانون‌گزاری کند ، اینها و مانند اینها هیچ یک به معنی دمکراسی نیست.

باید جلو یک بخش از فریبکاریها را با بازنمودن معنی درست دمکراسی گرفت. نزدیک به 120 سال از مشروطه گرفتن ایرانیان گذشته ولی صدیک مردم معنی درست مشروطه یا دمکراسی را نمی‌دانند. این وضع باید بیکبار عوض شود.


«مشروطه تنها بودن قانونها و مجلس شورا نیست. مشروطه به یک معنی عالیتر دیگریست. مشروطه معنایش آنست که یک توده می‌خواهد خودش کارهای خود را اداره کند. می‌خواهد کسی باو فرمان نراند.

برای آنکه سخن روشن باشد باید دانست ما در زندگانی دو رشته کارها داریم : یکی کارهای خصوصی ، دیگری کارهای عمومی. مثلاً ما باید خانه داشته باشیم ، خواربار تهیه کنیم ، رخت خریم ، کفش خریم ، اگر ناخوش شدیم بنزد پزشک رویم. اینها کارهاییست که هر خانواده‌ای خودش برای خودش انجام می‌دهد. ولی بدیهیست که زندگانی تنها با اینها نمی‌چرخد. به یک رشته کارهای دیگری هم نیاز هست. ما در این شهر که هستیم باید آن را پاکیزه داریم ، باید دزدان را مانع شویم ، از شیوع بیماریها جلو گیریم ، عدلیه‌ای باشد که اگر دو کس دعوا داشتند بآنجا رجوع کنند ، راهها امنیت می‌خواهد تا کاروانها بیایند و بروند ، باید با کشورهای همسایه رابطه داشته باشیم و پیمانها بندیم. باین رشته کارها نیز نیاز هست و اینهاست که ما کارهای عمومی یا کارهای کشوری می‌نامیم.

در زمانهای گذشته این کارها به یک تن سپرده می‌شد و او پادشاه بود که با میل و اراده‌ی خود کشور را اداره می‌کرد ، بمردم نیز فرمان می‌راند. مردم او را «سایه‌ی خدا» می‌شناختند و فرمان می‌بردند و تکلیفی هم نداشتند. باین‌معنی مردم در آن روز نه اراده و اختیاری در کارهای کشور داشتند و نه مسئول بودند. مسئول تنها پادشاه بود.

این ترتیب هزارها سال در جریان بوده تا خردمندانی برخاسته و چنین گفته‌اند : چرا یک تن بدیگران فرمان راند؟!.. چرا مردم خودشان کارهای کشور را اداره نکنند؟!.. اینها را گفته با دلیل ثابت کرده‌اند که یک پادشاه هر قدر هوشیار و خردمند باشد نخواهد توانست مصالح کشور را چنانکه شایسته است تشخیص دهد ، نخواهد توانست کارها را از راهش بانجام رساند.

در نتیجه‌ی این مشروطه پیدا شده. باین‌معنی این حرفها در مردم تأثیر کرده که در همه جا بشورش برخاسته و دستگاه استبدادی پادشاهان را برانداخته خودشان رشته‌ی کارهای کشور را بدست گرفته‌اند.
پس در مشروطه افراد خودشان کارهای کشور را اداره می‌کنند. هر فردی از ایشان مسئولیتی بگردن دارد ، هر فردی باید بکشور و کارهای آن علاقه‌مند باشد و هر زمان که نیاز افتاد از فداکاری با جان و مال بازنایستد. این وظیفه‌ی اوست ، این باو واجب است.

ولی در ایران کم‌کسی مشروطه را باین معنی فهمیده. کم‌کسی خود را در برابر کشور و توده مسئول می‌داند. اگر حقیقت را بخواهیم کسانی که در ایران پیشگام شدند و مشروطه را روان گردانیدند ، آنها نیز مشروطه را باین معنی نمی‌دانستند. اینست نخواسته‌اند بمردم نیز بفهمانند.

به هر حال در ایران امروز یکی از کارهای بسیار مهم اینست که کتابچه‌ها نوشته شود و سخنرانیها در رادیو بعمل آید و بمردم معنی مشروطه فهمانیده شود. مشروطه والاترین شکل حکومت است. امروز بیشتری از توده‌های پیشرفته و بزرگ جهان ـ از کشورهای متحده‌ی آمریکا و انگلستان و فرانسه و دیگران ـ با مشروطه (2) اداره می‌شوند. اینها باید بمردم فهمانیده شود.

فهمیدن مردم معنی مشروطه را و علاقه‌مندی آنها بکشور و کارهای کشوری تأثیر محسوس خواهد داشت و بسیاری از دشواریهای امروزی را آسان خواهد گردانید». (امروز چاره چیست؟ ص 45 ، 1324)



باید این را فهمانید که همان یک اصل ولایت فقیه در قانون اساسی به تنهایی باعث است که روی هم رفته‌ی این دستگاههای عریض و طویل مجلس و دولت و قوه‌ی قضاییه دیگر نه دمکراسی بلکه دیکتاتوری می‌باشد.

👇